Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk Прилеп 0 1133 5575278 5567728 2026-06-11T09:40:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575278 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Прилеп | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = град | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/1 | image1 = Маркови кули Прилеп.JPG | alt1 = Поглед кон Прилеп од Марковите Кули | image2 = Меморијален музеј “11-ти Октомври 1941“ IMG 4856.jpg | alt2 = Меморијален музеј “11-ти Октомври 1941“ | image3 = Споменици на паднатите борци во Прилеп.jpg | alt3 = Могилата на непобедените | image4 = Varoš Monastery, Prilep.jpg | alt4 = Манастирот „Св. Архангел Михаил“ }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = Градот под [[Маркови Кули]] | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 20 |lats = 40.00 |latNS = N | longd = 21 |longm = 33 |longs = 20.00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Пелагониски Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Прилеп]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title =Првпат споменат во | established_date =1014 | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 620-650 | population_footnotes = | population_total = 63,308 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = прилепчанец, прилепчанка, [[Список на луѓе од Прилеп|прилепчани]] (мн.)<ref>{{ОДРМЈ|Прилеп}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Прилеп}}</ref> | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = 2400 | area_code_type = | area_code = +389 048 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = PP | blank1_name = Патрон | blank1_info = [[Свети Никола]] | iso_code = | website = [http://www.prilep.gov.mk/ www.prilep.gov.mk] | footnotes = }} '''Прилеп''' — [[град]] во југозападниот дел на [[Република Македонија]], сместен во северниот дел на областа [[Пелагонија]] и седиште на [[Општина Прилеп|истоимената општина]]. До него се стигнува преку [[Автопат А3 (Македонија)|автопатот А3]]. Има 63.308 жители (2021 г.) и се наоѓа на 128 километри југозападно од главниот град [[Скопје]]. Прилеп е познат како „градот под [[Маркови Кули (Прилеп)|Марковите Кули]]“ поради неговата близина до кулите што ги изградил легендарниот херој [[Крале Марко|Крали Марко]] (во Прилеп нарекуван Крале Марко). Градот е одликуван со [[орден на народен херој]] на Југославија на [[7 мај]] [[1975]] и е еден од осумте одликувани града во СФР Југославија со овој орден. Покрај тоа носители на овој орден се уште 14 лица кои потекнуваат од Прилеп и Прилепско. Прилеп е вториот по големина град во [[Пелагониски Регион|Пелагонискиот Регион]], по [[Битола]]. == Потекло на името == [[Податотека:Prilep and Marko's Towers.jpg|250п|мини|лево|Прилеп, Марковите Кули и планината [[Бабуна (планина)|Бабуна]]]] До почетокот на XI век за Прилеп нема податоци од пишани извори. Првиот запис за градот бил забележан два пати во ''Кратката историја'' ({{langx|el|Σύνοψις Ἱστοριῶν}}) на [[Јован Скилица]], и тоа во последните денови од животот на цар Самоил, октомври 1014 г. и непосредно пред неговата смрт, како тврдина ''Πρίλαπον''.<ref name=neskoska>{{cite journal |last1= Нешкоска |first1= Емилија |date= 2018 |title= Кон етимологијата на името на градот Прилеп |url= |journal= Balcanoslavica |volume= 47 |issue= 2 |pages= 157-160 |doi= |access-date=}}</ref> Името е споменувано и во византиските пишани извори од XI век, во записот на византискиот цар Василиј II за правата на Охридската архиепископија. Прилеп е споменуван и во словенските извори од XIV век: ... ''{{старословенски|и градь глаголемии прилѣпъ ... и метохь у прилѣпъ свети ѳеѡдори сь людьми}}...'' Иако првиот запис е од 1014, со сигурност може да се каже дека името на градот постоело и претходно.<ref name=neskoska/> Постојат повеќе претпоставки за потеклото на името на градот Прилеп. Хрватскиот лингвист [[Петар Скок]] ја споменува лексемата ''lijep'', која имала две значења: 1. Тоа што се примило (прилепило) за нешто; 2. Блато, најчесто кал помешана со плева што се лепи. Во овој контекст Скок го споменува и градот Прилеп, т.е. прасл. глагол {{Wikt-lang|en|en:Reconstruction:Proto-Slavic/lěpiti|*lěpiti}} којшто потекнува од индоевропскиот корен {{Wikt-lang|en|en:Reconstruction:Proto-Indo-European/leyp-|*leyp}} со значење 'се придржува'.<ref name=neskoska/> Според едно предание на [[Марко Цепенков]], луѓето кои почнале да се доселуваат, своите куќи ги граделе прилепени до калето на Марко, па поради прилепените куќи и градот го добил името Прилеп. Во истото предание се споменува дека градот бил прилебно место (место каде што се произведувал [[леб]]).<ref>{{наведена книга | last = К. Цепенков | first = Марко | authorlink = Марко Цепенков | title = Македонски народни приказни | publisher= Македонска книга | year = 1989 | isbn = 8636900425 | page = 106 }}</ref> Според некои истражувачи името има [[старословенски јазик|старословенско]] потекло со значење блатно, мочурливо место, место покрај блато.<ref name=muzejprilep>{{Наведена мрежна страница | url = http://muzejprilep.org.mk/muzejska-d/oddelenie-za-istorija/63-prilep-vo-sredniot-vek | title = Прилеп во средниот век | publisher = Завод и Музеј - Прилеп | accessdate = 2015-03-21 | archive-date = 2016-03-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160313144857/http://muzejprilep.org.mk/muzejska-d/oddelenie-za-istorija/63-prilep-vo-sredniot-vek | url-status = dead }}</ref> Меѓутоа, ова толкување има свои пропусти. Првобитната словенска населба се наоѓала на доста високо место, под тврдината Маркови Кули, на надморска височина од околу 700 м. Во такви услови мали се шансите за постоење блато на толку високо место. Во случај да постоело блато, треба да го земеме предвид фактот дека Пелагонија не била единствено место каде што некогаш постоела вода. Во тој случај најверојатно би се очекувало и останати места коишто се наоѓале покрај блато, во своето име да ја содржат лексемата ''леп''.<ref name=neskoska/> Според [[Блаже Конески]] името Прилеп е образувано од личните имиња Прилепа и Прилепка, кои се зачувани во руската антропонимија.<ref name=muzejprilep /> == Историја == {{главна|Историја на Прилеп}} === Праисторија и антички период === [[Податотека:Ceramia from Tabula Peutingeriana.jpg|250п|мини|лево|Според [[Појтингерова табла|Појтингеровата табла]] патот од [[Стоби]] за [[Хераклеја]] поминувал преку Евристон и Керамија (заокружена на картата)]] Градот Прилеп и воопшто населби на подрачјето на поширокиот прилепски регион, датираат уште од антиката, како што е археолошкото наоѓалиште [[Стибера]], кај селото [[Чепигово]]. Во близина на градот, на [[Маркови Кули (Прилеп)|Марковите Кули]] се откриени траги од предисториска населба. Во раната антика тука израснала населбата Керамија (''Ceramie''), обновена во доцната антика, која до крајот на антиката останала селска населба и не прераснала во град и епископија.<ref name=Ivan_Mikulcikj>Иван Микулчиќ, „Средновековни градови и тврдини во Македонија“, Скопје, 1996, стр. 249-250.</ref> === Средновековна историја === Денешната местоположба на градот Прилеп потекнува од раниот среден век, кога Прилеп бил многу важен трговски и воено-стратегиски град. Токму во градот Прилеп, по катастрофалниот пораз на самoиловата војска во [[Беласичката битка]], 1014 година, кога ги видел своите ослепени војници, [[Цар Самоил|царот Самоил]] починал од срцев удар.<ref>{{наведена книга| last1 = Skylitzes | first1 = John | authorlink1 = Јован Скилица | last2 = Wortley | first2 = John | title = John Skylitzes: A Synopsis of Byzantine History, 811–1057: Translation and Notes | publisher= Cambridge University Press | year = 2010 | language = англиски | isbn = 9781139489157 |page= 331 }}</ref> По смртта на Самоил градот потпаднал под византиска власт. Во 1041 година византискиот цар [[Михаил IV Пафлагонецот]] го задушил [[Востание на Петар Делјан|востанието на Петар Делјан]], а локалниот војвода Мануил Ивац се обидел да ја запре византиската војска кај прилепскиот Плетвар со дрвена палисада, но без успех. [[Добромир Хрс]] и неговиот дедо, Мануил Камица, го зазеле Прилеп, но во 1202 [[Алексиј III Ангел|Алексиј III]] повторно ја освоил тврдината.<ref>A. Kazhdan, ‘Prilapos’, The Oxford Dictionary of Byzantium vol. III, 1718</ref> {{Quote box | title = Историска припадност | quote = [[Самоилово Царство]] 970–1014<br /> {{flagicon image|Byzantine imperial flag, 14th century.svg|border=no}} [[Византиска империја]] 1014–1203<br /> [[Второ Бугарско Царство|Бугарско Царство]] 1203–1207<br /> Кнежевство на [[Стрез]] 1207–1214<br /> [[Епирско Деспотство]] 1216–1230<br /> [[Второ Бугарско Царство|Бугарско Царство]] 1230–1246<br /> [[Епирско Деспотство]] 1246–1254<br /> {{flagicon image|Byzantine imperial flag, 14th century.svg|border=no}} [[Византиска империја]] 1254–1257<br /> {{flagicon image|Flag of Serbia (1281).svg|border=no}} [[Кралство Србија (средновековно)|Кралство Србија]] 1296–1298<br /> {{flagicon image|Byzantine imperial flag, 14th century.svg|border=no}} [[Византиска империја]] 1298–1334<br /> {{flagicon image|Flag of the Serbian Empire, reconstruction.svg|border=no}} [[Српско Царство]] 1334–1371<br /> {{flagicon image|Coat of arms of Mrnjavčević family (small).svg|border=no}} [[Прилепско Кралство]] 1371–1395<br /> {{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|border=no}} [[Османлиско Царство]] 1395–1913<br /> {{flagicon image|Flag of Serbia (1882–1918).svg|border=no}} [[Кралство Србија]] 1913–1915<br /> {{flagcountry|Кралство Бугарија}} 1915–1918<br /> {{flagicon image|Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg|border=no}} [[Кралство Југославија|Југославија]] 1918–1941<br /> {{flagcountry|Кралство Бугарија}} 1941–1944<br /> {{flagicon|Југославија}} [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] 1944–1991<br /> {{flagcountry|Македонија}} 1991–денес<br /> | align = right | width = 20em | fontsize = 90% | bgcolor = #B0C4DE }} [[Податотека:Frescos from St. Nicholas of Varoš 0295.jpg|250п|мини|лево|Фрески од црквата „Св. Никола“]] Низ XIII век Прилеп преминува постојано во рацете на новите господари — двапати на деспотите од [[Епирско Деспотство|Епир]], двапати на [[Второ Бугарско Царство|Бугарија]], еднаш на царот од [[Никејско Царство|Никеја]].<ref name=Ivan_Mikulcikj /> Најпрво, бугарскиот цар [[Калојан]] ја искористил искористил ситуацијата што настанала во Византија со [[Опсада на Цариград (1204)|доаѓањето на крстоносците пред Цариград]] и во 1203 година ja освоил Северна и голем дел од Западна Македонија, меѓу кои и градот Прилеп.<ref name=kosta>{{cite journal |last1= Аџиевски |first1= Коста |date= 1982 |title= Македонија во првите години по формирањето на Латинското царство (1204–1207) |url= |journal= Годишен зборник на Филозофскиот факултет |volume= 34 |pages= 25-38}}</ref> По смртта на Калојан во 1207, како негов господар се јавува властелинот [[Стрез]], кој владеел до неговата смрт во 1214 година. Потоа, Прилеп како и некои други градови во Западна Македонија биле освоени од деспотот на Епир, [[Теодор Комнен]] (1214-1224). По [[Битка кај Клокотница|Битката кај Клокотница]] во 1230 година, помеѓу бугарската и епирската војска, Прилеп потпаѓа под власта на бугарскиот цар [[Иван Асен II]]. По смртта на Иван Асен, на бугарскиот престол доаѓа неговиот малолетен син, [[Калиман I Асен]], па Прилеп повторно бил завземен од епирскиот деспот Михаил Ангел II, сe до 1254 година, кога градот преминал под никејска власт т.е. под возобновената Византиска империја. [[Податотека:Fortress Towers of Marko with Cross.jpg|250п|мини|лево|Средновековен Прилеп, седиште на државата на [[Крали Марко]]]] Се смета дека Прилеп потпаднал под српска власт после српско-византиската војна во 1296-1297 година, што може да се заклучи по тоа што кралот [[Стефан Милутин]] го помагал манастирот Трескавец.<ref name=dedijer>{{наведена книга| last = Дедијер| first = Јевто| title = Нова Србија: (са 40 слика у тексту и картом нове Србије)| language = српски| publisher= Штамп. "Доситије Обрадовић"| year = 1913| page = 206}}</ref> Кога Прилеп повторно потпаднал под византиска власт не е точно познато. Според [[Стојан Новаковиќ]], тоа се случило во 1298 кога [[Стефан Милутин]] се помирил со Византијците и се оженил со византиската принцеза [[Симонида]].<ref name=dedijer/> Во 1334 година Прилеп заедно со цела Македонија стануваат дел од Српското Кралство, на чело со [[Стефан Душан]]. Значајни извори во тој поглед претставуваат трите Душанови повелби - грамоти дадени на манастирот Трескавец. Од нив се дознава дека Прилеп во тоа време бил големо и важно градско средиште и дека цар Душан тука имал свој дворец. Во 1371 година Прилеп станал престолнина на средновековниот македонски феудален владетел, [[Волкашин]], кој го создал [[Прилепско Кралство|Прилепското Кралство]], со седиште во Прилеп. По неговата смрт во [[Маричката битка]] (1371), го наследил неговиот син, [[Крале Марко]], (во народните преданија и приказни, познат по своите натприродни сили и моќи), кој и по доаѓањето на Турците сè до неговата смрт во [[1395]] година владеел со Прилеп и поширокиот регион на западна и југозападна Македонија. === Османлиски период === [[Податотека:Prilepstreet.png|мини|десно|Улица во Прилеп кон крајот на XIX и почетокот на XX век]] По погубувањето на Крали Марко во [[Битка кај Ровине|Битката кај Ровине]], Романија во 1395 година, Турците го презеле градот. Оттогаш се удомиле и со свои закони и укази управувале не само со населението од Прилеп и Прилепско, туку и со цела Македонија. Ваквиот однос на турската власт кон месното население од Прилепско (кон кое ни малку не била наклонета), може да се види и од еден документ издаден во декември 1565 година. Во овој документ се забележува пристрасноста на прилепскиот суд околу решавањето на спорот помеѓу селаните и некојси војвода од хасовите на везирот Мустафа-паша. Ваквиот став на судот предизвикал и бунт кај населението, со што ќе се случи и првиот поголем бунт на [[Македонци|македонскиот народ]] против турската власт, кога незадоволните [[Мариово|Мариовци]], ќе направат голем протест, проследен со нереди пред судот во Прилеп. Со доаѓањето на [[Турците]], Прилеп од високоразвиен трговски град, се преориентира кон селското производство особено на тутун. Во првата половина на 16 век, Прилел имал 321 куќа, од кои 300 им припаѓале на христијаните, а останатите биле муслимански. Според описите на градот од страна на турскиот патописец [[Евлија Челебија]], кој го посетил Прилеп во 1670 година, населбата била составена од девет маала со илјада куќи изградени со тврд материјал, додека градската чаршија била составена од 200 дуќани.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр.62</ref> [[Податотека:Women from Prilep-beginning of XX century.jpg|мини|лево|Жени од Прилеп во почетокот на XX век]] Во XVIII и XIX век во градот се одржувал голем [[панаѓур]], кој бил еден од најголемите во [[Румелија]] и траел 25 дена.<ref>{{Наведена мрежна страница | url =http://www.muzejprilep.org.mk/en/component/content/article/94-kratka-istorija-na-prilep | title =Кратка историја на Прилеп | publisher =НУ Завод и музеј - Прилеп | accessdate =2012-05-31 | archive-date =2020-06-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20200616001947/http://www.muzejprilep.org.mk/en/component/content/article/94-kratka-istorija-na-prilep | url-status =dead }}</ref> На панаѓурот доаѓале трговци од целиот Балкански Полуостров, а најмногу се тргувало: жито, тутун, килими, стока и др. Во XIX век градот имал 2.800 куќи, 1.100 дуќани, 26 анови, 10 џамии и 5 медреси. Во истиот период, во Прилеп учителствувал големиот македонски преродбеник и собирач на народно творештво [[Димитар Миладинов]], заедно со својот помошник [[Рајко Жинзифов]] и токму во овој период во контакт со Миладинов, [[Марко Цепенков]] (роден прилепчанец) ќе ја прифати идејата на преродбеникот за собирање на македонското народно творештво. Други преродбеници кои учителствувале во Прилеп се: [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]], [[Григор Прличев]], [[Кузман Шапкарев]], [[Јосиф Ковачев]] и др. Во овој период градот бил поделен на христијански и турски дел. Постоеле 17 христијански маала и 10 турски.<ref>{{наведена книга| last = Хаџи Васиљевиќ| first = Јован| title = Прилеп и његова околина| language = српски| publisher= Чупићеве задужбине Л., Београд| year = 1902| page = 32, 33}}</ref> Реформите во војската и администрацијата што почнале да ги спроведуваат турските султани од почетокот на XIX век наишле на отпор, особено кај феудалците во Албанија и Босна. Во 1830 година пашата [[Мустафа Решид Бушатлија]] од [[Скадар]] навлегол во Македонија со цел да ја освои [[Битола]]. Меѓутоа, во неколку битки кај Прилеп и планината [[Бабуна (планина)|Бабуна]], во април и мај 1831 година бил поразен и се повлекол во [[Скадар]]. Во средината на XIX век во Прилеп доаѓа до брз развој на занаетчиството и трговијата. Во овој период во Прилеп биле развиени: казанџискиот, ковачкиот, абаџискиот и ќурчискиот занает, а нешто подоцна почнал да се развива и терзискиот занает. Во овој период Прилеп има три пазарни дена: понеделник, четврток и сабота. Во централниот дел на градот се наоѓала црквата „Св. Благовештение“ или „Стара црква“, како што ја нарекувало населението. Подигната е во 1383 година, најверојатно со помош на еснафите, богатите трговци и граѓани на Прилеп. Нејзини мајстори-градители, ѕидари биле Коста Лауцо и Ристе Тасламиче. Името Коста Лауцо е поврзано и со изградбата на градскиот часовник, саат-кулата во 1858 година.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр.63-64</ref> Според структурата на [[ВМОРО]], Прилеп за време на илинденскиот период бил дел од Прилепската околија на Битолскиот револуционерен округ. Илинденското востание ќе има силен одглас во Прилепско, а со борбите раководеле познатите прилепски војводи [[Петар Ацев]] и [[Крсто Гермов]]-Шаќир војвода. На Илинден востаниците во Прилепско ги исекле телеграфските кабли меѓу Прилеп и [[Велес]] како и меѓу Прилеп и [[Битола]], а биле разрушени и некои дрвени мостови по патиштата кон [[Градско]], [[Кичево]], [[Крушево]] и [[Велес]]. Голем број прилепчани активно се вклучиле во [[Младотурската револуција]]. Во септември 1910 година властите уапсиле над 70 граѓани за време на акцијата за разоружување на младотурците. === Балканските и светските војни === {{Panorama |image=File:Панорама на Прилеп за време на Првата светска војна.jpg |fullwidth=12569 |fullheight=600 |caption={{center|Панорама на Прилеп за време на [[Првата светска војна]]}} |alt=Панорама на Приле за време на Првата светска војна |height=175 }} За време на [[Прва балканска војна|Првата]] (1912-1913) и [[Втората балканска војна]] (1913) во Прилеп и неговата околина се воделе жестоки борби. Таква е Битката кај Прилеп помеѓу војските на Кралството Србија и Отоманското Царство, во која отоманската војска била поразена. Крајот на војните се означил со [[Букурешки договор, 1913|Букурешкиот договор]], со кој Македонија била поделена, а Прилеп крајно разурнат и разорен, како дел од Вардарска Македонија ќе влезе во рамките на [[Кралство Србија|Кралството Србија]]. [[File:Прилеп 1930.jpg|thumb|мини|лево|Панорамски поглед на Прилеп во 1930 година]] Ширењето на идеите на [[октомвриската револуција]] во Русија, довело да се формира [[Социјалистичка работничка партија (комунисти)]] во Белград во 1919 година чијашто прва месна организација во Прилеп била формирана истата година, од приврзаници на социјалистичките идеи. [[Податотека:Прилеп во јуни 2013 (9).JPG|мини|десно|Поранешниот бугарски полициски „участок“, со чиј напад од страна на [[Прилепски партизански одред „Гоце Делчев“|партизанскиот одред „Гоце Делчев“]] на 11 октомври 1941 година започнала [[НОБ|Народноослободителната борба]] против фашистичкиот окупатор.]] Во април 1941&nbsp;г. Прилеп потпаднал под фашистичка окупација. На 8 април таа година во градот влегла германската фашистичка војска, а на 26 април влегла и бугарската војска.<ref name=prilepinfo>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.prilepinfo.mk/mk/za-prilep/prilep-niz-istorijata/133-prilrp-niz-istorijata | title = Прилеп низ историјата | publisher = www.prilepinfo.mk }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Уште од првите денови на окупацијата се појавил отпор, за конечно на 11.10.1941 година со нападот на бугарската полициска станица од страна на Прилепскиот партизански одред „Гоце Делчев“ да започне [[НОБ|антифашистичкото народно востание]] против окупаторската власт.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.a1.com.mk/vesti/default.asp?VestID=46275 | title = Антифашистичката војна во Македонија | publisher= А1 телевизија }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.morm.gov.mk/morm/mk/ARM/History/History3.html | title = Историја на АРМ | publisher = Министерство за одбрана на РМ | accessdate = 2010-02-18 | archive-date = 2011-09-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110902070803/http://www.morm.gov.mk/morm/mk/ARM/History/History3.html | url-status = dead }}</ref>. Во текот на војната, населението од градот и околните села активно се вклучило во борбите. Во борбите се вклучиле и Сојузот на комунистичката младина на Југославија (СКОЈ) и Антифашистичкиот фронт на жените (АФЖ). Градот бил ослободен на 9 септември 1944, а [[Ослободување на Прилеп|конечното ослободување]] е на 3 ноември истата година. Последните битки за ослободување на градот се водени кај местото Песјо Бртце.<ref>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.vecer.com.mk/?ItemID=3E07D0C5FDFAE440A1A61B1D841BAF71| title = Останаа спомените за Песјо Бртце| publisher = Вечер}}{{Мртва_врска|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во текот на НОВ од Прилеп и прилепско од 8000 учесници, активни борци со оружје в рака биле 2700. Од нив 650 се загинати, 15 прогласени за народни херои (10 загинати во НОВ) и 154 носители на „Партизанска споменица 1941“.<ref name=prilepinfo /> Поради големиот број на борци и жртви кои Прилеп ги дал во Втората светска војна, градот по војната го добил епитетот „град херој“. По војната градот почнал да се развива и напредува во сите сфери. == Географија == [[Податотека:Слонот, Маркови Кули.jpg|мини|десно|Карпата ''Слонот'' на Маркови Кули]] Градот Прилеп се наоѓа во североисточниот дел на најголемата македонска котлина, [[Пелагонија]], односно во [[Прилепско Поле|Прилепското Поле]], како најголема населба и негов центар. Опкружен е со планините [[Бабуна (планина)|Бабуна]] и [[Дрен Планина]]. Од градовите со кои одржува најдобра сообраќајна комуникација, оддалечен е 33 км од [[Крушево]], 43 км од [[Битола]], 37 км од [[Македонски Брод]], 38 км од [[Демир Хисар]], 64 км од [[Кичево]], 48 км од [[Кавадарци]], 79 км од [[Велес]] и 128 км од [[Скопје]]. === Клима === Градот Прилеп и околината се наоѓаат на надморска висина од 550-700 метри, а Прилепското Поле го ограничуваат високи планини (1500м) коишто условуваат умерено-континентална клима. Средната годишна минимална температура според мерниот пункт во Прилеп изнесува 6,1°С додека пак апсолутната максимална температура изнесува до 39,4°С. Овие температури се повисоки од апсолутните максимални температури во Струга, Ресен, Охрид и Битола. Малото количество на врнежи во текот на годината (500-600 мм) е услов за појава на послаби извори на вода.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.prilep.gov.mk/informacii/mk/klima-turizam-1/ | title = Клима туризам | publisher = Општина Прилеп | accessdate = 2012-07-15 | archive-date = 2012-08-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120810013113/http://www.prilep.gov.mk/informacii/mk/klima-turizam-1/ | url-status = dead }}</ref> Прилеп и околината во текот на годината имаат најчести ветрови од североисточен правец. Североисточниот ветар дува со максимална брзина 22,5&nbsp;m/s. Југоисточниот ветар дува со просечна брзина од 3,8&nbsp;m/s.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.prilep.gov.mk/informacii/mk/klima-zemjodelie-1/ | title = Клима земјоделство | publisher = Општина Прилеп | accessdate = 2012-07-15 | archive-date = 2012-08-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120805115034/http://www.prilep.gov.mk/informacii/mk/klima-zemjodelie-1/ | url-status = dead }}</ref> Градот има повеќе од 250 сончеви денови во годината.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=721555F285D8F44CBDF43B545384B6DC | title = Во Прилеп ќе се гради прва сончева централа | publisher = Утрински Весник }}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Климатска табела | location= Прилеп | Извор = УХМР<ref>{{нмс|url=http://meteo.gov.mk/MeterolKlimaProsekCharts.asp?X=0|title=Просечни вредности за климата во Прилеп|accessdate=6 ноември 2010|publisher=УХМР|archive-date=2009-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230073251/http://www.meteo.gov.mk/MeterolKlimaProsekCharts.asp?X=0|url-status=dead}}</ref>; weatherreports.com<ref>{{нмс|url=http://www.weatherreports.com/prilep?units=c|title=Просеци за времето за Прилеп|accessdate=6 ноември 2010|publisher=weatherreports.com|language=англиски}}</ref> |Јан_прос_макс = 4.4 |Фев_прос_макс = 7 |Мар_прос_макс = 11.3 |Апр_прос_макс = 16 |Мај_прос_макс = 21.4 |Јун_прос_макс = 26.2 |Јул_прос_макс = 28.4 |Авг_прос_макс = 28.5 |Сеп_прос_макс = 24.4 |Окт_прос_макс = 18 |Ное_прос_макс = 10.8 |Дек_прос_макс = 5.7 |Год_прос_макс = |Јан_прос = 0 |Фев_прос = 2.2 |Мар_прос = 6 |Апр_прос = 10.5 |Мај_прос = 15.5 |Јун_прос = 19.7 |Јул_прос = 21.8 |Авг_прос = 21.5 |Сеп_прос = 17.4 |Окт_прос = 11.8 |Ное_прос = 6 |Дек_прос = 1.6 |Год_прос = |Јан_прос_мин = -3.7 |Фев_прос_мин = -1.7 |Мар_прос_мин = 1.3 |Апр_прос_мин = 5.2 |Мај_прос_мин = 9.6 |Јун_прос_мин = 12.9 |Јул_прос_мин = 14.8 |Авг_прос_мин = 14.6 |Сеп_прос_мин = 11.2 |Окт_прос_мин = 6.8 |Ное_прос_мин = 2 |Дек_прос_мин = -1.7 |Год_прос_мин = |Јан_врнежливи_денови = 4.4 |Фев_врнежливи_денови = 3.2 |Мар_врнежливи_денови = 4.7 |Апр_врнежливи_денови = 6.2 |Мај_врнежливи_денови = 6.5 |Јун_врнежливи_денови = 5.9 |Јул_врнежливи_денови = 3.2 |Авг_врнежливи_денови = 3.3 |Сеп_врнежливи_денови = 4.7 |Окт_врнежливи_денови = 6.7 |Ное_врнежливи_денови = 5.6 |Дек_врнежливи_денови = 7.4 |Год_врнежливи_денови = }} === Сообраќај === [[Податотека:ЖС Прилеп 20120807 124308.jpg|мини|десно|Железничката станица во Прилеп]] Прилеп со патишта е поврзан со останатите делови од Македонија. Поважни патни правци се Прилеп-[[Битола]], Прилеп-[[Охрид]] (преку [[Битола]] и [[Ресен]]), Прилеп - [[Кичево]] и патниот правец Прилеп-[[Велес]]-[[Скопје]]. Прилеп е поврзан и со железница со [[Битола]] на југ и [[Велес]] и [[Скопје]] на север, а од [[ЖС „Прилеп“|железничката станица]] во Прилеп во 2010 година отпатувале 149.000 патници.<ref>{{наведена книга| title = Транспорт и други услуги, 2010|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/8.4.11.03_700.pdf| publisher= Државен завод за статистика на Република Македонија| year = 2011| isbn = 9786082270463| page = 17}}</ref> Во градот функционира и јавен автобуски градски превоз. До околните населени места има организирано редовен автобуски или железнички сообраќај. == Население == Во турскиот пописен дефтер од 1467/68 година, Прилеп бил центар на Прилепскиот Вилает и имал вкупно 438 семејства, од кои 300 христијански семејства, 21 муслиманско семејство, 89 неженети христијани и 28 вдовици христијани. Во градот постоеле маала: Хаџи Убејд, Прилепскиот Кетхуда, Калчар, Хроло, Чипо Манко, Франкопол, Штенар, Арменко, Филип, Грнчар, Дропар, Рајко Согло, Поп-Мелахио, Касапите, Хавлан, Кирклино, Дранина, Ценгеран, Хајатан, Мелко и Пустин Дозан.<ref>Турски документи за историјата на македонскиот народ кн.4, Методија Соколоски, д-р Александар Стојановски, Скопје 1971, стр.42</ref> Според статистиката на бугарскиот етнограф [[Васил К’нчов]] ([[Македонија. Етнографија и статистика]]) од 1900 година, во Прилеп живееле 24.520 жители, од кои 16.900 [[Македонци]], 6.200 [[Турци]], 480 [[Власи]] и 960 [[Роми]].<ref>Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр.244.</ref> За време на Балканските војни, бројот на населението опаѓа, па така во 1914 година изнесува 22.237 жители. Потоа започнува процес на миграција на турското население и [[Прва светска војна|Првата светска војна]], а поради тоа населението во градот повторно се намалува и во 1921 година изнесува 18.508 жители. По овие периоди започнува постојан природен прираст на населението. Тоа се јавува најмногу поради доселувањето на извесен број колонисти од [[Кралство Југославија|Југославија]]. Во периодот од 1948 до 1971 бројот на жителите во градот се зголемил повеќе од двапати. Тоа се должи на миграцијата село-град, како и на големиот природен прираст. Денес природниот прираст е во стагнација. Прилеп е [[Градови во Македонија|четврт по големина град]] во [[Македонија]], а според последниот попис од 2002 година, кога Али Чаир, Багеска Ограда, Бончејца, Вишне, Ѓогдере, Ѓоре Спиркоски - Леништанец, Жабино Маало, Карабдалица, Козле, Марино, Ново Корзо, Поткасарни, Поткупи, Рид, Сарика, Старо Корзо, [[Сточен Пазар (Прилеп)|Сточен Пазар]], Табана, Типски, Точила, [[Тризла]], Центар, Чачорица и [[Шарена Чешма (Прилеп)|Шарена Чешма]] се споени, во градот се регистрирани 66.246 жители.<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=14 јули 2016}}</ref> Со новата територијална поделба поранешното село [[Варош]] преку пат на конурбација е споено со градот Прилеп и денес претставува негова приградска населба. Заедно со сите жители во населба [[Варош]], во градот Прилеп вкупно живеат 69.704 жители. (64.756 или 92,9 % [[Македонци]].) ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 66.246 жители (61.320 или 92,56 % [[Македонци]]) и спаѓал во групата на големи градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Заедно со приградската населба [[Варош]] (3.458 ж.), која во статистиките се води како одделно населено место, градот Прилеп имало 69.704 жители. Според последниот попис во [[2021]] година, Прилеп брои 63.308 жители, вклучувајќи ја и приградската населба Варош, која преку пат на конурбација е споена со градот. Етнички гледано, населението според пописот од 2002 година е составено од:<ref name="попис"/> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|92.56}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|6.60}} {{Столбен постоток|други|grey|0.34}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.23}} {{Столбен постоток|Турци|orange|0.19}} {{Столбен постоток|Албанци|black|0.03}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.03}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|0.02}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[Македонци]]''' | '''61.320''' | 92,56 |- | [[Албанци]] | 21 | 0,03 |- | [[Турци]] | 123 | 0,19 |- | [[Роми]] | 4.372 | 6,60 |- | [[Власи]] | 16 | 0,02 |- | [[Срби]] | 151 | 0,23 |- | [[Бошњаци]] | 17 | 0,03 |- |други | 226 | 0,34 |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|97.62}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|1.62}} {{Столбен постоток|други|grey|0.28}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.25}} {{Столбен постоток|турски|orange|0.18}} {{Столбен постоток|албански|black|0.03}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|0.02}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''64.669''' | 97,62 |- | [[албански]] | 19 | 0,03 |- | [[турски]] | 117 | 0,18 |- | [[ромски]] | 1.072 | 1,62 |- | [[влашки]] | 10 | 0,02 |- | [[српски]] | 163 | 0,25 |- | [[бошњачки]] | 8 | 0,01 |- |други | 188 | 0,28 |} ;Вероисповед Во Прилеп се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|91.56}} {{Столбен постоток|Ислам|green|6.55}} {{Столбен постоток|други|grey|1.79}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.10}} {{Столбен постоток|Протестантство|yellow|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''60.655''' | 91,56 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 4.338 | 6,55 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 63 | 0,10 |- | [[Протестантството во Македонија|Протестанти]] | 6 | 0,01 |- | други | 1.186 | 1,79 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Прилеп: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1921|18.508 |1931|22.821 |1948|24.816 |1953|29.776 |1961|37.459 |1971|48.202 |1981|60.464 |1991|66.817 |1994|64.897 |2002|66.246 |2021|63.308 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |title=архивска копија |accessdate=2018-04-11 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024522/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm |url-status=dead }}</ref> |23.268 |9 |1.207 |1.799 |14 |284 | — |208 | — |'''26.789''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 24.772 | 28 | 2.408 | 1.903 | 9 | 317 | — | 339 | — | '''29.776''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 33.608 | 38 | 884 | — | — | 377 | — | 2.552 | — | '''37.459''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 43.924 | 28 | 2.464 | 201 | — | 471 | — | 1.114 | — | '''48.202''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 55.342 | 31 | 566 | 2.463 | 8 | 391 | — | 1.663 | — | '''60.464''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 61.245 | 29 | 254 | 4.384 | 7 | 305 | — | 593 | — | '''66.817''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 60.786 | 24 | 172 | 3.566 | 7 | 172 | — | 170 | — | '''64.897''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 61.320 | 21 | 123 | 4.372 | 16 | 151 | 17 | 226 | — | '''66.246''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 54.028 | 106 | 82 | 3.966 | 30 | 107 | 14 | 283 | 4.692 | '''63.308''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Населби и маала во Прилеп == [[Податотека:Споменик на Прилепско Езеро.jpg|мини|десно|Прилепско Езеро]] * Али Чаир *Багеска Ограда * Бончејца * [[Варош]] * Вишне * Ѓогдере * Ѓоре Спиркоски - Леништанец * Жабино Маало *Карабдалица * Козле * Марино * Ново Корзо *Поткасарни *Поткупи * Рид * Сарика * Старо Корзо[[Податотека:Prilepski_ploštad.JPG|мини|Плоштадот во Прилеп]] *[[Сточен Пазар (Прилеп)|Сточен Пазар]] *Табана * Типски * Точила *[[Тризла]] *Центар * Чачорица *[[Шарена Чешма (Прилеп)|Шарена Чешма]] == Стопанство == Прилеп е центар на производство на висококвалитетен тутун и цигари, металопреработувачка, електронска, дрвна, текстилна, прехранбена и мермерна индустрија (рудникот „Сивец“). [[Податотека:Tobacco field, Prilep.jpg|мини|десно|Нива со тутун во близина на Прилеп]] [[Тутун]]от е еден од прилепските традиционални култури што успева во македонската клима. Многу од големите светски производители на цигари го користат прилепскиот тутун откако ќе се обработи во нивните локални фабрики. Кога во Прилеп бил основан Институтот за тутун за создавање на нови видови тутун, тоа било прв пример за примена на генетиката во земјоделството на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Повеќето жители на Прилеп опстојуваат со производство на тутун, кој потоа се откупува од [[Тутунски комбинат АД Прилеп]] во Прилеп. Во 2017 година во [[Прилепско Поле]] (општините: Прилеп, Долнени и Кривогаштани) биле произведени 9867 тони тутун,<ref>{{наведена книга|title=Полјоделство, овоштарство и лозарство, 2017|publisher=Државен завод за статистика на Република Македонија|year=2018|isbn=9786082272948|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/5.4.18.01.pdf|last=|first=|location=|pages=}}</ref> што претставува 43% од вкупното количество тутун произведено во Македонија. Покрај тутунопроизводството во Прилеп, од големите индустриски претпријатија работат и [[Прилепска пиварница]], мермерниот комбинат, индустријата за висока технологија „Микросам“ која е позната во светот по големиот број произведени роботи и разни технолошки изуми, повеќе фабрики за мебел, градежни материјали и воена опрема. Во градот функционираат и јавните претпријатија: ЈКП Комуналец, ЈКП Водовод и канализација, ЈКП Пазари и ЈП за просторни и урбанистички планови. [[Податотека:Panorama_of_Prilep,_2019.jpg|алт=Panorama of Prilep from Hotel Kristal Palas, 2019|мини|Панорама на Прилеп]] {| class="wikitable" |'''Претпријатие''' |'''Дејност''' |'''Вработени''' |- |[http://tkprilep.com.mk/ Тутунски комбинат Прилеп] |тутунска |1200 |- |[http://www.mermeren.com/ Мермерен комбинат] |рударство |585 |- |[http://www.vitaminka.com.mk/ Витаминка] |прехранбена |560 |- |[http://www.eurokompozit.mk/mk/frontpage/ Еурокомпозит] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140423025849/http://www.eurokompozit.mk/mk/frontpage/ |date=2014-04-23 }} |Наменска |383 |- |[http://www.comfy-angel.com.mk/index-mk.html Комфи Ангел] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120111113515/http://www.comfy-angel.com.mk/index-mk.html |date=2012-01-11 }} |Текстилна |300 |- |[http://www.metalecprilep.com.mk/ Металец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130530172548/http://metalecprilep.com.mk/ |date=2013-05-30 }} |Метална |253 |- |[http://prilepskapivarnica.com.mk/index.php/mk Прилепска пиварница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130721064904/http://www.prilepskapivarnica.com.mk/index.php/mk |date=2013-07-21 }} |Производство на пијалаци |250 |- |[http://www.pec11okt.com.mk/mk/index-mk.html 11 октомври] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120109075752/http://www.pec11okt.com.mk/mk/index-mk.html |date=2012-01-09 }} |Печатарска |170 |- |[http://www.zitoprilep.com.mk Жито Прилеп] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181004233310/http://www.zitoprilep.com.mk/ |date=2018-10-04 }} |Прехранбена |150 |- |[http://www.mikrosam.com/ Микросам] |Композитни материјали |80 |} == Образование == [[Податотека:Prilepska shkola od 1893.jpg|мини|десно|Фотографија од 1893 година, од битолскиот фотограф [[Анастас Лозанчев]]. Претставува група ученици од Француското училиште во Прилеп]] [[Податотека:Споменици на паднатите борци - Прилеп.jpg|мини|лево|[[Могила на непобедените]]]] [[Податотека:Куќата на Бектешоски, Прилеп.JPG|мини|лево|[[Куќа на Бектешовци|Куќата на Бектешовци]] изградена во 1923 г. и прогласена за споменик на културата.]] Образованието во Прилеп се одвива во повеќе училишта. Основни училишта се: [[ОУ „Блаже Конески“ - Прилеп|ОУ „Блаже Конески“]], [[ОУ „Гоце Делчев“ - Прилеп|ОУ „Гоце Делчев“]], [[ОУ „Добре Јованоски“ - Прилеп|ОУ „Добре Јованоски“]], [[ОУ „Кире Гаврилоски Јане“ - Прилеп|ОУ „Кире Гаврилоски Јане“]], [[ОУ „Климент Охридски“ - Прилеп|ОУ „Климент Охридски“]], [[ОУ „Кочо Рацин“ - Прилеп|ОУ „Кочо Рацин“]] и [[ОУ „Рампо Левката“ - Прилеп|ОУ „Рампо Левката“]]. Во составот на основните училишта функционираат и повеќе подрачни училишта во градот и околните села. Средните училишта се: [[Гимназија „Мирче Ацев“ - Прилеп|Гимназијата „Мирче Ацев“]], а од стручните: [[СОЕПТУ „Кузман Јосифовски Питу“ - Прилеп|СОЕПТУ „Кузман Јосифовски Питу“]], [[СОУ „Ѓорче Петров“ - Прилеп|СОУ „Ѓорче Петров“]], [[СОУ „Ристе Ристески - Ричко“ - Прилеп|СОУ „Ристе Ристески - Ричко“]] и [[СУ „Орде Чопела“ - Прилеп|СУ „Орде Чопела“]], на кои постојат голем број на стручни насоки. Од високото образование постои [[Економски факултет - Прилеп|Економскиот факултет]], како и дисперзирани студии за информатика и компјутерска техника и земјоделство,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.uklo.edu.mk/categories/view/91 | title = Додипломски студии | publisher = УКЛО | accessdate = 2010-04-13 | archive-date = 2010-08-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100805051703/http://www.uklo.edu.mk/categories/view/91 | url-status = dead }}</ref> производство и преработка на тутун,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.fznh.ukim.edu.mk/mk/20100912286/proizvodstvo-i-prerabotka-na-tutun.html | title = Производство и преработка на тутун (Дисперзирана настава во Прилеп) | publisher= Факултет за земјоделски науки и храна, Скопје }}</ref> рударство, [[геологија]] и инженерство на природни ресурси. Исто така, во Прилеп функционираат и постдипломски студии при Институтот за композитни материјали и [[роботика]].<ref>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.iacr.edu.mk/pages/postgraduate-studies/| title = Постдипломски студии| publisher= Институт за композитни материјали и роботика - Прилеп| language = англиски }}</ref> == Култура == * [[Институт за старословенска култура]] - ИСК генерално се занимава со етногенезета на старите Словени, преку истражувањата на археолозите, историчарите на уметност, етнолозите, лингвистичарите и други помошни историски науки. Формиран е како Центар за истражување на старословенската култура при Музејот на град Прилеп, а во 1980 година се осамостојува како институција од научен карактер. Негов основач е тогашниот директор на Музејот на град Прилеп - проф. д-р. Бошко Бабиќ, а подоцна и негов директор од 1980 година. {{double image|right|Прилепски бранители.JPG|120|Прилепски бранители (2).JPG|240|Споменици посветени на десетте прилепски бранители кои во [[Воен конфликт во Македонија, 2001|конфликтот во 2001 година]] загинаа кај месноста Карпалак}} * [[Центар за современа ликовна уметност]] (ЦСЛУ) - Уметничка колонија, којашто секоја година (во летниот период во месеците јули и свгуст) се одржува во центарот на градот Прилеп, за време на Прилепското културно лето. Основана е во 1957 година, од страна на историчарот на уметност и археолог - проф. д-р. Бошко Бабиќ (директор на ЦСЛУ до 1981 година, а потоа и нејзин доживотен почесен претседател), по негова иницијатива и исто така по иницијатива на неговиот пријател и долгогодишен соработник на ЦСЛУ - академскиот сликар Ристо Лозановски. Уметничката колонија е една од најстарите во Југоисточна Европа, а е најстара на Балканот. Секоја година, се одржуваат, редовни четири работилници: „Интернационалната сликарска колонија'' (започната 1957&nbsp;г.), „Интернационален вајарски симпозиум „Мермер"'' (1963&nbsp;г.), „Интернационално студио за пластика во дрво'' (1971) и ''Интернационално ателје за скулптура во метал'' (1984). Периодично се одржуваат и други работилници, како: „Уметничка Фотографија, Керамика, Витраж, Мозаик, Графика'', а од 2005 година и „Студиото за пластика во пластика'', основано по инцијатива на директорот на ЦСЛУ Диме Јанески (на функција од 1981 година до денес) и академскиот вајар Предраг Јаневски.'' * [[Македонски театарски Фестивал „Војдан Чернодрински"]] - кој се одржува во чест на првиот модерен македонски автор на драми, [[Војдан Чернодрински]], кој е роден во село Селци, Струшко во 1875&nbsp;г. Основан е во 1965 година, од страна на познати македонски глумци, кои ја дале целата нивна поддршка, како што се: [[Нада Гешоска]], [[Димче Гешоски]], режисерот [[Мирко Стефановски|Мирко Стефаноски]] и други. Овој театарски Фестивал е најголемиот и најзначајниот за македонската театарска дејност, како и пошироко на Балканот, чии признанија се од голема важност во животот на глумците. Се одржува секоја година, во првата недела од јуни. * [[Манастир]]от во [[Зрзе]] и манастирот „[[Св. Архангел Михаил]]“, кои имаат фрески од XII и XIV век, се значајни знаменитости на културата во Прилеп. * Исто така е важен манастирот „[[Трескавец]]“, кој се наоѓа на падините под врвот Златоврв каде се снимени дел од сцените на филмот „[[Пред дождот]]“ на [[Милчо Манчевски]]. == Уметност и архитектура == [[Податотека:Црква “Благовештение“.jpg|мини|десно|[[Црква „Св. Благовештение“ - Прилеп|Црквата „Св. Благовештение“]]]] [[Податотека:Храм „Св. Кирил и Методиј“ 1.JPG|мини|десно|Црквата „Св. Кирил и Методиј“]] Постојат неколку антички знаменитости во Прилеп, вклучувајќи една кај [[Маркови Кули (Прилеп)|Маркови Кули]], црквата „Св. Никола“ од XIII век, црквата „Св. Успение Богородично“ („[[Трескавец]]“), црквата „[[Црква „Свето Преображение“ - Прилеп|Св. Преображение]]“ и „[[Могилата на непобедените]]“, споменик во чест на жртвите од фашизмот кој се наоѓа во централниот парк на Прилеп. Познато е дека постои голема римска [[некропола]] каде се најдени голем број на ѕидини. Римски урнатини се наоѓаат и блиску до [[Варошки Манастир|Варошкиот Манастир]], изграден на стрмните падини на ридот, каде подоцна е населена средновековна заедница. Голем број на раноримски гробници, некои со скулптурни релјефи на починатите или од „тракискиот јавач“ и други споменици од официјална природа, се наоѓаат во двориштето на црквата под јужната падина на [[Варош]]. Некои од најголемите споменици биле изградени во ѕидовите на црквата. Најважниот антички споменик е стариот град [[Стибера]] ситуиран на ридот Бедем близу [[Чепигово]], во централниот дел на [[Пелагонија]]. Манастирот [[Трескавец]], е изграден во XII век во планините на 10км северно од Прилеп, под Златоврв, на работ на мала висорамнина на околу 1100 метри надморска висина. Други инскрипции во Трескавец вклучуваат неколку римски творби од I век посветени на [[Аполон]]. Старата [[тврдина]] била користена од Римјаните, а подоцна Византијците. Во средновековието, [[Крале Марко]] ја обновил цитаделата, правејќи ја важна воена тврдина. Дури и [[Самуил|Цар Самуил]] дошол таму по поразот на [[Беласица]] во [[1014]] година. Од Прилеп потекнуваат ликовните уметници: [[Ѓорѓи Ачески]], [[Јордан Грабулоски]], [[Рубенс Корубин]], [[Боро Митриќески]], [[Борко Лазески]], [[Ангеле Иваноски]], [[Ристо Калчевски]]. ;Цркви *[[Црква „Св. Благовештение“ - Прилеп|Црква „Св. Благовештение“]] - позната како Стара Црква; *[[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Прилеп|Црква „Св. Кирил и Методиј“]] - црква градена во периодот 1926-1936 <ref name="олд">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oldprilep.com/prilepska-crkovna-opstina/crkva-sveti-kiril-i-metodij.html|title=ЦРКВА „СВЕТИ КИРИЛ И МЕТОДИЈ“ – ПАРАКЛИС|accessdate=2012-04-25|archive-date=2014-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308001704/http://www.oldprilep.com/prilepska-crkovna-opstina/crkva-sveti-kiril-i-metodij.html|url-status=dead}}</ref>; *[[Црква „Св. Преображение“ - Прилеп|Црква „Св. Преображение“]] - се наоѓа во самиот центар на градот; *[[Црква „Св. Петка“ - Прилеп|Црква „Св. Петка“]] - црква од поново време. Се наоѓа во населбата Точила<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kurir.mk/republika/opstini/57798-Donirani-sredstva-za-izgradba-na-crkvata-Sv-Petka-vo-Prilep|title=Донирани средства за изградба на црквата Св. Петка во Прилеп|last=|first=|date=20 јануари 2012|work=|publisher=Курир|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314115632/http://kurir.mk/republika/opstini/57798-Donirani-sredstva-za-izgradba-na-crkvata-Sv-Petka-vo-Prilep|archive-date=2012-03-14|dead-url=|accessdate=2012-04-25|url-status=dead}}</ref>; *[[Црква „Св. Троица“ - Прилеп|Црква „Св. Троица“]] - гробјаснка црква која се наоѓа се наоѓа на Песјобрдо; *[[Црква „Св. Константин и Елена“ - Прилеп|Црква „Св. Константин и Елена“]] - се наоѓа во населбата Аличаир. Поставени темели во 2012;<ref name="дневник">{{цитирање вести|url=http://www.dnevnik.com.mk/default.asp?ItemID=D853FCF2D38F2143821411470E2699F7|title=Осветени темели на уште на една црква во Прилеп|last=|first=|date=24 април 2012|work=|accessdate=2012-04-25|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Дневник}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *[[Црква „Св. Пантелејмон“ - Прилеп|Црква „Св. Пантелејмон“]] - се наоѓа во дворот на градската болница. Поставени темели во 2012<ref name="дневник" />; *[[Црква „Св. Наум Охридски“ - Прилеп|Црква „Св. Наум Охридски“]] - се наоѓа покрај спортската сала „Македонија“. Поставени темели во 2012<ref name="дневник" />; *[[Црква „Покров на Пресвета Богородица“ - Прилеп|Црква „Покров на Пресвета Богородица“]] - се наоѓа на три километри од Прилеп, кај месноста Кула,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dnevnik.mk/?ItemID=49D1E4C0C25C064BAC3A5ED3F377869F |title=''Сонуваниот храм се издигна кај Кула'' |accessdate=2014-10-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192750/http://dnevnik.mk/?ItemID=49D1E4C0C25C064BAC3A5ED3F377869F |url-status=dead }}</ref> осветена на 13 октомври 2018 година<ref>[https://sitel.com.mk/dvajca-brakja-od-prilepsko-sekoj-den-11-godini-gradele-crkva-deneska-beshe-osvetena ''Двајца браќа од прилепско секој ден 11 години граделе црква, денеска беше осветена'']</ref>; *[[Црква „Св. Трифун“ - Склештен Мост|Црква „Св. Трифун“]] - се наоѓа во месноста Склештен Мост и традиционално се посетува за време на закројувањето на лозјето на Трифуновден<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.prilep.gov.mk/news/mk/gradonacalnikot-risteski-gi-zakroi-lozite-vo-mesnosta-skleshten-most/|title=Градоначалникот Ристески ги закрои лозите во месноста Склештен мост|date=10 февруари 2016|publisher=Општина Прилеп|accessdate=2017-02-26|archive-date=2017-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609094744/http://www.prilep.gov.mk/news/mk/gradonacalnikot-risteski-gi-zakroi-lozite-vo-mesnosta-skleshten-most/|url-status=dead}}</ref>; ;Археолошки наоѓалишта *[[Али Чаир (Прилеп)|Али Чаир]] — населба од неолитското и римското време; *[[Баба (Прилеп)|Баба]] — тврдина и депо на монети од доцноантичкото време; *[[Бакалница (Прилеп)|Бакалница]] — некропола од доцноантичкото време; *[[Болница (Прилеп)|Болница - Учителско Училиште]] — населба од неолитското, некропола од железното и осамен наод од римското време; *[[Бончеица (Прилеп)|Бончеица]] — населба и некропола од доцноантичкото време; *[[Долно Садово (Прилеп)|Долно Садово]] — населба од неолитското време; *[[Илино (Прилеп)|Илино]] - средновековна некропола *[[Каменица (Прилеп)|Каменица]] — населба од бакарното време; *[[Караташ (Прилеп)|Караташ]] — некропола од римското време; *[[Касарни (Прилеп)|Касарни]] — некропола од железното време; *[[Кладенец (Прилеп)|Кладенец]] — случајни наоди - монети од римското време; *[[Крклари (Прилеп)|Крклари]] — некропола од хеленистичкото време; *[[Кукул (Прилеп)|Кукул]] — населба од римското време; *[[Куршумли-ан (Прилеп)|Куршумли-ан]] — осамени наоди од римското време; *[[Параклис (Прилеп)|Параклис]] — осамен наод од римското време; *[[Поводеници (Прилеп)|Поводеници]] — случаен наод од римското време; *[[Силос (Прилеп)|Силос]] — некропола од римското време; *[[Тополка (Прилеп)|Тополка - Шилево]] — некропола од доцноантичкото време; *[[Тражица (Прилеп)|Тражица]] — фурна од римското време; == Редовни настани == * „[[Пиво фест]]“ - фестивал на [[пиво]]то со голема посетеност и разни домашни и странски естрадни гости. * Интернационални сликарски и вајарски работилници во организација на ЦСЛУ-Прилеп, основано уште од далечната 1957 година. == Личности од Прилеп и околината == {{Div col|cols=2}} * ([[1300]] - [[1349]]), [[Григориј Акиндин]], книжевник и теолошки мислител, прогласен за еретик; * ([[1320]] - [[1406]]), [[Никодим Тисмански]], преподобен, светец, книжевник, исихаст, црковен политичар; * ([[1335]] - [[1395]]), [[Крале Марко]], [[среден век|средновековен]] владетел; * ([[1829]] - [[1920]]), [[Марко Цепенков]], македонски преродбеник, еден од најголемите собирачи на народно творештво; * ([[1860]] - [[1908]]), [[Атанас Бадев]], композитор, хорски и музички теоретичар; * ([[1864]] - [[1921]]), [[Ѓорче Петров]], македонски револуционер, еден од раководителите на ЦК на [[ВМРО]]; * ([[1865]] - [[1912]]), [[Пере Тошев]], македонски револуционер, еден од најзначајните членови на ЦК на [[ВМРО]]; * ([[1868]] - [[1962]]), [[Крсто Гермов]] (''Шаќир Војвода''), илинденски војвода и прв претседател на Народното собрание на асномска Македонија; * ([[1877]] - [[1939]]), [[Петар Ацев]], македонски револуционер за време на владеењето на [[Отоманското Царство]] со Македонија; * ([[1880]] - [[1943]]), [[Али Фетхи Окјар]], премиер на Република Турција и претседател на турскиот парламент; * ([[1897]] - [[1944]]), [[Методија Шаторов - Шарло]], македонски комунист, национален деец; * ([[1898]] - [[1966]]), [[Димитар Талев]], бугарски писател; * ([[1902]] - [[1957]]), [[Методија Андонов - Ченто]], прв претседател на [[АСНОМ]]; * ([[1909]] - [[1944]]), [[Круме Волнароски]], народен херој на Југославија; * ([[1909]] - [[1942]]), [[Рампо Левков]], народен херој на Југославија; * ([[1909]] - [[1988]]), [[Круме Кепески]], автор на првата книга за граматика за македонски јазик * ([[1912]] - [[1942]]), [[Борка Велески]], народен херој на Југославија; * ([[1912]] - [[1942]]), [[Јордан Чопела]], народен херој на Југославија; * ([[1915]] - [[1944]]), [[Кузман Јосифоски - Питу]], организатор на антифашистичкото ослободително движење за време на [[НОБ]], познат како вториот Гоце Делчев, народен херој на Југославија; * ([[1915]] - [[2004]]), [[Илија Џувалековски]], македонски театарски, филмски и телевизиски глумец, режисер и педагог.; * ([[1915]] - [[1943]]), [[Мирче Ацев]], народен херој на Југославија; * [[Алекса Гаврилоски]], соработник со илинденските револуционери и учесник во заднината на НОВ на Македонија * ([[1918]] - [[1944]]), [[Кире Гаврилоски]], народен херој на Југославија; * ([[1927]] - , [[Загорка Гаврилоска]], учесник во НОВ на Македонија * ([[1918]] - [[2002]]), [[Илија Милчин]], македонски глумец, режисер, јазичар и преведувач, почесен член на ДПМ; * [[Блага Ристеска]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Спасија Ангелоска]] (р.1921) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Стојчева]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Милка Богданоска]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Аргида Андреевска]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Ачкоска]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија и дел од редакцијaта на списанието [[Македонка (списание)]] * [[Цветанка Антулеска]] (р.1912) — учесник во НОВ на Македонија * [[Васе Аполеска]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Олга Аризаноска]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Маре Бајрамческа]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Весела Беличанец]] (р.1912) — учесник во НОВ на Македонија * [[Симка Белазелкоска]] (р. 1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цветанка Блажеска]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Божиноска]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Боцеска]] (р.1870) — учесник во НОВ на Македонија * [[Илка Василеска]] (1923-1944) — учесник во НОВ на Македонија * [[Илка Везироска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Еленица Велеска]] (р.1930) — учесник во НОВ на Македонија * [[Велика Венкоска]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија * [[Стеве Грижоска|Стеве Стеваноска Грижоска]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Фанче Дамеска|Фанче Николова Дамеска]] (р.1918) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица 1941 * [[Богданка Данеска]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Весела Димитроска]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија * [[Благородна Димитрова|Благородна Алексова Димитрова]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија * [[Добра Димитроска|Добра Богоева Димитроска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Стевка Димова|Стевка Рампова Димова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Мара Димоска|Мара Михајлоска Димоска]] (1920 — 1944) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Димоска|Вера Ангелова Џамбазова Димоска]] (1918-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Донеска|Блага Милеска Танева Донеска]] (1914-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Љуба Зисова|Љуба Ташкова Зисова]] (1927-) — учесник во НОВ на Македонија * [[Стева Ѓорѓиеска]] (р.1900) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сотир Ѓорѓиевски-Сотката|Сотир Ѓорѓиески - Сотката]] (1921-1944 ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цвета Вујанац|Цвета Мирисалоска-Наскова Вујанац]] (р.1929) — учесник во НОВ на Македонија * [[Пара Андреевска (Прилеп)|Пара Андреевска]] (р.1888) — учесник во НОВ на Македонија * [[Пандора Тодева]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска Споменица 1941 година * [[Стева Бојкоска]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска Споменица 1941 година * [[Јулка Бешироска]] (р.1919) — учесник во НОВ на Македонија * [[Добрила Делова|Добрила Кузева Делова]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Милица Димеска]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Спасија Димеска|Спасија Андонова Димеска]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мара Димеска|Мара Михајлова Димеска]] (1926 — 1944) — учесник во НОВ на Македонија * [[Василка Георгиева]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Добрила Жереска|Добрила Балент Жереска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Јорданка Златеска|Јорданка Бошкова Златеска]] (1 јули 1922 — 3 мај 1944) — учесник во НОВ на Македонија * [[Тодорка Зуграфоска-Илијоска]] (р.1922 ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Иванова|Менка Димова Иванова]] (р.1927) — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Иваноска|Менка Игеска Иваноска]] (9 февруари 1923 — ) — учесник во НОВ на Македонија и носител на [[Партизанска споменица 1941]] * [[Павлина Иваноска|Павлина Тодороска Иваноска]] (р.1921) — учесник во НОВ на Македонија * [[Боца Иваноска]] (1923 — 1959) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Спасија Иваноска]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Илиеска|Блага Рампова Илиеска]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Љубица Илиоска|Љубица Јорданоска Илиоска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Јанакиева|Блага Димитрова Јанакиева]] (р.1909) — учесник во НОВ на Македонија * [[Мира Јанеска]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Блага Јанеска|Блага Орданоска Јанеска]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Даница Орданоска-Оровчанец|Даница Јанкова Орданоска-Оровчанец]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Гена Орданова|Гена Јанковска Орданова]] (р.1893) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вета Јанкулова|Вета Костова Јанкулова]] (р.1871) — учесник во НОВ на Македонија * [[Даница Јанкулоска|Даница Петрева Јанкулоска]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Спасија Јованова|Спасија Георгиева Јованова]] (р.1899) — учесник во НОВ на Македонија * [[Верка Јованова|Верка Колиштркоска Јованова]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цена Ристеска|Цена Ристеска - Џинорозо]] (? — 1944) — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ * [[Милка Јованоска]] (1924 —) — учесник во НОВ на Македонија * [[Добра Јованоска|Добра Цекова Јованоска]] (1923 — ) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица 1941 * [[Елена Јованоска|Елена Кусеска Јованоска]] (1920 — ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Весела Јорданова|Весела Коцева Јорданова]] (1926 — ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Добрица Јорданова]] (1918 — ) — учесник во НОВ на Македонија и е носител е на Партизанска споменица 1941 * [[Горица Кајџаноска]] (1928-) — учесник во НОВ на Македонија * ([[1926]] - [[2003]]), [[Тодорка Кондова-Зафировска]], македонска театарска, филмска и телевизиска глумица и режисер; * ([[1946]] - [[2015]]), [[Благоја Спиркоски-Џумерко]], македонски театарски, филмски и телевизиски глумец * ([[1948]] - [[2011]]), [[Кирил Ристоски]], македонски театарски, филмски и телевизиски глумец; * ([[1919]] - [[2006]]), [[Вера Ацева]], народен херој на Југославија; * ([[1919]] - [[2001]]), [[Борко Темелковски]], народен херој на Југославија; * ([[1921]] - [[2001]]), [[Крсте Црвенковски]], народен херој на Југославија; * ([[1921]] - [[1993]]), [[Блаже Конески]], македонски преродбеник, поет и татко на македонскиот јазик и литература; * ([[1921]] - [[1942]]), [[Борка Талески]], народен херој на Југославија; * ([[1921]] - ), [[Илија Јовановски]], с. [[Топлица]], народен херој на Југославија; * ([[1922]] - [[1995]]), [[Ѓоре Дамевски]], народен херој на Југославија; * ([[1925]] - [[2013]] ), [[Атанас Забзаноски]], народен херој на Југославија; * ([[1932]] - [[1984]]), [[Дарко Дамески]], македонски глумец; * ([[1930]] - [[2003]]), [[Нада Гешоска]], македонска театарска, филмска и телевизиска глумица; * ([[1945]] - [[2021]]), [[Трајче Иваноски]], македонски театарски, филмски и телевизиски глумец; * ([[1943]] - ), [[Ненад Милосављевиќ]], македонски театарски, филмски и телевизиски глумец; * ([[1947]] - ), [[Блага Петреска]], македонска фолк пејачка; * ([[1980]] - ), [[Елена Велевска]], македонска фолк пејачка; {{Div col end}} :''Поврзано целосна [[Список на личности од Прилеп]], [[:Категорија:Родени во Прилепско]], [[:Категорија:Починати во Прилепско]]'' == Збратимени градови == Градот Прилеп е збратимен со градовите<ref>http://www.prilep.gov.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=261</ref>: {{Div col|cols=2|small=yes}} * [[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Асеновград]], [[Бугарија]] * [[Податотека:Flag of China.svg|20px]] [[Дејанг]], [[Кина]] * [[Податотека:Flag of Poland.svg|20px]] [[Радом]], [[Полска]] * [[Податотека:Flag of the United States.svg|20px]] [[Гарфилд]], [[САД]] * [[Податотека:Flag of Slovakia.svg|20px]] [[Тополчани (Словачка)|Тополчани]], [[Словачка]] * [[Податотека:Flag of Australia.svg|20px]] [[Винсент]], [[Австралија]] * [[Податотека:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Тире]], [[Турција]] * [[Податотека:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Чернигов]], [[Украина]]<ref>[http://www.plusinfo.mk/vest/25740/Prilep-se-zbratimi-so-ukrainski-Chernigov Прилеп се збратими со украински Чернигов]</ref> * [[Податотека:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Копер]], [[Словенија]] {{Div col end}} ==Прилеп како мотив во уметноста== * „Хроника на Прилеп“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, ''Црн овен''. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 16.</ref> == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Prilep spomenik Aleksandar Makedonski).JPG|Споменикот на Александар Македонски Податотека:Clock Tower Prilep.jpg|[[Саат-кула (Прилеп)|Саат-кулата]] Податотека:Sušenje duvana u Prilepu.JPG| Сушници со тутун Податотека:Ulaz u Prilepsku pijacu.JPG|Влез во прилепскиот пазар Филип II Податотека:Pogled na Markovi kuli (Markovu tvrđavu) iz Prilepske ulice.JPG|Поглед кон Маркови Кули Податотека:Prilep 023.JPG|Поранешниот хотел „Југославија“ Податотека:Економски факултет - Прилеп.jpg|[[Економски факултет - Прилеп|Економскиот факултет]] во Прилеп Податотека:Prilep 03.JPG|Дом на културата „Марко Цепенков“ Податотека:Prilep 042.JPG|Улица во Старата чаршија Податотека:Inv br 137.jpg|Експонати во [[Музеј на тутун|Музејот на тутун]] во Прилеп Податотека:Osloboduvanje na Prilep, 1944.jpg|Свечен пречек на раководители на НОВ и ПОМ по повод ослободувањето на Прилеп. (3 ноември 1944) Податотека:Могила на Непобедените - Прилеп......jpg|Спомен комплекс „[[Могила на непобедените]]“ Податотека:Споменик на паднатите борци - Прилеп 1.JPG|Споменик посветен на паднатите борци од [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] Податотека:Споменик на Пеце Атанасоски во Прилеп (2).JPG|Споменик на [[Пеце Атанасовски|Пеце Атанасоски]] Податотека:Црква Св. Димитрија, Варош, Прилеп IMG 4659.jpg|Црквата „[[Црква „Св. Димитриј“ - Варош|Свети Димитрија]]“ во [[Варош]] Податотека:Споменик на Кузман Јосифовски Питу во Прилеп (2).JPG|Споменик на [[Кузман Јосифоски - Питу|Кузман Јосифовски - Питу]] </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Prilep}} * [http://www.prilep.gov.mk/ Официјална страница на општината Прилеп] * [http://www.oldprilep.com/ Стар Прилеп - Да се потсетиме, да не заборавиме!] * [http://gradskiprevozprilep.com/ Јавен градски превоз - Прилеп] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140420130402/http://gradskiprevozprilep.com/ |date=2014-04-20 }} * [http://www.isk.edu.mk/ Институт за старословенска култура - Прилеп]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://markocepenkov.org/ Национална установа центар за култура „Марко Цепенков“ - Прилеп] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131107043453/http://markocepenkov.org/ |date=2013-11-07 }} * [http://www.komunalecprilep.com.mk/ ЈКП Комуналец - Прилеп] * [http://www.tkprilep.com.mk/?jazik=2&id=01 Тутунски комбинат АД Прилеп] * [http://www.pivofestival.mk/ Пиво фест] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220520000851/http://pivofestival.mk/ |date=2022-05-20 }} {{Населби во Прилеп}} {{Општина Прилеп}} {{Градови во Македонија}} {{Градови-херои на СФРЈ}} [[Категорија:Прилеп| ]] 1ww8vene0qdyijchuzj9br5crfe0cwi Прашина (филм) 0 1211 5575224 5556764 2026-06-11T07:18:50Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575224 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Текст од МИФЦ}} {{Инфокутија за филм | name = Прашина | image = Dust.jpg | caption = Промотивна фотографија за филмот Прашина | producer = [[Крис Оти]]<br />[[Весна Јованоска]]<br />[[Доменико Прокачи]] | director = [[Милчо Манчевски]] | writer = [[Милчо Манчевски]] | starring = [[Џозеф Фајнес]]<br />[[Дејвид Венам]]<br />[[Адријан Лестер]]<br />[[Ен Броше]]<br />[[Вера Фармига]]<br />[[Николина Кујача]]<br />[[Розмари Марфи]]<br>[[Владо Јовановски]]<br>[[Јосиф Јосифовски (глумец) |Јосиф Јосифовски]]<br>[[Борис Чоревски]]<br>[[Младен Крстевски]]<br>[[Благоја Спиркоски-Џумерко]]<br>[[Салаетин Билал]]<br>[[Петар Мирчевски]]<br>[[Трајче Иваноски]]<br>[[Џемаил Максут]]<br>[[Милица Стојанова]]<br>[[Најдо Тодески]]<br>[[Бранко Бенинов]]<br>[[Марјан Чакмакоски]]<br>[[Андон Јовановски]]<br>[[Зоран Љутков]]<br>[[Ердоан Максут]]<br>[[Нино Леви]]<br>[[Кирил Псалтиров]]<br>[[Гоце Влахов]] | music = [[Кирил Џајковски]] | cinematography = | editing = [[Гастер Николас]] | distributor = | released = {{знамеикона|Italy}} [[29 август]], [[2001]]<br />{{знамеикона|Canada}} [[7 септември]], [[2001]]<br />{{знамеикона|Macedonia}} [[10 октомври]], [[2001]] | runtime = 127 минути | country = [[Македонија]] | budget = 11 милиони [[долар]]и<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0243232/ IMDb, Dust (2001) (пристапено на 22.9.2020)]</ref> | language = [[Македонски јазик|македонски]], [[Англиски јазик|англиски]],[[Турски јазик|турски]], [[Германски јазик|германски]] | amg_id = 1:253768 | imdb_id = 0243232 |}} '''Прашина''' — [[македонски филмови|македонски филм]] од [[2001]] година, во [[режија]] на [[Милчо Манчевски]] кој е автор и на [[сценарио]]то. Главните улоги ги играат: [[Џозеф Фајенс]], [[Дејвид Венам]], [[Владо Јовановски]], [[Јосиф Јосифовски (глумец)|Јосиф Јосифовски]], [[Адријан Лестер]], [[Ен Броше]], Розмари Марфи, [[Петар Мирчевски]], [[Салаетин Билал]], [[Борис Чоревски]], [[Николина Кујача]], [[Милица Стојанова]], [[Младен Крстевски]] и [[Благоја Спиркоски-Џумерко]] а [[музика]]та е дело на [[Кирил Џајковски]]. Во подготовката за снимањето на филмот, Манчевски и неговата екипа направиле обемно истражување за [[Дивиот Запад]] и за [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], консултирајќи над 160 книги и статии за тој период.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0243232/ IMDb, Dust (2001) (пристапено на 22.9.2020)]</ref> == Содржина == Еџ (го игра Лестер) е ситен крадец од [[Њујорк]] кој упаѓа во станот на осамената старица Енџела (ја игра Марфи). Таа му го крши носот и го принудува да ја слуша нејзината животна приказна, кажувајќи му дека поседува многу златници. Притоа, таа претрпува [[инфаркт]] и Еџ ја носи на [[болница]]. Енџела му раскажува за двајцата браќа од [[Дивиот Запад]], Лук (го игра Венам) и Илајџа (го игра Фајенс) кои се воодушевени од [[Проституција|проститутката]] Лилит (ја игра Броше). Илајџа и Лилит се венчаваат и добиваат дете кое набргу умира. Лук оди во [[Европа]] и за време на едно кино-претстава во [[Париз]] дознава за борбите на [[Македонци|македонските]] востаници во [[Отоманската Империја]]. Привлечен од богатата награда за главата на водачот на востаниците, наречен Учителот (го игра Јовановски), тој оди во [[Македонија (регион)|Македонија]] каде ѝ се приклучува на една арнаутска банда. Тој успева да го зароби Учителот, но во тој миг турската војска ја напаѓа бандата, а Илајџа тешко го ранува Лук во градите. Браќата се заробени од турската војска, но потоа се ослободени. Ранетиот Лук го среќава бремената сопруга на Учителот, Неда (ја игра Кујача), која го лекува. Додека закрепнува, Лук постојнао мисли на Лилит со која имал љубовна врска за време на нејзиниот брак со Илајџа. Еден ден, во селото пристигнува турската војска, носејќи ја пресечената глава на Учителот. Тогаш, свекорот на Неда му дава златници на Лук и тој го напушта селото. Него повторно го пронаоѓа Илајџа и му кажува дека бремената Лилит извршила [[самоубиство]]. Тогаш, нешто се прекршува во лошиот Лук и тој се враќа во селото кое го затекнува запалено, а многу од селаните се убиени. Лук оди во таборот на турската војска и се обидува да ја ослободи Неда со златниците, но сакајќи да убие еден турски војник, тој смртно ја ранува Неда. Тогаш, разјарениот Лук почнува да ги убива турските војници; Неда се пораѓа и умира, а во тој миг погинува и Лук. Најпосле, на местото пристигнува Илајџа кој го зема бебето со себе. Додека Енџела лежи во [[болница]]та, Еџ оди во нејзиниот стан и ги наоѓа златниците. Тој редовно ја посетува Енџела во болницата и следејќи ја нејзината приказна дознава дека таа е бебето на Неда. Кога умира Енџела, Еџ го кремира нејзиното тело и пепелта ја носи во нејзината родна земја. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [http://www.maccinema.com/filmovi_detali.asp Прашина] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100925234911/http://www.maccinema.com/filmovi_detali.asp |date=2010-09-25 }} на [http://www.maccinema.com МИФЦ] * {{IMDb title|0243232}} * [http://manchevski.com/ Milcho Manchevski's official website] * [http://manchevski.com/docs/screenplaydust.pdf Прашина сценарио] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220518190556/https://manchevski.com/docs/screenplaydust.pdf |date=2022-05-18 }} * [http://manchevski.com/docs/1_history_in_dust_coover.pdf History in Dust by Roderic Coover] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220816014034/https://manchevski.com/docs/1_history_in_dust_coover.pdf |date=2022-08-16 }} * [http://manchevski.com/docs/monograph/en/273-317_Monografija_EN_Milcho%20Manchevski_Iris%20Kronauer.pdf Wiping Dust by Iris Kronauer] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161018010120/http://manchevski.com/docs/monograph/en/273-317_Monografija_EN_Milcho%20Manchevski_Iris%20Kronauer.pdf |date=2016-10-18 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=j1qtgxvxD5I Dust International Trailer] * [http://manchevski.com/docs/erik_t_violence_-_visualised_and_viewed.pdf Erik Tängerstad: Violence - Visualised and Viewed: An exertion on the films Before the Rain and Dust] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20241214135812/https://www.manchevski.com/docs/erik_t_violence_-_visualised_and_viewed.pdf |date=2024-12-14 }} * [http://manchevski.com/docs/2_luke_balkanwalker_slapsak_eng.pdf Svetlana Slapsak: Luke Balkanwalker Shoots Down Corto Maltese: Milcho Manchevski's Dust As An Answer to the Western Cultural Colonialism]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.imdb.com/title/tt0243232/externalreviews?ref_=tt_ov_rt Dust IMBD reviews ] * [http://www.cinefile.biz/dust-di-milcho-manchevski CineFile.biz [Alberto Cassani] (Italian)] * [https://manchevski.com/docs/VictorBarac_Cubist.pdf Cubist of the silver screen - The Globe and Mail]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://manchevski.com/docs/Surrealistyczny_western_wysokiej_klasy.pdf A high-class surreal western - Stopklatka (In Polish)]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Милчо Манчевски}} {{МакедонскиФилм}} {{DEFAULTSORT:Прашина}} [[Категорија:Македонски филмови од 2000-тите]] [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Германски филмови]] [[Категорија:Италијански филмови]] [[Категорија:Филмови од 2001 година]] [[Категорија:Филмови на Милчо Манчевски]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Филмови на турски јазик]] [[Категорија:Филмови на германски јазик]] [[Категорија:Филмови со Џозеф Фајенс]] [[Категорија:Филмови со Дејвид Венам]] [[Категорија:Филмови со Адријан Лестер]] [[Категорија:Филмови со Розмари Марфи]] [[Категорија:Филмови со Владо Јовановски]] [[Категорија:Филмови со Салаетин Билал]] [[Категорија:Филмови со Мет Рос]] [[Категорија:Филмови со Мег Гибсон]] [[Категорија:Филмови со Владимир Јачев]] [[Категорија:Филмови со Јосиф Јосифовски]] [[Категорија:Филмови со Јордан Симонов]] [[Категорија:Филмови со Милица Стојанова]] [[Категорија:Филмови со Петар Мирчевски]] [[Категорија:Филмови со Младен Крстевски]] [[Категорија:Филмови со Ен Броше]] [[Категорија:Филмови со Џемаил Максут]] [[Категорија:Филмови со Борис Чоревски]] [[Категорија:Филмови со Кирил Псалтиров]] [[Категорија:Филмови со Николина Кујача]] [[Категорија:Македонски дела од 2001 година]] [[Категорија:Историски филмови]] [[Категорија:Вестерни]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Њујорк]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Македонија]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Отоманското Царство]] [[Категорија:Појавено во 2001 година во Македонија]] 7800mbgj6s1m97vgj073jzw3b1x6wq1 Пред дождот 0 1216 5575243 5556775 2026-06-11T08:24:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575243 wikitext text/x-wiki {{Текст од МИФЦ}} {{Инфокутија за филм | name =Пред дождот | image =Before_The_Rain.jpg | caption = | director = [[Милчо Манчевски]] | writer = [[Милчо Манчевски]] | producer = [[Горјан Тозија]] | music = [[Анастасија (музичка група)|Анастасија]]<br>[[Вања Лазарова]] | starring = [[Кетрин Картлиџ]]<br />[[Раде Шербеџија]]<br />[[Грегоар Колен]]<br>[[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]]<br>[[Лабина Митевска]]<br>[[Кирил Ристоски]]<br>[[Кирил Псалтиров]]<br>[[Петар Мирчевски]]<br>[[Милица Стојанова]]<br>[[Младен Крстевски]]<br>[[Благоја Спиркоски-Џумерко]]<br>[[Илко Стефановски]]<br>[[Силвија Стојановска]]<br>[[Јосиф Јосифовски (глумец)|Јосиф Јосифовски]]<br>[[Џемаил Максут]]<br>[[Катерина Коцевска]]<br>[[Владимир Ендровски]] | cinematography = [[Теран Мануел]] | distributor = | country = {{МКД}} | runtime = 113 минути | language = [[Македонски јазик|македонски]] | budget =1,9 милиони долари | gross = 763.847 долари | website = | amg_id = | imdb_id = 0110882 | MIFC = 79 |genre=воен<br>драма<br>романтика}} '''''Пред дождот''''' — [[Македонски филм|македонски]] воен [[филм]] од [[1994]] година, режиран од [[Милчо Манчевски]]. Во 1994 година бил предложен за филмската награда Оскар.<ref>[http://www.kirilica.com.mk/vest2010.asp?id=58852 „Пред дождот“ на фестивал во Украина и семинар во Тајван]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} kirilica.com.mk</ref> Филмското дејство на „Пред дождот“ поседува сопствена консеквентно спроведена драматуршка логика и од неа, всушност, и извира оној недвосмислен квалитет и шарм на ова остварување. Филмот е во времетрање од 113 минути и е снимен во техника на широк екран, со звук, во боја и 35 мм. == Содржина == {{Разоткривање}} Во својата филмска нарација, филмот содржи три целини поврзани меѓу себе. Тие се насловени како „''Зборови''“, „''Лица''“ и „''Слики''“. === ''Зборови'' === Дејството во „Зборови“ се случува во древен машки [[манастир]] некаде во Македонија. Младиот [[монах]] Кирил, заветен на молчење, во својата таванска ќелија ја наоѓа Замира, [[Македонски Албанци|Албанка]], девојка која повеќе наликува на дете. Тој не разбира [[албански]], но нема дилема дека таа тука бара засолниште од некакво зло. Го премолчува нејзиното присуство во манастирот дури и тогаш кога вооружените селани ја бараат за да и судат за убиството на еден соселанец. Исплашен е кога тие го пребаруваат манастирот и е вистински среќен кога не ја наоѓаат. Постарите монаси го забележуваат неговиот молчалив страв. Длабоко во ноќта влегуваат во ќелијата на Кирил и ја наоѓаат девојката. Казната за монахот е заминување од манастирот. Под закрилата на ноќта, минувајќи покрај пијаната селска стража, Кирил и Замира ја напуштаат сигурноста на манастирските ѕидини. Веќе е ден, тие минуваат низ каменест планински предел. Кирил, исполнет со грижа и љубов кон девојката, и ветува сигурност некаде далеку од селото и планината. Таа не го разбира неговиот говор, но ја разбира неговата љубов. Бакнежот врз нејзиното лице и нејзините раце кои бараат спас околу неговото тело, се единствениот физички допир меѓу нив. Но тука, веднаш до нив, се нејзините роднини и соселани. Нејзиниот дедо со строгост на племенски старешина ја враќа во стварноста. Таа се обидува да објасни дека Кирил и помогнал, дека ја спасил и дека ја сака. Дедото со својот неумолив авторитет го брка Кирил. Тој колебливо тргнува. Крикот на Замира по него го враќа. Таа трча кон него. Нејзиниот брат пука. Предрасудите не оставаат можност за поинаков крај. Кирил е покрај Замира, а таа гледајќи во него умира. === ''Лица'' === Во вториот дел од филмот „Пред дождот“, дејствијата се случуваат во еден наполно поинаков свет, динамичен, современ, урбан [[Лондон]]. Во светски познатата фотографска агенција работи лауреатот на Пулицеровата награда, [[Македонци|Македонецот]] Александар Кирков, одамна заминат од [[Македонија|татковината]]. Тукушто вратен од [[Босанска војна|боиштето]] во [[Босна и Херцеговина]] каде што фотографирал [[убиство]], чин кој според него го прави соучесник во трагичниот настан, Александар одлучува да се врати во Македонија. Меѓу него и Ен, младата жена која работи во истата агенција се случува страсна љубовна приказна. Александар ја повикува да замине со него. Додека Ен се бори со својата дилема дали да ја остави извесноста во која живее и да замине со Александар во непредвидлива иднина, во кафеаната каде што разговара со сопругот се случува инцидент со трагични последици. Во пресметката меѓу [[балкан]]ските [[Иселување|иселеници]], меѓу другите загинати е и нејзиниот сопруг. === ''Слики'' === Третиот дел од филмот, се случува во [[Македонија]]. Александар се враќа дома, во родниот крај, барајќи засолниште во долго сонуваниот мир на својот роден крај и не помислувајќи дека тука се води една поинаква, но не помалку беспоштедна војна. Пределите на неговиот роден крај се исти, но односите меѓу луѓето се драстично променети. Во крајот каде што живеат два различни народа, со различни верски припадности, односите се крајно поларизирани. Меѓу нив владее недоверба, искрата на можниот судир се чувствува во воздухот. Вооружени луѓе се сретнуваат насекаде, стравот се вгнездил во душите. Роднините на Александар го примаат со радост, но и со чудење. Неговата родна куќа е руинирана. Искрен во намерите и чесен во постапките кон луѓето, Александар ги посетува пријателите во соседното албанско село, сака да ја види некогашната соученичка Хана, кон која во момчешките години негувал нежни чувства. Таа сега е вдовица и мајка на две деца, син и ќерката Замира. Сè уште неадаптиран кон атмосферата што натежнала врз луѓето, Александар се ангажира во спасувањето на Замира која е затворена во бачилото под обвинение за убиство на еден негов роднина. Тој, без страв од вооружените соселани, ја изнесува девојката од бачилото. Неговиот братучед, соочен со сопствената немоќ пред супериорноста на Александар, пука по него. Животот на Александар завршува во пределите каде што израснал и од рацете на луѓето по кои копнеел. {{РазоткривањеКрај}} == Улоги == {| class="wikitable" width="50%" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Глумец/ка !! Улога |- | [[Кетрин Кертлиџ]] || Ен |- | [[Раде Шербеџија]] || Александар |- | [[Кирил Псалтиров]] || Моме |- | [[Грегоар Колен]] || Кирил |- | [[Лабина Митевска]] || Замира |- | [[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]] || д-р Сашо |- | [[Џеј Вилиерс]] || Ник |- | Борис Делчевски ||Петре |- | [[Силвија Стојановска]] || Хана |- | Дејан Велков ||Мате |- | [[Џемаил Максут]] ||Кузман |- | Миле Јовановски ||Попот што пее на погребот |- | [[Фајлида Ло]] || Мајката на Ен |- | [[Јосиф Јосифовски (глумец)|Јосиф Јосифовски]] || Отец Марко |- | Методи Псалтиров ||Томе |- | [[Милица Стојанова]] ||Тетка Цвета |- | [[Кирил Ристоски]] || Отец Дамјан |- | [[Петар Мирчевски]] || Здраве |- | [[Љупчо Бреслиски]] || Митре |- | [[Игор Маџиров]] || Стојан |- | [[Илко Стефановски]] || Бојан |- | [[Сузана Киранџиска]] || Неда |- | [[Младен Крстевски]] || Трифун |- | [[Катерина Коцевска]] || Кате |- | [[Владимир Ендровски]] || Трајче |- | [[Абдурахман Шала]] || Зекир |- | [[Владимир Јачев]] || Алија |- | [[Ленче Делова]] || Службеник |- | [[Љупчо Тодоровски-Упа]] || Кизо |- | [[Симеон Мони Дамевски]] || Ѓорѓи |- | [[Благоја Спиркоски-Џумерко]] | Водачот на бандата |- | [[Нино Леви]] || Поштарот |- | [[Јордан Витанов]] || Полицаец |- |Сандо Монев |Благој |- |[[Атила Клинче]] |Сефер |- |Арбен Кастрати |Рамиз |- |Даниел Њумен |Ијан |- |Филида Ло |Мајка |- |Габриел Хемилтон |Жената во такси |- |Мелиса Вилкс |Детето со посебни потреби |- |Џо Гулд |Келнер |- |Род Вудрув |Келнерот во тепачката |- |[[Александар Микиќ]] |Атанас |- |Цвето Марески |Момчето со пиштол |- |Џеј Вилерс |Ник |} == Награди и признанија == * [[Златен лав (награда)|Златен лав]] за најдобар филм ([[Венеција]], 1994) * Independent Spirit (САД, 1995) * Номинација на Американската филмска Академија за најдобар филм од неанглиско говорно подрачје (1995) * ''Филм на годината'' во [[Турција]], [[Аргентина]] и [[Шведска]] и повеќе од 40 меѓународни награди<ref>[http://kultura.com.mk/BookDetails.aspx?Pr=1158 Пред дождот - МИЛЧО МАНЧЕВСКИ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160309151410/http://kultura.com.mk/BookDetails.aspx?Pr=1158 |date=2016-03-09 }} Култура</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [[imdbtitle:0110882|Пред дождот IMDb]] * [http://manchevski.com/docs/24_intro_to_letters_in%20before_the_rain_dvd.pdf Милчо Манчевски - Предговор за „Пред дождот“ ДВД] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210920225307/http://manchevski.com/docs/24_intro_to_letters_in%20before_the_rain_dvd.pdf |date=2021-09-20 }} * [https://www.youtube.com/channel/UCRp0XiTkK7KqoqJB1rieBCg YouTube канал на Милчо Манчевски] * [https://www.imdb.com/title/tt0110882/externalreviews?ref_=tt_ov_rt Before the Rain IMBD reviews ] * [https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/beforetherainnrhowe_c00d74.htm Before the Rain review, Washington Post] * [https://manchevski.com/docs/nytimes-converted.pdf The New York Times Guide to the Best 1000 Movies Ever Made]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.manchevski.com/docs/Roger%20Ebert's%20Video%20Companion.pdf Roger Ebert's Video Companion - Article: "Before the Rain" (1997)]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://manchevski.com/docs/Fenster%20zum%20Ausstieg%20-%20Frankfurter.pdf Frankfurter Rundschau (In German)]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.rogerebert.com/reviews/before-the-rain-1995 Before the Rain review by Roger Ebert] * [https://www.manchevski.com/docs/5variety.jpg "The 'Rain' Maker" - Article in Variety &#91;Max Alexander&#93;]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.rogerebert.com/interviews/the-rain-maker "The 'Rain' maker" - Interview &#91;Roger Ebert&#93; (1995) (rogerebert.com)] * [https://www.manchevski.com/docs/2nyrewiew.gif "The Worst Can Happen, And It Does" - Film Review in The New York Times &#91;Janet Maslin&#93; (1995)]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://manchevski.com/docs/8_thomas_woodard.pdf "Living/Reliving Before the Rain" - Essay -Thomas Woodard]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://manchevski.com/docs/6kibbey.pdf "Montage and the Semiotics of Credibility: An Analysis of Before the Rain" - Ann Kibbey]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://manchevski.com/docs/1america.gif "Director Makes Dazzling Debut in Rain" - Article in Miami Herald &#91;Rene Rodriguez&#93; (1995)]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://manchevski.com/docs/2_close_up_rhodes.pdf "CLOSE UP: Milcho Manchevsky" - a conversation with Nancy Keefe Rhodes in DOSSIER (2005)]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://manchevski.com/docs/2america.gif Balkan Homecoming "Before the Rain" and "The Quick and the Dead" by Anthony Lane]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.manchevski.com/docs/6before_the_rain-stunning_tale_of_macedonia.pdf Before the Rain - Stunning Tale Of Macedonia]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://manchevski.com/docs/before_the_rain_never-ending_story_by_ian_christie.pdf "Before the Rain" never ending story by Ian Christie]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://manchevski.com/docs/16aporias_of_the_war_story.pdf Aporias of the war story]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категорија:Македонски филмови од 1990-тите]] [[Категорија:Филмови на Милчо Манчевски]] [[Категорија:Филмови со Мето Јовановски]] [[Категорија:Филмови со Милица Стојанова]] [[Категорија:Филмови со Благоја Спиркоски-Џумерко]] [[Категорија:Филмови со Младен Крстевски]] [[Категорија:Филмови со Јосиф Јосифовски]] [[Категорија:Филмови со Кирил Псалтиров]] [[Категорија:Филмови од 1994 година]] [[Категорија:Појавено во 1994 година во Македонија]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Македонија]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лондон]] [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] 0zd4igic8wq44wc2kncxyincyoo9c95 Отоманско Царство 0 1295 5574999 5573374 2026-06-10T16:30:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574999 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | common_name = Отоманско Царство | life_span = {{circa}} 1299–1922 | native_name = {{ubl|{{Lang|ota|دولت عليه عثمانیه}}|{{transliteration|ota|Devlet-i ʿAlīye-i ʿO<u>s</u>mānīye}}}} | conventional_long_name = Отоманско Царство | status = [[Царство]] | image_coat = [[File:Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg|70px]] | image_flag = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg | flag_type_article = [[Знаме на Отоманското Царство]] | flag_type = [[Знаме на Отоманското Царство|Знаме]]<br />{{Nowrap|(1844–1922)}} | symbol_type_article = [[Грб на Отоманското Царство]] | symbol_type = [[Грб на Отоманското Царство|Грб]]<br />{{Nowrap|(1882–1922)}} |image_map = OttomanEmpireIn1683.png |image_map_caption = Граници на Отоманското Царство (1683) ([[Список на територии под отоманска власт|Видете: Список на територии]]) | national_motto = {{ubl|{{Lang|ota|دولت ابد مدت}}|{{transliteration|ota|Devlet-i Ebed-müddet}}|„Вечната држава"<ref>{{Cite journal |last1=Мекдоналд |first1=Сен |last2=Мур |first2=Симон |date=2015-10-20 |title=Дискусија за идентитетот во Отоманското Царство и некои импликации за современите држави |url=https://doi.org/10.1080/15456870.2015.1090439 |journal=Атлантски весник на комуникација |volume=23 |issue=5 |pages=269–283 |doi=10.1080/15456870.2015.1090439 |issn=1545-6870 |s2cid=146299650 |access-date=24 март 2021 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151026/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15456870.2015.1090439 |url-status=live }}</ref>}} | national_anthem = ''[[Химна на Отоманското Царство|различна]]''<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eScv14bXOtI|title=Сите царски химни (1808–1922) на Отоманското Царство (1299–1922/1923)|date=2019-12-02 |publisher=Лондонската академија за отоманска дворска музика}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amazon.co.uk/European-Music-at-Ottoman-Court/dp/B0000542KD|title=Европската музика во отоманскиот двор|publisher=Лондонската академија за отоманска дворска музика}}</ref> | capital = {{Plainlist| * [[Согут]]<ref name="Shaw-13">{{Cite book |first1=Станфорд |last1=Шо |first2=Езел |last2=Шо |date=1977 |title=Историја на Отоманското Царство и современа Турција |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ |volume=I |isbn=978-0-521-29166-8 |page=13}}</ref> * ({{Circa}} 1299–1331) * [[Никеја]] ([[Изник]]){{sfn|Атасој|Раби|1989|p=19–20}} * (1331–1335) * [[Бурса]]<ref name="auto">„Во 1363 година, отоманската престолнина била преместена од Бурса во Одрин <!--Do not change as this is an exact quote-->, иако Бурса ја задржала својата духовна и економска важност." [http://www.kultur.gov.tr/–EN,33810/ottoman-capital-bursa.html ''Отоманската престолнина Бурса''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305185907/http://www.kultur.gov.tr/%e2%80%93en,33810/ottoman-capital-bursa.html |date=5 март 2016 }}. Официјално мрежно место на [[Министерство за култура и туризам на Република Турција]]. преземено на 26 јуни 2013.</ref> * (1335–1363) * [[Одрин]] ([[Едрене]])<ref name="auto"/> * (1363–1453) * [[Отомански Цариград|Цариград]] ([[Истанбул]]){{efn|На отомански турски, градот бил познат по разни имиња, меѓу кои биле {{transliteration|ota|Константиније}} ({{Lang|ota|قسطنطينيه}}) (заменувајќи ја наставката ''-полис'' со арапската наставка), ''Истанбул'' ({{Lang|ota|استنبول}}) и ''Исламбол'' ({{lang|ota|اسلامبول}}, {{lit|полн со ислам}}); види [[Имиња на Истанбул]]). Костантинија станало застарено име на турски јазик по прогласувањето на Република Турција во 1923 година,<ref name="Edhemp286">{{Cite book |last=Едем |first=Елдем |title=Истанбул |editor-first=Агостон |editor-last=Габор |editor-first2=Брус Алан |editor-last2=Мастерс |work=Енциклопедија на Отоманското Царство |publisher=Infobase |date=21 мај 2010 |isbn=978-1-4381-1025-7 |page=[https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA286 286] |quote=Со распадот на Отоманското Царство и формирањето на Република Турција, сите претходни имиња беа напуштени и Истанбул започна да се користи како термин за целиот град.}}</ref> а по преминот на Турција на латинско писмо во 1928 година,{{Sfn|Shaw|1977}} турската влада во 1930 година побара странските амбасади и компании да го користат „Истанбул“, и тоа име стана широко прифатено на меѓународно ниво.<ref>{{Harvnb|Shaw|1977|page=[https://books.google.com/books?id=AIET_7ji7YAC&pg=PA386 386], том 2}}; {{Cite book |author=Робинсон |date=1965 |title=Првата Турска Република |page=298}}; {{Cite web |last=Општество |date=2014-03-04 |title=Истанбул, не Константинопол |url=http://www.nationalgeographic.org/thisday/mar28/istanbul-not-constantinople |access-date=2019-03-28 |publisher=Национално географско друштво |language=en |archive-date=7 јули 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707175747/https://www.nationalgeographic.org/thisday/mar28/istanbul-not-constantinople/ |url-status=dead }})</ref> Елдем Едхем, автор на запис за Истанбул во „Енциклопедија на Отоманското Царство“, изјавил дека мнозинството од турскиот народ, вклучително и историчарите, веруваат дека се користел терминот „Константинопол“ за да се осврне на османлискиот период, кое е „политички неточно“.<ref name=Edhemp286/>}} * (1453–1922)}} | common_languages = {{Plainlist| * [[отомански јазик|отомански]] (династички, службен)<ref>{{Cite constitution|article=18|polity=Отоманско Царство|date=1876}}</ref> * [[арапски]]{{efn|[[Богослужбен јазик]]; помеѓу арапското население}} * [[персиски]]{{efn|Дипломатија, поезија, историографски дела, литературни творби, кои се изучуваат во државни училишта, а се нудат како изборен предмет или се препорачуваат за студирање во некои ''[[медреса|медреси]]''.<ref>{{Cite book |last=Флин |first=Томас O. |title=Западното христијанско присуство во Русија и Персија, околу 1760-ок.1870 |date=2017 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-31354-5 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=cOAzDwAAQBAJ&pg=PA30 |page=30 |access-date=21 October 2022 |archive-date=14 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151110/https://books.google.com/books?id=cOAzDwAAQBAJ&pg=PA30 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Фортна |first=Б. |date=2012 |title=Учење да читате во доцното Отоманско Царство и во раната турска република |page=50 |publisher=Спрингер |isbn=978-0-230-30041-5 |quote=Иако во доцниот османлиски период во државните училишта се изучува персиски јазик... |url=https://books.google.com/books?id=2Bh_DAAAQBAJ&pg=PA50 |access-date=21 октомври 2022 |archive-date=21 октомври 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221021205028/https://books.google.com/books?id=2Bh_DAAAQBAJ&pg=PA50 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Спулер |first=Бертолд |title=Персиска историографија и географија |page=68 |date=2003 |publisher=Pustaka Nasional Pte |isbn=978-9971-77-488-2 |quote=Во целина, околноста во Турција зазеде сличен тек: во Анадолија, персискиот јазик одигра значајна улога како носител на цивилизацијата. [...] каде што во тоа време, до одреден степен, бил јазикот на дипломатијата [...] Сепак, персискиот ја задржал својата позиција и за време на раниот отомански период во составот на историите, па дури и султанот Салим I, лут непријател на Иран и шиитите пишувал поезија на персиски јазик. Покрај некои поетски адаптации, најзначајни историографски дела се: цветниот „Хаш Бихист“ или Седум Раји на Идрис Бидлиси, започнат во 1502 година на барање на султанот Бајазид II и ги опфаќа првите осум османлиски владетели... |url=https://books.google.com/books?id=rD1vvympVtsC&pg=PA68 |access-date=21 октомври 2022 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151032/https://books.google.com/books?id=rD1vvympVtsC&pg=PA68 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Фетваџи |first=емине |date=2013 |publisher=Прес на универзитетот Индијана |title=Отсликување на историјата на Отоманскиот двор |page=31 |isbn=978-0-253-00678-3 |url=https://books.google.com/books?id=f67qIxJrpTMC&pg=PA31 |quote=Персиската книжевност, а особено убавините, биле дел од наставната програма: персиски речник, прирачник за прозна композиција; и Садис „Гулистан“, еден од класиците на персиската поезија, биле позајмени. Сите овие титули би биле соодветни во религиозното и културното образование на новообратените млади мажи. |access-date=21 октомври 2022 |archive-date=21 октомври 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221021205027/https://books.google.com/books?id=f67qIxJrpTMC&pg=PA31 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |title=Персиска историографија: Историја на персиската книжевност |editor-last=Јаршатер |editor-first=Ехсан |editor-link=Ехсан Јаршатер|date=359 |volume=10 |page=437 |publisher=Блумсбери |isbn=978-0-85773-657-4 |quote=Персискиот имал привилегирано место во османлиските букви. Персиската историска литература првпат била покровителска за време на владеењето на Мехмед II и продолжила со несмалено темпо до крајот на 16 век. |editor-last2=Мелвили |editor-first2=Чарлс |editor-link2=Чарлс Мелвили |url=https://books.google.com/books?id=s6SmDwAAQBAJ&pg=PT359 |access-date=21 октомври 2022 |archive-date=21 октомври 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221021205027/https://books.google.com/books?id=s6SmDwAAQBAJ&pg=PT359 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Инан |first1=Мурат Умут |editor1-last=Грин |editor1-first=Нил |editor1-link=Нил Грин |title=Персискиот свет: Границите на евроазиската лингва франка |date=2019 |publisher=Прес на универзитетот Калифорнија |page=92 (забелешка 27) |chapter=Царски амбиции, мистични аспирации: персиско учење во османлискиот свет|quote=Иако персискиот, за разлика од арапскиот, не бил вклучен во типичната наставна програма на отоманската медреса, јазикот бил понуден како изборен предмет или се препорачувал за изучување во некои медреси. За оние наставни програми за османлиската медреса со персиски јазик, видете Џеват Изги, Osmanlı Medreselerinde İlim, 2 том. (Истанбул: 1997), 1: 167–69.}}</ref>}} * [[грчки]]{{efn|Меѓу заедницата што зборува грчки; зборуваат некои султани.}} * [[Чагатајски јазик|чагатајски]]{{efn|Декрети во 15 век.<ref>{{Cite book |last=Ајше Ѓул Серткаја |title=Архивум Отоманикум |date=2002 |editor-last=Ѓорге Хазај |volume=20 |pages=114–115 |chapter=Шејхзаде Абдурезак Бахши |quote=Како резултат на тоа, можеме да тврдиме дека „Шејхзаде Абдурезак Бахши“ бил писар кој живеел во палатите на султанот Мехмед Освојувачот и неговиот син Бајазид-и Вели во 15 век, пишувал писма („битиг“) и фермани. (''yarlığ'') испратен до источните Турци од Мехмед II и Бајазит II на ујгурско и арапско писмо и на источен туркестански (чагатај) јазик. |url=https://books.google.com/books?id=h11pAAAAMAAJ&q=%22As+a+result%2C+we+can%22 |access-date=23 октомври 2022 |archive-date=24 октомври 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024132428/https://books.google.com/books?id=h11pAAAAMAAJ&q=%22As+a+result,+we+can%22 |url-status=live }}</ref>}} * [[француски]]{{efn|Странски јазик меѓу образованите луѓе во пост-[[танзимат]]скиот/доцниот царски период.<ref name="StraussConstp26">{{Cite book |last=Штраус |first=Јохан |title=Првиот отомански обид за демократија|date=2010 |publisher=[[Ориент-Институт Истанбул]] |editor-last=Херцог, Кристоф |location=[[Вирцбург]] |pages=21–51 |chapter=Устав за повеќејазично царство: преводи на „Канун-и Есаси“ и други официјални текстови на јазиците на малцинствата|editor-last2=Марик Шариф |chapter-url=https://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/menalib/download/pdf/2734659?originalFilename=true |access-date=15 септември 2019 |archive-date=11 октомври 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011233851/https://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/menalib/download/pdf/2734659?originalFilename=true |url-status=live }} ([http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/urn/urn:nbn:de:gbv:3:5-91645 страница со информации на книгата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920231333/http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/urn/urn:nbn:de:gbv:3:5-91645 |date=20 септември 2019 }} на [[Универзитет Мартин Лутер]]) // CITED: стр 26 (PDF стр. 28): „Францускиот стана еден вид полуофицијален јазик во Отоманското Царство по реформите на „Танзиматот“.[...] Точно е дека францускиот не бил етнички јазик на Отоманското Царство. Но, тој бил единствениот западен јазик кој станувал се повеќе распространет меѓу образованите лица во сите јазични заедници."</ref>}} * [[Јазици во Отоманското Царство|многу други]]}} | religion = {{Plainlist| * [[Сунизам]] ([[државна религија|државна]]) * [[Мадхаб|Школа]]: [[Ханифиски мезхеб]] * [[Исламска идеологија|Вера]]: [[Матуридизам]]}} | government_type = {{plainlist| * [[Апсолутна монархија]] ({{circa}} 1299–1876; 1878–1908; 1920–1922) * {{nowrap|[[Калифат]] (1517–1924)}}<ref name="finkel111">{{Cite book |last=Финкел |first=Каролајн |title=Сонот на Осман: Приказната за Отоманското Царство, 1300–1923 |date=2005 |publisher=Базик Букс |isbn=978-0-465-02396-7 |location=Њујорк |pages=110–1}}</ref> * [[Унитарна држава|Унитарна]] [[Парламентарен систем|парламентарна]] [[уставна монархија]] (1876–1878; 1908–1920) * Под [[Еднопартиска држава|еднопартиска]] [[Тројца паша|триумвиратска диктатура]](1913–1918)}} | title_leader = [[Список на султани на Османлиското Царство|Султан]] | leader1 = [[Осман I]] | year_leader1 = {{Nowrap|{{circa}} 1299–1323/4 (прв)}} | leader2 = [[Мехмед VI]] | year_leader2 = 1918–1922 (последен) | title_representative = [[Список на калифи#Отомански Калифат (1517–3 март 1924)|Калиф]] | year_representative1 = 1517–1520 (прв) | representative1 = [[Селим I]]<ref name="Lambton"/>{{efn|Султан од 1512 до 1520 година.}} | year_representative2 = 1922–1924 (последен) | representative2 = [[Абдул Меџит II]] | title_deputy = [[Список на големи везири на Отоманското Царство|Голем Везир]] | deputy1 = [[Алејдин-паша]] | year_deputy1 = 1320–1331 (прв) | deputy2 = [[Ахмед Тевфик-паша]] | year_deputy2 = 1920–1922 (последен) | legislature = {{nowrap|[[Диван (Отоманско Царство)|Диван]]<br />(до 1876; 1878–1908){{pb}}[[Генерално Собрание на Отоманското Царство|Генерално Собрание]]<br />(1876–1878; 1908–1920){{pb}}никој, владеел со декрет<br />(1920–1922)}} | house1 = {{nowrap|[[Сенат на Отоманското Царство|Сенат]]<br />(1876–1878; 1908–1920)}} | type_house1 = Неизбран Горен дом | house2 = {{nowrap|[[Комора на пратеници на Отоманското Царство|Комора на пратеници]]<br />(1876–1878; 1908–1920)}} | type_house2 = Избран Долен дом | event_start = [[Подем на Отоманското Царство|Основање]] | year_start = {{circa|1299}}<ref>{{Cite book|last=Памук|first=Шевкет|title=Монетарна историја на Отоманското Царство|publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|year=2000|isbn=0-521-44197-8|pages=30–31|quote=Османлиите започнале да коват монети во името на [[Орхан I|Орхан-бег]] во 1326 година. Овие најрани монети носеле натписи како „''големиот султан, Орхан син на Осман''“ [...] Отоманската историографија ја усвоила 1299 година како датум кога била основана државата. 1299 година може да го претставува датумот на кој Османлиите конечно ја добиле својата независност од [[Селџуци]]те и нивниот султанот во [[Конија]]. Веројатно, тие биле принудени во исто време, или многу бргу потоа, да го прифатат владеењето на [[Илханат]]от [...] Нумизматичките докази на тој начин сугерираат дека независноста во права смисла на зборот се случила дури во 1326 година.|url=https://books.google.com/books?id=Htk3Wn789EQC&pg=PA30|access-date=21 октомври 2022|archive-date=14 јануари 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151034/https://books.google.com/books?id=Htk3Wn789EQC&pg=PA30|url-status=live}}</ref> | date_start = | event_end = Основање на [[Турција|Република Турција]] {{efn|[[Договор од Севр|Договорот од Севр]] (10 август 1920 година) ѝ овозможило уште мало постоење на Отоманското Царство. На 1 ноември 1922 година, [[Големо Национално Собрание на Турција|Големото национално собрание]] го укинал султанатот и објавил дека сите дела на отоманскиот режим во Цариград<!--Бидејќи сè уште не е 1923 година--> се ништовни од 16 март 1920 година, датумот на [[окупација на Цариград|окупацијата на Цариград]] според условите на Договорот од Севр. Меѓународното признавање на Големото национално собрание и на [[Влада на Големото национално собрание|Владата на Анкара]] било постигнато преку потпишувањето на [[Лозански договор|Договорот од Лозана]] на 24 јули 1923 година. Народното собрание на Турција ја прогласила Републиката на 29 октомври 1923 година, со што завршило постоењето на Отоманското Царство во историјата.}} | year_end = 1923 | date_end = 29 октомври | event1 = [[Отомански интеррегнум|Интеррегнум]] | date_event1 = 1402–1413 | event2 = [[Пад на Цариград (1453)|Освојување на Цариград]] | date_event2 = 29 мај 1453 | event4 = [[Прва уставна ера (Отоманско Царство)|Прв уставен период]] | date_event4 = 1876–1878 | event5 = [[Втора уставна ера (Отоманско Царство)|Втор уставен период]] | date_event5 = 1908–1920 | event6 = [[Отомански државен удар (1913)|Државен удар]] | date_event6 = 23 јануари 1913 | event7 = [[Укинување на османлискиот султанат|Укинување на султанатот]]{{efn|1 ноември 1922 година го означува формалниот крај на Отоманското Царство. Мехмед VI заминал од Цариград на 17 ноември 1922 година.}} | date_event7 = 1 ноември 1922 | event_post = [[Укинување на калифатот]] | date_post = 3 март 1924 | stat_year1 = 1481 | stat_area1 = 1,220,000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera498" /> | stat_year2 = 1521 | stat_area2 = 3,400,000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera498" /> | stat_year3 = 1683 | stat_area3 = 5,200,000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera498">{{Cite journal |last=Рејн Тагепера |author-link=Рејн Тагепера |date=септември 1997 |title=Модели за проширување и стегање на големите политики: контекст за Русија |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |journal=[[Квартален Весник На Меѓународни Студии]] |volume=41 |issue=3 |page=498 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |access-date=8 July 2019 |archive-date=19 ноември 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live | issn = 0020-8833 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Турџин |first1=Петер |last2=Адамс |first2=Џонатан M. |last3=Хал |first3=Томас Д. |date=декември 2006 |title=Источнозападна ориентација на историските царства |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |journal=Весник за истражување на светските системи |volume=12 |issue=2 |page=223 |issn=1076-156X |access-date=12 септември 2016 |archive-date=20 мај 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190520161830/http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |url-status=live }}</ref> | stat_year4 = 1913 | stat_area4 = 2,550,000 | ref_area4 = <ref name="Taagepera498"/> | stat_year5 = 1912 | stat_pop5 = 24,000,000 | ref_pop5 = <ref name="Erickson2003">{{Cite book |last=Ериксон |first=Едвард |title=Поразот во детали: Отоманската армија на Балканот, 1912–1913 |url=https://archive.org/details/defeatindetailot0000eric |date=2003 |publisher=Издавачка куќа Гринвуд |isbn=978-0-275-97888-4 |page=[https://archive.org/details/defeatindetailot0000eric/page/n86 59]}}</ref> | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | currency = варијанти: [[акче]], пара, [[алтин]], [[куруш]] ([[пијастир]]), [[Отоманска лира|лира]] | p1 = Икониски Султанат | p2 = Анадолски бејлици | p3 = Византија | p4 = Морејско Деспотство{{!}}Морејско Деспотство | p5 = Трапезунтско Царство | p6 = Кнежество Теодоро | p7 = Второ Бугарско Царство | p8 = Видинско Царство | p9 = Добруџанско Деспотство | p10 = Ловечанско Деспотство | p11 = Српско Деспотство | p12 = Кралство Босна | p13 = Зета под династија Црнојевиќи{{!}}Зета | p14 = Кралство Унгарија | p15 = Кралство Хрватска и Далмација{{!}}Кралство Хрватска | p16 = Лешка Лига | p17 = Мамелучки Султанат{{!}}Мамелучки Султанат | p18 = Хафсидско Царство {{!}}Хафсидско Царство | p19 = Ак Којунлу | p20 = Болничари | p21 = Кралство Тлемсен | s1 = Турција | s2 = Прва Грчка Република{{!}}Грчка Република | s3 = Кавкаско Вицекралство (1801–1917){{!}}Кавкаско Вицекралство | s4 = Кнежевство Бугарија | s5 = Источна Румелија | s6 = Независна Албанија{{!}}Албанија | s7 = Кралство Романија | s8 = Србија{{!}}Србија | s9 = Австроунгарска Босна и Херцеговина{{!}}Босна и Херцеговина | s10 = Кнежевство Црна Гора | s11 = Идрисидско Емиратство Асир{{!}}Асир | s12 = Кралство Хиџаз | s13 = Администрација на окупирана непријателска територија{{!}}АОНТ | s14 = Мандаторство Ирак | s15 = Француски Алжир | s16 = Британски Кипар | s17 = Француски Протекторат Тунис{{!}}Француски Тунис | s18 = Италијанска Триполитанија | s19 = Италијанска Киренајка | s20 = Шејкдомство Кувајт | s21 = Мутавеклиско Кралство Јемен{{!}}Кралство Јемен | s22 = Египетски Султанат <!-- This infobox intentionally does not contain a "today part of" section. Please do not add one without establishing consensus on the talk page. -->| demonym = [[Османлиски Турци|Отомански]] }} '''Отоманско Царство''' или '''Османлиско Царство''' {{Efn|{{IPAc-en|ˈ|ɒ|t|ə|m|ə|n}}{{indent}}{{*}}{{Langx|ota|دولت عليه عثمانيه|Devlet-i ʿAlīye-i ʿO<u>s</u>mānīye||Возвишена Отоманска Држава|lit=Возвишена Отоманска Држава}}{{indent}}{{*}}{{langx|tr|Osmanlı İmparatorluğu}} или {{Lang|tr|Osmanlı Devleti}}{{indent}}{{*}}{{langx|fr|Empire ottoman}}<!--Францускиот јазик има афинитети со доцното Отоманско Царство од Танзиматот до 1923 година, видете [[Јазици на Отоманското Царство ]] // Исто така малцинските јазици на христијаните и на Евреите се фуснотирани под францускиот бидејќи францускиот бил заеднички образовен јазик меѓу нив, а странците (турски официјалните лица знаеле и француски)-->{{efn|"Возвишената Отоманска држава“ не ги користела јазиците на малцинствата за христијаните и Евреите, ниту на францускиот,<ref name=StraussConstp36/> заедничкиот западен јазик меѓу образованите во доцното Отоманско Царство.<ref name=StraussConstp26/> [[Јазици на Отоманското Царство|Малцински јазици, кои го користат истото име на француски]]:<ref name=StraussConstp36/> * {{langx|hyw|Օսմանեան տէրութիւն|Osmanean Têrut'iwn|Османлиска власт/владеење}}, {{langx|hyw|Օսմանեան պետութիւն|Osmanean Petut'iwn|Отоманска Држава|label=none}} и {{langx|hyw|Օսմանեան կայսրութիւն|Osmanean Kaysrut'iwn|Отоманско Царство|label=none}} * {{Langx|bg|Османска империя|Otomanskata Imperiya}}; {{lang|bg|Отоманска империя}} е архаична верзија. Определен член се формира {{lang|bg|Османската империя}} и {{lang|bg|Османска империя}} се синоними * {{Langx|el|Оθωμανική Επικράτεια|Othōmanikē Epikrateia}} и {{langx|el|Оθωμανική Αυτοκρατορία|Othōmanikē Avtokratoria|label=none}} * {{Langx|lad|Imperio otomano}}}}<ref name="StraussConstp36">{{Cite book |last=Страус|first=Јохан|title=Првиот отомански експеримент во демократијата|date=2010 |publisher=[[Ориентски институт - Истанбул]] |editor-last=Херцог, Кристоф|location=[[Вирцбург]] |pages=21–51 |chapter=Устав за повеќејазична империја: преводи на „Канун-и Есаси“ и други официјални текстови на јазиците на малцинствата |editor-last2=Малек Шариф|chapter-url=https://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/menalib/download/pdf/2734659?originalFilename=true |access-date=15 септември 2019 |archive-date=11 октомври 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011233851/https://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/menalib/download/pdf/2734659?originalFilename=true |url-status=live }} ([http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/urn/urn:nbn:de:gbv:3:5-91645 info page on book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920231333/http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/urn/urn:nbn:de:gbv:3:5-91645 |date=20 септември 2019 }} на [[Универзитет „Мартин Лутер“]]) // CITED: p. 36 (PDF p. 38/338)</ref>}} ([[Отомански турски јазик|отомански турски]]: دولتْ علیّه عثمانیّه ''Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye'';<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |title=Отоманска банкнота со арапско писмо|accessdate=2008-12-08 |archive-date=2017-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |url-status=dead }}</ref> [[турски јазик|турски]]: ''Osmanlı İmparatorluğu''), исто така од современите историчари позната и како '''Турска Империја'''<ref>{{Cite journal |last=П. |first=E. A. |date=1916 |title=Преглед на последното наследство на калифот: кратка историја на Турската Империја|url=https://www.jstor.org/stable/1779249 |journal=Географски весник|volume=47 |issue=6 |pages=470–472 |doi=10.2307/1779249 |issn=0016-7398 |jstor=1779249 |access-date=10 July 2022 |archive-date=10 јули 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710152110/https://www.jstor.org/stable/1779249 |url-status=live }}</ref> — мултиетничка држава{{efn|[[Отоманска династија|Отоманската династија]] ја носела и титулата „[[Список на калифи#Отомански калифат (1517–3 март 1924)|калиф]]“ по османлиската победа над [[Мамлучки Султанат|Мамелучкиот Султанат]] во [[Каиро]] во [[Битка кај Риданија|Битката кај Риданија]] во 1517 година до [[укинување на калифатот]] по страна на [[Турција|Турската Република]] во [[1924]] година.}} што постоела во периодот од [[1299]] до [[1922]] година, или вкупно 624 години<ref>Султанатот бил аболициран на 1 ноевмри, 1922. [[Мехмед VI]], последниот отомански султан, бил протеран од Цариград на 17 ноември, 1922.</ref> како империјална [[монархија]], или до [[24 јули]] [[1923]] година, [[де јуре]] како држава<ref>Со [[Договорот од Лозана]] (потпишан на 24 јули, 1923) новата турска држава (сè уште не Република, која била прогласена подоцна на 29 октомври, 1923) со седиште во [[Анкара]] е меѓународно призната како наследничка на отоманската држава.</ref>.Таа била наследена од страна на [[Република Турција]],<ref>[http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne Full текст на Договорот од Лозана (1923)] {{en}}</ref> која официјално била прогласена на [[29 октомври]] [[1923]] година. Отоманското Царство е едно од најголемите царства кое контролирало голем дел од [[Југоисточна Европа]], [[Западна Азија]] и [[Северна Африка]], помеѓу 14 и почетокот на 20 век. Царството, исто така, го контролирал источниот дел на [[Средна Европа]] од 16 век до крајот на 17 век<ref>{{Cite web |title=Водич за историјата на признавањето, дипломатските и конзуларните односи на Соединетите Американски Држави, по земја, од 1776 година: Унгарија|url=https://history.state.gov/countries/hungary |access-date=24 август 2023 |website=Стејт департмент на САД}}</ref>. Царството било основано на крајот на [[13 век]] во северозападна [[Мала Азија|Анадолија]] во градот [[Согут]] (денешна провинција [[Билеџик (покраина)|Билеџик]]) од туркоманскиот<ref>{{Cite book |last1=A'goston |first1=Ga'bor |title=Енциклопедија на Отоманското Царство|last2=МАстерс|first2=Брус Алан|date=2008 |publisher=''Infobase Publishing'', Љујорк|isbn=978-0-8160-6259-1 |page=444}} „Осман едноставно беше еден од бројните племенски водачи на „туркоманите“ кои дејствуваа во регионот Сакарија."; {{Cite web |title=Осман I |url=https://www.britannica.com/biography/Osman-I |website=Енциклопедија Британика|access-date=1 јули 2020 |archive-date=24 април 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424073731/https://www.britannica.com/biography/Osman-I |url-status=live }} Осман I, наречен уште и Осман Гази, (роден околу 1258 година — починал 1324 или 1326 година), владетел на туркменското кнежество во северозападна Анадолија, кој се смета за основач на отоманската турска држава.</ref> племенски водач [[Осман I]],<ref>{{Cite book |last=Финкел|first=Каролин|title=Сонот на Осман: Приказната за Отоманското Царство, 1300–1923 |url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink|date=2006-02-13 |isbn=978-0-465-02396-7 |pages=[https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink/page/2 2], 7|publisher=Basic Books }}</ref> По 1354 година, [[Османлии]]те преминале во [[Европа]] и со освојувањето на [[Балкан]]от, Отоманскиот [[Анадолски бејлици|бејлик]] бил трансформиран во прекуконтинентално царство. Османлиите ставиле крај на [[Византија]] со [[Пад на Цариград (1453)|освојувањето]] на [[Историја на Цариград|Цариград]] во [[1453]] година од страна на [[Мехмед II]]<ref name="Quataert2005">{{Cite book |last=Кватерт|first=Доналд|title=Отоманско Царство, 1700–1922 |date=2005 |work=Прес на Универзитетот Кембриџ|isbn=978-0-521-83910-5 |edition=2 |page=4|publisher=Cambridge University Press }}</ref> (неброејќи го неговиот татко [[Ертугрул]]), иако како династија не била прогласена сѐ до [[1383]] година кога [[Мурат I]] се самопрогласил за [[султан]]. Дотогаш, владетелите се нарекувале [[бег]]ови или поглавари. Според династијата, и народот се нарекувал [[Османлии|Турци-Османлии]]. Под владеењето на [[Сулејман Величествениот]], Отоманското Царство го означило врвот на својата моќ и просперитет, како и највисокиот развој на своите владини, социјални и економски системи<ref>{{Cite web |date=6 мај 2008 |title=Отоманско Царство|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&_pos=3 |access-date=26 август 2010 |publisher=Оксфордски исламски студии - онлајн|archive-date=10 јуни 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610093907/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41 |url-status=live }}</ref>. На почетокот на 17 век, царството содржело [[Административна поделба на Отоманското Царство|32 провинции]] и бројни вазални држави. Некои од нив подоцна биле апсорбирани во Отоманското Царство, додека на други им биле доделени различни видови автономија во текот на вековите.{{efn|Царството, исто така, привремено стекнало авторитет над далечните прекуокеански земји преку изјави за верност кон [[Отоманска династија|Отоманскиот султан и калиф]], како што е [[Османлиска инвазија на Ачех|декларацијата на султанот од Ачех]] во 1565 година, или преку привремени аквизиции на острови како што е [[Лансароте]] во [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]] во 1585 година.<ref>{{Cite web |date=29 March 2010 |title=Türk Deniz Kuvvetleri - Turkish Naval Forces |url=http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329023319/http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php |archive-date=29 March 2010 |access-date=12 March 2020}}</ref>}} Со [[Отомански Цариград|Цариград]] (денешен [[Истанбул]]) како главен град и контрола на земјиштето околу медитеранскиот басен, царството било во центарот на интеракциите помеѓу [[Блискиот Исток]] и [[Европа]] шест векови. Иако некогаш се сметало дека царството влегло во период на опаѓање по смртта на Сулејман Величествениот, овој став повеќе не е поддржан од мнозинството академски историчари.<ref name="decline">{{Cite book |last=Хатавеј|first=Џејн|title=Арапските земји под османлиско владеење, 1516–1800 |url=https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath|date=2008 |publisher=''Pearson Education Ltd''. |isbn=978-0-582-41899-8 |page=[https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath/page/8 8] |quote=историчарите на Отомсндкото Царство го отфрлија наративот за опаѓање во корист на оној за криза и адаптација}}; {{Cite book |last=Тезџан|first=Баки|title=Второто Отоманско Царство: Политичка и социјална трансформација во раниот модерен период|publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|date=2010 |page=9 |isbn=978-1-107-41144-9 |quote=Отоманистичките историчари изработија неколку дела во последните децении, ревидирајќи го традиционалното разбирање на овој период од различни агли, од кои некои дури и не се сметаа за теми на историско истражување во средината на дваесеттиот век. Благодарение на овие дела, конвенционалниот наратив за отоманската историја - дека во доцниот шеснаесетти век Отоманското Царство влегло во продолжен период на опаѓање обележан со постојано зголемување на военото распаѓање и институционална корупција - беше отфрлен..}}; {{Cite book |editor=Кристин Вудхед|title=Отоманскиот Свет|chapter=Вовед|last=Вудхед|first=Кристен|isbn=978-0-415-44492-7 |date=2011 |page=5 |publisher=Routledge |quote=Отоманистичките историчари во голема мера ја отфрлија идејата за пад по 1600 година}}</ref> Поновиот академски консензус претпоставува дека царството продолжило да одржува флексибилна и силна економија, општество и војска во текот на 17 и во поголемиот дел од 18 век.<ref>{{Cite book |last=Агостон|first=Габор|title=Енциклопедија на Отоманското Царство|date=2009 |editor-last=Агостон|editor-first=Габор|page=xxxii |chapter=Вовед|editor-last2=Брус Мастерс}}; {{Cite book |last=Фароки|first=Сураија|editor-last=Иналџик|editor-first=Халил|editor2=Доналд Кватерт|title=Економска и социјална историја на Отоманското Царство, 1300–1914 |volume=2 |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|date=1994 |page=553 |chapter=Кризи и промени, 1590–1699 |isbn=978-0-521-57456-3 |quote=Во изминатите педесет години, научниците честопати имаат тенденција да го гледаат ова намалено учество на султанот во политичкиот живот како доказ за „отоманската декаденција“, која наводно започнала во некое време во втората половина на шеснаесеттиот век. Но, неодамна, повеќе се забележува на фактот дека Отоманското Царство сè уште било застрашувачка воена и политичка сила во текот на седумнаесеттиот век, и дека забележливо, иако ограничено економско закрепнување следело по кризата од годините околу 1600 година; по кризата од војната 1683–1699 година, следел подолг и порешителен економски подем. Главните докази за опаѓање не биле видливи пред втората половина на XVIII век.}}</ref> Меѓутоа, за време на долгиот период на мир од 1740 до 1768 година, отоманскиот воен систем заостанувал зад оној на неговите европски ривали, [[Хабсбуршката Монархија|Хабсбуршкото]] и [[Руско Царство|Руското]] Царство<ref name="AksanOW">{{Cite book |last=Аксан|first=Вирџинија|title=Отомански војни, 1700–1860|date=2007 |publisher=''Pearson Education Ltd''. |isbn=978-0-582-30807-7 |pages=130–135}}</ref>. Последователно, [[Османлии]]те претрпелеа тешки воени порази кон крајот на 18 и почетокот на 19 век. Успешната [[Грчка војна за независност]] завршила со деколонизација на [[Грција]] по [[Лондонски протокол (1830|Лондонскиот протокол]] (1830) и [[Договор од Цариград (1832)|Цариградскиот договор]] (1832). Овој и други порази ја поттикнало османлиската држава да иницира сеопфатен процес на реформи и модернизација познат како [[Танзимат]]. Така, во текот на 19 век, османлиската држава станала многу помоќна и организирана внатрешно, и покрај тоа што претрпела дополнителни територијални загуби, особено на Балканот, каде што се појавиле голем број нови држави.<ref>{{Cite book |last=Кватерт|first=Доналд|title=Економска и социјална историја на Отоманското Царство, 1300–1914 |date=1994 |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|isbn=978-0-521-57456-3 |editor-last=Иналџик|editor-first=Халил|volume=2 |page=762 |chapter=Време на промени, 1812–1914 |editor-last2=Доналд Кватерт}}</ref> [[Комитет за единство и напредок|Комитетот за единство и напредок]] (КЕН) ја воспоставил [[Втора уставна ера (Отоманско Царство)|Втората уставна ера]] во [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во 1908 година, претворајќи го царството во [[уставна монархија]], кое спровело конкурентни повеќепартиски избори. Меѓутоа, по катастрофалните [[Балкански војни]], тогаш радикализираната и националистичка КЕН ја презела владата во [[државниот удар]] во 1913 година, создавајќи еднопартиски режим. КЕН направил сојуз со [[Германско Царство|Германија]], надевајќи се дека ќе избегне дипломатската изолација која придонела за нејзините неодамнешни територијални загуби, и на тој начин се приклучила на [[Првата светска војна]] на страната на [[Централни сили|Централните сили]]<ref>{{Cite book |last=Финдли|first=Картер |title=Турција, исламот, национализмот и модерноста: историја, 1789–2007 |date=2010 |publisher=Прес на Универзитет Јејл|isbn=978-0-300-15260-9 |location=Њу Хеван|page=200}}</ref>. Додека царството можело во голема мера да се одржи за време на судирот, тоа се борело и со внатрешно несогласување, особено со [[Арапско востание|Арапското востание]] во неговите арапски територии. За тоа време, османлиската влада извршила [[Ерменски геноцид|геноцид]] врз Ерменците, Асирците и Грците<ref>{{Cite book |last=Кватерт|first=Доналд|title=Отоманско Царство, 1700–1922 |date=2005 |publisher=Прес на универзитетот Кембриџ |page=186}}; {{Cite journal |last1=Шалер|first1=Доминик Џ |last2=Цимерер|first2=Јурген|date=2008 |title=Доцни отомански геноциди: распаѓање на Отоманското Царство и младотурско население и политики за истребување – вовед|journal=Весник за истражување на геноцидот|volume=10 |issue=1 |pages=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |s2cid=71515470}}</ref>. Поразот на царството и окупацијата на дел од нејзината територија од страна на [[Сојузници во Првата светска војна|сојузничките сили]] по [[Првата светска војна]] резултирало со [[Поделба на Отоманското Царство|негова поделба]] и губење на неговите јужни територии, кои биле поделени меѓу [[Обединетото Кралство]] и [[Франција]]. Успешната [[турска војна за независност]], предводена од [[Мустафа Кемал Ататурк]] против окупаторските сојузници, довела до појава на [[Република Турција]] во срцето на [[Мала Азија]] и [[Укинување на османлискиот султанат|укинување на отоманската монархија]].<ref>{{Cite book |last=Ховарт|first=Даглас A. |title=Историја на Отоманското Царство |date=2016 |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|isbn=978-1-108-10747-1 |page=[https://books.google.com/books?id=e57eDQAAQBAJ&pg=PA318 318]}}</ref> Отоманското Царство во многу аспекти се смета за [[ислам]]ски наследник на [[Византија|Источната Римското Царство]].<ref>Brown, Leon Carl, ''Imperial Legacy'', (Columbia University Press, 1997), 1. {{en}}</ref> ==Име== {{Main|Список на имиња на Отоманското Царство}} Зборот ''Отоман'' е историска англикизација на името на [[Осман I]], основачот на царството и на [[Отоманска династија|владејачката династија]]. Името ''Осман'' претставува турската форма на арапското име ''Утман'' (عثمان). На [[Отомански Турски јазик|отомански турски јазик]], царството било познато како ''{{Lang|tr|Devlet-i ʿAlīye-yi ʿO<u>s</u>mānīye}}'' ({{Lang|ota|دولت عليه عثمانیه}}), ''{{lit|Возвишена Отоманска Држава}}'', или ''{{Lang|tr|Devlet-i ʿO<u>s</u>mānīye}}'' ({{Lang|ota|دولت عثمانيه‎}}), ''{{lit|Отоманска Држава}}''. Турскиот збор за „отомански“ ({{Lang|tr|Osmanlı}}) првично се однесува на племенските следбеници на Осман во XIV век. Зборот подоцна започнал да се користи за да се однесува на воено-административната елита на царството. Спротивно на тоа, терминот „''Турк''“ ({{Lang|tr|Türk}}) се користел за да се идентификува анадолското селско и племенско население и се сметал за омаловажувачки термин кога се применувал за урбани, образовани поединци.<ref>{{Cite book |last=Агостон|first=Габор|title=Енциклопедија на Отоманското Царство|date=2009 |editor-last=Агостон|editor-first=Габор|chapter=Вовед|editor-last2=Брус Мастерс}}</ref>{{rp|26}}<ref>{{Cite book|last=Имбер|first=Колин|title=Отоманското Царство, 1300–1650: Структура на моќта|edition=2 |work=Palgrave Macmillan |place=Њујорк|date=2009 |page=3 |quote=До 17 век, писмените кругови во Истанбул не се нарекувале себеси Турци и често, во фрази како „''бесмислени Турци''“, го користеле зборот како термин за злоупотреба..}}</ref> Во [[Ран нов век|раниот современ период]], образован турски говорител со урбано живеење, кој не бил припадник на воено-административната класа, честопати се нарекувал себеси ниту како Османлиец ниту како Турчин, туку како ''Руми'' ({{Lang|ota|رومى}}) или „''Римјанин''“, што значи жител на територијата на поранешната [[Византија]] на [[Балкан]]от и [[Анадолија]]. Терминот ''Руми'' исто така се користел за да се однесува на турски говорители од страна на другите муслимански народи од царството и пошироко<ref>{{Cite journal |last=Кафадар|first=Џемал|date=2007 |title=Рим: Културна географија и идентитет во Рум|journal=Макарнас|volume=24}}</ref>{{rp|11}}. Како што се применува за отоманските турски говорители, овој термин почнал да испаѓа од употреба на крајот на 17 век, и наместо тоа, зборот сè повеќе се поврзувал со грчкото население на царството, значење што го има и денес во [[Турција]].<ref>{{Cite book |last=Грини|first=Моли|title=Единбуршката историја на Грците, од 1453 до 1768 година|date=2015}}</ref>{{rp|51}} Во [[Западна Европа]], имињата Отоманско Царство, Турско Царство и Турција често се користеле наизменично, при што Турција како термин бил сè повеќе фаворизиран и во формални и неформални ситуации. Оваа дихотомија била официјално завршена во 1920-1923 година, кога новоформираната турска влада со седиште во [[Анкара]] го избрала името [[Турција]] како единствено официјално име. Во моментов, повеќето научни историчари ги избегнуваат термините „Турција“, „Турци“ и „Турски“ кога се однесуваат на Османлиите, поради мултинационалниот карактер на царството.<ref name=":0">{{Cite book |last=Суџек|first=Сват|title=Отомански поморски војни, 1416–1700 |date=2015 |work=The Isis Press |isbn=978-975-428-554-3 |location=Истанбул|page=8 |quote=Научната заедница специјализирана за османлистика во последно време практично ја забрани употребата на „Турција“, „Турци“ и „Турски“ од прифатливиот речник, прогласувајќи го „отомански“ и неговата проширена употреба за задолжителни и дозволувајќи го терминот „турски“ единствено во јазичнен и филолошки контекст.}}</ref> == Историја == {{главна|Историја на Отоманското Царство}} === Периодот од 1299 до 1453 година === {{главна|Подем на Отоманското Царство}} ==== Периодот од создавањето до интерегнумот ==== {{Историја на Отоманското Царство}} {{Further|Осман I|Османлиска династија|Отомански тези за светата војна}} Потеклото на [[Отоманци]]те може да се проследи назад во [[11 век]], кога на територијата на [[Анадолија]] опстојувале неколку мали муслимански емирати со [[Туркиски народи|туркиско потекло]]. Главната цел на овие т.н. [[анадолски бејлици]] била да ги одбранат своите територии од страна на [[Византија]]. Во текот на тој период, во освоените земји во Анадолија се населиле голем број на [[туркиски народи]].<ref>{{наведена книга |last=Малком Холт|first=Питер|author2= Ен К. С. Ламбтон, Бернард Левис|title=Кембричка историја на исламот|year=1977 |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|isbn=0-5212-9135-6 |pages=231–232 }}</ref> Меѓутоа, во [[1073]] година и по победата на [[Селџучко Царство|Селџучкото Царство]] во [[Битка кај Манцикерт|Битката кај Манцикерт]], овие анадолски бејлици добиле можност да прогласат своја независност од [[Селџуци]]те. Поеѓу овие помали кнежевства било и кнежевството со престолнина во [[Согут]]. Тоа било предводено од страна на [[Ертугрул]]. Кога во [[1281]] година починал, неговиот син [[Осман I|Осман]] станал негов наследник. Со оглед на тоа што [[Икониски Султанат|Румскиот Султанат]] опаѓал во [[13 век]], [[Анадолија]] била поделена на бројни независни турски кнежевства познати како [[Анадолски бејлици]]. Еден од овие бејлици, во регионот на Витинија, на границата на [[Византија]], бил предводен од турскиот племенски водач [[Осман I|Осман]] (р. 1323/4), фигура со нејасно потекло од која потекнува името на царството.<ref>{{Cite book |last=Кермели|first=Евгенија|title=Енциклопедија на Отоманското Царство|date=2009 |work=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1025-7 |editor-last=Агостон|editor-first=Габор|chapter=Осман I |editor-last2=Мастерс|editor-first2=Брус|orig-date=2008}}</ref>{{rp|444}} Раните следбеници на Осман се состоеле и од турски племенски групи и од византиски отпадници, а најголем дел од нив, но не сите, биле преобратени во [[ислам]]<ref>{{Cite book |last=Ловри|first=Хит|title=Природа на раната османлиска држава|date=2003 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5636-1 |url=https://books.google.com/books?id=fAppWuoFv3QC |access-date=9 септември 2021 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151032/https://www.google.com/books/edition/The_Nature_of_the_Early_Ottoman_State/fAppWuoFv3QC?hl=en&gbpv=1 |url-status=live }}</ref>{{rp|59}}<ref>{{Cite book |last=Кефадар|first=Џемал|title=Помеѓу два света: изградбата на отоманската држава|date=1995}}</ref>{{rp|127}}. Многу бргу по овие настани, новиот водач се прогласил за врховен бег и основал нова династија, наречена според него [[Османлиска династија]]. Така, Осман станал првиот владетел на Османлиското Царство во [[1299]] година.<ref>{{наведена книга |last=Биделекс|first=Роберт|author2=Јан Џеферс|title=Историја на Источна Европа: кризи и промени|year=1998 |publisher=''Routledge'' |isbn=0-4151-6111-8 |pages=62 }}</ref> Во [[1265]] година, византискиот град [[Согут]] бил освоен од страна на Осман бег.<ref>{{наведена книга|last=Паркер|first=Џефри|title=Компактна историја на светот|location=Лондон|publisher=''Times Books''|year=2005|pages=71}}</ref> Византискиот пораз во [[битка кај Бафеј|Битката кај Бафеј]] во [[1302]] година придонел и за подемот на Осман. Не е добро познато на кој начин раните Османлии доминирале над своите соседи, поради недостигот на извори што преживеале од овој период. Според [[Отомански тези за светата војна|Отоманските тези за светата војна]], кои станале популарни во текот на 20 век, заслугата за нивниот успех го гледа во нивното собирање верски војници да се борат за нив во име на исламот, но тоа повеќе не е општо прифатено. Ниту една друга хипотеза не привлекла широко прифаќање.<ref>{{Cite book |last=Финкел|first=Каролајн|title=Сонот на Осман: Историјата на Отоманското Царство|date=2005 |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-00850-6 |url=https://books.google.com/books?id=9cTHyUQoTyUC&pg=PA5 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151035/https://books.google.com/books?id=9cTHyUQoTyUC&pg=PA5 |url-status=live }}</ref>{{rp|5, 10}}<ref>{{Cite book |last=Линдер|first=Руди Пол|title=Кембричка Историја на Турција|date=2009 |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|editor-last=Флит|editor-first=Кејт|volume=1, Византија до Турција, 1071–1453 |location=Кембриџ|chapter=Анадолија, 1300–1451}}</ref>{{rp|104}} Во векот по смртта на [[Осман I]], османлиската власт започнала да се протега од [[Анадолија]] и на [[Балканот]]. Најраните судири започнале за време на [[Отоманско-византиски војни|Византиско-отоманските војни]], водени во Анадолија кон крајот на [[13 век]], пред да навлезат во [[Европа]] во средината на [[14 век]], проследени со [[Османлиско-бугарски војни|бугарско-отоманските војни]] и [[Отоманско-српски војни|српско-отоманските војни]] започнати во средината на [[14 век]]. Голем дел од овој период се карактеризира со [[Румелија|отоманска експанзија на Балканот]].<ref>{{Cite book |last=Елси|first=Роберт|title=Историски речник на Косово|date=2004 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-5309-6 |url=https://books.google.com/books?id=Fnbw1wsacSAC&pg=PA95 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151033/https://books.google.com/books?id=Fnbw1wsacSAC&pg=PA95 |url-status=live }}</ref>{{rp|95–96}} Синот на Осман, [[Орхан I|Орхан]], продолжил со проширување на своите територии на сметка на [[Византија]]. [[Орхан I|Орхан]] го [[Опсада на Бурса|освоил]] северозападниот анадолски град [[Бурса]] во [[1326]] година, по чие освојување Бурса станала нова престолнина на османлиската држава и ја заменила византиската контрола во регионот. Во [[1331]] година [[Опсада на Никеја (1331)|паднала Никеја]], а во [[1337]] [[Опсада на Никомедија|паднала Никомедија]]. Во негово време, земјата започнала да се организира како држава во која биле пуштени односно изработени првите ковани пари, била направена модернизирана војска. Орхан се оженил за Теодора, ќерка на византискиот принц [[Јован VI Кантакузин]]. Во [[1346]] година Орхан отворено го поддржал Јован VI во симнувањето од престолот на [[Јован V Палеолог]]. Кога тој дошол на престолот, на Отоманците им било дозволено да го [[Падот на Галиполе|окупираат]] напуштениот [[Галиполе]]. Во следната деценија, Отоманците започнале колонизација на [[Тракија]] со [[Муслимани|муслиманско население]]. Сепак, [[Византиски владетели|византискиот цар]] бил принуден да потпише договор со Орхан, според кој [[Византија]] ја признала загубата на [[Тракија]]. Наследник на Орхан бил [[Мурат I]]. Првата поголема офанзива на новиот султан [[Мурат I]] била во [[1365]] година во [[Битка кај Одрин (1365)|Битката кај Одрин]]. Византиската армија повторно доживеала пораз, со кое бил ставен почетокот на отоманското присуство на [[Балкан]]от и [[Европа]]. Веднаш по битката, престолнината на [[Отоманци]]те била пренесена од [[Бурса]] во Адријанопол, денешен [[Одрин]]. Ова преместување на престолнината на Отоманците им овозможило место при идните напади на [[Балкан|балканските земји]]. Во [[1354]] година Отоманците ги поминале [[Дарданели]]те. Ова бил голем момент од нивното напредување по морски пат, бидејќи во голема мера го ограничиле поморскиот пат кон [[Цариград]], остварувајќи значајни победи против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]]. Во [[Маричка битка|Маричката битка]] (1371) Отоманците извојувале убедлива победа против [[христијанство|христијаните]] од [[Балкан]]от. По ова, [[Македонија]] и делови од [[јужна Србија]] потпаднале под отоманска власт. Важниот пристаништен град [[Солун]] бил освоен од [[Венецијанска Република|Венецијанците]] во [[1387]] година и ограбен. [[Косовска битка|Отоманската победа]] на [[Косово]] во [[1389]] година ефективно го означил крајот на [[Српско Царство|српската моќ]] во регионот, отворајќи го патот за [[Османлиски војни во Европа|отоманската експанзија]] во [[Европа]]. Според голем дел од историчарите, Косовската битка била една од најзначајните победи на царството<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9046112 Косовска битка, '' Енциклопедија Британика'']</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bartleby.com/65/ko/Kosovo.html |title=Косовско Поле, ''Енциклопедија Колумбија'' |accessdate=2010-07-01 |archive-date=2008-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080707043817/http://www.bartleby.com/65/ko/Kosovo.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761588292/Kosovo_Battle_of.html |title=Косовска битка, ''Енциклопедија Енкарта'' |accessdate=2010-07-01 |archive-date=2008-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080104021958/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761588292/Kosovo_Battle_of.html |url-status=dead }}</ref><ref>Историски речник на Косово од Роберт Елси, стр.95</ref><ref>''Енциклопедија на светската историја: античка, средновековна и модерна, хронолошки распоредена''</ref><ref>''Глобален тероризам'' од Џејмс М Луц, Бренда Луц, стр.103</ref> Во оваа битка загинал султанот Мурат., каде загинал султанот Мурат, а за нов султан бил избран [[Бајазит I]]. [[Битка кај Никопол|Битката кај Никопол]] за [[Второ Бугарско Царство|бугарското]] [[Видинско Царство]] во [[1396]] година, која нашироко се смета за последна голема [[Крстоносни војни|крстоносна војна]] во [[средниот век]], не успеала да го запре напредувањето на Османлиите<ref>{{Cite book |last=Никол|first=Дејвид|title=Никопол 1396: Последната крстоносна војна|date=1999 |work=Osprey Publishing |publisher=Bloomsbury USA |isbn=978-1-85532-918-8}}</ref>. [[File:Battle of Nicopolis.jpg|thumb|left|upright|[[Битка кај Никопол|Битката кај Никопол]] во 1396 година, прикажана на [[отоманска минијатура]] од 1523 година]] Како што Османлиите ги проширувале своите тертории кон Балканот, [[Опсади на Цариград|освојувањето на Цариград]] станало клучна цел. Османлиите веќе ја освоиле контролата врз речиси сите поранешни византиски земји што го опкружувале градот, но силната одбрана на стратешката позиција на [[Цариград]] на [[Босфор|Босфорскиот теснец]] го отежнувала освојувањето. Во [[1402]] година, на [[Византијци]]те привремено им олеснало кога турко-монголскиот водач [[Тамерлан|Тимур]], основач на [[Тимуриди|Тимуридското Царство]], го нападнал Отоманското Царство од исток. Во [[Битка кај Ангора|Битката кај Анкара]] во 1402 година, Тимур ги поразил османлиските сили и го зел султанот [[Бајазит I]] како затвореник<ref>Исмаил Хаки Узунчарсили. Османли тарихи, том, 3 стр, Анкара 1972, 310-320</ref>, фрлајќи го царството во неред. [[Отомански интеррегнум|Граѓанската војна]] која следеле, позната и како ''Фетрет Деври'', траела од 1402 до 1413 година додека синовите на Бајазит се бореле за престолот. Војната завршила кога [[Мехмед I|Мехмед]] се појавил како султан и ја врати османлиската власт.<ref>{{Cite book |last1=Агостон|first1=Габор|url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA363 |title=Енциклопедија на Отоманското Царство|last2=Брус Алан Мастерс|date=2009 |work=Infobase Publishing|publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-1025-7 |orig-date=2008 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151034/https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA363 |url-status=live }}</ref>{{rp|363}} [[File:Sultan Uthman I.jpg|thumb|[[Отоманска миијатура]] на [[Осман I]] од Јахја Бустанзаде (18 век)]] Балканските територии изгубени од Османлиите по [[1402]] година, вклучувајќи ги [[Солун]], [[Македонија]] и [[Косово]], подоцна биле повторно освоени од [[Мурат II]] помеѓу 1430-тите и 1450-тите. На [[10 ноември]] [[1444]] година, Мурат ја одбил крстоносната војна во [[Варна]] победувајќи ги унгарските, полските и влашките војски под водство на [[Владислав III (крал на Полска)|Владислав III]] (крал на Полска и Унгарија) и [[Јанош Хуњади]] во [[Битка кај Варна|Битката кај Варна]], иако Албанците под [[Скендербег]] продолжиле да се спротивставуваат. Четири години подоцна, Јанош Хуњади подготвил друга војска од унгарски и влашки сили за напад на Турците, но повторно бил поразен во [[Битка на Косово (1448)|Втората битка за Косово]] во [[1448]] година.<ref>{{Cite book |last1=Ујар|first1=Месут|url=https://books.google.com/books?id=JgfNBKHG7S8C&pg=PA29 |title=Воена историја на Османлиите: од Осман до Ататурк|last2=Едвард Ериксон |date=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-275-98876-0 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151034/https://books.google.com/books?id=JgfNBKHG7S8C&pg=PA29 |url-status=live }}</ref>{{rp|29}} Според современата историографија, постои директна врска помеѓу брзото отоманско воено напредување и последиците од [[Црната смрт]] од средината на 14 век. Византиските територии, каде што биле извршени првичните османлиски освојувања, биле исцрпени демографски и воено поради избувнувањето на чума, што ја олеснило отоманската експанзија. Дополнително, ловот на робови претсставувало главната економска движечка сила зад османлиското освојување. Некои автори од 21 век го репериодизираат османлиското освојување на Балканот во фазата ''[[Акинџија|акинџи]]'', која се карактеризира со континуиран лов на робови и уништување, проследено со фаза на административна интеграција во Отоманското Царство<ref name="Schmitt-Kiprovska">{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/jesh/65/4/article-p497_1.xml |last1=Schmitt |first1=О. Џ. |last2=Кипровска|first2=М. |date=2022 |title=Отоманските напаѓачи (Акинџии) како движечка сила на раното отоманско освојување на Балканот и економијата заснована на ропство|journal=Весник на економската и социјалната историја на Ориентот|publisher=Брил|volume=65 |issue=4 |pages=497–582 |doi=10.1163/15685209-12341575 |s2cid=249355977 |access-date=12 ноември 2022 |archive-date=6 ноември 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106181200/https://brill.com/view/journals/jesh/65/4/article-p497_1.xml |url-status=live}}</ref><ref name="Nükhet_Varlik">{{cite book|url=https://www.cambridge.org/core/books/plague-and-empire-in-the-early-modern-mediterranean-world/D35B6A9462B1E2849AA2F9A75048DF69|title=Чумата и царството во раниот модерен медитерански свет, отоманско искуство, 1347–1600|author=Нукет Варлик|publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|year=2015|doi=10.1017/CBO9781139004046 |isbn=978-1-139-00404-6 |s2cid=197967256 }}</ref><ref name="Yaron_Ayalon">{{cite book|url=https://www.cambridge.org/core/books/natural-disasters-in-the-ottoman-empire/2F67203808F11027678E583B5CE49C2F|title=Природни катастрофи во Отоманското Царство, чума, глад и други несреќи|author=Јарон Ајалон|publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|year=2014|doi=10.1017/CBO9781139680943 |isbn=978-1-139-68094-3 }}</ref>, каде што се случила пандемијата на [[бубонска чума]] помеѓу 1347 и 1349 година.<ref name="Nükhet_Varlik"/><ref name="Yaron_Ayalon"/><ref>{{cite web|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ase/advpub/0/advpub_161011/_pdf|title=Потеклото и раното ширење на Црната смрт во Италија: прв доказ за жртви на чума од Лигурија од 14 век (северна Италија)|author=Д. Чезана, О. Бенедиктов, Р. Бјанучи|work=Антрополошка наука|date=11 октомври 2016}}</ref> ==== Османлиски интеррегнум ==== {{главна|Османлиски интеррегнум }} [[Податотека:Musa Çelebi.jpg|right|200px|thumb|Муса Челеби]] По [[Анагорска битка|Анагорската битка]], во Отоманското Царство се дошло до [[Отомански интеррегнум|интеррегнум]] - ''меѓувлада'', период кој траел повеќе од една деценија. По битката, синовите на Бајазит побегнале на различни страни. Така, Сулејман со Големиот везир Али-паша и јаничарскиот ага се засолниле во [[Бурса]] а потоа и во [[Едрене]] каде се самопрогласил за [[султан]]. Мехмед се зацврстил во [[Амасија]] и борејќи се против Монголците, успеал да поврати некои од претходно изгубените територии. Иса се засолнил во [[Бурса]] и ја зацврстил својата власт во [[Караманија]]. Мустафа мистериозно исчезнал, додека пак Муса Челеби кој бил заробен заедно со својот татко, по неколку месеци се вратил со останките на султанот. Според пишаните извори, во времето кога тој пристигнал во [[Анадолија]], тој ги пронашол своите браќа Мехмед и Иса скарани, помеѓу кои била започната војна. Во таа војна Иса бил победен и затоа тој побегнал кај својот брат Сулејман во [[Едрене]]. Сулејман многу бргу го прифатил, со кое го ставил на чело на една армија која тргнала во поход против Мехмед. Иса, во Битката кај [[Ески Шехир]] бил поразен. Во самата битка тој бил заробен а подоцна и погубен во [[1406]] година,<ref>Фурузан Хурсев Токин, Народни движења во Турција, Истанбул 1968 година, 35.</ref> Тогаш Сулејман со својата армија преминал во [[Анадолија]] борејќи се против своите двајца браќа Мехмед и Муса, кои биле во тоа време во сојуз. Во исто време, во анадолскиот регион пристигнал влијателниот шејк Бедредин Симави. Војната завршила во [[1413]] година, кога Мехмед Челебија се појавил како победник и тој бил прогласен за султан под името [[Мехмед I]]. ==== Стабилизација и освојување на Цариград ==== [[Податотека:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|left|[[Мехмед II]] влегува во Цариград]] Кога Мехмед Челебија остварил победа над своите браќа, во [[1413]] година тој бил крунисан за нов султан во [[Едрене]] како [[Мехмед I]]. Неговата прва задача била да ја врати гордоста и силата на Отоманското Царство. Мехмед престолнината на царството ја преместил од [[Бурса]] во [[Едрене]]. Албанските племиња успеале да се обединат во една држава, [[Босна]] и [[Молдавија]] биле потполно независни. [[Унгарија]] сѐ уште ги држела своите амбиции кон Балканот, а [[Венецијанска Република|Венеција]] пак крајбрежните делови. По доаѓањето на престолот на [[Мурат II]], Отоманското Царство започналo воен поход против востанијата кои избувнувале на Балканот, особено во [[Србија]]. Во [[1422]] година Мурат безуспешно го [[Опсада на Цариград (1422)|опседнал]] [[Цариград]], а по повеќегодишна опсада, во [[1430]] година го [[Опсада на Солун (1422–1430)|освоил]] [[Солун]]. Наспроти ова, тој безуспешно водел војни против [[Скендербег]], на територијата на денешна [[Албанија]] и [[Македонија]]. Неговиот наследник, [[Мехмед II]] на отоманскиот престол се качил во [[1451]] година, по смртта на Мурат. Мехмед успеал да потпише мировен договор со Венеција и Унгарија. Откако го обезбедил тоа, тој се свртел кон престолнината на [[Византија]], Цариград. Во текот на летото во [[1452]] година [[Мехмед II]] (чиј прапрадедо [[Бајазит I]] изградил тврдина на азиската страна на [[Босфор]]) решил да изгради нова тврдина на европската страна на [[Босфор]]от со што го зацврстил отоманското влијание кај теснецот. Посебно важен аспект на градењето на оваа тврдина е тоа што на Цариград му се скратила можноста да добива помош од колиниите на [[Република Џенова|Џенова]] кои во тоа време постоеле на брегот на [[Црно Море]]. Новата твдрина била наречена [[Румелихисар|Римска тврдина]] ([[турски]]: ''Rumeli Hisarı''). Конечната [[Падот на Цариград (1453)|опсада на Цариград]] започнала на [[2 април]] [[1453]] година. По скоро два месеци војна и битки, на [[29 мај]] престолнината била заземена. По заземањето на Цариград, Мехмед го изградил [[Топкапи-сарај]] и престолнината на Отоманското Царство била преместена од [[Едрене]] во [[Цариград]]. Мехмед бил прогласен за новиот ''Римски цезар'', замислувајќи се себеси како наследник на престолот на [[Римското Царство]]. [[Црква Света Софија (Истанбул)|Црквата Света Софија]] била претворена во [[џамија]]. Мехмед и дозволил на [[Источна православна црква|Источната православна црква]] да ја задржи својата автономија и земјиште во замена за прифаќање на отоманската власт.<ref name="books.google">{{Cite book |last=Стоун|first=Норман|title=Русика војна, мир и дипломатија: есеи во чест на Џон Ериксон|date=2005 |isbn=978-0-297-84913-1 |editor-last=Марк Ериксон, Љубица Ериксон |page=94 |chapter=Турција во руското огледало|publisher=Weidenfeld & Nicolson |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151034/https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ |url-status=live }}</ref> Поради тензијата меѓу државите од [[Западна Европа]] и [[Византија]], мнозинството од православното население го прифатило отоманското владеење како подобро од венецијанското владеење.<ref name="books.google"/> Албанскиот отпор останал главна пречка за отоманската експанзија на [[Апенински Полуостров|Италијанскиот Полуостров]].<ref>Хоџкинсон2005, p. 240</ref> [[Кројска тврдина|Кроја]] која била [[Четврта опсада на Кроја|освоена]] по смртта на [[Скендербег]]. === Периодот од 1453 до 1566 година === {{главна|Територијално проширување на Отоманското Царство}} [[Податотека:Battle of Mohács, with Suleiman I in the middle.jpg|thumb|upright|Отоманска минијатура од [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]] во 1526 година<ref>{{Cite web |last=Локман|date=1588 |title=Мохачка битка (1526) |url=http://warfare.atwebpages.com/Ottoman/Ottoman.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529094441/http://warfare.atwebpages.com/Ottoman/Ottoman.htm |archive-date=29 мај 2013}}</ref>]] [[Податотека:Battle of Preveza (1538).jpg|thumb|[[Битка кај Превеза]]]] Во 15 и 16 век, Отоманското Царство влегло во период на експанзија. Царството напредувало под владеење на линија на посветени и ефективни султани. Исто така, економски царството процветало поради неговата контрола на главните копнени трговски патишта меѓу [[Европа]] и [[Азија]].<ref>{{Cite book |last=Карпат, Кемал Х. |title=Османлиската држава и нејзиното место во светската историја|work=Brill |date=1974 |isbn=978-90-04-03945-2 |location=Лејден}}</ref>{{rp|111}}{{efn|Заклучувањето на трговијата меѓу Западна Европа и Азија често се наведува како примарна мотивација за [[Изабела I]] да го финансира патувањето на [[Кристофер Колумбо]] на запад за да пронаје пат до Азија и, поопшто, за европските поморски нации да истражуваат алтернативни трговски патишта (K.Д. Мадан, ''Животот и патувањата на Васко Де Гама'' (1998), 9; И. Стиванс, ''Замислувајќи го Колумбо: книжевното патување'' (2001), 5; В.Б. Вилер и С. Бекер, ''Откривање на американското минато. Поглед на доказите: до 1877 година'' (2006), 105). Ова традиционално гледиште било нападнато како неосновано во влијателен напис од А.Х.Лајбиер ("Отоманските Турци и патиштата на ориенталната трговија", ''Англиски историски преглед'', 120 (1915), 577–588), кој го гледа подемот на отоманската моќ и почетоците на португалските и шпанските истражувања како неповрзани настани. Неговиот став не е универзално прифатен (К.M. Ситон, ''Папството и Левантот (1204–1571), Том. 2: Петнаесеттиот век (мемоари на Американското филозофско друштво, том. 127)'' (1978), 335).}} Во [[1481]] година, султанот [[Мехмед II]] неочекувано починал. На негово место, на престолот застанал неговиот поголем син [[Бајазит II]]. Според законите на Отоманското Царство, тоа означувало смртна пресуда за [[Шехзаде Џем|Џем]], кој бил помал брат на Бајазит. Во тоа не се согласил [[Шехзаде Џем|Џем]], па затоа во околината на Караман успеал да мобилизира одредена војска и да тргне кон [[Бурса]]. По неколкумесечната војна, Бајазит успеал да ја мобилизира својата војска и да го порази на својот брат кај [[Јенишехир]]. Во [[1499]] година избила [[Отоманско-венецијански војни|Отоманско-венецијанска војна]], која траела до [[1503]] година кога [[Отоманци]]те ги добиле последните венецијански упоришта на [[Пелопонез]] и некои градови по должината на [[Јадранско Море|јадранскиот брег]]. Кон почетокот на [[16 век]] започнала ѝ војна со [[Мамелучки Султанат|Мамелуци]]те, која завршила со победа на империјата во [[1513]] година. Претходно, во периодот од [[1509]]-[[1512]], во империјата избувнала [[Отоманска граѓанска војна|граѓанска војна]]. Во времето на војната, [[Бајазит II]] бил [[султан]] на империјата. Војната се водела помеѓу неговите синови Ахмед и Селим. Во [[1509]] година Ахмед успеал да ги порази [[Сафавидско Царство|Сафавиди]]те и нивните сојузници во [[Мала Азија]]. По ова тој се упатил кон [[Цариград]]. Плашејќи се за својата безбедност, Селим организирал бунт во [[Тракија]], но бил поразен од страна на Бајазит и принуден да побегне во [[Крим]] ([[1511]]). По ова Бајазит дознал дека Ахмед се приближува кон престолнината, па затоа одбил да му ги отвори портите на градот. Селим се вратил од [[Крим]] и со поддршка од [[јаничари]]те, најпрвин го поразиле а подоцна и го убиле Ахмед. По овој настан, Бајазит абдицирал од престолот ([[25 април]] [[1512]]). Новиот султан, [[Селим I]] (1512–1520), успеал да ги освои современите држави [[Сирија]], [[Либан]] и [[Египет]], вклучувајќи го и светиот град [[Ерусалим]], како и [[Каиро]], престолнината на [[Абасидски калифат|Абасидите]], и персискиот шах Исмаил од [[Сафавидско Царство|Сафавидска Персија]]<ref>{{Cite journal |last=Савори|first=Р. M. |date=1960 |title=Главните канцеларии на државата на Сафавидите за време на владеењето на Исмаил I (907–930/1501–1524) |journal=Билтен на Факултетот за ориентални и африкански студии, Универзитетот во Лондон|volume=23 |issue=1 |pages=91–105 |doi=10.1017/S0041977X00149006 |jstor=609888|s2cid=154467531}}</ref>{{rp|91–105}}. По ова, тој се прогласил за калиф. Отоманското Царство воспоставило своја морнарица во [[Црвено Море]]. Ова главно се споровело поради поморските војни со [[Португалија]] кои се воделе главно за трговијата. Во текот на овој период, царството се натпреварувало со големите европски колонијални сили, во [[Индиски Океан]]<ref>{{Cite journal |last=Хес|first=Ендрју. |date=јануари 1973 |title=Османлиското освојување на Египет (1517) и почетокот на светската војна од 16 век|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1973-01_4_1/page/55|journal=Меѓународен журнал за блискоисточни студии|volume=4 |issue=1 |pages=55–76 |doi=10.1017/S0020743800027276 |jstor=162225|s2cid=162219690 }}</ref>{{rp|55–76}}. Голем број на флоти, со војници и оружје, биле испраќани за поддршка на муслиманските владетели во [[Ачех]]. [[Податотека:Ottoman small animation.gif|мини|лево|250|Проширување на царството]] [[Податотека:SiegeOfViennaByOttomanForces.jpg|thumb|left|[[Опсада на Виена (1529)|Опсада на Виена]] од 1529 година]] [[Податотека:Battle of Lepanto 1571.jpg|thumb|[[Битка кај Лепанто (1571)|Битката кај Лепанто во 1571 година]]]] Наследник на Селим I бил [[Сулејман I]] (1520–1566). Во негово време, тој ги освоил најсветите муслимански градови [[Мека]], [[Медина]], [[Ерусалим]], [[Дамаск]] и [[Багдад]]. Во [[август]] [[1521]] година била освоена речиси цела [[Србија]]. Во [[1522]] година бил заземен [[Родос]]. На [[29 август]] [[1526]] година започнала [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]]. [[Отоманци]]те ги поразиле сојузничките христијански сили предводени од [[Лајош II]]. Битката го означил крајот на [[Кралство Унгарија]]. Од [[1541]] година Сулејман го контролирал поголемиот дел до денешна [[Унгарија]], како и [[Трансилванија]], [[Влашка]] и [[Молдавија]] кои станале вазалства на султанот. Сулејман водел три воени походи против [[Сафавидско Царство|Сафавидското Царство]] во [[Персија]] и [[Ирак]]. Во [[1534]] година бил заземен градот [[Багдад]]. Вториот поход ([[1548]]-[[1549]]) резултурал со освојување на [[Тебриз]] и [[Азербејџан]], [[Ван (покраина)|провинцијата Ван]] и делови од денешна [[Грузија]]. Третиот поход се случил во [[1555]] година, кој завршил со договорот од [[Амасија]], според кој биле признаени границите на Отоманското Царство. Според договорот, Западна Ерменија, западен Курдистан и Западна Грузија паднале под отоманска власт,<ref>''Владеењето на Сулејман, 1520–1566'', В.Џ. Пари, ''Историја на Отоманското Царство до 1730 година'', М.А. Кук.(Прес на Универзитетот Кембриџ, 1976), 94.</ref> додека јужен Дагестан, Источна Ерменија, Источна Грузија и Азербејџан останале персиски.<ref>''Глобална хронологија на конфликти: од античкиот свет до современиот Близок Исток“, км. II, ед. Спенсер Такер, (ABC-CLIO, 2010). 516.</ref> Една од најнеуспешните војни и битки на Сулејман I била [[Опсада на Виена (1529)|Опсадата на Виена]] во [[1529]] година.<ref>{{Cite book |last=Имбер|first=Колин|title=Отоманското Царство, 1300–1650: Структурата на моќта|work=Palgrave Macmillan |date=2002 |publisher=Palgrave |isbn=978-0-333-61386-3}}</ref>{{rp|50}} Во 1532 година, тој извршил уште еден напад кон [[Виена]], но бил одбиен во [[опсада на Кесег|Кесег]].<ref name="Thompson442">{{Cite book |last=Томпсон|first=Бард|title=Хуманисти и реформатори: Историја на ренесансата и реформацијата|work=Wm. B. Eerdmans Publishing |date=1996 |isbn=978-0-8028-6348-5 |page=442}}</ref><ref name="Ágoston and Alan Masters583">{{Cite book |last=Агостон и Ален Мастерс|first=Габор и Брус|title=Енциклопедија на Отоманското Царство|work=Infobase Publishing |date=2009 |isbn=978-1-4381-1025-7 |page=583}}</ref> Во текот на неговото владеење биле спроведени воени походи во [[Средоземното Море]]<ref>Кроули, Роџер [https://books.google.com/books?id=Y7RuHr4wP3AC Царствата на морето: опсадата на Малта, Битката кај Лепанто и натпреварот за центарот на светот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101141246/https://www.google.com/books/edition/Empires_of_the_Sea/Y7RuHr4wP3AC?hl=en&gbpv=1 |date=1 ноември 2022 }}, Рандом Хаус, 2008</ref>, [[Северна Африка]] во кој биле заземани [[Освојување на Тунис (1534)|Тунис]], [[Алжирска инвазија (1541)|Алжир]] и [[Опсада на Триполи (1551)|Триполитанија]]. Во овој период, Отоманското Царство станало доминантно во [[Средоземно Море]].<ref>{{Cite book |last=Мансел|first=Филип|title=[[Константинопол: Град на светската желба, 1453–1924 година]] |publisher=Penguin Books |date=1997 |isbn=978-0-14-026246-9 |location=Лондон|author-link=Филип Мансел}}</ref>{{rp|61}} Отоманската морнарица исто така обезбедила контрола и над [[Црвено Море]] и [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] во [[1554]] година. Османлиите се вклучиле во мултиконтинентални верски војни кога [[Шпанско Царство|Шпанија]] и [[Португалско Царство|Португалија]] биле обединети под [[Пиринејски сојуз|Пиринејскиот сојуз]]. Османлиите биле носители на титулата калиф, што значи дека биле водачи на сите муслимани ширум светот. Иберијците биле водачи на христијанските крстоносци, и затоа двете сили биле заклучени во светски судир. Освен во Средоземно, двете сили се судриле и во [[Индискиот Океан]],<ref>{{Cite web |title=Отоманското "откритие" на Индискиот Океан во шеснаесеттиот век: доба на истражување од исламска перспектива|url=https://historycooperative.org/journal/the-ottoman-discovery-of-the-indian-ocean-in-the-sixteenth-century-the-age-of-exploration-from-an-islamic-perspective |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729152826/https://historycooperative.org/journal/the-ottoman-discovery-of-the-indian-ocean-in-the-sixteenth-century-the-age-of-exploration-from-an-islamic-perspective |archive-date=29 јули 2019 |access-date=11 септември 2019 |website=historycooperative.org}}</ref> каде што Иберијците ја обиколиле [[Африка]] за да стигнат до [[Индија]]. Исто така, Иберијците поминале преку ново-христијанизираната [[Латинска Америка]] и испратиле експедиции кои го минувале [[Тихи Океан|Пацифик]]от со цел да ги христијанизираат поранешните муслимански [[Филипини]] и да ги користат како база за понатамошни напади на муслиманите на [[Далечниот Исток]].<ref>Чарлс A. Трухиљо (2012), ''Jain Publishing Company'', [https://books.google.com/books?id=prA99TUDgKQC „Крстоносците на Далечниот Исток: Морските војните на Филипините во контекст на иберо-исламската светска војна“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101141253/https://www.google.com/books/edition/Crusaders_in_the_Far_East/prA99TUDgKQC?hl=en&gbpv=1 |date=1 ноември 2022 }}.</ref> Во овој случај, Османлиите испратиле војски да му помогнат на неговиот најисточен вазал и територија, Султанатот Аче во [[Југоисточна Азија]].<ref>{{cite book |last=Палабијик|first=Хамит|title=Турската јавна администрација: од традицијата до модерното доба|publisher=Анкара|date=2008}}</ref>{{rp|84}}<ref>{{Cite book |last=Исмаил Хаки Ѓуксој|url=http://www.ari.nus.edu.sg/docs/Aceh-project/full-papers/aceh_fp_ismailhakkigoksoy.pdf |title=''Отоманско-ачешките односи според турските извори'' |access-date=16 декември 2018 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080119135247/http://www.ari.nus.edu.sg/docs/Aceh-project/full-papers/aceh_fp_ismailhakkigoksoy.pdf |archive-date=19 јануари 2008 |url-status=dead}}</ref> Во [[1541]] година бил [[Опсада на Будим (1541)|опсаднат]] градот [[Будим]]. Опсадата резултирала со освојување на градот [[Буда (град)|Будим]]. По оваа победа била воспоставена контрола над средна Унгарија. Битката е дел од т.н. [[Мала војна во Унгарија]]. Франција и Отоманското Царство, обединети со взаемно противење на владеењето на [[Хабсбурговци]]те, станале силни сојузници. Француските освојувања на [[Опсада на Ница|Ница]] (1543) и [[Инвазија на Корзика (1553)|Корзика]] (1553) се случиле како заедничко здружување помеѓу силите на францускиот крал [[Франсоа I]] и Сулејман, а биле командувани од отоманските адмирали [[Хајредин Барбароса]] и Драгут.<ref>{{Cite book |last=Имбер|first=Колин|title=Отоманското Царство, 1300–1650: Структурата на моќта|work=Palgrave Macmillan |date=2002 |isbn=978-0-333-61386-3 |page=53|publisher=Palgrave }}</ref> Еден месец пред опсадата на Ница, Франција ги поддржала Османлиите со артилериска единица за време на отоманското освојување на [[Естергом]] во северна Унгарија во 1543 година. По понатамошниот напредок на Турците, хабсбуршкиот владетел [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I]] официјално го признал османлиското владеење во Унгарија во 1547 година. [[Сулејман I]] починал од природна смрт во својот шатор за време на [[Битка кај Сигетвар|опсадата на Сигетвар]] во [[1566]] година. До крајот на владеењето на Сулејман, царството се простирало на приближно {{км2|2.273.720}}), протегајќи се на три континенти.<ref>{{Cite book |last=Агостон|first=Габор|title=Енциклопедија на Отоманското Царство|date=2009 |editor-last=Мастерс|editor-first=Брус|chapter=Сулејман I}}</ref>{{rp|545}} === Периодот од 1566 до 1683 година === {{Главна|Преобразба на Отоманското Царство}} {{Further|Тези за падот на Отоманското Царство}} По смртта на Сулејман I, негов наследник станал неговиот син [[Селим II]] (1566-1574), кој се оддал на харемовиот живот. Во практика неговото царство било управувано од страна на [[Мехмед-паша Соколовиќ]]. Следните султани, [[Мурат III]] и [[Мехмед III]] продолжиле да живеат типичен дворски живот. [[Ахмед I]] на престолот застанал во [[1603]] година, станувајќи првиот султан којшто не извршил братоубиство. Својот брат [[Мустафа I]] го прогласил за негов наследник бидејќи неговиот син [[Осман II|Осман]] бил премногу млад. [[Мустафа I]] по само три месеци бил сменет од страна на [[Осман II]]. Осман II ја обезбедил источната граница со потпипшшување на мировен договор со Иран. Тој ја предводел инвазијата над [[Полска]]. По [[Битка кај Хотин (1621)|Битката кај Хотин]], Отоманците биле поразени и Осман бил принуден да се врати во престолнината во срам, обвинувајќи ги јаничарите за поразот. Во втората половина на [[16 век]], Отоманското Царство се нашло под зголемен притисок од [[инфлацијата]] и брзо зголемувањето на трошоците за војување што влијаело и на [[Европа]] и на [[Блискиот Исток]]. Овие притисоци довеле до серија кризи околу 1600 година, ставајќи голем притисок врз османлискиот систем на владеење.<ref>{{Cite book |last=Фароки|first=Сураија|title=Економска и социјална историја на Отоманското Царство, 1300–1914 |date=1994 |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|isbn=978-0-521-57456-3 |editor-last=Иналџик|editor-first=Халил|volume=2 |chapter=Криза и промени, 1590–1699 |editor-last2=Доналд Кватерт}}</ref>{{rp|413–414}} Царството претрпело низа трансформации во неговите политички и воени институции како одговор на овие предизвици, овозможувајќи успешно да се прилагоди на новите услови од 17 век и да остане моќно, и воено и економски.<ref name=decline/><ref>{{Cite book |last=Шахин|first=Каја|title=Империја и моќ во владеењето на Сулејман: Раскажување на османлискиот свет од 16 век|url=https://archive.org/details/empirepowerinrei0000ahin|publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|date=2013 |isbn=978-1-107-03442-6}}</ref>{{rp|10}} Откривањето на нови поморски трговски патишта од страна на западноевропските држави им овозможило да го избегнат отоманскиот трговски монопол. Португалското откритие на [[’Рт на Добрата Надеж|’ртот на Добрата Надеж]] во 1488 година иницирало низа отоманско-португалски поморски војни во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]] во текот на [[16 век]]. И покрај зголеменото европско присуство во Индискиот Океан, отоманската трговија со истокот продолжила да цвета. [[Каиро]], особено, имал корист од подемот на јеменското кафе како популарна стока за широка потрошувачка. Како што се појавиле кафулињата во градовите и населбите низ царството, [[Каиро]] се развил во главен центар за неговата трговија, придонесувајќи за неговиот континуиран просперитет во текот на 17 и поголемиот дел од 18 век.<ref>{{Cite book |last=Фароки|first=Сураија|title=Економска и социјална историја на Отоманското Царство, 1300–1914 година|date=1994 |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|isbn=978-0-521-57456-3 |editor-last=Иналџик|editor-first=Халил|volume=2 |chapter=Криза и промени, 1590–1699 |editor-last2=Кватерт|editor-first2=Доналд}}</ref>{{rp|507–508}} За време на [[Иван IV (Русија)|Иван IV]] (1533–1584), [[Царство Русија|Царството Русија]] се проширило кон [[Волга]] и Касписките региони на сметка на татарските ханови. Во 1571 година, кримскиот хан [[Девлет I Гирај]], под команда на Османлиите, ја запалил [[Москва]].<ref name="Davies2007">{{Cite book |last=Дејвис|first=Бријан Л. |url=https://books.google.com/books?id=XH4hghHo1qoC&pg=PA16 |title=Војување, држава и општество на црноморската степа: 1500–1700 |date=2007 |isbn=978-0-415-23986-8 |page=16 |publisher=Routledge |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151037/https://books.google.com/books?id=XH4hghHo1qoC&pg=PA16 |url-status=live }}</ref> Следната година, инвазијата била повторена, но одбиена во Битката кај Молоди. Отоманското Царство продолжило да ја напаѓа [[Источна Европа]] во серија напади<ref name="Subtelny2000">{{Cite book |last=Орест Субтелни|url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 |title=Украина|publisher=Прес на Универзитетот во Торонто|date=2000 |isbn=978-0-8020-8390-6 |page=[https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0/page/106 106] |access-date=11 февруари 2013 |url-access=registration}}</ref> и останала значајна сила во Источна Европа до крајот на 17 век.<ref>{{Cite web |last=Мацуки|first=Ејцо|title=Кримските Татари и нивните руски заробени робови|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115170654/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf |archive-date=15 јануари 2013 |access-date=11 февруари 2013 |publisher=Група за медитерански студии на Универзитетот Хитоцубаши}}</ref> Османлиите решиле да го освојат [[Венецијански Кипар]] и на [[22 јули]] [[1570]] година, [[Никозија]] била опколена; 50.000 христијани загинале, а 180.000 биле поробени.<ref>{{Cite book |title=Христијанско-муслимански односи. Библиографска историја. Том 10. Отоманското и Сафавидското Царство (1600–1700) |publisher=BRILL}}</ref>{{rp|67}} На [[15 септември]] [[1570]] година, османлиската коњаница се појавила пред последното венецијанско упориште на Кипар, [[Опсада на Фамагуста|Фамагуста]]. Венецијанските бранители се спротивставувале 11 месеци против сила од 200.000 луѓе со 145 топови; 163.000 топовски гранати ги погодиле ѕидините на [[Фамагуста]] пред да падне во рацете на Османлиите во август [[1571]] година. Опсадата на Фамагуста однела 50.000 отомански жртви.<ref>{{Cite book |last=Туџкер|first=Спенсер. |title=Судири на Блискиот Исток од Антички Египет до 21 век: збирка енциклопедија и документи [4 тома] |date=2019}}</ref>{{rp|328}} Во меѓувреме, Светата лига составена од претежно шпанска и венецијанска флота извојувала победа над османлиската флота во [[Битка кај Лепанто|Битката кај Лепанто]] (1571), во близина на југозападна [[Грција]]; Католичките сили убиле над 30.000 Турци и уништиле 200 нивни бродови.<ref>{{Cite book |last=Ханлон|first=Грегори|title=Самрак на воената традиција: италијанските аристократи и европските судири, 1560–1800 |work=Routledge}}</ref>{{rp|24}} Тоа претставувало запрепастувачки, главно симболичен,{{Sfn|Kinross|1979|p=272}} удар за сликата на отоманската непобедливост, слика која победата на витезите од [[Малта]] над отоманските освојувачи во [[Опсада на Малта (1565)|опсадата на Малта]] од [[1565]] година неодамна почнала да се менува.<ref>{{cite book |last=Брудел|first=Фернанд Брудел|title=Медитеранот и медитеранскиот свет во периодот на Филип II|volume=II |location=Беркли|publisher=Прес на Универзитетот во Калифорнија|date=1995}}</ref> Битката била многу поштетна за османлиската морнарица во искористувањето на искусната работна сила отколку загубата на бродови, кои биле бргу заменети.<ref>{{Cite book |last1=Кунт|first1=Метин|title=Сулејман Величествениот и неговата ера: Отоманското Царство во раниот современ свет|last2=Вудхед|first2=Кристин|publisher=Лонгмен|date=1995 |isbn=978-0-582-03827-1}}</ref>{{rp|53}} Османлиската морнарица се опоравила брзо, убедувајќи ја Венеција да потпише мировен договор во 1573 година, според кој договор Османлиите да прошириле и консолидирале својата позиција во [[Северна Африка]].{{Sfn|Itzkowitz|1980|p=67}} [[File:IstanbulNavalMuseum38.JPG|thumb|[[Отоманска морнарица|Отоманска]] [[галија (брод)|галија]] позната како ''[[Тарихи Кадирга]]'' во [[Поморски музеј во Истанбул]], изградена во периодот помеѓу владеењето на султанот [[Мурад III]] (1574–1595) и султанот [[Мехмед IV]] (1648–1687),<ref name="kadirga1">{{Cite web |date=2021-11-24 |title=Историски галии|url=https://denizmuzesi.dzkk.tsk.tr/index.php/en/content/2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008120739/https://denizmuzesi.dzkk.tsk.tr/index.php/en/content/2 |archive-date=8 октомври 2021 |website=denizmuzesi.dzkk.tsk.tr}}</ref><ref name="kadirga2">{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/304623376|title=Лифшиц Н., 2014. Галија Кадирга во Истанбул – Каиката на турскиот султан: Дендроисториско истражување. Во: ''Животна средина и екологија во Медитеранот'' II (Р. Ефе и M. Озтурк). Прес на научници од Кембриџ. Стр.39-48. Кембриџ.}}</ref> како што е потврдено со [[АМС радиојаглеродно датирање]] и [[Дендрохронологија|дендрохронолошките истражувања]].<ref name="kadirga2"/> Таа е единствената преживеана оригинална галија во светот,<ref name="kadirga1"/><ref name="kadirga3">{{Cite web |title=Списание "Корнукопија"|url=https://www.cornucopia.net/guide/listings/museums/naval-museum/ |access-date=2022-03-16 |website=www.cornucopia.net}}</ref> и го има најстариот континуирано одржуван дрвен труп во светот.<ref name="kadirga4">{{Cite web|title=Центар за поморска археологија и конзервација - Универзитет Тексас|url=https://nautarch.tamu.edu/cmac/report1.shtml|access-date=2021-11-24|website=nautarch.tamu.edu|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913064405/https://nautarch.tamu.edu/cmac/report1.shtml|url-status=dead}}</ref>]] Спротивно на тоа, границата на [[Хабсбурговци]]те останала скоро непроменета, главно поради зацврстување на одбраната на Хабсбурговците.{{Sfn|Itzkowitz|1980|p=71}} [[Долгата војна во Унгарија|Долгата турска војна]] против [[Хабсбуршка Австрија]] (1593–1606) ја создала потребата за поголем број отоманска пешадија опремена со огнено оружје, што резултирало во релаксација на политиката за вработување. Ова придонело за појава на проблеми со недисциплина и целосна бунтовност во рамките на корпусот, кои никогаш не биле целосно решени. Беа регрутирани и неправилни стрелци ([[Секбан]]), а при демобилизацијата се претвориле во бунтовници, кои започнале [[Џелали|низа на востанија]] (1590–1610), кои предизвикале широка анархија во Анадолија кон крајот на 16 и почетокот на 17 век.<ref>{{Cite book |last=Халил Иналџик|url=https://books.google.com/books?id=1j-AtkBmn78C&pg=PA24 |title=Економска и социјална историја на Отоманското Царство, кн.1 11300–1600 |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|date=1997 |isbn=978-0-521-57456-3 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151035/https://books.google.com/books?id=1j-AtkBmn78C&pg=PA24 |url-status=live }}</ref>{{rp|24}} Со порастот на населението на царството од 30 милиони луѓе до 1600 година, недостигот на земјиште поставило дополнителен притисок врз владата. И покрај овие проблеми, османлиската држава останала силна, а нејзината војска не пропаднала или претрпела големи порази. Единствените исклучоци биле кампањите против [[Сафавидско Царство|Сафавидите]] од [[Персија]], каде што биле изгубени неколку од отоманските источни провинции, а некои засекогаш. Оваа [[Отоманско-персиска војна (1603–1618)|војна од 1603–1618]] на крајот резултирала во [[Договор на Насух-паша|договорот на Насух-паша]], според кој бил отстапен целиот Кавказ, освен западна Грузија.<ref>Габор Агостон, Брус Алан Мастерс [https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA23 ''Енциклопедија на Отоманското Царство''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101141240/https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA23 |date=1 ноември 2022 }} стр. 23 ''Infobase Publishing'', 1 јанури 2009 {{ISBN|1-4381-1025-1}}</ref> Договорот со кој бил означен крајот на [[Отоманско-венецијанска војна (1645–1669)|војната во Крит]], ја чинела Венеција голем дел од [[Далматија]], нејзини острови и самиот [[Крит]]. (Загубите од војната изнесувале 30.985 венецијански војници и 118.754 турски војници.) <ref>{{Cite book |last=Паолети |first=Чиро|title=Воена историја на Италија|date=2008}}</ref>{{rp|33}} За време на неговото кратко владеење, [[Мурат IV]] (1623–1640) го вратил Ирак (1639) од Сафавидите. {{Sfn|Itzkowitz|1980|p=73}} Добиениот [[договор од Зухаб]] од истата година решително го поделил Кавказ и соседните региони помеѓу двете соседни земји, бидејќи веќе бил дефиниран во мирот на Амасија во 1555 година.<ref>{{Cite book |last1=Херциг|first1=Едмунд|url=https://books.google.com/books?id=B8WRAgAAQBAJ&pg=PA47 |title=Ерменци: минатото и сегашнос во создавањето на националниот идентитет|last2=Курчијан |first2=Марина|date=2004-11-10 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-79837-6 |access-date=30 декември 2014 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151037/https://books.google.com/books?id=B8WRAgAAQBAJ&pg=PA47 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Рубенштајн|first=Ричард Л. |url=https://books.google.com/books?id=yED-aVDCbycC&pg=PA228 |title=Геноцид и модерното доба: етиологија и студии на случај на масовна смрт|date=2000 |publisher=Syracuse University Press |isbn=978-0-8156-2828-6 |access-date=30 декември 2014 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151037/https://books.google.com/books?id=yED-aVDCbycC&pg=PA228 |url-status=live }}</ref> [[File:Vienna Battle 1683.jpg|thumb|[[Опсада на Виена (1683)|Втора опсада на Виена]] во 1683 година]] [[Султанат на жените|Султанатот на жените]] (1533–1656) претставувал период во кој мајките на младите султани ја поседувале моќта во име на нивните синови. Најистакнатите жени од овој период биле [[Ќосем (султанија)|Ќосем Султан]] и нејзината снаа [[Турхан Хатиџе султан|Турхан Хатиџе]], чие политичко ривалство кулминирало со убиството на Ќосем во 1651 година. {{Sfn|Itzkowitz|1980|pp=74–75}} За време на [[Ќопрулски период|Ќопрулскиот период]] (1656–1703), ефективната контрола на царството била пренесена на низа [[Список на големи везири на Отоманското Царство|големи везири]] од семејството [[Ќопруловци]]. Ќопруловците забележале обновен воен успех со авторитет обновен во [[Трансилванија]], освојувањето на Крит завршено во 1669 година, и експанзија во јужна Украина, со упориштата на [[Битка кај Хотин (1621)|Хотин]] и Каменец Подолски.{{Sfn|Itzkowitz|1980|pp=80–81}} Овој период на обновена доверливост завршил во [[1683]] година кога големиот везир [[Кара Мустафа-паша]] со огромна војска да се обидел да ја [[Опсада на Виена (1683)|освои Виена]] во [[Големата турска војна]] од 1683-1699 година. Оваа битка го означил почетокот на хегемонијата на [[Хабсбурговци]]те во Средна Европа. Полскиот крал [[Јан III Собиески]] бил на чело на обединетите полско-австриско-германски сили против османлиската армија. Во годините по битката, [[Хабсбуршката Монархија]] ја ослободила јужна Унгарија и Трансилванија од османлиска власт. Војната завршила со [[Договор од Карловци|договорот од Карловци]] на [[26 јануари]] [[1699]] година, ставајќи крај на [[Големата турска војна]].{{Sfn|Kinross|1979|p=357}} Османлиите ја предале контролата врз значајни територии во Средна Европа, а некои од нив биле изгубени трајно. {{Sfn|Itzkowitz|1980|p=84}} [[Мустафа II]] (1695–1703) го предводел контранападот од 1695-1696 година во Унгарија, но бил [[Битка кај Сента|поразен кај Сента]] (во денешна Србија) на 11 септември 1697 година.{{Sfn|Itzkowitz|1980|pp=83–84}} === Периодот од 1683 до 1827 година === {{главна|Застој на Отоманското Царство}} Покрај загубата на [[Банат]] и привремената загуба на Белград (1717–1739), отоманската граница на [[Дунав]] и [[Сава]] останала стабилна во текот на 18 век. Сепак, руската експанзија претставувала голема и растечка закана. Според тоа, кралот [[Карл XII]] од [[Шведска]] бил прифатен како сојузник во Отоманското Царство по неговиот пораз на Русите во Битката кај Полтава од 1709 година во Централна Украина (дел од [[Големата Северна војна]] од 1700–1721). {{Sfn|Кинрос|1979|page=371}} Карл XII го убедил отоманскиот султан [[Ахмед III]] да прогласи војна против Русија, што резултирала во османлиска победа во [[Руско-турска војна (1710-1711)|кампањата на реката Прут]] од 1710–1711 година, во [[Молдавија]].{{Sfn|Кинрос|1979|page=372}} [[File:1720 Huchtenburg Eroberungs Belgrads 1717 anagoria.JPG|thumb|Австриските трупи предводени од принцот Евгениј Савојски, во [[Белград]] во 1717 година. Австриската контрола во Србија траела до турската победа во [[Руско-турска војна (1735-1739)|Руско-турската војна (1735–1739)]].]] По [[Австро-турска војна (1716–1718)|австро-турската војна]], [[Договор од Пожаревац|договорот од Пожаревац]] ја потврдил загубата на Банат, Србија и „Мала Влашка“ (Олтина) во Австрија. Договорот исто така открил дека Отоманското Царство ќе преминат во дефанзивна форма на владеење и најверојатно нема да претставуваат понатамошна закана за Европа. {{Sfn|Kinross|1979|page=376}} [[Руско-турска војна (1735-1739)|Австро-руско-турската војна]] (1735–1739), која била завршена со [[договор од Белград|договорот од Белград]] во 1739 година,<ref>''Договор од Белград (1739)'', Александар Микаберидзе, '''Судир и освојување во исламскиот свет: историска енциклопедија''', 210.</ref> резултирала во османлиско закрепнување на Северна Босна, Хабсбуршка Србија (вклучително и Белград), Олтенинија и јужните делови на Банат на Темишвар; Но, царството го загубило пристаништето Азов, северно од полуостровот Крим, во корист на Русите. По овој договор Отоманското Царство успеало да ужива во генерација на мир, бидејќи Австрија и Русија биле принудени да се справат со подемот на [[Прусија]]. {{Sfn|Kinross|1979|page=392}} Во текот на овој период започнале образовни и технолошки реформи, вклучително и формирање на високообразовни институции, како што е [[Технички универзитет (Истанбул)|Техничкиот универзитет]] во [[Истанбул]].<ref>{{Cite web |title=Историја|url=http://www.itu.edu.tr/en/?about/history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618160944/http://www.itu.edu.tr/en/?about%2Fhistory |archive-date=18 јуни 2012 |access-date=6 ноември 2011 |publisher=Истанбулски Технички универзитет }}</ref> Во 1734 година било основано артилериско училиште за да се пренесат артилериски методи во западен стил, но исламското свештенство успешно се спротивставило под основите на [[теодицеја]]та.<ref name''="books.google_a">{{Cite book |last=Стоун|first=Норман|title=Руска војна, мир и дипломатија: есеи во чест на Џон Ериксон|publisher=Weidenfeld'' & Nicolson |date=2005 |isbn=978-0-297-84913-1 |editor-last=Марк Ериксон, Љубица Ериксон|page=97 |chapter=Турција во руското огледало|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151034/https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ |url-status=live }}</ref> Во 1754 година, артилериското училиште било повторно отворено на полутајна основа.<ref name="books.google_a"/> Во 1726 година, [[Ибрахим Мутеферика]] ги убедил големиот [[Невшехирли Дамат Ибрахим-паша]], големиот муфтијата и свештенството за ефикасноста на печатот, а на Мутеферика подоцна му била дадена дозвола од султанот Ахмед III за објавување на необјаснети книги (и покрај спротивставувањето на некои калиграфи и верски водачи).<ref name="katip celebi">{{Cite web |date=5 мај 2009 |title=Презентација на Катиб Челеби, Китаб-и Џихан-нума, ли-Катиб Челеби|url=http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130212030334/http://vitrine.library.uu.nl/en/texts/Rarqu54.htm |archive-date=12 февруари 2013 |access-date=11 февруари 2013 |publisher=Универзитетска библиотека во Утрехт}}</ref> Печатницата на Мутеферика ја објавила својата прва книга во 1729 година и, до 1743 година, издала 17 дела во 23 тома, секоја од нив помеѓу 500 и 1.000 примероци.<ref name="katip celebi"/><ref name="watson">{{Cite journal |last=Ватсон|first=Вилијам Џ. |date=1968 |title=Ибрахим Мутеферика и турската инкунабула|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1968_88_3/page/435|journal=Весник на Американското ориентално друштво|volume=88 |issue=3 |pages=435–441 |doi=10.2307/596868 |jstor=596868}}</ref> [[File:January Suchodolski - Ochakiv siege.jpg|thumb|Отомански трупи кои се обидуваат да го сопрат напредокот на Русите за време на [[опсада на Очаков (1788)|опсадата на Очаков]] во 1788 година]] Во [[Северна Африка]], [[Шпанија]] го освоила Оран од [[Отомански Алжир|автономниот Алжир]]. Бегот на Оран добил војска од Алжир, но не успеал да го поврати Оран; Опсадата предизвикала смрт на 1.500 Шпанци, па дури и повеќе Алжирци. Шпанците исто така масакрирале многу муслимански војници.<ref>{{Cite book |title=Блискиот Исток и Африка: Меѓународен речник на историски места|date=2014 |work=Routledge |page=559}}</ref> Во 1792 година, Шпанија го напуштила Оран, предавајќи го повторно на Алжир. Во периодот од 1768 до 1774 година се водела [[Руско-турска војна (1768-1774)|Руско-турската војна]], која завршила со [[Ќучуккајнарџиски договор|Ќучуккајнарџискиот договор]]. Според договорот, [[Керч]] и неколку други црноморски пристаништа од Кримскиот полуостров биле отстапени на Русија, а остатокот од Кримското ханство било прогласено за независно. Дозволено било на руските трговски бродови да пловат во турските води. Молдавија и Влашка биле вратени под властта на султанот.{{Sfn|Кинрос|1979|page=405}} До крајот на 18 век, по голем број порази во војните со Русија, некои луѓе во Отоманското Царство дошле до заклучок дека реформите на [[Петар Велики]] им дале предност на Русите, а Османлиите останале далеку зад западните технологии.<ref name="books.google_a"/> [[File:Ottoman Sultan Selim III (1789).jpg|thumb|[[Селим III]] прима достоинственици, [[Топкапи-сарај]].]] [[Селим III]] (1789–1807) ги направил првите големи обиди за модернизација на армијата, но неговите реформи биле попречени од верското раководство и [[Јаничар]]ите. Султанот основал нов пешадиски корпус [[Низам]], направил [[девалвација]] на парите, конфискувал голем број на имоти и ги зголемил даноците. Отоманското Царство започнало да отвора амбасади во европските престолнини. Напорите на Селим го чинеле неговиот престол и неговиот живот, но неговиот наследник [[Махмуд II]] продолжил со реформите. Султанот [[Махмуд II]] ([[1808]]-[[1839]]) продолжил со реформите на својот претходник. Во [[1826]] година по негова заповед бил ликвидиран [[јаничарски корпус]], [[спахија|спахиите]] и организирал нова коњаница и артилерија. Освен тоа, вој вовел и реформи во [[морнарица]]та. Неколку големи везири и членови на [[Висока порта|Високата порта]] отворено го поддржувале султанот и неговите реформи. Најпрвин била реформирана централната власт, Високата Порта добила нови министерства, војската добила нова униформа. [[File:Siège de l'Acropoles.jpg|thumb|Опсадата на Акропол во 1826–1827 година за време на [[Грчка војна за независност]]]] Додека султанот се обидувал да го модернизира царството, на [[Балкан]]от започнале организирани борби против отоманслата власт. [[Прво српско востание|Српската револуција]] го одбележил почетокот на националното будење на балканските народи. Во [[1811]] година, фундаменталиститте [[Вахабисти|Вахаби]] на Арабија, предводени од семејството ел-Сауд, започнале востание против Османлиите. Не можејќи да ги победи бунтовниците, [[Високата порта|Високата Порта]] му наредила на [[Мухамед Али-паша]] од [[Кавала]], гувернер на Египет, да ја поврати [[Арабија]]. Во 1818 година, тој го задушил востанието. По т.н. [[Второ српско востание]], [[Србија]] добила независност ([[де јуре]] [[1830]]).<ref name="Berend2003">{{Cite book |last=Беренд|first=Тибор Иван|url=https://books.google.com/books?id=a9csmhIT_BQC&pg=PA127 |title=Историјата: Средна и Источна Европа во долгиот деветнаесетти век|publisher=Прес на Универзитетот во Калифорнија|date=2003 |isbn=978-0-520-93209-8 |page=127 |author-link=Иван T. Беренд|access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151038/https://books.google.com/books?id=a9csmhIT_BQC&pg=PA127 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Ослободување, независност и сојуз на Србија и Црна Гора|url=http://www.njegos.org/past/liunion.htm |access-date=26 август2010 |publisher=Српски земји во Црна Гора|archive-date=5 февруари 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010205052700/http://www.njegos.org/past/liunion.htm |url-status=live }}</ref> Во [[1821]] година започнала [[Грчка револуција|грчката револуција]], која вклучувала и делови во [[Македонија]], [[Крит]], [[Пелопонез]] и [[Кипар]]. Бунтот што потекнува од Молдавија како пренасочување бил проследено со главната револуција во Пелопонез, која, заедно со северниот дел на Заливот на Коринт, станале првите делови на Отоманското Царство кое се стекнале со независност (во 1829 година). Во 1830 година, Французите го нападнале Алжир. [[Француска инвазија на Алжир|Кампањата]] што траела 21 денови, резултирала во над 5.000 алжирски воени жртви,<ref name=":4">Де Кватребарбес, Теодоре (1831). ''Спомени на африканските села. стр. 35.</ref> и околу 2.600 француски.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=vfxltIAnVecC&q=%22Alger%22+2160+bless%C3%A9s&pg=PA286 |title=Освојување на Алжир |date=1831 |language=fr |access-date=8 септември 2022 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151038/https://books.google.com/books?id=vfxltIAnVecC&q=%22Alger%22+2160+bless%C3%A9s&pg=PA286 |url-status=live }}</ref> Пред француската инвазија, вкупното население на Алжир најверојатно се движило помеѓу 3.000.000 и 5.000.000.<ref>{{Cite book |last=Катеб|first=Камел|url=https://books.google.com/books?id=yEvQZ7bdybgC&pg=PA11 |title=Европејци, "домородци" и Евреи во Алжир (1830-1962): претстава и реалност на населението|date=2001 |publisher=INED |isbn=978-2-7332-0145-9 |language=fr}}</ref> До 1873 година, населението на Алжир (со исклучок на неколку стотици илјади ново пристигнати француски доселеници) се намалило на драстично 2.172.000.<ref>{{Cite book |last=Guyot |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=K4M5rK-mWFoC&dq=2%2C172%2C000+alg%C3%A9rie&pg=PA41-IA2 |title=Писма за колонијалната политика|date=1885 |publisher=C. Reinwald |language=fr |access-date=8 септември 2022 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151115/https://books.google.com/books?id=K4M5rK-mWFoC&dq=2%2C172%2C000+alg%C3%A9rie&pg=PA41-IA2 |url-status=live }}</ref> Во 1831 година, [[Мухамед Али-паша]] започнал револт против султанот [[Махмуд II]] поради неговото одбивање да му даде гувернерство над поголем дел од Сирија и Крит, кои султанот му го ветил како замена доколку испрати воена помош за да го спушти грчкиот револт (1821–1829). Тоа на крајот завршило со официјалната независност на Грција во 1830 година. Самиот Мухамед Али-паша ја загубил својата флота во [[Битка кај Наварино|Битката кај Наварино]] во 1827 година. Така започнала првата [[Османлиско-египетска војна (1831–1833)]], за време на која Мухамед Али-паша, под команда на неговиот син Ибрахим-паша, ја победил отоманската армија додека се движел во Анадолија, стигнувајќи до градот [[Ќутахија]] на само 320 км од главниот град, [[Цариград]].<ref name="Effraim">{{cite book |last=Карш|first=Ефреим|title=Историја на исламскиот империјализам|location=Њу Хеван|publisher=Прес на Универзитетот Јеил |date=2006}}</ref>{{rp|95}} Во очај, султанот Махмуд апелирал до традиционалната ривалска Русија за помош, барајќи од царот [[Николај I (Русија)|Николај I]] да испрати експедитивна сила за да му помогне. Русите ја испратиле експедитивната сила што го спречила Ибрахим-паша да маршира понатаму кон Цариград<ref name="Effraim" />{{rp|96}}. [[Договор од Хункар Искелеси|Договорот на Хункар Искелеси]] бил потпишан помеѓу Руското и Отоманското Царство во [[1833]]. Договорот довел до создавање сојуз меѓу двете сили како гаранција дека [[Османлии]]те ќе ги затворат [[Дарданели]]те за било кои странски воени бродови доколку [[Руси]]те го побарале тоа од нив. Договорот имал значајна последица во однос на царството во неговите надворешни односи, особено со [[Велика Британија]]. Овие настани го означиле почетокот на повторливата шема каде на Големата Порта и била потребна помош од странски сили за да се заштити.<ref name="Effraim" />{{rp|95–96}} Во 1839 година, Отоманското Царство се обидело да го врати [[Египетски Пашалак|Египетскиот Пашалак]], но нејзините сили првично биле поразени, што довело до [[Египетска криза (1840|ориенталната криза]] од 1840 година. Мухамед Али-паша имал блиски односи со Франција, а стремежот тој да стане султан на Египет го принудило целиот Левант да дозволи да падне во француската сфера на влијание.<ref name=Effraim/>{{rp|96}}Бидејќи Големата Порта се покажала неспособна да го победи Мухамед Али-паша, [[Британска Империја|Британското]] и [[Австриско Царство|Австриското Царство]] обезбедиле воена помош, а [[Османлиско-египетска војна (1839–1841)|втората египетско-отоманска војна]] (1839–1841) завршила со османлиска победа и обновување на отоманската власт над Египет и Левант.<ref name=Effraim/>{{rp|96}} До средината на 19 век, Отоманското Царство било наречено „болниот човек на Европа“. Три суверени држави – [[Кнежевство Србија]], [[Влашка]] и [[Молдавија]] – тргнале кон ''[[де јуре]]'' независност во текот на 1860-тите и 1870-тите. === Периодот од 1828 до 1908 година === {{главна|Пад на Отоманското Царство}} [[File:Opening ceremony of the First Ottoman Parliament at the Dolmabahce Palace in 1876.jpg|thumb|Церемонија на отворањето на Првото [[Генерално собрание на Отоманското Царство|Отоманскиот парламент]] во [[Долмабахче]] во 1876 година. [[Прва уставна ера (Отоманско Царство)|Првата уставна ера]] траела само две години до 1878 година. Отоманскиот Устав и Парламентот биле [[Втора уставна ера (Отоманско Царство)|обновени 30 години подоцна]] со [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во 1908 година]] [[Податотека:Malakhov1.jpg|thumb|десно| [[Кримска војна|Кримската војна]] од [[1853]] година]] Периодот од 1828 до 1908 година, во историјата на Отоманското Царство е познат како период на [[Пад на Отоманското Царство|пад на царството]]. Во текот на овој период, царството се соочило со предизвиците на одбрана на земјата од странските напади и окупации. Поради фактот што [[Османлии]]те сè повеќе започнале да ги губат своите позиции во [[Европа]], царството започнало да гради сојузништва со европски земји, како што се [[Франција]], [[Холандија]], [[Велика Британија]]. Таков е примерот со [[Кримска војна|Кримската војна]] од [[1853]] година, кога Османлиите во сојуз со [[Обединето Кралство на Велика Британија и Ирска|Обединетото Кралство на Велика Британија и Ирска]], [[Втора Француска Република|Втората Француска Република]] и [[Кралство Сардинија|Кралството Сардинија]] војувале против [[Руско Царство|Руското Царство]]. Кримската војна го предизвикала масовното иселување на [[Кримски Татари|Кримските Татари]]. Од вкупното татарско население кое броело околу 300.000 во Тавридсакта област, околу 200.000 [[Татари]] биле преселени во Отоманското Царство.<ref>[http://monderusse.revues.org/docannexe1800.html "''Хиџра'' и присилна миграција од Русија од деветнаесеттиот век во Отоманското Царство"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070611035541/http://monderusse.revues.org/docannexe1800.html|date=2007-06-11}}, од Брјан Глин Вилијамс, ''Cahiers du Monde russe'', 41/1, 2000, стр. 79–108.</ref> Кон крајот на [[Кавкаски војни|Кавкаските војни]], голем број на [[Черкези]] ги напуштиле своите домови во [[Кавказ]] и принудно заминале во Отоманското Царство. Во текот на [[XIX век]], иселувањето или протерувањето на муслиманското население од [[Балкан]]от, [[Кавказ]], [[Крим]] и [[Крит]] кон денешна [[Турција]] станало честа појава. За време на периодот на [[Танзимат]]от, ([[1839]]-[[1876]]), османлиските власти вовеле уставни реформи во царството, како и осовременување на војската, банкарскиот систем, биле заменети занаетчиските дејности со изградба на неколку модерни фабрики, замена на верскиот закон со секуларен закон<ref>{{Cite web |last=Иштијак|first=Хусајн|title=Танзимат: Секуларни реформи во Отоманското Царство|url=http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf |publisher=Faith Matters |access-date=11 октомври 2011 |archive-date=17 октомври 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161017061131/http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf |url-status=live }}</ref>. Во [[1856]] година бил донесен реформски акт наречен [[Хатихумјун]]. Според овој акт, во царството се ветувало верска и национална рамноправност на сите народности во царството, слобода на вероисповед и мислење, мешани судови, право на христијаните да стапуваат на државни должности, да служат во османлиската војска и да имаат свои претставници во Државниот совет. Тој предвидувал и црковни реформи, замена на натуралните даноци кон црковните великодостојници со парични суми, реорганизација на државната администрација, судството, полицијата и даночната политика, воведување на редовен буџет од приходи и расходи на државата, поправка на патиштата, унапредување на земјоделството и трговијата и друго. Освен тоа, било формирано ново ерменско национално собрание.<ref>[[Хагоп Барсумијан]]. „''Источното прашање и периодот на Танзимат“, во „Ерменскиот народ од античко до модерно време, том II: Странско владеење до државноста: од 15 век до 19 век“''. [[Ричард Г.) Њујорк: Сент Мартин Прес, стр. 198. ISBN 0-312-10168-6.</ref> Отоманското Министерство за пошта било основано во Истанбул во 1840 година. Американскиот пронаоѓач [[Семјуел Морз]] добил отомански патент за телеграфот во 1847 година, издаден од султанот [[Абдул Меџид I]], кој лично го тестирал пронајдокот.<ref>Јакуп Бекташ, [https://psi427.cankaya.edu.tr/uploads/files/Bektas%2C%20Ott%20Telegraphy%2C%201847-1880%20%282000%29.pdf „Гласникот на султанот: Културни конструкции на отоманската телеграфија, 1847–1880.“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210909033749/https://psi427.cankaya.edu.tr/uploads/files/Bektas,%20Ott%20Telegraphy,%201847-1880%20(2000).pdf |date=9 септември 2021 }} ''Технологија и култура'' 41.4 (2000): 669–696.</ref> [[File:Turkish troops storming Fort Shefketil (cropped).jpg|Отомански трупи упаѓаат во [[Шекветили|Тврдината Шефкетил]] за време на [[Кримска војна|Кримската војна]] од 1853–1856 година|thumb]] Христијанското население, поради своето повисоко образовно ниво, започнало да се повлекува пред муслиманското мнозинство, што довело до многу незадоволство.<ref name="books.google_b">{{Cite book |last=Стоун|first=Норман|title=Руска војна, Мир и дипломација: Труд во чест на Џон Ериксон|date=2005 |isbn=978-0-297-84913-1 |editor-last=Марк Ериксон, Љубица Ериксон|page=95 |chapter=Турција во руското огледало|publisher=Weidenfeld & Nicolson |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151034/https://books.google.com/books?id=xM9wQgAACAAJ |url-status=live }}</ref> Во 1861 година имало 571 основни и 94 средни училишта за османлиските христијани, со вкупно 140.000 ученици, бројка што значително го надминувала бројот на муслимански деца во тоа време на училиште, кои дополнително биле попречени од количината на времето поминато на учење арапски јазик и Исламска теологија.<ref name="books.google_b"/> Авторот Норман Стоун сугерира дека [[арапската азбука]], во која турскиот бил пишуван до 1928 година, не била несоодветна да ги одразува звуците на турскиот (кој е турски наспроти семитскиот јазик), што им наметнувало дополнителни тешкотии на турските деца. За возврат, високото образовно ниво на христијаните им овозможило да играат поголема улога во економијата, со порастот на значајноста на групите, какво што било например семејството Сурсок.<ref name="books.google_b"/><ref>{{Cite web |title=Куќата на Сурсок|url=https://sursockhouse.com/ |access-date=29 мај 2018 |archive-date=25 мај 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180525062827/https://sursockhouse.com/ |url-status=live }}</ref> Во 1911 година, од 654 компании за големопродажба во Истанбул, 528 биле во сопственост на етнички Грци.<ref name="books.google_b"/> Во многу случаи, христијаните и Евреите добивале заштита од европските конзули и државјанства, што значи дека биле заштитени од османлискиот закон и не подлежеле на истите економски прописи како и нивните муслимански соседи.{{Sfn|Rogan|2011|page=93}} Периодот на реформите својот врв го достигнал кога бил донесен [[Отомански устав|Отоманскиот устав]] ([[Турски јазик|турски]] :''Kanûn-u Esâsî''), кој бил напишан од страна на членовите на [[Младотурци]]те. Тој бил изгласен на [[23 ноември]] [[1876]] година. Според уставот, во рацете на султанот останала апсолутната власт, и самите министри останале да бидат одговорни пред него. [[Прва уставна ера (Отоманското Царство)|Првата уставна ера]] од историјата на царството била краткотрајна. Во [[1876]] година, султанот [[Абдул Азис]] бил симнат од власт од страна на неколку либералните кругови во царството. Тој абдицирал во корист на [[Мурат V]]. Сепак, новиот [[султан]] бил ментално болен и од престолот бил соборен по само неколку месеци. Негов наследник станал [[Абдул Хамид II]] ([[1876]]-[[1909]]). Во време на неговото владеење во империјата стапил насила првиот Отомански устав, на [[23 декември]] [[1876]] година.<ref>[[Патрик Кинрос]] (1977) ''Отоманските векови: Подемот и падот на Турското Царство'' Лондон. ISBN 978-0-688-08093-8. p. 576.</ref> Исто така бил создаден и првиот отомански парламент. [[File:Charles Porion - The kings of Europe in Paris for the opening of the Exposition of 1867.jpg|thumb|250px|Кралевите на Европа во [[Париз]] ([[Наполеон III]] е во центарот, султанот [[Абдул Азис]] е втор оддесно) за отворањето на Универзална изложба на 1867 година]] [[Кримската војна]] (1853–1856) била дел од долготрајниот натпревар меѓу големите европски сили за влијание врз териториите на Отоманското Царство во опаѓање. Финансискиот товар на војната ја натерало османлиската држава да издаде странски заеми во износ од 5 милиони фунти на 4 август 1854 година.<ref>{{Cite book |last=В. Неџла Гејикдаги|url=https://books.google.com/books?id=fGRMOzJZ4aEC&pg=PA32 |title=Странски инвестиции во Отоманското Царство: меѓународна трговија и односи 1854–1914|work=I.B.Tauris |date=2011 | publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-84885-461-1 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151118/https://books.google.com/books?id=fGRMOzJZ4aEC&pg=PA32 |url-status=live }}</ref>{{rp|32}}<ref>{{Cite book |last=Даглас Артур Ховард|url=https://archive.org/details/historyofturkey00doug |title=Историја на Турција|publisher=Издавачка група Гринвуд|date=2001 |isbn=978-0-313-30708-9 |page=[https://archive.org/details/historyofturkey00doug/page/71 71] |access-date=11 февруари 2013 |url-access=registration}}</ref>{{rp|71}} Војната предизвика егзодус на [[Кримските Татари]], од кои околу 200.000 се преселиле во Отоманското Царство во континуираните бранови на емиграција.<ref>{{Cite journal |last=Вилијам|first=Бријан Глин|date=2000 |title=Хиџра и присилна миграција од Русија од деветнаесеттиот век во Отоманското Царство |journal=Руски светски тетратки|volume=41 |issue=1 |pages=79–108 |doi=10.4000/monderusse.39 |doi-access=free}}</ref>{{rp|79–108}} Кон крајот на [[Кавкаски војни|Кавкаските војни]], 90% од Черкезите биле етнички исчистени<ref>Мемоари на Милиутин, „''планот за акција за кој беше одлучен за 1860 година беше да се исчисти планинската зона од нејзиното домородно население''“, според Ричмонд, В. „''Северозападен Кавказ: Минатото, Сегашноста и Иднината''“. Routledge. 2008 година.</ref> и протерани од нивните татковини во Кавказ, бегајќи во Отоманското Царство,<ref>{{Cite book |last=Ричмонд|first=Валтер|url=https://books.google.com/books?id=LQJyLvMWB8MC&pg=PA79 |title=Северозападен Кавказ: минато, сегашност, иднина|publisher=Тејлор & Францис|date=2008 |isbn=978-0-415-77615-8 |page=79 |quote=''планот за акција одлучен за 1860 година беше да се исчисти планинската зона од домородното население''.|access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151038/https://books.google.com/books?id=LQJyLvMWB8MC&pg=PA79 |url-status=live }}</ref> што резултирало со населување од 500.000 до 700.000 Черкези во Турција.<ref name="Jaimoukha2001">{{Cite book |last=Амџад М. Јамука|url=https://books.google.com/books?id=5jVmQgAACAAJ |title=Черкезите: Прирачник|work=Palgrave Macmillan |date=2001 | publisher=Palgrave |isbn=978-0-312-23994-7 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151040/https://books.google.com/books?id=5jVmQgAACAAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Hille2010">{{Cite book |last=Шарлота Матилда Луиза Хил|url=https://books.google.com/books?id=yxFP6K8iZzQC&pg=PA50 |title=Градење на држави и решавање на конфликти во Кавказ|publisher=BRILL |date=2010 |isbn=978-90-04-17901-1 |page=50 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151041/https://books.google.com/books?id=yxFP6K8iZzQC&pg=PA50 |url-status=live }}</ref><ref name="ChirotMcCauley2010">{{Cite book |last1=Даниел Кирот|url=https://books.google.com/books?id=9sPJnd0cwV0C&pg=PA23 |title=Зошто да не ги убиете сите?: Логиката и спречувањето на масовното политичко убиство (ново на хартија)|last2=Кларк МекКалеј|publisher=Прес на Универзитетот Принстон|date=2010 |isbn=978-1-4008-3485-3 |page=23 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151040/https://books.google.com/books?id=9sPJnd0cwV0C&pg=PA23 |url-status=live }}</ref> Некои черкески организации даваат многу поголеми бројки, вкупно 1–1,5 милиони депортирани или убиени. Кримските Татарски бегалци кон крајот на 19 век одиграле особено забележлива улога во обидот да се модернизира османлиското образование и во прво промовирање и на пантуркизмот и на чувството за турски национализам.<ref name="ReferenceA">Стоун, Норман „''Турција во руското огледало''“ стр. 86–100 од ''Руска војна, мир и дипломатија'' уредено од Марк и Љубица Ериксон, ''Вајденфелд и Николсон'': Лондон, 2004 стр. 95.</ref> [[File:Ottomans 1875.png|thumb|Царството во времето на [[Абдул Азиз]]]] Во овој период, Отоманското Царство потрошило само мали суми од јавните средства за образование; на пример, во 1860–1861 година само 0,2% од вкупниот буџет бил инвестиран во образованието.<ref>{{Cite book |last=Батен, Јирг|title=Историја на глобалната економија. Од 1500 година до денес. |date=2016 |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref>{{rp|50}}   Додека османлиската држава се обидувала да ја модернизира својата инфраструктура и армија како одговор на надворешните закани, таа се отворила за поинаков вид закана: онаа на доверителите. Како што напишал историчарот Јуџин Роган, „''единствената најголема закана за независноста на Блискиот Исток во 19 век не биле војските на Европа туку нејзините банки''“ {{Sfn|Роган|2011|page=105}} Османлиската држава, која почнала да се задолжува со [[Кримската војна]], била принудена да прогласи банкрот во 1875 година.{{Sfn|Роган|2011|page=106}} До 1881 година, Отоманското Царство се согласило неговиот долг да биде контролиран од Отоманската управа за јавен долг, совет со претседателство наизменично меѓу Франција и Британија. Телото контролирало делови од отоманската економија и ја искористило својата позиција за да обезбеди европскиот капитал да продолжи да продира во царството, често на штета на локалните отомански интереси.{{Sfn|Роган|2011|page=106}} Османлиските [[Башибозук|бошибозуци]] брутално го задушиле [[Априлско востание|бугарското востание]] од 1876 година, масакрирајќи до 100.000 луѓе во процесот.<ref>{{Cite book |last1=Јелавич|first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=LBYriPYyfUoC&q=massacre+bulgarians++1876&pg=PA139 |title=The Establishment of the Balkan National States, 1804–1920 |last2=Jelavich |first2=Barbara |date=1986 |publisher=University of Washington Press |isbn=978-0-295-80360-9 |access-date=18 November 2020 |archive-date=14 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151039/https://books.google.com/books?id=LBYriPYyfUoC&q=massacre+bulgarians++1876&pg=PA139 |url-status=live }}</ref>{{rp|139}} По неуспехот на Цариградската конференција, царството претрпело пораз по [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна]] од [[1877]]-[[1878]], по која царството засекогаш ја изгубила [[Бугарија]] со потпишувањето на [[Санстефански договор|Санстефанскиот мировен договор]] ([[3 март]] [[1878]] година). Во почетокот на [[1878]] година уставот бил суспендиран и парламентот распуштен. Бил воспоставен тирански режим во останатите делови на Отоманското Царство (претежно [[Македонија]]). Танзиматските реформи не го сопрел национализмот во [[Дунавски кнежевства|Дунавските кнежевства]] и [[Кнежевство Србија]], кои биле полунезависни за речиси шест децении. Во [[1875]] година, [[Кнежевство Црна Гора|Црна Гора]] и Србија, заедно со [[Обединето Кнежевство Влашка и Молдавија|Обединетото кнежевство Влашка и Молдавија]] ја прогласиле својата независност од Отоманското Царство. Во [[Македонија]], како и во останатите балкански земји, исто така избувнале неколку востанија. Така, во [[1876]] и [[1877]] година избувнале [[Разловечко востание|Разловечкото востание]] и [[Кресненско востание|Кресненското востание]]. Едно од наголемите востанија на македпнскиот народ избувнало во [[1903]] година, познато како [[Илинденско востание]]. Востанијата главно биле насочени против османлиската тиранија и желбата за создавање на нова држава на [[Балкан]]от. [[Османлиска Босна|Вилаетите Босна]] и [[Новопазарски санџак]] делумно биле окупирани од страна на силите на [[Австроунгарија]] по потпишувањето на [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]] во [[1878]] година, но тие номинално останале во границите на царството. И покрај присуството на отомански војници, [[Босна]] во [[1908]] година била анексирана кон [[Австроунгарија]] по т.н. [[Босанска криза]]. По Берлинскиот конгрес [[Кипар]] ѝ бил доделен на [[Велика Британија]]. Од 1894 до 1896 година, меѓу 100.000 и 300.000 Ерменци кои живееле низ целото царсво биле убиени во т.н. [[Хамидски масакри]].<ref>{{Cite book |last=Акчам|first=Танер|title=Срамен чин: Ерменскиот геноцид и прашањето за турската одговорност|work=Metropolitan Books |date=2006 |isbn=978-0-8050-7932-6 |location=Њујорк|url=https://archive.org/details/shamefulactarmen00ak/page/42 |author-link=Танер Акчам}}</ref>{{rp|42}} Во 1897 година населението било 19 милиони, од кои 14 милиони (74%) биле муслимани. Дополнителни 20 милиони живееле во провинции кои останале под номиналната власт на султанот, но биле целосно надвор од неговата вистинска моќ. Како што Отоманкото Царство постепено се намалувало, 7-9 милиони муслимани од неговите поранешни територии на Кавказ, Крим, Балканот и медитеранските острови мигрирале во Анадолија и Источна Тракија.<ref name="Karpat2004">{{Cite book |last=Кемал Х. Карпат|url=https://books.google.com/books?id=cL4Ua6gGyWUC |title=Студии за турската политика и општество: избрани статии и есеи|publisher=Брил|date=2004 |isbn=978-90-04-13322-8}}</ref> Откако царството било поразено во [[Првата балканска војна]] (1912–1913), ги изгубила сите нејзини балкански територии освен [[Источна Тракија]] (Европска Турција). Ова резултирало со бегство на околу 400.000 муслимани заедно со отоманските војски кои се повлекувале (при што многумина починале од колера донесена од војниците), а 400.000 немуслимани побегнале од територијата која сè уште била под османлиска власт.<ref>{{Cite journal |title=Грчки и турски бегалци и депортирани 1912–1924 година|url=http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf |url-status=dead |publisher=[[Универзитет Лајден]] |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716155929/http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf |archive-date=16 јули 2007 |place=NL}}</ref> Џастин Мекарти проценува дека од 1821 до 1922 година, 5,5 милиони муслимани починале во југоисточна Европа, со протерување на 5 милиони.<ref name="McCarthy1995">{{Cite book |last=Џастин Мекарти|url=https://books.google.com/books?id=1ZntAAAAMAAJ |title=Смрт и егзил: етничко чистење на отоманските муслимани, 1821–1922 |publisher=Дарвин прес|date=1995 |isbn=978-0-87850-094-9 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151042/https://books.google.com/books?id=1ZntAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Carmichael2012">{{Cite book |last=Кармишел|first=Кати|url=https://books.google.com/books?id=ybORI4KWwdIC |title=Етничко чистење на Балканот: национализам и уништување на традицијата|date=2012 |isbn=978-1-134-47953-5 |page=21 |publisher=Routledge |quote=Само во периодот од 1821 до 1922 година, Џастин Мекарти проценува дека етничкото чистење на отоманските муслимани довело до смрт на неколку милиони поединци и протерување на сличен број. |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151042/https://books.google.com/books?id=ybORI4KWwdIC |url-status=live }}</ref><ref name="Buturovic2010">{{Cite book |last=Бутуровиќ|first=Амила|url=https://books.google.com/books?id=Kck_-B7MubIC |title=Исламот на Балканот: Онлајн Истражувачки водич за библиографии на Оксфорд|publisher=Прес на Универзитетот Оксфорд|date=2010 |isbn=978-0-19-980381-1 |page=9 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151655/https://books.google.com/books?id=Kck_-B7MubIC |url-status=live }}</ref> === Периодот од 1908 до 1922 година === ==== Младотурска револуција==== {{главна|Распад на Отоманското Царство}} [[Податотека:Ottoman-Empire-Public-Demo.png||thumb|200px|Протести во реонот на Султанахмет во Истанбул, 1908.]] Периодот од историјата на Отоманското Царство од [[1908]] до [[1922]] година е познат како периот на [[Распад на Отоманското Царство|распаѓање на царството]]. Почетокот на овој период се одликува со започнување на [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[1908]] година. Овој период започнал со т.н. [[Втора уставна ера (Отоманско Царство)|Втора уставна ера]], кој придонел за промена на уставот кој бил донесен во [[1876]] година и создавање на отомански парламент и првите [[Список на партии во Отоманското Царство|политички партии]]. Младотурците од една страна преминале од илегала во основање на свое партии, а од друга страна била основани етнички партии на малцинствата. Новите држави на [[Балкан]]от, со поткрепа на [[Руско Царство|Руското Царство]] сакале целосно да ја протерат османлиската власт во [[Албанија]], [[Македонија]] и [[Тракија]]. Добивајќи профит од граѓанскиот судир, [[Австроунгарија]] официјално ја [[Австроунгарска Босна и Херцеговина|анектирaла]] [[Босна и Херцеговина]] во 1908 година. Последниот од отоманските пописи бил извршен во 1914 година. И покрај воените реформи кои ја реконституирале армијата, земјата ги загубила своите северноафрикански територии и Додеканезите во [[Османлиско-италијанска војна|Османлиско-италијанската војна]] (1911). Во [[1912]] година избувнала т.н. [[Прва балканска војна]], која завршила со потпишување на [[Лондонски договор, 1913|Лондонскиот мировен договор]] во [[1913]] година. Според него, [[Албанија]] на [[27 декември]] [[1912]] била призната за независна држава, а предлогот за [[Македонија]] не бил прифатен. Во [[Тракија]], двете главни бугарски војски удриле со сета сила на [[Лозенград]] и [[Едрене]]. По завршувањето на Првата балканска војна, помеѓу сојузничките сили започнала нова т.н. [[Втора балканска војна]]. Царството се соочило со континуирани немири во годините што довеле до Првата светска војна, вклучувајќи го и [[Инцидентот од 31 март|инцидентот на 31 март]] и два дополнителни државни удари во 1912 и 1913 година. ==== Прва светска војна ==== {{Главна|Отоманското Царство во Првата светска војна}} {{Османлиско Царство во Првата светска војна}} [[Податотека:M 113 5 amiral Souchon et ses officiers.jpg|thumb|Адмиралот [[ВилхемСушон]], кој командуваше со [[Црноморскиот напад]] на 29 октомври 1914 година и неговите офицери во отомански поморски униформи]] Веднаш по завршувањето на Балканските војни, многу бргу започнала Првата светска војна. Во [[Првата светска војна]], [[Османлии]]те се приклучиле кон [[Централни сили|Централните сили]], сè со цел повраќање на загубените територии. Младотурската влада потпишала таен договор за создавање на сојуз помеѓу Отоманското Царство и [[Германско Царство|Германија]] во [[август]] [[1914]] година. На 29 октомври се случил првиот напад во Црното Море. Така, [[Руското Царство]] (2 ноември 1914 година)<ref name="oxfordreference-timeline">{{Cite book |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191737640.timeline.0001 |title=Времеплов: Отоманско Царство (ок. 1285 - 1923) |date=2012 |journal=[[Oxford Reference]] |isbn=978-0-19-173764-0 |access-date=7 јуни 2021 |archive-date=14 мај 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514171439/https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191737640.timeline.0001 |url-status=live }}</ref>, [[Трета Француска Република|Франција]] (5 ноември 1914 година)<ref name="oxfordreference-timeline"/> и [[Обединето Кралство|Британија]] (5 ноември 1914 година)<ref name="oxfordreference-timeline"/>, му објавиле војна на Отоманското Царство. Во текот на првите години од војната следувале неколку успеси на страната на Османлиите, како [[Галиполска операција|заземањето на Галиополи]] и [[Опсада на Кут|Кут]]. По ова, следувал [[Кавкаски поход|Кавкаскиот поход]], во кој [[Османлии]]те биле катастрофално поразени од страна на [[Русија]]. [[САД]] никогаш не објавила војна на Османлиското Царство.<ref>Спенсер Такер, ''Енциклопедија на Првата светска војна'' (2005) стр. 1080</ref> ==== Геноциди==== {{Main|Ерменски геноцид|Грчки геноцид|Асирски геноцид}} [[File:Column of deportees walking through Harput vilayet during the Armenian genocide.jpg|thumb|[[Ерменски геноцид|Ерменскиот геноцид]] бил резултат на политиката на [[Привремен закон за депортација|депортација]] и [[етничко чистење]] на османлиската влада во однос на нејзините граѓани [[Ерменците во Отоманското Царство|Ермените]] по [[Битка кај Сарикамиш|Битката кај Сарикамиш]] (1914–1915) и колапсот на [[Кавкаски поход|Кавкаскиот фронт]] против [[Царска руска армија|Царската руска армија]] и ерменските доброволни единици за време на [[Првата светска војна]]. Се проценува дека од 600,000<ref name="britannica-ag">{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/event/Armenian-Genocide/Genocide|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=Ерменски геноцид|access-date=28 јануари 2023}}</ref> до повеќе од 1 милион,<ref name="britannica-ag"/> или 1.5 милиони<ref>{{cite web|url=http://www.umd.umich.edu/dept/armenian/facts/genocide.html|title=Список со факти: Ерменски геноцид|publisher=Универзитет во Мичиген|access-date=15 јули 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100818233348/http://www.umd.umich.edu/dept/armenian/facts/genocide.html|archive-date=18 август 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last=Фридман|first=Џери|title=Ерменски геноцид|year=2009|work=Rosen Pub. Group|location=Њујорк|isbn=978-1-4042-1825-3|url=https://books.google.com/books?id=cuqxYldvClQC|edition=1st|access-date=2 јуни 2021|archive-date=14 јануари 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151655/https://books.google.com/books?id=cuqxYldvClQC|url-status=live}}</ref><ref>Тотен, Самуел, Пол Роберт Бартроп, Стивен Јакобс ''Геноцидски речник''. ''Greenwood Publishing Group'', 2008, стр. 19. {{ISBN|0-313-34642-9}}.</ref> луѓе биле убиени.]] Во 1915 година, османлиската влада и курдските племиња во регионот започнале со истребување на нејзиното етничко ерменско население, што резултирало со смрт на 1,5 милиони Ерменци во ерменскиот геноцид.<ref>{{Cite book |last1=Бијак|first1=Јакуб|title=Наследството на ерменскиот геноцид|last2=Лубман|first2=Сарах|date=2016 |work=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-137-56163-3 |page=39 |language=en |chapter=Спорните бројки: Во потрага по демографска основа за проучување на загубите на ерменското население, 1915–1923|publisher=Springer }}</ref><ref>{{Cite book |last=Петер Балакијан|url=https://books.google.com/books?id=DrYoyAM3PBYC&pg=PR17 |title=Запалениот Тигар|work=HarperCollins |date=2009 |isbn=978-0-06-186017-1 |page=xvii | publisher=Harper Collins |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151656/https://books.google.com/books?id=DrYoyAM3PBYC&pg=PR17 |url-status=live }}</ref> Геноцидот бил извршен за време и по [[Првата светска војна]] и бил спроведен во две фази: големо убивање на работоспособното машко население преку масакр и подложување на воените регрути на принудна работа, проследено со депортација на жени, деца, стари лица кон сириската пустина. Водени од воена придружба, депортираните биле лишени од храна и вода и биле подложени на периодични грабежи, силувања и систематски масакр.<ref>{{Cite book |last=Волкер|first=Кристофер |title=Ерменија: Опстанокот на една нација|pages=200–203 |date=1980 |place=Лондон|publisher=Croom Helm}}</ref><ref>{{Citation |last1=Брус|first1=Висконт Џејмс|title=Третманот на Ерменците во Отоманското Царство, 1915–1916: Документи презентирани на Виконт Греј од Фалоден|pages=635–649 |date=2000 |editor-last=Сарафијан|editor-first=Ара|edition=нецензурирано|place=Принстон|publisher=[[Институт Гомидас]] |isbn=978-0-9535191-5-6 |last2=Тојнби|first2=Арнолд|author-link=Џејмс Брајс, 1. виконт од Брајс}}</ref> Големи масакри биле извршени и врз грчкото и асирското малцинство во царството како дел од истата кампања на етничко чистење.<ref>{{Cite journal |last1=Шалер|first1=Доминик |last2=Цимерер|first2=Јирген|date=2008 |title=Доцни отомански геноциди: распаѓање на Отоманското Царство и младотурско население и политики за истребување&nbsp;– вовед|url=http://bridging-the-divide.org/sites/default/files/files/Late%20Ottoman%20genocides-%20the%20dissolution%20of%20the%20Ottoman%20Empire%20and%20Young%20Turkish%20population%20and%20extermination%20policies%281%29.pdf |url-status=dead |journal=Весник за истражување на геноцидот|volume=10 |issue=1 |pages=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103172211/http://bridging-the-divide.org/sites/default/files/files/Late%20Ottoman%20genocides-%20the%20dissolution%20of%20the%20Ottoman%20Empire%20and%20Young%20Turkish%20population%20and%20extermination%20policies%281%29.pdf |archive-date=2013-11-03 |quote=Очигледен е геноцидниот квалитет на убиствените кампањи против Грците и Асирците|s2cid=71515470}}</ref> ==== Арапско востание ==== {{Main|Арапско востание}} Арапското востание започнало во [[1916]] година со британска поддршка. Тоа го свртел бранот против Османлиите на Блискоисточниот фронт, каде што се сметало дека Османлиите имале предност во првите две години од војната. Врз основа на кореспонденцијата Мекмахон-Хусеин, договор меѓу британската влада и Хусеин бин Али, Шариф од Мека, бунтот бил официјално инициран во [[Мека]] на [[10 јуни]] [[1916]] година{{efn|Иако бунтот бил официјално инициран на 10 јуни, синовите на бин Али [[Али од Хеџаз|Али]] и [[Фејсал I од Ирак|Фејсал]] веќе започнале операции во Медина почнувајќи од 5 јуни.<ref>Елицер Табер, ''Арапското движење во Првата светска војна,'' Routledge, 2014 {{ISBN|978-1-135-19978-4}} p. 80-81</ref>}}. Арапската националистичка цел била да се создаде единствена обединета и независна арапска држава која ќе се протега од [[Алеп]], [[Сирија]] до [[Аден]], [[Јемен]], територија која Британците ветиле дека ќе ја признаат. Шарифиската армија, предводена од Хусеин и Хашемитите, со воена поддршка од британско-египетските експедициски сили, успешно се борела и го протерала отоманското воено присуство од поголемиот дел од [[Хеџаз]] и [[Задјордан]]. Бунтот на крајот довел до освојување на [[Дамаск]] и воспоставување на краткотрајна монархија предводена од Фејсал, синот на Хусеин. По [[Сајкс-пикотов договор|Сајкс-пикотовиот договор]], Британците и Французите подоцна го поделиле Блискиот Исток на мандатни територии. Немало обединета арапска држава, и покрај гневот на арапските националисти. ==== Турска војна за независност ==== {{главна|Турска војна за независност }} [[Податотека:Sultanvahideddin.jpg|thumb|Заминувањето на [[Мехмед VI]], последниот султан на Отоманското Царство, 1922]] Поразеното во [[Првата светска војна]] Отоманско Царство потпишало [[Договор од Мудрос|примирје во Мудрос]] на [[30 октомври]] [[1918]] година. [[Окупација на Цариград|Окупацијата на Цариград]] од здружените британски, француски, италијански сили, заедно со [[Окупација на Смирна|окупацијата на Измир]] од страна на грчките сили во војната го дал почетокот на [[Турска војна за независност|Турската војна за независност]], која траела од [[1919]] до [[1922]] година. На чело на Турското национално движење застанал [[Мустафа Кемал-паша]].<ref>Говорот на Мустафа Кемал Паша при неговото пристигнување во Анкара во ноември 1919 година</ref> Мустафа Кемал побарал национални избори за да се воспостави нов турски парламент, кој ќе има свое седиште во [[Анкара]]. На [[12 февруари]] [[1920]] последниот отомански парламент се собрал во главниот град. Парламентот бил распуштен од страна на британските сили, откако бил прогласен за ''Misak-i Milli'' („Национален пакт“). На [[10 август]] [[1920]] година, Големиот везир [[Дамат Ферид-паша]] го потпишал [[Договор од Севр|Договорот од Севр]]. Со тој договор се завршиле плановите за поделба на Отоманското Царство, вклучувајќи го и региони Турските родољупци ги сметале за важни делови. Мустафа Кемал инсистирал на целосна независност и заштитата на интересите на мнозинството на [[Турци]]те на турската почва. Тој го убедил Собранието да ја собе национална армија. Армијата се соочила со окупација на сојузничките сили и се борела на три фронта: француско-турскиот, грчко-турскиот и турско-ерменскиот фронт. По серијата битки за време на [[Грчко-турска војна (1919-1922)|грчко-турската војна]], грчката армија стигнала до реката Сакарја, само осумдесет километри западно од Собранието. На [[5 август]] [[1921]] година, Мустафа Кемал бил промовиран како командант на силите од страна на Собранието. Во август [[1922]], Кемал започнал со силни напади врз грчките војници и турските сили ја повратил контролата на [[Измир]] на [[9 септември]] [[1922]] година. На [[10 септември]] [[1922]], Мустафа Кемал испратил телеграма до Лигата на нации во која се велело дека Анкарската владата нема да биде одговорна за масакрите извршени за време на војната за независност. Султанатот бил укинат на [[1 ноември]] [[1922]] година, а последниот султан, [[Мехмед VI]] (владеел 1918–1922 година), ја напуштил земјата на [[17 ноември]] [[1922]] година. Калифатот бил укинат на [[3 март]] [[1924]] година. Конференцијата во Лозана започнала на [[21 ноември]] [[1922]] година. Турски претставник [[Исмет Инону]] одбил секаков предлог што би бил компромис за турскиот суверенитет, главните прашања во врска со контролата на турски финансии, Босфорот, правдата, и слично. На [[24 јули]] [[1923]] година, [[Лозански договор|Договорот од Лозана]] бил потпишан. Крајниот исход на војната за независност било прогласувањето на [[Република Турција]] на [[29 октомври]] [[1923]] година. ==== Прогонство и потомци ==== Во [[1947]] година, на потомците на [[Османлиска династија|Османлиската династија]] им било доделено правото да се здобијат со турско државјанство од страна на Големото турско собрание. [[Мехмед Орхан]], син на [[Мехмед Абдил Кадир]] починал во [[1994]] година оставајќи го внукот на османлискиот султан [[Абдулхамид II]], [[Ертугрул Осман]], како најстар преживеан член на сменетата династија. Осман долги години одбивал да го зеде турскиот пасош, нарекувајќи се себеси како граѓанин на Османлиското Царство. Сепак, и покрај тоа што тој не го прифатил турскиот пасош, на прашањето дали тој самиот лично сака да го обнови царството, тој одговорил негативно. Тој рекол дека „''демократијата работи добро во Турција''“. Во [[1992]] година, тој за првпат се вратил во [[Турција]], и во [[2002]] година станал турски граѓанин.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Политички некролози: Ертугрул Осман|publisher=Дејли Телеграф|date=2009-09-27|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/politics-obituaries/6237121/Ertugrul-Osman.html|accessdate=2009-10-26}}</ref> На [[23 септември]] [[2009]] година, Осман починал на својата 97 година од животот, како последниот преживеан наследник на прогонетата османлиска власт. Главно поради ова, тој се нарекува “''последниот Отоманец''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=„Последниот Отоманец починал во Истанбул|publisher=[[Би-би-си]]|date=2009-09-24|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8273396.stm|accessdate=2009-09-24}}</ref>[[Харун Осман]] во моментот е најстариот преживеан член на поранешната владејачка класа.<ref>{{Cite web |last=Саба|first=Дајли|date=2021-01-19 |title=Последниот наследник на османлискиот престол почина на 90 години|url=https://www.dailysabah.com/turkey/diaspora/last-heir-to-ottoman-throne-passes-away-at-90 |access-date=2021-02-17 |website=Дејли Саба|language=en-US}}</ref> Живее во [[Истанбул]] и има девет внуци.<ref>{{Cite web |last=Саба|first=Дејли|date=2016-08-12 |title=Отоманската династија го пречека најновиот принц, внук од петтата генерација на султанот Абдулхамид II|url=https://www.dailysabah.com/history/2016/08/12/ottoman-dynasty-welcomes-newest-prince-5th-generation-grandson-of-sultan-abdulhamid-ii |access-date=2021-02-17 |website=Дејли Саба|language=en-US}}</ref> === Историографска расправа === {{главна|Отомански тези за светата војна}} Неколку историчари, како што се британскиот историчар [[Едвард Гибон]] и грчкиот историчар [[Димитри Кицикис]], тврдат дека по [[падот на Цариград]], османлиската држава го презела приматот на византиската (римска) држава и дека Отоманското Царство во суштина било продолжение на [[Источно римско царство|Источното Римско Царство]] под маската на турските муслимани.<ref>Норман Стоун, „Турција во руското огледало“, стр. 86–100 од „Руската војна, мир и дипломатија“ уредено од Марк и Љубица Ериксон, Вајденфелд и Николсон: Лондон, 2004 стр.92–93</ref> Американскиот историчар Сперос Врјонис пишува дека османлиската држава се фокусирала на „''византиско-балканска база со фурнир на турскиот јазик и исламската религија''“.<ref name="Stone, pp. 86-100">Стоун, стр. 86–100</ref> Кицикис и американскиот историчар Хит Лори тврдат дека раната османлиска држава била предаторска конфедерација отворена и за византиските христијани и за турските муслимани чија примарна цел била да се земе плен и робови, наместо да се шири [[ислам]]от, и дека исламот дури подоцна станал примарна карактеристика на царството.<ref>{{cite book |last=Ловри|first=Хит. В. |title=Природата на раната османлиска држава|publisher=Сани Прес|date=2003}}</ref><ref>Дариус Колоѕејчук, „''Кан, калиф, цар и император: повеќекратните идентитети на отоманскиот султан''“ во Питер Фибигер Бенг, и Дариус Колоѕејчук во ''Универзално царство: компаративен пристап кон царската култура и застапеност во евроазиската историја'' (Прес на Универзитетот Кембриџ, 2012) стр. 175–193.</ref><ref>Синан Кунералп, „''Мост помеѓу културите''“ (2006) p. 9.</ref> Други историчари го следеле водството на австрискиот историчар Пол Витек, кој го нагласува исламскиот карактер на раната османлиска држава, гледајќи ја како „''џихадска држава''“ посветена на проширување на муслиманскиот свет.<ref name="Stone, pp. 86-100"/> Многу историчари предводени во 1937 година од турскиот историчар [[Мехмет Фуат Ќопрулу]] ја застапувале [[Отомански тези за светата војна|тезата „Гази“]], според која раната османлиска држава била продолжение на начинот на живот на номадските турски племиња кои дошле од [[Источна Азија]] во [[Анадолија]] преку [[Средна Азија]] и [[Блискиот Исток]] во многу поголем обем. Тие тврделе дека најважните културни влијанија врз османлиската држава потекнуваат од [[Персија]].<ref>Роналд Џенингс, „''Некои размислувања за Гази-тезата''.“ ''Виенски магазин за вестите на Ориентот'' 76 (1986): 151–161 [https://www.jstor.org/stable/23868782 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328042350/https://www.jstor.org/stable/23868782 |date=28 March 2020 }}.</ref> Британскиот историчар Норман Стоун сугерира многу континуитети меѓу источното римско и отоманско царство, како на пример дека ''зеугарионскиот данок'' на [[Византија]] станал османлиски данок ''Ресм-и чифт'', дека системот за поседување земјиште ''проноија'' што го поврзувал износот на земјиштето што некој го поседува со нечија способноста да се подига коњаница станал османлискиот [[тимарски систем]], а мерењето на османлиската земја ''dönüm'' бил исто како и византиската ''стрема''. Стоун, исто така, тврди дека иако сунитскиот ислам бил државна религија, отоманската држава ја поддржувала и контролирала [[православна црква|Источната православна црква]], која во замена за прифаќање на таа контрола станала најголемиот земјопоседник на Отоманското Царство. И покрај сличностите, Стоун тврди дека клучна разлика е тоа што земјишните грантови според тимарскиот систем на почетокот не биле наследни. Дури и откако станале наследни, сопственоста на земјиштето останало многу несигурно, а султанот ги укинувал земјишните грантови кога сакал. Стоун тврди дека оваа несигурност во владеењето на земјиштето силно ги обесхрабрувало [[Тимариот]]ите да бараат долгорочен развој на нивната земја, и наместо тоа ги навело да усвојат стратегија за краткорочна експлоатација, која имала штетни ефекти врз отоманската економија. == Управување == {{Главна|Управување со Отоманското Царство}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = Topkapı - 01.jpg | image2 = Dolmabahçe_Palace,_Istanbul_cropped.jpg | caption2 = [[Топкапи-сарај]] и [[Долмабахче]] претставувале седишта на [[Список на султани на Отоманското Царство|Отомански султани]] во [[Истанбул]] помеѓу 1465 и 1856 година<ref name="nytimes">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/08/22/travel/center-of-ottoman-power.html|title=Центарот на отоманската моќ|work=[[Њујорк Тајмс ]]|last=Симонс|first=Марлис|access-date=4 јуни 2009|date=22 август 1993|archive-date=12 јули 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712043016/https://www.nytimes.com/1993/08/22/travel/center-of-ottoman-power.html|url-status=live}}</ref> и од 1856 до 1922,<ref name=dolmabahcepalace>{{cite web|title=Палатата Долмабахче|url=http://www.dolmabahcepalace.com/listingview.php?listingID=3|website=dolmabahcepalace.com|access-date=4 август 2014|archive-date=16 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316140350/http://www.dolmabahcepalace.com/listingview.php?listingID=3|url-status=live}}</ref>. }} Државното уредување пред реформите во 19 и 20 век во Отоманското Царство се засновувалo на многу едноставен систем кој имал два главни центри: воената администрација и државната администрација. [[Султан]]от ја имал највисоката позиција во системот, како врховна глава на целото царство. Граѓанскиот систем бил заснован на локалните административни единици врз основа на карактерот на регионот. Отоманците практикувале систем во земјата (исто како и [[Византиското Царство]]) во кој имале целосна контрола врз свештенството. Одредени предисламски турски традиции од исламски [[Иран]], кои продолжиле да се практикуваат, оставиле важно место во отоманските административни кругови.{{Sfn|Itzkowitz|1980|page=38}} Според отоманското општество и разбирање, примарната одговорност на државата била да го брани и да го прошири во земјата [[ислам]]от, како и да се обезбеди безбедност и хармонија во рамките на своите граници еден општ контекст на династичкиот суверенитет на управување.<ref name="Kapucu">{{Cite book |last1=Наим Капуџу|url=https://archive.org/details/bub_gb_DWceNjwTggUC |title=Турската јавна администрација: од традицијата до модерното доба|last2=Хамит Палабијик|publisher=УСАК Букс|date=2008 |isbn=978-605-4030-01-9 |page=[https://archive.org/details/bub_gb_DWceNjwTggUC/page/n71 77] |access-date=11 февруари 2013}}</ref> [[File:Jean Baptiste Vanmour - Dinner at the Palace in Honour of an Ambassador - Google Art Project.jpg|thumb|Амбасадори во Топкапи-сарај]] [[Отоманска династија|Отоманската династија]] или ''Куќата на Осман'', била без преседан и неспоредлив во исламскиот свет по својата големина и времетраење.<ref>{{Cite book |last=Блек|first=Ентони|url=https://books.google.com/books?id=nspmqLKPU-wC&pg=PA199 |title=Историјата на исламската политичка мисла: од пророкот до денес|publisher=Филозофски Прес|date=2001 |isbn=978-0-415-93243-1 |page=199 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151657/https://books.google.com/books?id=nspmqLKPU-wC&pg=PA199 |url-status=live }}</ref> Во [[Европа]], само [[Хабсбурговци|Хабсбуршката куќа]] имала слично непрекината линија на суверени владетели од исто семејство кои владееле толку долго, и во истиот период, помеѓу крајот на 13 и почетокот на 20 век. По потекло, Отоманската династија имала [[Туркиски народи|туркиски]] карактер. Со текот на времето, династијата ги изгубила својот [[туркиски народи|туркиски карактер]], главно поради тоа што голем број на султани се оженувале со различни етноси, па дури и различни по вероисповед. Во единаесет наврати, султанот бил сменет (заменет со друг султан од отоманската династија, кои биле или неговиот брат, син или внук на поранешниот султан) бидејќи неговите непријатели го доживувале како закана за државата. Имало само два обиди во [[Историја на Отоманското Царство|отоманската историја]] да се собори владејачката отоманска династија, и двата биле неуспешни, што укажува на политички систем кој подолг период можел да управува со своите револуции без непотребна нестабилност.<ref name="Kapucu"/> Како таков, последниот отомански султан [[Мехмед VI]] (р. 1918–1922) бил директен машки потомок на првиот османлиски султан [[Осман I]] (р. 1323/4), што било неспоредливо во Европа (на пример машката линија на Хабсбуршката куќа изумрела во 1740 година) и во исламскиот свет. Примарната цел на царскиот харем била да обезбеди раѓање на машки наследници на османлискиот престол и да обезбеди продолжување на директната машка линија на отоманските султани во идните генерации. [[Податотека:Thomas allom, c1840, The Enterance to Divan.png|thumb|десно|''Баб-и Али'', [[Висока порта|Високата порта]]]] [[Податотека:Tughra Suleiman.jpg|thumb|200px|Тугра на [[Сулејман Величествениот]] (1520)]] Највисоката позиција во исламот, [[калиф]]от, била заземена од страна на султанот. Првите османлиски владетели всушност не се нарекувале султани, туку [[бег]]ови. [[Мурат I]] бил првиот владетел со титула [[султан]], односно цар. Највисоката позиција во исламот, [[калиф]]от, ја барале султаните започнувајќи од [[Селим I]],<ref name="Lambton">{{Cite book |last1=Ламбтон|first1=Ен|url=https://books.google.com/books?id=4AuJvd2Tyt8C |title=Кембричка историја на исламот: Индиски потконтинент, Југоисточна Азија, Африка и муслиманскиот запад|last2=Lewis |first2=Бернард|publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|date=1995 |isbn=978-0-521-22310-2 |volume=2 |page=320 |author-link=Ен Ламбтон|author-link2=Бернард Луис|access-date=25 јули 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151657/https://books.google.com/books?id=4AuJvd2Tyt8C |url-status=live }}</ref> кога бил воспоставен [[Отомански Калифат|Отоманскиот Калифат]]. Отоманскиот [[султан]], [[падишах]] или „''господар на кралевите''“, служел како единствен регент на царството и се сметал за олицетворение на неговата влада, иако тој не секогаш имал целосна контрола. [[Харем-и Хумајун|Царскиот харем]] бил една од најважните сили на османлискиот двор. Со него управувал [[Валиде султан|мајката на султанот]] (''валиде''). Од време на време, таа се вклучувала во државната политика. Извесно време, жените од харемот ефективно ја контролирале државата во периодот кој е познат како „[[Султанат на жените]]“. Силниот образовен систем на школата во палатата бил насочен кон елиминирање на неподобните потенцијални наследници и воспоставување поддршка меѓу владејачката елита за наследник. Училиштата во палатата, каде се едуцирале и идните администратори на државата, не биле единствена патека кон врвот на власта. [[Медреса]]та била одредена за муслиманите каде завршувале образувани научници и државни службеници според исламската традиција. Финансискиот товар на медресата бил поддржан од [[вакаф]]и, дозволувајќи им на децата од сиромашните семејства да се преселат на повисоки социјални нивоа и приходи.<ref>{{Cite book |last=Луис|first=Бернард|url=https://archive.org/details/istanbulciviliza00bern |title=Истанбул и цивилизацијата на Отоманското Царство|publisher=Прес на Универзитетот Оклахома|date=1963 |isbn=978-0-8061-1060-8 |page=[https://archive.org/details/istanbulciviliza00bern/page/151 151] |access-date=11 февруари 2013 |url-access=registration}}</ref> По османлиското зазимање на [[Румелија]], голем број на христијански деца помеѓу осум и дваесет години, биле собирани од отоманските власти за потребите на [[Јаничари|јаничарскиот корпус]]. Тие биле школувани во [[Ендерун]] <ref>{{Cite journal |date=март 2010 |title=Отоманската сарајска школа Ендерун и човекот со повеќе таленти, Матракчи Насух|url=https://tamu.academia.edu/SencerCorlu/Papers/471488/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh |journal=Весник на Корејското друштво за математичко образование, серија Д|series=Истражување во математичкото образование|volume=14 |issue=1 |pages=19–31 |access-date=29 јануари 2018 |archive-date=11 јануари 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111105849/http://www.academia.edu/480968/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh |url-status=live }}</ref> Годишно биле регрутирани околу 3.000 деца. Овој процес на присилно одзимање на христијанските деца од [[Балкан]]от се нарекува [[данок во крв]].<ref>{{Cite book |last=Карпат|first=Кемал|url=https://books.google.com/books?id=rlhD9SjavRcC&pg=PA204 |title=Социјални промени и политика во Турција: структурно-историска анализа|publisher=Брил|date=1973 |isbn=978-90-04-03817-2 |page=204 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151657/https://books.google.com/books?id=rlhD9SjavRcC&pg=PA204 |url-status=live }}</ref> Иако султанот бил врховен монарх, политичката и извршната власт на султанот била делегирана. Политиката на државата имала голем број советници и министри собрани околу советот познат како [[Диван (Отоманско Царство)|Диван]]. Диванот, во годините кога османлиската држава сè уште била [[Анадолски бејлици|бејлик]], бил составен од старешините на племето. Диванот претставувал совет каде се состанувале сите везири и расправале околу политичките прашања на империјата. Големиот везир имал должност да го извести султанот околу мислењето на Диванот за определени прашања. Султанот своите решенија обично ги зимал со советување на везирот, но во никој случај не му бил потчинет. Во некои случаи, и самиот султан го закажувал советот на везирите, доколку имал некои важни соопштенија или дилеми. Во текот на [[14 век]], Диванот се состоел од три везири, а во [[17 век]] нивниот број бил единаесет, од кој четри везири служиле како Везири на Домот, како најважни министри по Големиот Везир. Понекогаш, на заседанијата на Диванот присуствувале и генералите на јаничарите.Неговиот состав подоцна бил изменет за да вклучи воени офицери и локални елити (како верски и политички советници). Започнувајќи од 1320 година, бил назначен [[Список на големи везири на Отоманското Царство|голем везир]] кој презел одредени одговорности на султанот. Големиот везир имал значителна независност од султанот со речиси неограничени овластувања за назначување, разрешување и надзор. Почнувајќи од крајот на 16 век, султаните се повлекле од политиката и Големиот везир станал ''[[де факто]]'' шеф на државата.<ref name="Black p199"/> Оваа администрација била очигледна дури и во дипломатската кореспонденција, која првично била преземена на [[грчки јазик]] на запад.<ref>{{Cite book |last1=Наим Капуџу|url=https://archive.org/details/bub_gb_DWceNjwTggUC |title=Турската јавна администрација: од традицијата до модерното доба|last2=Хамит Палабијик|publisher=USAK Books |date=2008 |isbn=978-605-4030-01-9 |page=[https://archive.org/details/bub_gb_DWceNjwTggUC/page/n72 78] |access-date=12 февруари 2013}}</ref> [[Тугра]]та била [[Калиграфија|краснописен]] [[монограм]], печат или потпис на султан кој бил ставен на сите официјални документи и преписки. Исто така, тој бил врежан на неговиот печат и бил врежан на монетите ковани за време на неговото владеење. Биле создадени многу елаборирани украсени верзии за важни документи кои исто така биле уметнички дела во традицијата на османлиското осветлување, како што е примерот на [[Сулејман Величествениот]]. Првата тугра му припаѓала на [[Орхан I]] (1284–1359), вториот владетел на и таа еволуирала сè додека не достигнала класична форма во туграта на султанот [[Сулејман Величествениот]] (1494–1566).<ref name="bm">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/t/tughra_of_suleiman.aspx|title=Tughra of Suleiman the Magnificent|date=2010-05-14|publisher=Британски музеј|id=1949,0409,0.86|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918022316/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/t/tughra_of_suleiman.aspx|archive-date=2010-09-18|accessdate=2010-06-05}}</ref> === Право=== {{Главна|Отоманско право}} [[File:1879-Ottoman Court-from-NYL.png|thumb|upright=1.3|Отоманско судење, 1877 година]] [[File:Zibik.jpg|thumb|185px|Несреќна сопруга се жали на [[Кадија]]та за [[еректилната дисфункција|импотенција]] на нејзиниот сопруг, како што е прикажано во отоманска минијатура. [[Развод]]от бил дозволен според [[Шеријат|исламскиот закон]] и можел да биде инициран од мажот или од сопругата.<ref>{{cite web|url=http://www.mwlusa.org/topics/marriage&divorce/divorce.html|title=Исламска перспектива за разводот|website=Mwlusa.org|access-date=2019-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304141319/http://www.mwlusa.org/topics/marriage%26divorce/divorce.html|archive-date=2019-03-04|url-status=dead}}</ref>]] Османлискиот правен систем го прифатил верскиот закон над своите поданици. Во исто време [[Канун]]от, династичкиот закон, коегзистирал со религиозниот закон или [[шеријатот]].<ref name="otmkanun">{{Cite web |title=Балансирање на шеријатот: Отоманскиот канун|url=http://www.bbc.co.uk/religion/0/24365067 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009012204/http://www.bbc.co.uk/religion/0/24365067 |archive-date=9 октомври 2013 |access-date=5 октомври 2013 |publisher=BBC}}</ref><ref>Вошбрук, Д. и Кон Х. „''Право во Отоманското Царство: Шеријатско право, династичко право, легални институции''“.</ref> Отоманското Царство отсекогаш било организирано околу систем на локална јуриспруденција. Правната администрација во Отоманското Царство била дел од една поголема шема за балансирање на централната и локалната власт.<ref name="Benton 109-110">{{Cite book |last=Бентон|first=Лорен|url=https://books.google.com/books?id=rZtjR9JnwYwC&pg=109 |title=Право и колонијални култури: правни режими во светската историја, 1400–1900 |date=3 декември 2001 |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|isbn=978-0-521-00926-3 |pages=109–110 |access-date=11 февруари 2013 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151659/https://books.google.com/books?id=rZtjR9JnwYwC&pg=109 |url-status=live }}</ref> Отоманската моќ се вртела клучно околу администрирањето на правата на земјиштето, што и дало простор на локалната власт да ги развие потребите на локалниот [[Милет (Отоманско Царство)|милет]]<ref name="Benton 109-110"/>. Комплексноста на јурисдикцијата на Отоманското Царство имла за цел да дозволи интеграција на различни културни и религиозни групи. Отоманскиот систем имал три судски системи: еден за муслиманите, еден за немуслиманите, вклучувајќи ги и Евреите и христијаните кои владееле над нивните соодветни верски заедници и „трговскиот суд“. Целиот систем бил регулиран одозгора со помош на административниот канун, т.е. закони, систем заснован на турските ''Јаса'' и ''Торе'', кои биле развиени во предисламскиот период.<ref>{{Cite book |last=Струсанд|first=Даглас|url=https://www.worldcat.org/oclc/1202464532 |title=Исламски царства на Османлиите, Сафавидите и Могалите.|date=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-0-429-96813-6 |location=Милтон|oclc=1202464532 |access-date=9 август 2022 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151544/https://www.worldcat.org/title/1202464532 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/1082195426 |title=Истражувачкиот придружник на исламскиот закон|date=2016 |others=П. Џ. Берман, Рудолф Петерс|isbn=978-1-315-61309-3 |location=Лондон|pages=109 |oclc=1082195426}}</ref> Меѓутоа, овие судски категории не биле целосно ексклузивни; на пример, исламските судови, кои биле основните судови на царството, можеле да се користат и за решавање на трговски судир или спорови меѓу припадниците од различни религии, а Евреите и христијаните честопати оделе кај нив за да добијат посилна пресуда за некое прашање. Отоманската држава имала тенденција да не се меша во немуслиманските верски правни системи, и покрај тоа што законски имала глас да го стори тоа преку локалните гувернери. Исламскиот шеријатски закон бил развиен од комбинација на [[Куран]]от; [[хадис]]от или зборовите на пророкот [[Мухамед]]; ''иџма'', или консензус на членовите на муслиманската заедница; киџас, систем на аналогно расудување од претходни преседани; и локални обичаи. И двата системи се предавале на правните факултети, кои се наоѓале во Истанбул и [[Бурса]]. Отоманскиот исламски правен систем бил поставен поинаку од традиционалните европски судови. Претседавач со исламските судови би бил кадија, или судија. Од затворањето на [[иџтихад]]от, или „''Портата на толкувањето''“, кадиите низ земјата помалку се фокусирале на правниот преседан, а повеќе на локалните обичаи и традиции во областите што ги управувале. Сепак, на османлискиот судски систем му недостасувал апелациона структура, што довело до стратегии за јурисдикција на случаи каде што тужителите можеле да ги пренесат своите спорови од еден судски систем во друг додека не постигнат одлука што била во нивна полза. Кон крајот на 19 век, османлискиот правен систем доживеал суштински реформи. Овој процес на правна модернизација започнал со [[Ѓулхански хатишериф|едиктот од Ѓулхане]] од 1839 година.<ref name="review-niza">{{Cite web |last=Селчук Акшин Сомел|title=Преглед на "Отоманските судови Низамије. Право и современост" |url=http://research.sabanciuniv.edu/19475/1/Avi_Rubin_Ottoman_Nizamiye_Courts_Somel.pdf |publisher=Универзитет Шабанџи|page=2 |access-date=15 февруари 2013 |archive-date=12 октомври 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131012013518/http://research.sabanciuniv.edu/19475/1/Avi_Rubin_Ottoman_Nizamiye_Courts_Somel.pdf |url-status=live }}</ref> Овие реформи вклучувале „''фер и јавно судење на сите обвинети без разлика на религијата''“, создавање систем на „''одвоени надлежности, религиозни и граѓански''“ и потврдување на сведочењето на немуслиманите.<ref name="int-handbook">{{Cite web |last1=Epstein |first1=Ли|last2=O'Конор|first2=Карен|last3=Груб|first3=Дијана|title=Близок Исток|url=http://epstein.usc.edu/research/MiddleEast.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525015655/http://epstein.usc.edu/research/MiddleEast.pdf |archive-date=25 мај 2013 |website=Правни традиции и системи: меѓународен прирачник|publisher=Прес на Гринвуд|pages=223–224}}</ref> Биле донесени и конкретни земјишни законици (1858), граѓански законици (1869–1876), како и законик за граѓанска постапка. Овие реформи биле во голема мера засновани на француски модели, како што било наведено со усвојувањето на тристепениот судски систем. Наведен како [[Низамије]], овој систем бил проширен на локално ниво на судија со конечното објавување на [[Меџеле]], граѓански законик кој ги регулирал бракот, разводот, алиментацијата, тестаментот и други прашања од личен статус. Во обид да се разјасни поделбата на судските надлежности, административниот совет утврдил дека верските прашања треба да ги решаваат верските судови, а статутните прашања треба да ги решаваат судовите Низамије. === Војска === {{главна|Војска на Отоманското Царство}} {{Војска на Отоманското Царство ‎}} [[Податотека:Walka o sztandar turecki.jpg|thumb|Отомански [[спахија|спахии]] во битка]] Првата воена единица на Отоманското Царство била војската, која била основана и организирана од стрна на [[Осман I]] од племињата кои ги населувале ридовите во [[западна Анадолија]] во доцниот [[13 век]]. Воениот систем со непосредното проширување на царството станувал сè посложен. Војската на Османлиското Царство се состоела претежно од платеници и регрутанти. Главните воени единици биле [[Јаничари]]те, [[Спахија|Спахиите]], [[Акиџија|Акинџиите]] и [[Отомански воен оркестар|Мехтерите]]. Отоманската армија можеби никогаш не користела најнапредни и современи орудија во светот, но сепак била една од првите кои во своите битки и војни користела [[топ]]ови и [[мускета|мускети]]. Отоманците започнале да користат [[фалконет]]и, кои биле со краток дострел, за време на [[Опсада на Цариград (1422)|Опсадата]] на [[Цариград]] во [[1422]] година. Отоманската коњаница зависела повеќе од самата брзина и подвижност отколку од тешките оклопи. Кавалеријата користела лакови и кратки мечеви. Од нив, најмногу се користеле [[Арапски коњ|арапскиот]] и [[Туркменски коњ|туркменскиот коњ]].<ref>{{Cite book |last=Милнер|first=Мордаунт|title=Арапскиот Годолфин: Приказната за линијата на матчемот|publisher=Роберт Хејл Лимитед|date=1990 |isbn=978-0-85131-476-1 |pages=3–6}}</ref><ref>{{Cite book |last=Вол|first=Џон Ф.|title=Познати коњи за трчање: нивните предци и потомци|isbn=978-1-163-19167-5 |page=8}}</ref> и често применувала тактики слични на оние на [[Монголско Царство|Монголското Царство]], како што е „преправањето“ дека силите се повлекуваат додека во исто време всушност се прави опкружување на непријателските сили во формација на полумесечина и потоа го прават вистинскиот напад. Отоманската армија продолжила да биде ефективна борбена сила во текот на 17 и почетокот на 18 век,<ref>{{Cite book |last=Марфи|first=Родс|title=Отоманско војување, 1500–1700 |date=1999 |publisher=УЛЦ Прес|page=10}}</ref><ref>{{Cite book |last=Агостон|first=Габор|title=Топовите на султанот: Воената моќ и индустријата за оружје во Отоманското Царство|publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|date=2005 |pages= 200–02}}</ref> а падот на ефикасноста и силата на отоманската армија се почувствувала во средината на [[17 век]], по [[Голема турска војна|Големата турска војна]]. Во текот на [[XVIII век]] следувале неколку успеси против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], но по овие победи [[Османлии]]те биле поразени во поредните [[Руско-турски војни]]. [[Податотека:The_Ertugrul_Cavalry_Regiment_crossing_the_Galata_Bridge.jpg|thumb|upright=1.3|[[Коњанички полк „Ертугрул“]] поминува по [[Мост Галата|мостот Галата]] во 1901 година]] Осовременувањето на отоманската војска започнала во текот на [[XIX век]]. Во [[1826]] година султанот [[Махмуд II]] го укинал [[Јаничари|јаничарскиот корпус]] и основал современата отоманска војска. Овој нов воен ред бил познат под името [[Низам-и Кедид]] (нов поредок). Во исто време, отоманската војска била првата воена институција која ангажирала странски експерти и испраќала свои офицери за обука во западните европски земји. Следствено, [[Младотурци|движењето на Младотурците]] започнало во времето кога тие студенти се вратиле од [[Западна Европа]]. [[Отоманска морнарица|Отоманската морнарица]] значително придонела за проширување на териториите на царството на европскиот континент. Таа го иницирала освојувањето на [[Северна Африка]], пред сè [[Алжир]] и [[Египет]] во [[1517]] година. Во почетокот на [[XIX век]], Отоманското Царство започнала да ги губи своите територии. Во [[1821]] била изгубена [[Грција]], а во [[1830]] [[Алжир]]. Со тоа започнала да опаѓа и поморската власт и контрола над далечните прекуморски територии на империјата. Султанот [[Абдул Азис]] ([[1861]]-[[1876]]) се обидел да ја обнови некогашната моќна отоманска морнарица, по примерот на флотите на [[Франција]] и [[Велика Британија]]. Во Бароу, [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] ја изградила првата подморница во [[1886]] година за Отоманското Царство.<ref name="first submarine at shipyard">{{Cite web |title=Создадена петиција за името на подморницата|url=http://www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225019/http://www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp |archive-date=23 април 2008 |access-date=11 февруари 2013 |website=Елесмер Порт Стандард}}</ref> Сепак, колапсот на отоманската економија не можело долго да ја одржи силата на флотата. Султанот [[Абдул Хамид II]] не им верувал на адмиралите кои застанале на страната на реформистот [[Мидхат-паша]] и тврдел дека големата и скапа флота не била од корист против Русите за време на [[Руско-турски војни|Руско-турската војна]]. Тој го заклучил најголемиот дел од флотата во [[Златниот Рог]], каде што бродовите се распаѓале во следните 30 години. По [[Младотурската револуција]] во [[1908]] година, Комитетот за унија и напредок се обидел да развие силна османлиска поморска сила. Фондацијата на Отоманската морнарица била основана во 1910 година за да купи нови бродови преку јавни донации. [[Податотека:Turkish pilots in 1912.jpg|thumb|Отомански пилоти во 1912 година]] [[Отоманско воздухопловство|Отоманското воздухопловство]] било основано помеѓу [[јуни]] [[1909]] година и [[јули]] [[1911]] година,<ref>{{Cite web |title=Приказна за Отоманското воздухопловство|url=http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512225046/http://www.turkeyswar.com/aviation/aviation.htm |archive-date=12 мај 2012 |access-date=6 ноември 2011 |publisher=Турција во Првата светска војна}}</ref><ref>{{Cite web |title=Основање|url=http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007104345/http://www.hvkk.tsk.tr/EN/IcerikDetay.aspx?ID=19 |archive-date=7 октомври 2011 |access-date=6 ноември 2011 |publisher=Турско воздухопловство}}</ref> како една од првите во светот. Царството своите први пилоти за прв пат заочнала да ги обучува на [[3 јули]] [[1912]] година во [[Цариград]], преку создавањето на академијата ''Хава Окулу''. Образовната академија забрзано напредувала во воената авијациона програма, зголемувајќи го бројот на пилоти и авиони. Во [[мај]] [[1913]] година започнала првата светска обука на специјализирани пилоти од страна на академијата. Во [[јуни]] [[1914]] година била основана нова воена академија која се викала ''Дениз Хава Окулу''. Со избувнувањето на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], модернизацијата на воздухопловните сили запрела. Во текот на Првата саветска војна, отоманските воздухопловни сили се бореле на повеќе фронтови, од [[Галиција]] на запад до [[Кавказ]] на исток и [[Јемен]] на југ. == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Отоманското Царство}} [[Податотека:Ottoman Empire Administrative Divisions.png|thumb|Административна поделба на Отоманското Царство во 1899 година]] Административната поделба на Отоманското Царство претставува територијална поделба на царството која се засновала на воената администрацији но со цивилна управа. Оваа поделба не ги опфаќала вазалните и потчинетите држави. Првобитната организација своите корени ги имала уште во времето на настанувањето на царството, како вазална држава на [[Селџуци]]те во [[централана Анадолија]]. Проширувањата настанале врз основа на веќе постоечката административна структура на [[Селџуци]]те, во која наследните владеачи на овие територии ја имале титулата [[бег]]. Овие бегови (локални водачи) продолжиле да владеат под [[сузерен]]ство на Отоманските султани. Титулата [[бег]] од тогаш не се однесувала само на постоечките и поранешните владеачи туку и на новите управници кои султанот ги поставувал на местото на оние кои ги разрешувал. Отоманското Царство на почетокот било поделено на суверени [[санџак (историски поим)|санџаци]] и санџаци доделени на султановите синови.<ref name="Imber">{{Cite web |last=Имбер|first=Колин|date=2002 |title=Отоманско Царство, 1300–1650: Структурата на моќта|url=http://www.fatih.edu.tr/~ayasar/HIST236/Colin%20_Imber.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726115700/http://www.fatih.edu.tr/~ayasar/HIST236/Colin%20_Imber.pdf |archive-date=26 јули 2014 |pages=177–200}}</ref> Со санџаците управувале [[санџак-бег]]ови, воени управници кои добивале од страна на султанот знаме, или [[барјак]] таканаречен ''санџак''. Како што се ширело царството низ [[Европа]], се појавила потреба за формирање на нови административни единици од повисоко ниво. За време на владеењето на [[Мурат I]] (владеел од [[1359]]-[[1389]]), [[беглер-бег]]овите биле одредувани да управуваат со [[Румелија]], т.е. со европскиот дел на царството. По формирањето на [[беглербеглак|беглербегаците]],<ref>{{Cite book |last1=Рајмонд Детрез|url=https://books.google.com/books?id=htMUx8qlWCMC&pg=PA167 |title=Европа и историските наследства на Балканот|last2=Барбара Сегерт|publisher=Петер Ланг|date=2008 |isbn=978-90-5201-374-9 |page=167 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151700/https://books.google.com/books?id=htMUx8qlWCMC&pg=PA167 |url-status=live }}</ref> санџаците станале второстепени административни единци. Беглербеговите покрај тоа што имале обврска да управуваат со доделената територија, биле и команданти на сите воени трупи на својата територија. Како што слабеело царството, административната структура била разнишена. Со Отоманскиот закон од [[1864]], како дел од танзиматските реформи,<ref name="trt">{{Cite book |last=Махмуд Јазбаг|url=https://books.google.com/books?id=DPseCvbPsKsC&pg=PA28 |title=Хаифа во доцниот отомански период 1864–1914: Муслимански град во транзиција|publisher=BRILL |date=1998 |isbn=978-90-04-11051-9 |page=28 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151700/https://www.google.com/books/edition/Haifa_in_the_Late_Ottoman_Period_1864_19/DPseCvbPsKsC?hl=en&gbpv=1&pg=PA28&printsec=frontcover |url-status=live }}</ref> била направена реформа на административната поделба во која [[ејалет]]ите станале мали вилаети со кои управувале [[валија|валии]].<ref>{{Cite book |last1=Наим Капуџу|url=https://archive.org/details/bub_gb_DWceNjwTggUC |title=Турската јавна администрација: од традицијата до модерното доба|last2=Хамит Палабијик|publisher=УСАК Букс|date=2008 |isbn=978-605-4030-01-9 |page=[https://archive.org/details/bub_gb_DWceNjwTggUC/page/n153 164] |access-date=1 јуни 2013}}</ref> Вилаетите биле поделени на санџаци, муташарифати и вазални држави како што биле [[Србија]], [[Романија]] и [[Црна Гора]], кои останале надвор од овој административен систем. После крајот на [[Танзимат]]от од [[1885]], [[Мала Азија|анадолската]] област со кое управувала царството била поделена на 15 вилаети, едан санџак и едан утершафлик на Цариградскиот вилает (и двата од азиската страна на [[Босфор]]). Секој вилает бил поделен на неколку санџаци, кази и нахии.<ref name="jpn">{{Cite book |last1=Манди|first1=Марта|url=https://books.google.com/books?id=thUKJ53-yyQC&pg=PA50 |title=Управување со сопственоста, создавање на современа држава: право, администрација и производство во османлиска Сирија|last2=Смит |first2=Ричардс Сумарез|publisher=И.Б.Турис|date=2007 |isbn=978-1-84511-291-2 |page=50 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151700/https://books.google.com/books?id=thUKJ53-yyQC&pg=PA50 |url-status=live }}</ref> == Економија == {{Главна|Економија на Османлиското Царство}} [[Податотека:AydınArchaeologicalMuseum (117).JPG|thumb|Монети на Румскиот Султанат и Отомансото Царство во [[Археолошки музеј Ајдин]]]] Отоманската влада намерно водела политика за развој на [[Бурса]], [[Едрене]] и [[Истанбул]], последователни османлиски престолнини, во големи трговски и индустриски центри, сметајќи дека трговците и занаетчиите биле неопходни во создавањето на нова метропола<ref name="Inalcik1970209">{{Cite book |last=Иналџик|first=Халил|title=Студии во економската историја на Блискиот Исток: од подемот на исламот до денес|publisher=Прес на Оксфордскиот универзитет|date=1970 |isbn=978-0-19-713561-7 |editor-last=Кук|editor-first=M. A. |page=209 |chapter=Отоманскиот економски развој и аспектите на отоманската економија|author-link=Халил Иналџик}}</ref>. За таа цел, [[Мехмед II]] и неговиот наследник [[Бајазит II]] го зголемиле мигрирањето на [[евреи]]те од различни градови по [[Европа]] и ги утврдиле во [[Цариград]] и други пристанишни градови, како што е [[Солун]], во кој се создала најголемата еврејска населба во светот. На многу места во [[Европа]], [[евреи|еврејското население]] страдало од христијанските владетели, посебно по завршувањето на [[Реконквиста]]та во [[Шпанија]]. [[Податотека:Mehmed the Conqueror (1432 –1481).jpg|thumb|Европски бронзен [[медалјон]] од периодот на [[Мехмед II|султанот Мехмед Освојувачот]], 1481 година]] Отоманската економија била тесно поврзана со основните принципи на државата и општеството на [[Близок Исток|Блискиот Исток]], каде крајна цел на државата била задржување и проширување на власта на владетелот, а начинот да се дојде до неа бил да се добијат богати ресурси на приходи преку правење на продуктивни класи просперитетни<ref name="Inalcik1970217">{{Cite book |last=Иналџик|first=Халил|title=Студии во економската историја на Блискиот Исток: од подемот на исламот до денес|publisher=Прес на Оксфордскиот универзитет|date=1970 |isbn=978-0-19-713561-7 |editor-last=Кук|editor-first=M. A. |page=217 |chapter=Отоманскиот економски развој и аспектите на отоманската економија|author-link=Халил Иналџик}}</ref>. Крајна цел била да се зголемат државните приходи, доколку тоа е возможно, без појава на општествени неред и да се задржи традиционалната организација на општеството недопрена. Отоманската економија значително се проширила во раниот современ период, со особено високи стапки на раст во првата половина на XVIII век. Годишниот приход се зголемил за четири пати помеѓу 1523 и 1748 година, приспособен на инфлацијата.<ref>{{Cite book |last=Дарлинг|first=Линда|title=Зголемување на приходите и легитимност: наплата на даноци и администрација за финансии во Отоманското Царство , 1560–1660. |publisher=Е. Брил|date=1996 |isbn=978-90-04-10289-7 |pages=238–239}}</ref> Организацијата на ризницата и канцеларијата биле развиени од повеќе од која било друга исламска влада и до 17 век тие биле водечка организација меѓу сите нивни современици.<ref name="Black p199">{{Cite book |last=Блек|first=Ентони|url=https://books.google.com/books?id=nspmqLKPU-wC&pg=PA197 |title=Историјата на исламската политичка мисла: од пророкот до денес|publisher=Прес Психологија|date=2001 |isbn=978-0-415-93243-1 |page=197 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151700/https://books.google.com/books?id=nspmqLKPU-wC&pg=PA197 |url-status=live }}</ref> Оваа организација развила писарска бирократија (позната како „''луѓе на перото''“) како посебна група, делумно високо обучени [[Улема|улеми]], која се развила во професионално тело.<ref name="Black p199"/> Ефективноста на ова професионално финансиско тело стои зад успехот на многу големи отомански државници.<ref>{{Cite book |last1=Иналџик|first1=Халил|title=Економска и социјална историја на Отоманското Царство, 1300–1914 |last2=Кватерт |first2=Доналд |date=1971 |page=120}}</ref> [[Податотека:Ottoman_Banks_Archives_and_Research_Centre.jpg|thumb|[[Отоманска банка|Отоманската банка]] била основана во 1856 година во Цариград. На 26 август 1896 година, банката била [[Заземање на Отоманската банка (1896)|окупирана]] од членови на [[Ерменска револуционерна федерација|Ерменската револуционерна федерација]].|upright]] Разработувањето и организирањето на економијата во царството бил во најголем степен најуспешна работа. До [[17 век]], Отоманското Царство било поддржана со најголем економски развој помеѓу другите исламски царства и било помеѓу најдобрите економии во [[Европа]]. Организацијата се засновала на [[бирократија]]та.<ref name="Black p199"/> Делотворноста на овој финансиски професионален систем стоел зад успехот на многу големи отомански државници.<ref>{{Cite book |last1=Инакџик|first1=Халил|title=Економска и социјална историја на Отоманското Царство, 1300–1914 |last2=Кватерт|first2=Доналд|date=1971 |page=120}}</ref> Едно од најголемите причини за големиот раст на економијата се согледува во геополитичката структура. Отоманското Царство очигледно претставувалo сериозна пречка за одвивањето на трговијата меѓу [[Европа]] и [[Азија]], но и сериозна закана за опстанокот на христијанскиот свет. Царството се наоѓалo помеѓу истокот и западот, по кој начин го блокирала патот кон исток на шпанските и португалските морепловци кои патувале за откривање на нови територии и нови богатства, познати како [[Големите географски откритија]]. Во времето кога [[Кристофер Колумбо]] во [[1492]] година патувал кон [[Бахамски Острови|Бахамските острови]], Османлиското Царство билo во најголем подем коe се простиралo на три континенти. Современите историчари сметаат дека промената на односот помеѓу отоманците и [[Средна Европа]] се должи на откривањето на нови морски патишта. Ова довело до пад на економијата на Османлиското Царство. Со развивање на трговски центри и рути, охрабрувајќи ги луѓето да ја прошират областа на обработеното земјиште во земјата и меѓународната трговија преку нејзините доминации, државата ги извршувала основните економски функции. Но, во сето тоа доминирале финансиските и политичките интереси на државата. Во рамките на општествениот и политичкиот систем во кој живеле, отоманските администратори не можеле да ја видат пожелноста на динамиката и принципите на капиталистичката и меркантилната економија што се развивала во Западна Европа.<ref name="Inalcik1970218">{{Cite book |last=Иналџик|first=Халил|title=Студии во економската историја на Блискиот Исток: од подемот на исламот до денес|publisher=Прес на универзитетот Оксфорд|date=1970 |isbn=978-0-19-713561-7 |editor-last=Кук|editor-first=M. A. |page=218 |chapter=Отоманскиот економски ум и аспектите на отоманската економија|author-link=Халил Иналџик}}</ref> Економскиот историчар Пол Баироч тврди дека слободната трговија придонела за деиндустријализација во Отоманското Царство. За разлика од протекционизмот на Кина, Јапонија и Шпанија, Отоманското Царство имало либерална трговска политика, отворена за странски увоз. Ова потекнувало од капитулациите на Отоманското Царство, кои датирале од првите трговски договори потпишани со Франција во 1536 година и понатаму со капитулациите во 1673 и 1740 година, кои ги намалиле давачките на 3% за увоз и извоз. Либералните отомански политики биле пофалени од британските економисти, како што е Џон Рамзи МекКалок во неговиот трговски речник (1834), но подоцна биле критикувани од британските политичари како премиерот Бенџамин Дизраели, кој ја навел земјата како „''пример за направената повреда со неограничена конкуренција''“ во дебатата за законите за пченка од 1846 година.<ref>{{Cite book |last=Пол Баироч|title=Економија и светска историја: митови и парадокси|publisher=Прес на Универзитетот Чикаго|date=1995 |pages=31–32 |author-link=Пол Баироч }}</ref> Една од најголемите финансиски области во престолнината била т.н. [[Банкарска улица (Истанбул)|Банкарска улица]] каде се наоѓале голем број на познати банки, финансиски институции и осигурителни компании, вклучувајќи ги ѝ Отоманската Централна банка (се одржала како ''Банка-и Османи'' до [[1856]] година, а подоцна и реорганизирана како ''Банка-и Османи-и Шахане'' во [[1863]] година <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.obarsiv.com/ob-tarih.html |title=Музеј на Отоманската банка: Историја на Отоманската банка|publisher=Obarsiv.com |date= |accessdate=2009-07-14 |archive-date=2012-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614105241/http://www.obarsiv.com/ob-tarih.html |url-status=dead }}</ref> и Отоманската берза од 1866 година.<ref name=OBM>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.obmuze.com/eng/voyvoda.asp|title=Музеј на Отоманската банка|publisher=Музеј на Отоманската банка|accessdate=2009-06-18|archive-date=2009-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090518102012/http://www.obmuze.com/eng/voyvoda.asp|url-status=dead}}</ref>. == Демографија == Вкупниот број на население на Отоманското Царство до ден-денес претставува прашање кое е дебатирано од страна на голем број истражувачи и историчари. За скоро половина милениум од своето постоење, населението на царството не можело точно да се пресмета, освен доколку се исклучат бројките за работното способно население. Ова главно се должело на постојаното менување на границите на царството како и на неброењето на сите жители кои живееле во неа. Ова пред сè се однесува на жените, кои не биле броени во сите неофицијални пописи. {| class="wikitable" |- ! Година|| Население |- | 1520 || 11,692,480<ref name="Kabadayı"/> |- | 1566 || 15,000,000<ref name="Kinross206">L. Kinross, ''The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire'', 206</ref> |- | 1683 || 30,000,000<ref name="Kinross281">L. Kinross, ''The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire'', 281</ref> |- | 1831 || 7,230,660<ref name="Kabadayı"/> |- | 1856 || 35,350,000<ref name="Kabadayı"/> |- | 1881 || 17,388,604<ref name="Kabadayı"/> |- | 1906 || 20,884,000<ref name="Kabadayı"/> |- | 1914 || 18,520,000 |- | 1919 || 14,629,000 |- |} [[Податотека:Ottoman Smyrna.jpg|thumb|[[Измир|Смирна]] под отоманска управа во 1900 година]] Проценка на населението за царството од 11.692.480 за периодот 1520–1535 година била добиена со броење на домаќинствата во османлиските регистри за десеток и множење на овој број со 5..<ref>{{Cite journal |last=Лејла Ердер у Сураија Фароки|date=октомври 1979 |title=Подемот и падот на населението во Анадолија 1550–1620 година|journal=Блискоисточни студии|volume=15 |issue=3 |pages=322–345 |doi=10.1080/00263207908700415}}</ref> Од нејасни причини, населението во 18 век било помало од она во 16 век.<ref name="Kabadayı"/> Проценката од 7.230.660 за првиот попис одржан во 1831 година се смета за сериозно недоволно пребројување, бидејќи овој попис имал за цел само да ги регистрира можните регрути. Пописите на отоманските територии започнале дури на почетокот на [[19 век]]. Бројките од [[1831]] година наваму се достапни како официјални пописни резултати, но пописите не го опфатиле целото население. На пример, пописот од 1831 година ги броел само мажите и не го опфатил целото царство.{{Sfn|Кинрод|1979|page=281}}<ref name="Kabadayı">{{Cite web |last=Кабадај|first=M. Ердем|date=28 октомври2011 |title=Инвентар за Отоманско Царство/Турска Република|url=http://www.iisg.nl/research/labourcollab/turkey.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028114335/http://www.iisg.nl/research/labourcollab/turkey.pdf |archive-date=28 октомври 2011 |publisher=Istanbul Bilgi University}}</ref> За претходните периоди, проценките за големината и распространетоста на населението се засноваат на набљудуваните демографски обрасци.<ref>{{Cite book |last=Шоу|first=С. Џ. |title=Отоманскиот пописен систем и населението, 1831–1914 |work=Меѓународен журнал за блискоисточни иследувања |publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|date=1978 |page=325 |quote=Османлиите развија ефикасен систем за броење на населението на царството во 1826 година, четвртина век откако таквите методи биле воведени во Британија, Франција и Америка.}}</ref> [[Податотека:Bridge and Galata Area, Istanbul, Turkey by Abdullah Frères, ca. 1880-1893 (LOC).jpg|thumb|Поглед кон [[Галата]] ([[Караќој]]) и [[Мост Галата|мостот Галата]] на [[Златен Рог|Златниот Рог]], околу 1880–1893 година]] Сепак, населението започнало да расте и достигнало 25-32 милиони до 1800 година, со околу 10 милиони во европските провинции (првенствено на Балканот), 11 милиони во азиските провинции и околу 3 милиони во африканските провинции. Густината на населението била поголема во европските провинции, двојно поголема од онаа во Анадолија, која пак била тројно поголема од густината на населението во Ирак и Сирија и пет пати поголема од густината на населението во Арабија.{{Sfn|Кватерт|Спивеј|2000|pages=110–111}} Кон крајот на постоењето на царството, очекуваниот животен век изнесувал 49 години, во споредба со средината на 25 години во [[Србија]] на почетокот на 19 век.{{Sfn|Кватерт|Спивеј|2000|pages=112}} Епидемиските болести и гладот предизвикале големи нарушувања и демографски промени. Во 1785 година околу една шестина од египетското население умрело од чума, а Алеп забележал намалување на населението за дваесет проценти во 18 век. Шест глада го погодиле само [[Египет]] помеѓу 1687 и 1731 година, а последниот глад што ја погодил [[Анадолија]] бил четири децении подоцна.{{Sfn|Кватерт|Спивеј|2000|pages=113}} Подемот на пристанишните градови доживеало кластерирање на населението предизвикано од развојот на парабродовите и железничките пруги. Урбанизацијата се зголемила од 1700 до 1922 година, со растење на градовите. Подобрувањата во здравството и санитарните услови ги направиле попривлечни за живеење и работа. Пристанишните градови како [[Солун]], забележале пораст на населението од 55.000 во 1800 година на 160.000 во 1912 година, а [[Измир]], кој имал 150.000 жители во 1800 година, пораснал на 300.000 во 1914 година.{{Sfn|Кватерт|Спивеј|2000|pages=114}}<ref>{{Cite journal |last=Памук|first=С. |date=Август 1991 |title=Отоманското Царство и светската економија: деветнаесеттиот век|journal=Меѓународен журнал за Блискоисточни испитувања|publisher=Прес на Универзитетот Кембриџ|volume=23 |issue=3}}</ref> Некои региони, обратно, имале пад на населението - [[Белград]] забележал пад од 25.000 на 8.000 главно поради политичките судири.{{Sfn|Кватерт|Спивеј|2000|pages=114}} [[Податотека:20180107_Safranbolu_1945_(39101010504).jpg|thumb|[[Сафранболу]] е едно од најдобро зачуваните отомански села.]] Економските и политичките миграции имале влијание низ царството. На пример, руската и австриско-хабсбуршката анексија на кримските и балканските региони, соодветно, забележале голем прилив на муслимански бегалци - 200.000 [[Кримски Татари]] побегнале кон [[Добруџа]].{{Sfn|Кватерт|Спивеј|2000|pages=115}} Помеѓу 1783 и 1913 година, приближно 5-7 милиони бегалци се преплавиле во Отоманското Царство, од кои најмалку 3,8 милиони биле од Русија. Некои миграции оставиле неизбришливи траги како што се политичката тензија меѓу делови од царството (на пример, Турција и Бугарија), додека центрифугалните ефекти биле забележани на други територии. Економиите исто така биле погодени од загубата на занаетчии, трговци, производители и земјоделци.{{Sfn|Кватерт|Спивеј|2000|pages=115}} Од [[19 век]], голем дел од муслиманските народи од [[Балкански Полуостров|Балканот]] емигрирале во денешна Турција. {{Sfn|Кватерт|Спивеј|2000|pages=116}}Овие луѓе се нарекуваат [[Мухаџири (Отоманско Царство)|Муџахири]].<ref>{{Cite book |last=МекКартни|first=Џастин|title=Смрт и егзил: етничко чистење на отоманските муслимани, 1821–1922 |publisher=Darvin Pres|date=1995 |isbn=978-0-87850-094-9 |page=}}</ref> До крајот на царството во 1922 година, половина од урбаното население во Турција потекнувало од муслимански бегалци од Русија.<ref name="books.google_b"/> === Јазик === {{Главна|Јазици во Отоманското Царство}} [[File:1911 Ottoman Calendar.jpg|thumb|upright|Отомански календар од 1911 година прикажан на неколку различни јазици како што се: отомански турски, грчки, ерменски, хебрејски, бугарски и француски]] [[Отомански турски јазик|Османлискиот турски јазик]] бил официјален јазик на Отоманското Царство. Тој бил [[Огуски јазици|огуски]] [[турски јазик]] под големо влијание на [[персиски јазик|персискиот]] и [[Арапски јазик|арапскиот]], иако пониските регистри што ги зборувале обичните луѓе имале помалку влијанија од другите јазици во споредба со повисоките што ги користеле повисоките класи и владините власти.<ref>{{Cite book |last=Дејвисон |first=Родерик Х.|date=1964-12-31 |title=Реформи во Отоманското Царство, 1856-1876 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400878765 |doi=10.1515/9781400878765 |isbn=978-1-4008-7876-5 |quote=Постоеше владејачка османлиска група, сега главно концентрирана во бирократијата фокусирана на Високата Порта, и масата на народот, главно селани. Ефендиите со презир гледаа на „Турчинот“, што беше термин за омаловажување што означуваше мрзливост, и претпочиташе да се смета за Отоманец. Неговата земја не беше Турција, туку Османлиската држава. Неговиот јазик бил исто така „отомански“; иако може да го нарече и „турски“, во таков случај го разликува од „''kaba türkçe''“, или груб турски, обичниот говор. Неговото пишување вклучувало минимум турски зборови, освен честички и помошни глаголи. |access-date=22 јули 2021 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151544/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400878765/html |url-status=live }}</ref> Турскиот, во неговата отоманска варијација, бил јазик на војската и администрацијата уште од почетните денови на Османлиите. Отоманскиот устав од 1876 година официјално го зацементирал официјалниот царски статус на турскиот јазик.<ref>{{Cite journal |date=1908 |title=Отоманскиот Устав, го прогласи седмиот Зилбриџ, 1293 (11/23 декември 1876) |journal=Американски весник за меѓународно право |volume=2 |issue=4 |page=376 |doi=10.2307/2212668 |jstor=2212668|s2cid=246006581 }}</ref> Османлиите имале неколку влијателни јазици: турски, кој го зборуваат мнозинството од луѓето во [[Анадолија]] и мнозинството муслимани на [[Балкански Полуостров|Балканот]], освен во [[Отоманска Албанија|Албанија]], [[Отоманска Босна и Херцеговина|Босна]]<ref name="Bertold Spuler page 69">{{Cite book |last=Бертолд Спулер |url=https://books.google.com/books?id=rD1vvympVtsC&pg=PA69 |title=Персиска историографија и географија |work=Pustaka Nasional Pte Ltd |date=2003 |isbn=978-9971-77-488-2 |page=69 | publisher=Pustaka Nasional Pte |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151701/https://books.google.com/books?id=rD1vvympVtsC&pg=PA69 |url-status=live }}</ref> и [[Ноти]], населен со исламизирани [[Мегленски Власи]],<ref>{{Cite journal |last=Кал |first=Теде |author-link=Теде Кал |date=2006 |title=Исламизацијата на мегленските Власи : Селото Нанти (Нотија) и "Нантинетите" во денешна Турција |volume=34 |pages=71–90 |journal=[[Nationalities Papers]] |issue=1 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/islamisation-of-the-meglen-vlachs-meglenoromanians-the-village-of-nanti-notia-and-the-nantinets-in-presentday-turkey/5F6519A83C83DD0B9728A22F58100384 |doi=10.1080/00905990500504871 |s2cid=161615853 |access-date=19 мај 2021 |archive-date=15 април 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415153900/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/islamisation-of-the-meglen-vlachs-meglenoromanians-the-village-of-nanti-notia-and-the-nantinets-in-presentday-turkey/5F6519A83C83DD0B9728A22F58100384 |url-status=live }}</ref> само персиски јазик, што го зборувале образованите; Во последните два века, употребата на овие станала ограничена и специфична: персискиот главно служел како литературен јазик за образованите<ref name="Bertold Spuler page 69"/> додека арапскиот, зборуван главно во Египет, [[Левант]], [[Историја на Арабија|Арабија]], Ирак, Северна Африка, [[Историја на Кувајт|Кувајт]] и делови од Африка и [[Берберски јазик|берберски]] во Северна Африка. Во последните два века, употребата на овие станала ограничена и специфична: персискиот главно служел како литературен јазик за образованите,<ref name="Bertold Spuler page 69"/> додека [[арапски]]от се користел за исламски молитви. Во периодот по [[Танзимат]]от францускиот станал заеднички западен јазик меѓу образованите.<ref name="StraussConstp26"/> Поради ниската стапка на писменост (околу 2–3% до почетокот на 19 век и само околу 15% на крајот на 19 век), обичните луѓе морале да ангажираат писари како „''специјални пишувачи на барања''“ (arzuhâlcis) да може да комуницира со владата.<ref>{{Cite book |last=Кемал Х. Карпат |url=https://books.google.com/books?id=082osLxyBDgC&pg=PA266 |title=Студии за отоманската социјална и политичка историја: Избрани написи и есеи |publisher=Brill |date=2002 |isbn=978-90-04-12101-0 |page=266 |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151701/https://books.google.com/books?id=082osLxyBDgC&pg=PA266 |url-status=live }}</ref> Некои етнички групи продолжиле да зборуваат во нивните семејства и маала (махали) со своите јазици, иако многу немуслимански малцинства како Грците и Ерменците зборувале само турски.{{Sfn|Дејвисон|1964|p=62|ps=Вистина беше и дека постоеше делумен јазичен амалгам на народите во царството. Многу Грци и Ерменци не ги знаеле нивните национални јазици и зборувале само турски, иако се служиле со грчки и ерменски знаци.}} Во селата каде што две или повеќе популации живееле заедно, жителите често зборувале на јазикот на другиот. Во космополитските градови, луѓето често ги зборувале нивните семејни јазици; многу од оние кои не биле етнички Турци зборувале турски како втор јазик. По создавањето на модерната [[Турција|турска република]] во [[1924]] година, била направена кодификација на современиот турски јазик, а отоманскиот турски јазик бил отфрлен од употреба. === Религија === {{Главна|Религија во Отоманското Царство}} {{See also|Милет (Отоманско Царство)}} [[File:Portrait Caliph Abdulmecid II.jpg|thumb|[[Абдул Меџид II]] бил последниот калиф и член на отоманската династија]] [[Сунити|Сунитскиот]] [[ислам]] бил преовладувачкиот [[Дин (религија)|Дин]] (обичаи, правни традиции и религија) во Отоманското Царство; официјалниот [[Медхаб]] (школа за исламска [[јуриспруденција]]) била [[Ханифиски мезхеб|ханефискиот]].<ref name="Gunduz">Ѓундуз, Синаси [https://books.google.com/books?id=4BXsV0_qhs4C&pg=PA104 Промена и суштина: дијалектички односи меѓу промената и континуитетот во турските интелектуални традиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101141240/https://books.google.com/books?id=4BXsV0_qhs4C&pg=PA104&lpg#v |date=1 ноември 2022 }} Културно наследство и современи промени. Серија IIA, Ислам, V. 18, стр. 104–05</ref> Од почетокот на 16 век до почетокот на 20 век, отоманскиот султан служел и како калиф, или политичко-религиозен водач на муслиманскиот свет. Повеќето од османлиските султани се придржувале до [[Суфизам|суфизмот]] и ги следеле суфиските наредби и верувале дека суфизмот е правилниот начин да се дојде до Бога.<ref>{{Cite book |last=Јилмаз |first=Хусејин |url=https://books.google.com/books?id=KvbWDgAAQBAJ |title=Редефиниран калифат: мистичниот пресврт во османлиската политичка мисла |date=2018-01-08 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-8804-7 |language=en |access-date=16 септември 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151656/https://books.google.com/books?id=KvbWDgAAQBAJ |archive-date=14 јануари 2023 |url-status=live}}</ref> Немуслиманите, особено христијаните и Евреите, биле присутни во текот на историјата на царството. Отоманскиот царски систем се карактеризирал со сложена комбинација на официјална муслиманска хегемонија над немуслиманите и широк степен на верска толеранција. Додека верските малцинства никогаш не биле еднакви според законот, тие добиле признавање, заштита и ограничени слободи и според исламската и отоманската традиција.<ref name="emigrnonm" /> До втората половина на 15 век, мнозинството отомански поданици биле христијани.<ref name="Benton 109-110" /> Немуслиманите останале значајно и економски влијателно малцинство, иако значително се намалиле до 19 век, главно поради миграцијата и отцепувањето.<ref name="emigrnonm" /> Процентот на муслиманите изнесувал 60% во 1820-тите, постепено се зголемувал на 69% во 1870-тите и 76% во 1890-тите.<ref name="emigrnonm" /> До [[1914]] година, помалку од една петтина од населението на царството (19,1%) било немуслиманско, главно составено од Евреи и христијански Грци, Асирци и Ерменци.<ref name="emigrnonm">{{Cite journal |last1=Ичдујгу |first1=Ахмет |last2=Токташ |first2=Шуле |last3=Али Сонер |first3=Б. |date=1 февруари 2008 |title=Политиката на населението во процесот на градење нација: емиграција на немуслимани од Турција |journal=Етнички и расни студии |volume=31 |issue=2 |pages=358–389 |doi=10.1080/01419870701491937 |hdl=11729/308 |s2cid=143541451}}</ref> ==== Ислам ==== {{Main|Исламот во Отоманското Царство|Отомански Калифат}} Турските народи практикувале форма на [[шаманизам]] пред да го прифатат [[ислам]]от. Муслиманското освојување на Трансоксијана под [[Абасидски Калифат|Абасидите]] го олеснило ширењето на исламот во турското срце на [[Средна Азија]]. Многу турски племиња - вклучително и [[Огузи|Турците Огузи]], кои биле предци и на [[Селџуци]]те и на [[Османлиите]] - постепено преминале во ислам и ја донеле религијата во [[Мала Азија|Анадолија]] преку нивните преселби почнувајќи од 11 век. Од своето основање, Отоманското Царство официјално ја поддржало школата за исламска теологија [[Матуридизам]], која го нагласува човечкиот разум, рационалноста, стремежот кон науката и филозофијата <ref>Алпјагил, Реџеп (28 ноември 2016). „Матуриди“. ''Оксфордски библиографии – исламски студии''. [[Оксфорд]]: Прес на Оксфордскиот универзитет. {{doi|10.1093/obo/9780195390155-0232}}. архивирано на 18 март 2017.</ref><ref>[http://nationalinterest.org/feature/turkeys-200-year-war-against-isis-13412 Национален интерес: „200-годишната војна на Турција против „ИСИС“ од Селим Кору] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180206131711/http://nationalinterest.org/feature/turkeys-200-year-war-against-isis-13412 |date=6 февруари 2018 }} 24 јули 2015,</ref> Османлиите биле меѓу најраните кои ја усвоиле [[Ханифиски мезхеб|ханефиската школа]] на исламската јуриспруденција,<ref>{{cite book|first=Џон, Л. |last=Еспосито |date=1999 |title=Оксфордска историја на исламот |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john |publisher=Прес на Оксфордскиот универзитет |isbn=978-0-19-510799-9 |pages=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00john/page/112 112]–14}}</ref> која била релативно пофлексибилна и дискреционална во своите пресуди.<ref>[https://books.google.com/books?id=4BXsV0_qhs4C&pg=PA104 Промена и суштина: дијалектички односи меѓу промената и континуитетот во турските интелектуални традиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101141240/https://books.google.com/books?id=4BXsV0_qhs4C&pg=PA104&lpg#v |date=1 ноември 2022 }} Културно наследство и современи промени. Серија IIA, Ислам, V. 18, стр.104-105</ref><ref>[http://www.mei.edu/content/map/salafism-infiltrates-turkish-religious-discourse Институт за Блискиот Исток: „Салафизмот се инфилтрира во турскиот религиозен дискурс“ од Ендрју Хамонд – соработник за блискоисточна политика – Европски совет за надворешни односи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807091143/http://www.mei.edu/content/map/salafism-infiltrates-turkish-religious-discourse |date=7 август 2018 }} 22 јули 2015,</ref> [[Податотека:Istanbul asv2021-10 img15 Yıldız Hamidiye Mosque.jpg|thumb| [[Џамија Јилдиз]] во [[Истанбул]], Турција]] Отоманското Царство имало широк спектар на исламски секти, вклучително и [[Друзи]], [[Исмаили]], [[Алевити]] и [[Алавити]].<ref>{{Cite news |title=Зошто конфликтот во Сирија има повеќе од секташки карактер |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-22770219 |access-date=5 јуни 2013 |archive-date=6 јуни 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606173420/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-22770219 |url-status=live }}</ref> Суфизмот, разновидно тело на исламскиот [[мистицизам]], нашол плодна почва во отоманските земји; многу суфиски религиозни редови (тарика), како што се [[Бекташи]]те и [[Мевлевии]]те, или биле основани или забележале значителен пораст во текот на историјата на царството.<ref>{{Cite web |title=Истражувачки трудови за суфизмот во Отоманското Царство - Academia.edu |url=https://www.academia.edu/Documents/in/Sufism_in_the_Ottoman_Empire |access-date=2022-03-23 |website=www.academia.edu |archive-date=23 март 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323021442/https://www.academia.edu/Documents/in/Sufism_in_the_Ottoman_Empire |url-status=live }}</ref> Сепак, некои хетеродоксни муслимански групи се сметале за еретички, па дури и се рангирани под Евреите и христијаните во однос на правната заштита; Друзите биле чести мети на прогонство,<ref>{{Cite book |last=Ц. Тукер |first=Спенсер |title=Конфликти на Блискиот Исток од антички Египет до 21 век: збирка енциклопедија и документи [4 тома] |publisher=ABC-CLIO |date=2019 |isbn=978-1-4408-5353-1 |pages=364–366}}</ref> при што османлиските власти често ги наведувале контроверзните пресуди на [[Ибн Тајмија]], член на конзервативниот [[Ханбелиски мезхеб]].<ref>{{Cite book |last=С. Свајд |first=Сами |title=Друзите: Анотирана библиографија |publisher=Прес на универзитетот Мичиген |date=2009 |isbn=978-0-9662932-0-3 |page=25}}</ref> Во 1514 година, султанот [[Селим I]] наредил масакр на 40.000 анадолски алевити ([[Ќизилбаши]]), кои ги сметал за петта колона на ривалската [[Сафавидско Царство]]. За време на владеењето на Селим, Отоманското Царство забележало невидена и брза експанзија на [[Блискиот Исток]], особено освојувањето на целиот [[Мамелучки Султанат]] во Египет на почетокот на 16 век. Овие освојувања дополнително ги зацврстиле отоманските претензии за исламски калифат, иако отоманските султани ја барале титулата калиф уште од владеењето на [[Мурат I]] (1362–1389).<ref name="Lambton" /> Калифатот бил официјално префрлен од Мамелуците во Отоманскиот султанат во 1517 година, чии членови ќе бидат признати како калифи до неговото укинување на 3 март 1924 година од страна на Република Турција (и егзилот на последниот калиф, Абдул Меџид II, во Франција). ==== Христијанство и јудаизам ==== {{Main|Христијанство во Отоманското Царство|Историја на Евреите во Отоманското Царство}} [[Податотека:Gennadios II and Mehmed II.jpg|thumb|upright|[[Мехмед II]] и [[Генадиј II Цариградски]]]] {{Социјални структури во Отоманското Царство}} Во согласност со муслиманскиот систем ''дими'', Отоманското Царство им гарантирало ограничени слободи на христијаните, Евреите и другите „''луѓе на книгата''“, како што се правото на богослужба, поседување имот и ослободување од задолжителната милостина ([[зекат]]) што се бара од муслиманите. Меѓутоа, немуслиманите биле предмет на различни законски ограничувања, вклучително и забрана за носење оружје, јавање на коњ или нивните домови да ги занемаруваат домовите на муслиманите; исто така, од нив се барало да плаќаат повисоки даноци од муслиманските поданици, вклучително и [[џизија]]та, која била клучен извор на државни приходи.<ref>Пери, Одед (1990). „''Муслиманскиот вакаф и собирањето на џизија во Ерусалим од крајот на осумнаесеттиот век''“. Во Гилбар, Гад (уред.). „''Отоманска Палестина, 1800-1914: Студии за економска и социјална историја''“. Лајден: Е.Џ. Брил. стр. 287. {{ISBN|978-90-04-07785-0}}. <q> ''џизијата'' била еден од главните извори на приходи што се собирале во османлиската државна каса како целина.</q></ref><ref>{{Cite book |last=Акчам |first=Танер |title=Срамен чин: ерменскиот геноцид и прашањето за турската одговорност |title-link=Срамен чин: ерменскиот геноцид и прашањето за турската одговорност |work=Metropolitan Books |date=2006 |isbn=978-0-8050-7932-6 |location=Њујорк |page=[https://archive.org/details/shamefulactarmen00ak/page/24 24] |author-link=Танер Акчим}}</ref> Многу христијани и Евреи преминале во ислам за да обезбедат целосен социјален и правен статус, иако повеќето продолжиле да ја практикуваат својата вера без ограничувања. Османлиите развиле единствен социополитички систем познат како [[Милет (Отоманско Царство)|милет]], кој на немуслиманските заедници им доделил голем степен на политичка, правна и верска автономија; во суштина, членовите на милетот биле поданици на царството, но не подлежале на муслиманската вера или исламскиот закон. Милетот можел да управува со сопствените работи, како што се зголемувањето на даноците и решавањето на внатрешните правни спорови, со мало или никакво мешање од османлиските власти, сè додека неговите членови биле лојални на султанот и се придржувале до правилата ''дими''. Суштински пример е древната православна заедница на [[Света Гора]], на која и било дозволено да ја задржи својата автономија и никогаш не била предмет на окупација или присилно преобраќање; дури и биле донесени посебни закони за да се заштити од надворешни лица.<ref>{{Cite news |agency=Асошиетед прес |date=2022-10-21 |title=Грчките манастирски ракописи раскажуваат нова приказна за отоманското владеење |language=en |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/10/21/1130424515/greek-monastery-manuscripts-tell-new-story-of-ottoman-rule |access-date=2022-10-24 |archive-date=24 октомври 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024010806/https://www.npr.org/2022/10/21/1130424515/greek-monastery-manuscripts-tell-new-story-of-ottoman-rule |url-status=live }}</ref> [[Рум-милет]], кој ги опфаќал повеќето источни православни христијани, бил управуван од ''Corpus Juris Civilis'' (''Кодекс на Јустинијан'') од византискиот период, при што [[Вселенскиот патријарх]] бил назначен за највисок верски и политички авторитет (миллет-баши). Исто така, Отоманските Евреи потпаднале под власт на [[Хахам Баши]], или отоманскиот главен [[рабин]], додека Ерменците биле под власт на главниот епископ на [[Ерменска апостолска црква|Ерменската апостолска црква]].<ref name=":1">{{Cite book |last=Сиед |first=Музафер Хусаин |title=Концизна историја на исламот|date=2011 |publisher=Виџ букс - Индија |isbn=978-93-81411-09-4 |location=Њу Делхи |page=97}}</ref> Како најголема група на немуслимански субјекти, Рум-милет уживал неколку посебни привилегии во политиката и трговијата; сепак, Евреите и Ерменците исто така биле добро застапени меѓу богатите трговци, како и во јавната администрација.<ref>{{Cite journal |last=Крумерих |first=Сен |date=1998–1999 |title=Божествено заштитениот, добро процутен домен: воспоставување на отоманскиот систем на Балканскиот полуостров |url=http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm |url-status=dead |journal=Студентски историски весник |publisher=Универзитет Лојола во Њу Орлеанс |volume=30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090610014150/http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm |archive-date=10 јуни 2009 |access-date=11 февруари 2013}}</ref><ref>{{Cite web |title=Турска толеранција |url=http://www.globaled.org/nyworld/materials/ottoman/turkish.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20010320091629/http://globaled.org/nyworld/materials/ottoman/turkish.html |archive-date=20 март 2001 |access-date=11 февруари 2013 |publisher=Американски форум за глобално образование}}</ref> Некои современи научници сметаат дека системот на милет е ран пример за религиозен плурализам, бидејќи на малцинските религиозни групи им дава официјално признавање и толеранција.<ref>{{Cite book |last=Сакедина |first=Абдулазис Абдулхусеин |url=https://archive.org/details/islamic_sac_2001_00_4172/page/96 |title=Исламските корени на демократскиот плурализам |date=2001 |publisher=Прес на Оксфордскиот универзитет |isbn=978-0-19-513991-4 |pages=[https://archive.org/details/islamic_sac_2001_00_4172/page/96 96–97] |quote=Милет системот во муслиманскиот свет ја обезбеди предмодерната парадигма на религиозно плуралистичко општество со доделување на секоја верска заедница официјален статус и значителна мерка на самоуправување.}}</ref> ===Општествено-политичко-верска структура=== [[Податотека:Subject Nationalities of the German Alliance (1917) (cropped).jpg|thumb|Етничка карта во 1917 година. Црна = Бугари и Турци, Црвена = Грци, Светло жолта = Ерменци, Сина = Курди, Портокалова = Лази, Темно Жолта = Арапи, Зелена = Несторијанци]] Почнувајќи од почетокот на 19 век, општеството, владата и религијата биле меѓусебно поврзани на сложен, преклопен начин што [[Мустафа Кемал Ататурк|Ататурк]] го сметал за неефикасен, кој систематски го растурил по 1922 година.<ref>Филип Д. Кертин, „''Светот и Западот: Европскиот предизвик и прекуокеанскиот одговор во периодот на царството''“ (2002), стр. 173–192.</ref><ref>Фатма Муге Ѓучек, „Подемот на буржоазијата, смртта на царството: Отоманската вестернизација и социјалната промена“ (1996) стр. 138–42</ref> Во [[Цариград]], султанот владеел со два различни домени: секуларната влада и верската хиерархија. Верските службеници ги формирале [[Улема|Улемите]], кои имале контрола над религиозните учења и теологија, а исто така и врз судскиот систем на царството, давајќи им главен глас во секојдневните работи во заедниците низ царството (но не вклучувајќи ги немуслиманските милети). Тие биле доволно моќни да ги отфрлат воените реформи предложени од султанот [[Селим III]]. Неговиот наследник султан [[Махмуд II]] (р. 1808–1839) најпрво добил одобрение од улемите пред да предложи слични реформи.<ref>Кемал Х. Карпат, „''Трансформацијата на Отоманската држава, 1789–1908 година''“. „Меѓународен весник за студии на Блискиот Исток“ 3#3 (1972): 243–281. [http://psi424.cankaya.edu.tr/uploads/files/Karpat,%20Transformation%20of%20the%20Ott%20State,%201789-1908%20(1972).pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417032011/http://psi424.cankaya.edu.tr/uploads/files/Karpat,%20Transformation%20of%20the%20Ott%20State,%201789-1908%20(1972).pdf |date=17 април 2018 }}</ref> Програмата за [[секуларизација]] што ја донел Ататурк ставила крај на улемите и нивните институции. Калифатот бил укинат, медресите биле затворени и шеријатските судови биле укинати. Тој ја заменил арапската азбука со [[латиница]], ставил крај на верскиот училиштен систем и им дал на жените некои политички права. Многу рурални традиционалисти никогаш не ја прифатиле оваа секуларизација и до 1990-тите тие повторно го наметнувале барањето за поголема улога на исламот.<ref>{{Cite book |last=Амит Бејн |url=https://books.google.com/books?id=D1xfDfgPJr8C&pg=PA141 |title=Отомански улема, Турска Република: агенти на промените и чувари на традицијата |publisher=Прес на Универзитетот Стенфорд |date=2011 |isbn=978-0-8047-7311-9 |page=141 |access-date=15 мај 2018 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151702/https://books.google.com/books?id=D1xfDfgPJr8C&pg=PA141 |url-status=live }}</ref> [[Податотека:Istanbul asv2021-11 img71 StAnthony of Padua Church.jpg|thumb|Оригиналната [[Црква Свети Антониј Падовански (Истанбул)|црква „Свети Антониј Падовански“]] била изградена во 1725 година од локалната италијанска заедница во Истанбул.]] [[Јаничар]]ите биле многу застрашувачка воена единица во раните години, но како што [[Западна Европа]] ја модернизирала технологијата за воена организација, јаничарите станале реакционерна сила која се спротивставувала на сите промени. Постојано османлиската воена моќ станувала застарена, но кога јаничарите почувствувале дека нивните привилегии се загрозени или дека може да бидат заменети од коњаниците, тие се кренале во бунт. Бунтовите биле многу насилни од двете страни, но до моментот кога јаничарите биле потиснати, било премногу доцна за османлиската воена моќ да го достигне Западот.<ref>Питер Менсфилд, „''Историја на Блискиот Исток''“ (1991) стр.. 31.</ref><ref>Олег Бенеш, „''Споредување на традициите на воинот: Како јаничарите и самурајите ги задржаа својот статус и привилегии за време на векови на мир''“. ''Компаративен преглед на цивилизациите'' 55.55 (2006): 6:37–55 [https://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1669&context=ccr Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191109153441/https://scholarsarchive.byu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1669&context=ccr |date=9 ноември 2019 }}.</ref> Политичкиот систем бил трансформиран со уништувањето на јаничарите, моќна воена/владина/полициска сила, која се побунила во Поволниот инцидент од 1826 година. Султанот Махмуд II го задушил бунтот, ги погубил водачите и ја растурил големата организација. Тоа ја постави основата за бавен процес на модернизација на функциите на владата, бидејќи владата се обидуваше, со мешан успех, да ги усвои главните елементи на западната бирократија и воената технологија. Јаничарите биле регрутирани од христијаните и другите малцинства; нивното укинување овозможило појава на турска елита за контрола на Отоманското Царство. Проблемот бил што турскиот елемент бил многу слабо образован, немал високо образование од секаков вид и бил заклучен во турскиот јазик што ја користел арапската азбука што го спречувало поширокото учење. Голем број етнички и верски малцинства биле толерирани во нивните посебни сегрегирани домени наречени милети.<ref>Карен Барки и Џорџ Гаврилис, „''Отоманскиот милет систем: нетериторијална автономија и неговото современо наследство''“. ''Етнополитика'' 15.1 (2016): 24–42.</ref> Тие биле првенствено Грци, Ерменци или Евреи. Во секој локалитет, тие сами се управувале, зборувале на свој јазик, воделе свои училишта, културни и верски институции и плаќале нешто повисоки даноци. Немале моќ надвор од просото. Царската влада ги заштитила и спречила големи насилни судири меѓу етничките групи. Меѓутоа, милетите покажале многу мала лојалност кон царството. Етничкиот национализам, заснован на карактеристична религија и јазик, обезбедил центрипетална сила која на крајот го уништило Отоманското Царство.{{Sfn|Кватерт|1983}} Покрај тоа, муслиманските етнички групи, кои не биле дел од системот на милет, особено Арапите и Курдите, биле надвор од турската култура и развиле свој посебен национализам. Британците го спонзорирале арапскиот национализам во [[Првата светска војна]], ветувајќи независна арапска држава во замена за арапска поддршка. Повеќето Арапи го поддржувале султанот, но оние во близина на [[Мека]] верувале и го поддржувале британското ветување.<ref>Јусеф М. Чеири, „Арапски национализам: историја: нација и држава во арапскиот свет“ (2001), стр.. 56–100.</ref> [[Податотека:Istanbul_asv2021-11_img03_Hemdat_Israel_Synagogue.jpg|thumb|[[Синагога Хемдат Израел]] во [[Истанбул]]]] На локално ниво, власта била држена надвор од контрола на султанот од страна на [[ајани]]те или локалните славни личности. Ајаните собирале даноци, формирале локални војски за да се натпреваруваат со други значајни личности, заземале реакционерен став кон политичките или економските промени и честопати се спротивставувале на политиките изречени од султанот.<ref>{{Cite book |last=Агостон Габор и Брус Алан Мастерс |url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA64 |title=Енциклопедија на Отоманското Царство |date=2010 |isbn=978-1-4381-1025-7 |page=64 | publisher=Infobase |access-date=15 мај 2018 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151704/https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_the_Ottoman_Empire/QjzYdCxumFcC?hl=en&gbpv=1&pg=PA64&printsec=frontcover |url-status=live }}</ref> Економскиот систем постигнал мал напредок. Печатењето било забрането до 18 век, поради страв од валкање на тајните документи на исламот. Меѓутоа, на милетите им биле дозволени сопствени преси, користејќи грчки, хебрејски, ерменски и други јазици кои во голема мера го олесниле национализмот. Религиозната забрана за наплата на камата ги исклучило повеќето претприемачки вештини кај муслиманите, иако таа процветала меѓу Евреите и христијаните. По 18 век, територијата на земјата значително се намалила, бидејќи Русија извршила силен притисок и се проширила на нејзиниот југ; Египет станал ефективно независен во 1805 година, а Британците подоцна го презеле, заедно со Кипар. Грција станала независна, а Србија и другите балкански области станале многу немирни додека силата на национализмот се туркала против империјализмот. Французите ги презеле Алжир и Тунис. Сите Европејци сметале дека царството е ''болен човек во брзо пропаѓање''. Единствено Германците се понудиле на помош, а нивната поддршка довела до приклучување кон Централните сили во 1915 година, со резултат што тие излегле како еден од најтешките губитници во Првата светска војна во 1918 година.<ref>Наџи Јорулмаз, [https://books.google.com/books?id=2-eKDwAAQBAJ ''Вооружување на султанот: германска трговија со оружје и лична дипломатија во Отоманското Царство пред Првата светска војна''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101141247/https://www.google.com/books/edition/Arming_the_Sultan/2-eKDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1 |date=1 ноември 2022 }} (IB Tauris, 2014).</ref> == Култура == {{Главна|Османлиска култура}} {{Култура на Отоманското Царство}} [[Податотека:WaldmeierLebanon.gif|thumb|Depiction of a [[hookah]] shop in [[Lebanon]]]] Османлиите прифатиле некои од традициите, уметноста и институциите на културите во регионите што ги освоиле и им додале нови димензии. Бројни традиции и културни црти на претходните царства (во области како што се архитектурата, кујната, музиката, управувањето) биле најпрвин усвоени, а потоа ги развиле во нови форми, што резултирало со нов и карактеристичен отомански културен идентитет. Иако доминантниот литературен јазик на Отоманското Царство бил турскиот, персискиот бил најпосакувано средство за комуникација.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Историографија. Отоманско Царство |encyclopedia=Ираника |url=https://iranicaonline.org/articles/historiography-xiv |access-date=25 декември 2020 |archive-date=17 ноември 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117192349/https://iranicaonline.org/articles/historiography-xiv |url-status=live }}</ref> [[Ропството во Отоманското Царство|Ропството]] било дел од отоманското општество,<ref>{{Cite web |last=Халил Иналџик |title=Труд во Отоманското Царство |url=http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911101051/http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |archive-date=11 септември 2009 |access-date=26 август 2010 |publisher=Универзитет Мичиген}}</ref> при што повеќето робови биле вработени како домашни слуги. Земјоделското ропство, како она во [[Америка]], било релативно ретко. За разлика од системите на имотно ропство, робовите според исламскиот закон не се сметале за движен имот, а децата на робинките се раѓале законски слободни. Робинките сè уште биле продавани во 1908 година.<ref>{{Cite web |title=Исламот и ропството: Сексуално ропство |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_7.shtml |access-date=26 август 2010 |publisher=BBC |archive-date=21 мај 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521234122/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_7.shtml |url-status=live }}</ref> Во текот на 19 век, земјата била под притисок од западноевропските земји да ја забрани оваа практика. Политиките развиени од различни султани во текот на 19 век се обиделе да ја ограничат отоманската трговија со робови, но ропството имало вековна религиозна поддршка и одобрување и затоа никогаш не било укинато.<ref name=":1"/> Чумата останала голема неволја во отоманското општество до втората четвртина од 19 век. Помеѓу 1701 и 1750 година, во Истанбул биле забележани 37 поголеми и помали епидемии на чума, а 31 помеѓу 1751 и 1801 година.<ref>{{Cite journal |last=Фароки |first=Сураија |date=1998 |title=Миграцијата во "Големиот Истанбул" од осумнаесеттиот век како што се рефлектира во кадиските регистри на Ејуп |url=https://secure.peeters-leuven.be/POJ/purchaseform.php?id=2004296&sid= |journal=Турцика |location=Левен |publisher=Éditions Klincksieck |volume=30 |page=165 |doi=10.2143/TURC.30.0.2004296}}{{Dead link|date=април 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Османлиите ги прифатиле персиските бирократски традиции и култура. Султаните исто така дале важен придонес во развојот на персиската литература.<ref>''[[Халик Инџалик]], [https://www.academia.edu/38228665/Halil_İnalcık_-_Has_Bağçede_Ayş_u_Tarab.pdf "Has-bahçede 'Ayş u Tarab"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726055101/https://www.academia.edu/38228665/Halil_%C4%B0nalc%C4%B1k_-_Has_Ba%C4%9F%C3%A7ede_Ay%C5%9F_u_Tarab.pdf|date=26 јули 2019}}, Изданија на Ишбанк (2011)''</ref> Јазикот не бил очигледен знак за групна поврзаност и идентитет во 16 век меѓу владетелите на [[Отоманското Царство|Отоманското]], [[Сафавидско Царство|Сафавидското]] и [[Шејбанидско Царство|Шејбанидското Царство]] од [[Средна Азија]] <ref name="Comstock-Skipp">{{cite book |last1=Комсток-Скип |first1=Џејми |editor1-last=Паскалева |editor1-first=елена |editor2-last=ван дер Берг |editor2-first=Габриела |title=Меморија и комеморација низ Средна Азија |date=2023 |publisher=Брил |isbn=978-90-04-54099-6 |page=54 |chapter=Турчките меѓу Таџикистанците: Турскиот превод „Шахнама“ сместен во Таџикистан и производството на ракописи за време на Абул-Каиридската анексија на Хоросан (1588–1598)}}</ref> Оттука, владејачките класи на сите три полиња биле двојазични во варијанти на персиски и турски.[264] Но, во последниот квартал на векот, се случиле јазични прилагодувања во османлиското и сафавидското царство, дефинирани со нова ригидност што ги фаворизирло отоманскиот турски и персиски, соодветно. === Образование=== {{Main|Образование во Отоманското Царство}} [[Податотека:Beyazıt State Library (14667026514).jpg|thumb|Државната библиотека Бејазит е основана во 1884 година.]] Во Отоманското Царство, секој милет воспоставил школски систем кој им служел на своите членови.<ref name="StraussPT194195">Штраус, Јохан. „''Јазикот и моќта во доцното Отоманско Царство''“ (Поглавје 7). Во: Марфи, Роудс (уредник). „''Царска лоза и наследства во Источниот Медитеран: Забележување на отпечатокот на римското, византиското и отоманското владеење''“ (том 18 од Бирмингемските византиски и отомански студии). ''Routledge'', 7 јули 2016 година. {{ISBN|1-317-11844-8}}, 9781317118442. [[Google Books]] [https://books.google.com/books?id=gY-kDAAAQBAJ&pg=PT194 PT194] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101141741/https://books.google.com/books?id=gY-kDAAAQBAJ&pg=PT194|date=1 ноември 2022}}-[https://books.google.com/books?id=gY-kDAAAQBAJ&pg=PT195 PT195] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101141742/https://books.google.com/books?id=gY-kDAAAQBAJ&pg=PT195|date=1 ноември 2022}}.</ref> Затоа, образованието било во голема мера поделено на етнички и верски линии: немуслиманско население можело да посетуваа училишта за ученици муслимани, и обратно. Повеќето институции кои им служеле на сите етнички и религиозни групи предавале на француски или на други јазици.<ref name="StraussPT194195"/> Неколку „странски училишта“ (''Frerler mektebleri'') управувани од религиозно свештенство првенствено им служеле на христијаните, иако присуствувале и некои муслимански студенти. Гарнет ги опишал училиштата за христијани и Евреи како „''организирани по европски модели''“, со „''доброволни прилози''“ кои ја поддржуваат нивната работа и повеќето од нив „''добро посетени''“ и со „''висок стандард на образование''“.<ref>[[Луси Гарнет|Гарнет, Луси Мери Џејн]]. ''Турскиот живот во градот и село''. [[Синовите на Г.П. Путнам]], 1904. p. [[iarchive:turkishlifeinto00garngoog/page/n259|205]].</ref> === Литература=== {{Главна|Отоманска литература}} Двата основни текови на отоманската пишана литература се поезијата и прозата. Поезијата била далеку подоминантна. Сè до 19 век, османлиската проза не содржела примери на [[фикција]] како во европската романса, расказ или роман. Меѓутоа, аналогните жанрови постоеле и во турската народна литература и во диванската поезија. Отоманската диванска поезија била високо ритуализирана и симболична уметничка форма. Од персиската поезија која во голема мера ја инспирирала, таа наследила богатство на симболи и меѓусебни врски. Диванската поезија била составена преку постојаното сопоставување на многу такви слики во строга метричка рамка, овозможувајќи да се појават бројни потенцијални значења. Огромното мнозинство на диванската поезија имала лирската природа: или ''газели'' (кои го сочинуваат најголемиот дел од репертоарот на традицијата), или ''касиди''. Но, постоеле и други вообичаени жанрови, особено ''месневи'', еден вид [[Витешки роман|стиховна романса]], а со тоа и разновидна наративна [[поема|поезија]]; двата најзабележителни примери на оваа форма се ''„[[Лејли и Меџнун]]“'' од [[Физули]] и ''[[Хусн у Ашк]]'' на [[Шејх Галиб]]. ''[[Патепис (Евлија Челебија)|Патеписот]]'' на [[Евлија Челебија]] (1611–1682) е извонреден пример за патописна литература. [[Податотека:Nedim (divan edb.şairi).JPG|thumb|[[Недим|Ахмет Недим Ефенди]], еден од најславните отомански поети|upright]] Сè до 19 век, [[Османлиска проза|османлиската проза]] не се развивала до степен до кој се развивала современата диванска поезија. Голем дел од причината била тоа што се очекувало голем дел од прозата да се придржува до правилата на ''сек'' (سجع), или римирана проза,[268] еден вид пишување кое потекнува од арапскиот [[Саџ (литература)|саџ]]<ref>{{Cite book |last=Мурат Белге |title=Институции и култура во Отоманското Царство |publisher=Публикации на Универзитетот Билги во Истанбул |date=2005 |isbn=978-975-8998-03-6 |page=389}}</ref> кој пропишува дека помеѓу секој придавката и именката во низа зборови, како реченица, мора да има [[рима]]. Сепак, постоела традиција на проза во литературата од тоа време, иако таа била исклучиво нефиктивна. Еден очигледен исклучок бил ''Мухајелат'' од Гиритли Али Азиз Ефенди, збирка приказни за фантастиката напишана во 1796 година, иако не била објавена до 1867 година. Првиот роман објавен во земјата бил „''Приказната за Акаби''“ на Вартан-паша од 1851 година ([[Турски јазик|турски]]: ''Akabi Hikyayesi''). Напишан е на турски, но со ерменско писмо.<ref>{{Cite book |last=Мигнон |first=Лорен |url=https://books.google.com/books?id=AbQZAQAAIAAJ |title= Шираз ниту Париз: трудови за современата турска литература |date=2005 |publisher=ISIS |isbn=978-975-428-303-7 |location=Истанбул |page=20 |quote=Тие зборови можел лесно да ги прифати Ховсеп Вартанјан (1813–1879), авторот, кој сакал да остане анонимен, на Приказната за Акаби (Акаби Хикјајеси), првиот роман на турски, објавен со ерменски ликови во истата година. Романот на [[Ховханес Хисаријан|Хисаријан]]. |access-date=17 јануари 2016 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151705/https://books.google.com/books?id=AbQZAQAAIAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Мастерс |first1=Брус |url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC |title=Енциклопедија на Отоманското Царство |last2=Агостон |first2=Габор |date=2009 |publisher=Факти на податоци |isbn=978-1-4381-1025-7 |location=Њујорк |page=440 |quote=Напишан на турски со ерменска азбука, „Историјата на Акаби“ (1851) од Вартан-паша некои го сметаат за првиот отомански роман. |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151705/https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Пултар |first=Ѓонул |url=https://books.google.com/books?id=KhiQAwAAQBAJ |title=Замислени идентитети: формирање идентитет во периодот на глобализмот |date=2013 |publisher=Универзитетскиот прес на Сиракуза |isbn=978-0-8156-3342-6 |edition=Прво |location=[С.Л.] |page=329 |quote=Всушност, едно од првите турски белетристички дела во романска форма од западен тип, Акаби Хикајеси (Приказната на Акаби), е напишано на турски од Вартан-паша (роден Осеп/Ховсеп Вартанијан/Вартанјан, 1813–1879) и објавено со ерменски знаци. во 1851 година.|access-date=17 јануари 2016 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151705/https://books.google.com/books?id=KhiQAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ѓурчаглар |first1=Шехназ |title=Традиција, тензија и превод во Турција |last2=Пакер |first2=Салиха |last3=Милтон |first3=Џон |date=2015 |publisher=Издавачка компанија Џон Бенџаминс |isbn=978-90-272-6847-1 |page=5 |quote=Интересно е што првиот османлиски роман на турски, Акаби Хикајеси (1851, Приказната на Акаби), е напишан и објавен со ерменски букви (за ерменските заедници кои читаат на турски) од Ховсеп Вартанјан (1813–1879), познат како Вартан-паша, водечки османлиски човек на буквите и новинар.}}</ref> Поради историските блиски врски со Франција, [[француска литература|француската литература]] го сочинувала главното западно влијание врз османлиската литература во втората половина на 19 век. Како резултат на тоа, многу од истите движења распространети во [[Франција]] во овој период имале отомански еквиваленти; во развојната отоманска прозна традиција, на пример, влијанието на [[романтизмот]] може да се види за време на периодот на [[Танзимат]]от, како и влијанието на реалистичкото и натуралистичкото движење во следните периоди; во поетската традиција, пак, огромно било влијанието на [[Симболизам|симболистичкото]] и [[Парнасизам|парнасиското]] движење. Многу од писателите во периодот на Танзиматот пишувале во неколку различни жанрови истовремено; на пример, поетот [[Намик Кемал]] го напишал и важниот роман од 1876 година „''Интибах''“ (Будење), додека новинарот [[Ибрахим Шинаси]] е познат по тоа што во 1860 година ја напишал првата современа турска драма, комедија во еден чин ''Шаир Евленмеси'' (Бракот на поетот). Претходната драма, фарса со наслов ''Vakâyi'-i 'Acibe ve Havâdis-i Garibe-yi Kefşger Ahmed'' (Чудните настани и бизарни појави на Ахмед), датира од почетокот на 19 век, но постои сомнеж за нејзината автентичноста. На сличен начин, романописецот [[Ахмед Мидхат Ефенди]] напишал важни романи во секое од главните движења: романтизмот (''Hasan Mellâh yâhud Sırr İçinde Esrâr'', 1873; Хасан морнарот или Мистеријата во мистеријата), реализам (''Хенуз на Једи Јашинда'', 1881; ''Само седумнаесет години'') и натурализам (''Müşâhedât'', 1891; Набљудувања). Оваа разновидност, делумно, се должи на желбата на писателите на Танзиматот да распространат што е можно повеќе од новата литература, со надеж дека тоа ќе придонесе за ревитализација на отоманските општествени структури.<ref>{{Cite book |last=Моран |first=Берна |title=Критички поглед на турскиот роман том. 1 |date=1997 |isbn=978-975-470-054-1 |page=19|publisher=Илетишим Јајинлари}}</ref> === Медија=== Медиумите на Отоманското Царство биле разновидни, со весници и списанија објавени на некои јазици, како француски,<ref name=BaruhMusnik>{{cite web|author=Барух, Лоранс Танатар|author2=Сара Јонтан Мусник|url=https://heritage.bnf.fr/bibliothequesorient/en/francophone-press-ottoman-art|title=Франкофонски печат во Отоманското Царство|publisher=[[Национална библиотека на Франција]]|access-date=13 јули 2019|archive-date=16 април 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416115120/https://heritage.bnf.fr/bibliothequesorient/en/francophone-press-ottoman-art|url-status=live}}</ref> грчки,<ref name=StraussConstp32>Штраус, „Устав за повеќејазична империја“, стр. 32 (PDF стр. 34)</ref> и германски<ref name=":1"/>. Многу од овие публикации биле центрирани во Цариград,<ref name=Kendallp339>Кендал, p. [https://books.google.com/books?id=TOp7a8GtqQoC&pg=PA339 339] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230114151705/https://books.google.com/books?id=TOp7a8GtqQoC&pg=PA339 |date=14 јануари 2023 }}.</ref> но имало и весници на француски јазик произведени во [[Бејрут]], [[Солун]] и [[Измир|Смирна]].<ref name=StraussLanguagep122>Штраус, Јохан.„Јазикот и моќта во доцното Отоманско Царство“ (Поглавје 7). Во: Марфи, Роудс (уредник). „''Царска лоза и наследства во Источниот Медитеран: Забележување на отпечатокот на римското, византиското и отоманското владеење''“. ''Routledge'', 7 јули 2016 година. ({{ISBN|978-1-317-11845-9}}), стр. [https://books.google.com/books?id=XI-kDAAAQBAJ&pg=PA122 122] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230114151548/https://books.google.ca/books?id=XI-kDAAAQBAJ&pg=PA122 |date=14 January 2023 }}.</ref> Немуслиманските етнички малцинства во царството го користеле францускиот јазик како [[лингва франка]] и користеле публикации на [[француски јазик]], додека некои провинциски весници биле објавувани на арапски..<ref name=StraussConstp25>Штраус, „Устав за повеќејазичната империја“, стр. 25 (PDF стр. 27)</ref> Употребата на францускиот јазик во медиумите опстојувала до крајот на царството во 1923 година и неколку години потоа во [[Република Турција]].<ref name=BaruhMusnik/> === Османлиска архитектура === {{Главна|Османлиска архитектура}} [[Податотека:Edirne 7333 Nevit.JPG|thumb|240px|[[Селимова џамија]] — дело на [[Мимар Синан]], главен архитект во времето на [[Селим I]], [[Сулејман Величествениот]], [[Селим II]] и [[Мурат III]].]] [[Податотека:Gate of Salutation Topkapi Istanbul 2007 Pano.jpg|thumb|right|[[Топкапи-сарај]] била официјална резиденција на отоманските султани во периодот од 1465 до 1856, кога султанот [[Абдул Меџит I]] ја преместил во [[Долмабахче]].]] Архитектурата во империјата започнува во [[Бурса]] и [[Едрене]] во текот на [[14 век]] и [[15 век]]. Оваа [[архитектура]] била во голем степен наследник на архитектурата на [[Селџуци]]те. Таа била продолжение на предисламската [[сасанидска архитектура]], исламските традиции на [[мамелуци]]те, како и [[византиска архитектура|византиската архитектура]]. <ref>"Селџчка архитектура“, ''Илустриран речник на историската архитектура'', ед. Кирил М. Харис, (Публикации Довер, 1977), 485.</ref><ref name=":24">{{Cite book |last= |first= |title=Гроува енциклопедија за исламска уметност и архитектура |publisher=Прес на Оксфордскиот универзитет |year=2009 |isbn=978-0-19-530991-1 |editor-last=M. Блум |editor-first=Џонатан |location= |pages= |chapter=Отоманци |quote=Во текот на нивната историја, Османлиите останале поддржувачи на уметноста и уметниците. Под нивно покровителство се развил карактеристичен архитектонски стил кој ги комбинира исламските традиции на Анадолија, Иран и Сирија со оние од класичниот свет и Византија. Резултатот бил рационалистичка монументалност која фаворизирала просторно единство и архитектонски израз. |editor-last2=С. Блер |editor-first2=Шеила}}</ref><ref name=":2">{{Harvnb|Фрили|2011|p=35}} „Џамиите од класичниот период се пообработени од оние од претходните времиња. Тие произлегуваат од спојот на домашната турска традиција со одредени елементи на планот на Аја Софија, поранешната катедрала во Цариград, претворена во џамија во 1453 година од Мехмет Освојувачот.“</ref> Раната отоманска архитектура експериментирала со повеќе типови градби во текот на 13 до 15 век, прогресивно еволуирајќи се во класичниот отомански стил од 16 и 17 век, кој исто така бил под силно влијание на [[Света Софија Истанбул|катедралата Света Софија]].<ref name=":2" /><ref name="Goodwin">{{cite book |last=Гудвин |first=Годфри |title=Синан: Отоманската архитектура и нејзините вредности денес |publisher=Саки Букс |year=1993 |isbn=978-0-86356-172-6 |location=Лондон}}</ref> Скоро петстотини години, византиската архитектура служела како модел за многу од османлиските џамии. Како севкупност, османлиската архитектура низ историјата е запишана како мешавина од архитектурни традиции на [[Средоземје]]то и [[Блискиот Исток]]. Во родната си [[Средна Азија]], Турците живееле во [[куполи]], како минипалати. Кога [[Селџуци]]те први престигнале во [[Иран]], од нив произлегла архитектурата на старите традиции. Селџуците изградиле и нови видови на структурни елементи, како [[медреса]]. Првата позната [[медреса]] е [[Низамијах]] која датира од [[11 век]] и била изградена од страна на [[Низам ал-Мулк]], трите медреси во [[Нишапур]], [[Тус]] и [[Багдад]]. Друга област во која придонеселе Селџуците во архитектурата се сводовите и [[мавзолеј|мавзолеите]]. Куполниот архитектурен стил еволира од [[Бурса]] и [[Едрене]]. [[Џамија|Џамиите]] во [[Бурса]] и [[Едрене]] биле првите кои биле изградени од страна на Османлиите, претежно со една купола. Во [[1394]] година, во [[Анадолија]] (време кога Цариград сѐ уште не бил под власта на Османлиите) бил изграден [[Анадолски Хисар]] на азиската страна од денешниот град (тогаш област) и [[Румелихисар]] на европската страна во [[1452]] година, на само една година пред освојувањето на [[Цариград]] од страна на [[Османлии]]те. [[Падот на Цариград (1453)|Падот на Цариград]] и префрлањето на престолнината на Османлиското Царство од [[Едрене]] во [[Цариград]] предизвикала голема промена во архитектурниот стил на империјата. Градба која била изградени во периодот на преместувањето на престолнината е [[Џамија Бајазид II|џамијата Бајазид II]], која се смета исто така за раниот период од развојот на османлиската архитектура, потоа [[Фатих џамија]], [[Топкапи-сарај]] и други. По Падот на Цариград и преземањето на градот од страна на Османлиите, многу цркви и манастири, изградени со византиски стил, биле претворени во џамии. Една од најпознатите такви е [[Црква „Света Софија“ Истанбул|Света Софија]] во [[Истанбул]]. Султанот [[Мехмед II]] наредил да се изготви голем план за промена на архитектурниот изглед на градот. Во ова време започнале да се градат [[Топкапи-сарај]], [[Капали чаршија (Истанбул)|Голема чаршија]], златната порта (главна порта за влез во градот). Во текот на [[ера на лалињата|ерата на лалињата]], архитектурата била под големо влијание на стиловите од [[Западна Европа]]: [[барок]], [[рококо]], [[империја (стил)|империјалниот стил]] и други. Концептот на отоманската архитектура се темелела главно на џамијата. Џамијата била составен дел од општеството. Во времето на класичниот период, една од главните одлики е неразделноста односно споеноста на внатрешниот двор со [[џамија]]та. Главен архитект од тоа време е [[Синан]] ([[1492]]-[[1588]]). [[Синан]] создал една нова ера не само во османлиската архитектура туку и во светската, создавајќи вкупно 334 градби во различни градови. Првата позначајна градба му била [[Џамија Шехзаде|џамијата Шехзаде]] од [[1548]] година, [[Сулејманова џамија|Сулејмановата џамија]] од [[1557]] година и [[Селимова џамија|Селимовата џамија]] во [[Едрене]].<ref name="AgostonMasters20102">{{cite book |author1=Габор Агостон |url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC |title=Енциклопедија на Отоманското Царство |author2=Брус Ала Мастерс|date=21 мај 2010 |work=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-1025-7 |page=50 | publisher=Infobase |access-date=20 јуни 2015 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151705/https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC |url-status=live }}</ref><ref name="Grove encycl-Ottoman">{{Cite book |title=Гроувова енциклопедија за исламска уметност и архитектура|publisher=Прес на Оксфордскиот универзитет |year=2009 |isbn=978-0-19-530991-1|editor-last1=M. Блум|editor-first1=Џонатан |chapter=Отоманци |editor-last2=Блер |editor-first2=Шејла С.}}</ref> Дворските уметници ја збогатиле архитектурата со многу плуралистички уметнички влијанија, како што е мешањето на традиционалната византиска уметност со елементи на кинеската уметност.<ref>{{Cite web |last=Ели Шах |title=Отоманското уметничко наследство |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/2/The%20Ottoman%20Artistic%20Legacy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213131926/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/2/The%20Ottoman%20Artistic%20Legacy |archive-date=13 февруари 2009 |access-date=26 август 2010 |publisher=Израелско министерство за надворешни работи}}</ref> Во втората половина на 16 век особено популарна станалаво употребата на [[Изничка керамика|Изнички плочки]].<ref>{{Cite book |last=Карсвел |first=Џон |title=Изничка керамика |publisher=Прес на Британскиот музеј |year=2006 |isbn=978-0-7141-2441-4 |edition=Второ |pages=75}}</ref> Во времето на султанот [[Ахмед III]] ([[1703]]-[[1730]]), османлиската архитектура, благодарение на врските си со [[Франција]] започнала да паѓа под влијание на [[барок]]от и [[рококо]]то, кои веќе биле популарно развиени во [[Западна Европа]]. Се претпоставува [[барокна архитектура|барокната архитектура]] била разработена од страна на [[Селџуци]]те.<ref>{{наведена книга |last=Хаг|first=Џон Д|title=Исламска архитектура|year=1975 |publisher=Фабер|isbn=0571148689|location=Лондон}}</ref><ref>{{наведена книга |last= Асланапа|first=Октај |title=Турска уметност и архитектура|year=1971 |publisher=Фабер|isbn=0571087817|location=Лондон}}</ref> Позначајни градби од тој период се: [[Палата Ајналикавак]] ([[1677]]-[[1679]]) и [[Нуруосманлиска џамија|Нуруосманлиската џамија]] ([[1748]]-[[1755]], првата барокна џамија во престолнината, исто така позната по својата барокна [[фонтана]]). Во текот на [[XVIII век]], во [[Топкапи-сарај]] бил додаден женскиот [[харем]], исто така во стил на барокот. По [[танзиматски реформи|танзиматските реформи]] кои делотворно го започнале процесот на европизација на империјата во [[1839]] година, новите палати и џамии биле градени во стил на [[Неокласика]], [[Барок]] и [[Рококо]]. Од ова време датираат палатите [[Долмабахче]] и [[Беглербеговскиот дворец]], како и [[Џамија Ортаќој]].<ref>Картин. Ф, 1974, ''Џамија Ортаќој'', ''Rölöve ve Restorasyon Dergisi'', 1., Анкара, p. 87–89</ref> Најпознати градби од [[XX век]] кои биле изградени во денешниот Истанбул се: [[Палата Јилдиз]], [[Палата Хедив]] итн. Во последните децении од постоењето, исто така, бил забележан развој на нов архитектонски стил наречен нов отомански стил или отоманска преродба, исто така познато како [[Прво национално архитектонско движење]],<ref name="BloomBloom20092">{{cite book |author1=Блум |first=Џонатан M. |chapter-url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA379 |title=Гроувова енциклопедија за исламска уметност и архитектура: сет од три тома|author2=Блер |author3=Шејла С. |publisher=Прес на Оксфордскиот универзитет |year=2009 |isbn=978-0-19-530991-1 |pages=379 |chapter=Кемалетин |access-date=9 март 2022 |archive-date=14 јануари 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114151707/https://www.google.com/books/edition/Grove_Encyclopedia_of_Islamic_Art_Archit/un4WcfEASZwC?hl=en&gbpv=1&pg=RA1-PA379&printsec=frontcover |url-status=live }}</ref> од архитекти како Мимар Кемаледин и Ведат Тек.{{Sfn|Фрили|2011|p=393}} ===Декоративни уметности=== {{further|Отоманска минијатура}} [[Податотека:Topkapi_Sarayi_in_time_of_Selim_I_-_left.jpg|thumb|[[Отоманска минијатура]].|upright]] Традицијата на [[Отоманска минијатура|отоманските минијатури]], насликани за илустрација на ракописи или користени во посветени албуми, била под големо влијание на персиската уметничка форма, иако вклучувала и елементи од византиската традиција на илуминација и сликарство.<ref>{{Cite journal |last=Атил |first=Есин |date=1973 |title=Отоманско минијатурно сликарство под султанот Мехмед II |url=https://www.jstor.org/stable/4629273 |journal=Арс Ориенталис |volume=9 |pages=103–120 |jstor=4629273 |issn=0571-1371 |access-date=12 август 2022 |archive-date=1 ноември 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101140443/https://www.jstor.org/stable/4629273 |url-status=live }}</ref> Грчка академија на сликари, Накашане-и-Рум, била основана во [[Топкапи-сарај]] во 15 век, додека на почетокот на следниот век била додадена слична персиска академија, Накашане-и-Ирани. ''Книгите на царскиот фестивал'' претставувале албуми што ги комеморираат прославите во Отоманското Царство со сликовити и текстуални детали. [[Отоманска илуминација|Отоманската илуминација]] опфаќа нефигуративна сликана или нацртана декоративна уметност во книги или на листови во [[мурака]] или албуми, наспроти фигуративните слики на отоманската минијатура. Била дел од отоманската книжевна уметност заедно со отоманската минијатура, [[Исламски краснопис|калиграфијата]], книговезницата и хартиениот мермер (ебру). Во земјата, илуминирани и илустрирани ракописи биле нарачувани од султанот или од администраторите на дворот. Во палатата Топкапи, овие ракописи ги создавале уметниците кои работеле во ''Накашане'', ателјето на уметниците за минијатура и илуминација. И религиозните и нерелигиозните книги можело да бидат осветлени. Исто така, листовите за албумите ''Левха'' се состоеле од осветлена калиграфија на [[тугра]], религиозни текстови, стихови од песни или поговорки и чисто украсни цртежи. Уметноста на ткаење на килими била особено значајна, теписите имале огромно значење и како украсен мебел, богат со религиозна и друга симболика и како практична грижа, бидејќи било вообичаено да се вадат чевлите во станбените простории.<ref name="foroqhi">{{Cite book |last=Фароки |first=Сураија |title=Предмети на султанот: културата и секојдневниот живот во Отоманското Царство |url=https://archive.org/details/subjectsofsultan0000faro |publisher=И.Б.Тарис |date=2005 |isbn=978-1-85043-760-4 |edition=Ново |location=Лондон |page=[https://archive.org/details/subjectsofsultan0000faro/page/152 152]}}</ref> Ткаењето на таквите теписи потекнува од номадските култури во [[Средна Азија]] (теписите се лесно пренослив облик на опремување), и на крајот се проширило во населените општества во Анадолија. Турците користеле теписи и килими не само на подот на собата, туку и ги закачувале на ѕидовите и вратите, каде што обезбедувале дополнителна изолација. Тие, исто така, најчесто биле донирани на џамии, кои често собирале големи збирки од нив.<ref name="foroqhip153">{{Cite book |last=Фароки |first=Сураија |title=Предмети на султанот: културата и секојдневниот живот во Отоманското Царство |url=https://archive.org/details/subjectsofsultan0000faro |publisher=И.Б.Тарис |date=2005 |isbn=978-1-85043-760-4 |edition=Ново |location=Лондон |page=[https://archive.org/details/subjectsofsultan0000faro/page/153 153]}}</ref> === Класична музика === {{Главна|Отоманска музика}} Отоманската класична музика била важен дел од образованието на отоманската елита. Голем број од отоманските султани биле и самите музичари и композитори, како [[Селим III]], чии композиции често се изведуваат и денес. Отоманската класична музика произлегла главно од спојот на византиската музика, ерменската музика, арапската музика и персиската музика. Композициски, таа е организирана околу ритмички единици наречени ''усул'', кои се нешто слични на [[Метрика (музика)|метриката]] во западната музика, и мелодиски единици наречени ''макам'', кои имаат одредена сличност со западните музички модуси. Употребените инструменти се мешавина од анадолски и средноазиски инструменти ([[саз]], [[баглама]], [[кеменче]]), други блискоисточни инструменти ([[Уд (македонски)|уд]], [[танбур]], [[Канон (музички инструмент)|канон]], неј) и - подоцна во традицијата - западни инструменти ([[виолина]] и [[пијано]]). Поради географската и културната поделба помеѓу главниот град и другите области, во Отоманското Царство се појавиле два широко различни стила на музика: [[Отоманска музика|Отоманската класична]] музика и народната музика. Во провинциите биле создадени неколку различни видови народна музика. Најдоминантни региони со нивните истакнати музички стилови се балканско-тракиските, североисточните (лазиски), егејските, средноанадолските, кавкашките. Некои од карактеристичните стилови биле: [[јаничарска музика]], [[ромска музика]], [[стомачен танц]], [[турска народна музика]]. Традиционалната драма во сенка наречена Караѓоз и Хаџиват била широко распространета низ земјата и прикажувала ликови кои ги претставуваат сите главни етнички и социјални групи во таа култура.<ref>{{Cite web |date=20 ноември 2006 |title=Караѓоз и Хаџиват, турска игра |url=http://www.allaboutturkey.com/karagoz.htm |access-date=20 август 2012 |publisher=Се за Турција |archive-date=24 август 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824133707/http://www.allaboutturkey.com/karagoz.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Емин Шенјер |title=Карагоз, традиционален турски театар на сенки |url=http://www.karagoz.net/english/shadowplay.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131082003/http://www.karagoz.net/english/shadowplay.htm |archive-date=31 јануари 2013 |access-date=11 февруари 2013 |publisher=Karagoz.net}}</ref> Била изведувана од еден мајстор на кукли, кој ги озвучувал сите ликови, а придружуван од тамбура (деф). Неговото потекло е нејасно, кое произлегува можеби од постара египетска традиција, или можеби од азиски извор. <gallery widths="200" heights="200"> Податотека:Surname 171b.jpg|Минијатура од ''[[Абдулџелил Левни]]'' која прикажува [[Отомански воен оркестар|Мехтеран]], музичкиот оркестар на [[Јаничар]]ите Податотека:Karagoz figures.jpg|[[Театар со сенки]] [[Караѓоз и Хаџиват]] бил широко распространет низ земјата. Податотека:Musicians and dancers from ottoman empire.jpg|Музичари и танчери кои ги забавуваат толпата, 1720 година Податотека:A Musical Gathering - Ottoman, 18th century.jpg|Музички собир во 18 век Податотека:Surname-ı Hümayun acrobacy.png|Акробација </gallery> === Кујна === {{Главна|Отоманска кујна}} [[Османлиска кујна|Отоманската кујна]] е кујна на главниот град [[Историја на отомански Цариград|Цариград]] ([[Истанбул]]) и регионалните главни градови, каде што топилницата на културите создала заедничка кујна што ја делела најголемиот дел од населението без разлика на етничката припадност.<ref>Nur İlkin - A Taste of Turkish cuisine</ref><ref>{{наведена книга |last1=Арсен | first1=Жероен |last2=Бакус | first2=Ед |year=2000 |title=Colloquial Turkish |url=http://books.google.com/books?id=7yR_icdtJ7sC&pg=PA71&dq=cuisine&lr= |publisher=Routledge |page=71 |isbn=978-0415157469 |accessdate=15 април 2009}}</ref> Оваа разновидна кујна била усовршена во кујните на [[Топкапи-сарај|Царската палата]] од готвачи донесени од одредени делови на земјата за да создадат и експериментираат со различни состојки. Креациите на кујните на Отоманската палата се филтрирале кај населението, на пример преку рамазанските настани и преку готвењето кај [[јали]]те на пашата, а оттаму се проширувале и на остатокот од населението. Голем дел од кујната на поранешните отомански територии денес потекнува од заедничката отоманска кујна, особено турската, и вклучува грчка, балканска, ерменска и блискоисточна кујна. Многу вообичаени јадења во регионот, потомци на некогаш вообичаената отоманска кујна, вклучуваат [[јогурт]], донер ќебап/гиро/шаварма, кацик/цацики, [[ајран]], [[пита]] леб, [[фета]] сирење, [[баклава]], [[лахмаџун]], [[мусака]], јуварлак, ќофте, [[бурек]], [[ракија]]/ципуро, [[мезе]], [[долма (јадење)|долма]], [[сарма]], [[ориз]], [[турско кафе]], [[суџук]], кашк, кешкек, манти, лаваш, канафе и друго. === Спорт=== [[Податотека:MedyaBJK.jpg|thumb|Членови на [[ФК Бешикташ]] во 1903 година]] Главните спортови со кои се занимавале Османлиите биле [[турско борење]], лов, [[турско стреличарство]], јавање коњи, фрлање копје, борење со раце и пливање. По европски модел започнало ширењето на популарноста на фудбалот и формирање на првите клубови во Цариград во 19 век. Водечките клубови, според временската рамка, биле [[ФК Бешикташ|Гимнастичкиот клуб Бешикташ]] (1903), [[ФК Галатасарај|Спортскиот клуб Галатасарај]] (1905), [[ФК Фенербахче|Спортскиот клуб Фенербахче]] (1907), [[ФК Анкарагучу|МКЕ Анкарагучу]] (поранешен Туран Санаткарагучу) (1910) во [[Цариград]]. Фудбалски клубови биле формирани и во други провинции, како што се спортскиот клуб Каршијака (1912), спортскиот клуб Алтај (1914) и фудбалскиот клуб Турска татковина (подоцна Улкуспор) (1914) од Измир. == Наука и технологија== {{Главна|Науката и технологијата во Отоманското Царство}} [[Податотека:Istambul observatory in 1577.jpg|thumb| [[Цариградска опсерваторија]] од 1577 година]] [[Image:piri reis harita.jpg|thumb|[[Карта на Пири Рејс]].]] За време на своето постоење, Отоманското Царство постигнало значителен напредок во науката и технологијата, во широк спектар на области, вклучувајќи ја [[математика]]та, [[астрономија]]та и [[медицина]]та. Во врска со претпоставената зависност од астрономијата од филозофијата, Али Кушчи (1403–1474) ја отфрлил [[аристотелска физика|аристотелската физика]] и целосно ја одделил природната филозофија од [[исламска астрономија|исламската астрономија]], дозволувајќи и на астрономијата да стане чисто емпириска и математичка наука. Ова му овозможило да ги истражи алтернативите на аристотелскиот поим за неподвижна [[Земја]], бидејќи тој наместо тоа ја истражувал идејата за подвижна Земја. Тој предложил емпириски докази за вртењето на Земјата преку неговото набудување на [[Комета|кометите]] и заклучил, врз основа на емпиризмот, а не на шпекулативната филозофија, дека теоријата на подвижната Земја е исто толку веројатна и вистинска како и стационарната теорија на Земјата<ref name=Ragep>{{Harv|Рагеп|2001a}}</ref><ref>Ф. Џамил Рагеп (2001), „''Ослободување на астрономијата од филозофијата: аспект на исламското влијание врз науката''“, „Озирис“, втора серија, том 16, ''Науката во теистички контексти: когнитивни димензии'', стр. 49-64, 66-71.</ref> Тој исто така ги подобрил планетарните модели на [[Хаџе Насирудин Туси]] и претставил алтернативен планетарски модел за [[Меркур (планета)|Меркур]]<ref>[[Џорџ Сабила]], „''Арапски планетарни теории по единаесеттиот век од нашата ера''“, во Ружди Рашид и Регис Морелон (1996), „''Енциклопедија на историјата на арапската наука''“, стр. 58-127 [123–124], ''[[Routledge]]'', {{ISBN|0415124107}}.</ref>. Таки ал-Дин ја изградил [[Цариградска опсерваторија|Цариградската опсерваторија]] во [[1577]] година, каде изведувал астрономски набудувања до [[1580]] година. Тој изработил астрономска книга и астрономски каталози што биле поточни од оние на неговите современици. Тој исто така бил првиот астроном кој употребил децимални номинации во своите забелешки, наместо сексуалните фракции што ги користеле неговите современици и претходници. Тој измислил и други други астрономски инструменти, вклучувајќи точни механички астрономски часовници од 1556 до 1580 година. Поради неговиот часовник за набудување и други поточни инструменти, вредностите на Таки биле поточни<ref name=Tekeli>Севим Текели, „Таки ал-Дин“, во Хелаин Селин (1997), „''Енциклопедија на историјата на науката, технологијата и медицината во незападните култури'''', ''Kluwer Academic Publishers'', {{ISBN|0792340663}}.</ref>. По уништувањето на Цариградската опсерваторија во 1580 година, астрономската активност стагнирала во Отоманското Царство, сè до воведувањето на [[копернички хелиоцентризам]] во 1660 година, кога османлискиот научник Ибрахим Ефенди го превел францускиот астрономски труд на Ноел Дурет (напишан во 1637 година) на [[арапски]].<ref>{{Наведено списание|last=Закен|first=Авнер Ben|year=2004|title=Небесата на небото и небесата на срцето: отоманскиот културен контекст за воведување на посткоперниканската астрономија|journal=Британски весник за историја на науката|publisher=Прес на универзитетот Кембриџ|volume=37|pages=1–28|doi=10.1017/S0007087403005302}}</ref> Османлискиот адмирал [[Пири Рејс]] бил навигатор, географ и картограф активен во раните 1500-ти. Тој денес е познат по своите мапи и графикони собрани во неговата „Книга за навигација“ и по неговата [[Карта на Пири Рејс]], една од најстарите мапи на [[Америка]] што сè уште постои. Медицината во Отоманското Царство се практикувала во скоро сите места на општеството бидејќи лекарите третирале пациенти во домови, пазари и во болници. Третманот на овие различни локации бил генерално ист, но различни модалитети на лекување постоеле низ целото Отоманско Царство. Различни методологии вклучувале хуморални принципи, куративна медицина, превентивна медицина и [[пророчка медицина]]. Еден од оригиналните градежни блокови на раната отоманска медицина биле [[хуморална теорија|хуморализмот]], а концептот на заболување бил резултат на нерамнотежа меѓу четирите хумори на телото. Четирите физиолошки хумори поврзани со еден од четирите елементи: крв и воздух, слуз и вода, црна жолчка и земја, жолта жолчка и оган<ref>{{Citation|last1=Тургут|first1=Мехмет|title=Медицина во Отоманското Царство|date=2008|encyclopedia=Енциклопедија на историјата на науката, технологијата и медицината во незападните култури|pages=1–11|editor-last=Селин|editor-first=Хелание|publisher=Спрингер|language=en|doi=10.1007/978-94-007-3934-5_9955-1|isbn=978-94-007-3934-5|last2=Акчичек|first2=Ибрахим Ерен|last3=Тургут|first3=Ахмет Тунџај|last4=ЈАзиџи|first4=Јуксел Ајдин}}</ref>. Првата отоманска болница била основана во [[Фатих џамија|Комплексот Фатих]], ''дарушифа'', во [[1470]] година и истата била затворена во [[1824]] година<ref name=":03">{{Наведена книга|title=Историја на османлиската држава, општество и цивилизација|last=Ихсаноглу|first=Екмеледин|publisher=IRCICA|year=2002|location=Истанбул|pages=400}}</ref>. Забележителна отоманска медицинска литература ја вклучува работата на еврејскиот лекар Муса б. Хамун кој напишал една од првите литератури пред сè за [[стоматологија]]та<ref name=":12">{{Наведена книга|title=Историја на османлиската држава, општество и цивилизација|last=Ишсаноглу |first=Екмеледин|publisher=IRCICA|year=2002|location=Истанбул|pages=400–506}}</ref> Во 1559 година, Таки ал-Дин измислил шестцилиндрична пумпа „Моноблок“. Тој исто така изумил и механички [[астрономски часовник]], способен да уклучи аларм во секое време одредено од корисникот. Тој го опишал часовникот во својата книга, ''Најсветлите ѕвезди за изградба на механички часовници'' (''Al-Kawākib al-durriyya fī wadh' al-bankāmat al-dawriyya''), објавена во [[1559]] година, како и часовник за набудување за да помогне во набудувањата во неговата [[Цариградска опсерваторија]]. Во [[1551]] година, Таки ел-Дин опишал ран пример на импулсна [[турбина]] со [[пареа]] и исто така забележал практични апликации за турбина со пареа како главен двигател за вртење, предвидувајќи ја подоцнежната импулсна турбина на [[Џовани Бранка]] од [[1629]] година. Пример за часовник со кој се мери времето за неколку минути бил создаден од отоманскиот часовничар, Месур Ших Деде, во [[1702]] година<ref>{{Наведено списание|title=Турските часовници на Топкапи|first=Пол|last=Хортон|year=1977|journal=Saudi Aramco World, July–August 1977|pages=10–13|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197704/topkapi.s.turkish.timepieces.htm|accessdate=12 јули 2008|archive-date=2008-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20081122021637/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197704/topkapi.s.turkish.timepieces.htm|url-status=dead}}</ref>. == Поврзано == {{Portal|Отоманско Царство|image=Topcu_arma.jpg}} {{sisterlinks|Отоманско Царство}} * [[Список на отомански султани]] * [[Список на Валиде султан]] * [[Список на големи везири на Отоманското Царство]] * [[Список на отомански валии во Египет]] * [[Список на паши во Алжир]] * [[Список на отомански министри за финасии]] * [[Список на партии во Отоманското Царство]] * [[Список на адмирали во Отоманското Царство]] * [[Административна поделба на Отоманското Царство]] * [[Список на отомански територии]] * [[Список на вазални земји на Отоманското Царство]] * [[Список на отомански опсади]] * [[Список на битки на Отоманското Царство]] * [[Список на договори на Отоманското Царство]] * [[Хронологија на Отоманското Царство]] {{-}} == Белешки== {{Notelist}} == Наводи == {{Наводи|3}} == Литература == * Barkey, Karen. ''Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective.'' (2008) 357pp [http://www.amazon.com/Empire-Difference-Ottomans-Comparative-Perspective/dp/0521715334/ref=sr_1_7?ie=UTF8&s=books&qid=1240307430&sr=1-7 Amazon.com], excerpt and text search * Creasy, Sir Edward Shepherd. ''History of the Ottoman Turks: From the beginning of their empire to the present time''. R. Bentley and Son, 1877. * Finkel, Caroline. ''Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923''. John Murray, 2005. ISBN 0-7195-5513-2. [http://www.amazon.com/Osmans-Dream-History-Ottoman-Empire/dp/0465023967/ref=sr_1_6?ie=UTF8&s=books&qid=1196874589&sr=8-6 Amazon.com], excerpt and text search * Goodwin, Jason. ''Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire'' (2003) [http://www.amazon.com/Lords-Horizons-History-Ottoman-Empire/dp/0312420668/ref=sr_1_16?ie=UTF8&s=books&qid=1196874589&sr=8-16 Amazon.com], excerpt and text search * Heywood, Colin. ''Writing Ottoman History: Documents and Interpretations.'' Ashgate, 2002. 376 pp. * Imber, Colin. ''The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power''. Palgrave Macmillan, 2002. ISBN 0-333-61386-4. * Inalcik, Halil and Quataert, Donald, ed. ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.'' 1995. 1026 pp. * Itzkowitz, Norman. ''Ottoman Empire and Islamic Tradition.'' 1972. * Kinross, Lord. ''Ottoman Centuries'' (1979) * Levy, Avigdor, ed. ''Jews, Turks, Ottomans: A Shared History, Fifteenth to the Twentieth Century.'' (2002). 304 pp. * McCarthy, Justin. ''The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923'' 1997 [http://www.questia.com/read/58745078 Questian.com], online edition * Mansel, Philip. ''Istanbul: City of the World's Desire, 1453–1924''. Gardners Books, 1997. ISBN 0-14-026246-6. * Ochsenwald, William, and Sydney Nettleton Fisher. ''The Middle East: A History'' (2003) [http://www.amazon.com/Middle-East-History-William-Ochsenwald/dp/0072442336/ref=sr_1_14?ie=UTF8&s=books&qid=1196874166&sr=8-14 Amazon.com], excerpt and text search * Pamuk, Sevket. ''A Monetary History of the Ottoman Empire.'' 1999. 276 pp. * Quataert, Donald. ''The Ottoman Empire, 1700–1922'' (2005), standard scholarly survey [http://www.amazon.com/Ottoman-1700-1922-Approaches-European-History/dp/0521547822/ref=sr_1_2?ie=UTF8&s=books&qid=1196874589&sr=8-2 Amazon.com], excerpt and text search ISBN 0-521-54782-2. * Rogan, Eugene. ''The Arabs. A History''. London, Allen Lane. 2009 ISBN 978-0-7139-9903-7 * Shaw, Stanford J., and Ezel Kural Shaw. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol. 1,'' 1977. * Somel, Selcuk Aksin. ''Historical Dictionary of the Ottoman Empire.'' (2003). 399 pp. * {{наведена книга | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | year=2009 | isbn=978-0275988760 }} * {{1911}} === До 1830 === * Braude, Benjamin, and Bernard Lewis, eds. ''Christians and Jews in the Ottoman Empire: The Functioning of a Plural Society '' (1982) [http://www.questia.com/read/52272246 Questia.com], online edition * Clot, André. ''Suleiman the Magnificent.'' 1993. 399 pp * Goffman, Daniel. ''The Ottoman Empire and Early Modern Europe'' (2002) [http://www.questia.com/read/107381987 Questia.com], online edition * Guilmartin, John F., Jr. "Ideology and Conflict: The Wars of the Ottoman Empire, 1453–1606", ''Journal of Interdisciplinary History'', (Spring 1988) '''18''':4., pp721–747. * Holt, P. M. ''Egypt and the Fertile Crescent, 1516–1922: A Political History.'' 1966. * Kunt, Metin and Woodhead, Christine, ed. ''Süleyman the Magnificent and His Age: The Ottoman Empire in the Early Modern World.'' 1995. 218 pp. * Leiner, Frederick C. ''The end of Barbary terror : America's 1815 war against the pirates of North Africa''. New York : Oxford University Press, 2006. * Lybyer, Albert Howe. ''The Government of the Ottoman Empire in the Time of Suleiman the Magnificent''. AMS Press, 1978. ISBN 0-404-14681-3. * Melis, Nicola, "The importance of Hormuz for Luso-Ottoman Gulf-centred policies in the 16th century: Some observations based on contemporary sources", in R. Loureiro-D. Couto (eds.), ''Revisiting Hormuz - Portuguese Interactions in the Persian Gulf Region in the Early Modern Period'', "Maritime Asia" 19, Fundação Calouste Gulbenkian/Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2008, pp.&nbsp;107–120. * Murphy, Rhoads ''Ottoman Warfare 1500–1700'' (1999) 278 pp. * Necipoğlu, Gülru. ''Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapı Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries''. MIT Press, 1991. ISBN 0-262-14050-0. * Parry, V.J. ''A History of the Ottoman Empire to 1730'' (1976) * Pierce, Leslie P. ''The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire.'' 1993. 374 pp. * Shaw, Stanford J. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol I; Empire of Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1290–1808''. Cambridge University Press, 1976. ISBN 978-0-521-21280-9. * Turnbull, Stephen. ''The Ottoman Empire 1326–1699'' (2003) 95 pp [http://www.questia.com/read/108569306 Questia.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111123090601/http://www.questia.com/read/108569306 |date=2011-11-23 }}, online edition * Wheatcroft, Andrew. ''The Ottomans.'' 384 pp. === По 1830 === * Ahmad, Feroz. ''The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908–1914'', (1969). * Arnold, Guy. ''Historical Dictionary of the Crimean War.'' (2002). 179 pp. * Berend, Tibor Iván, ''History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century'', University of California Press Ltd, 2003. * Black, Cyril E., and L. Carl Brown. ''Modernization in the Middle East: The Ottoman Empire and Its Afro-Asian Successors.'' 1992. * Cleveland, William L. "The Ottoman and Safavid Empires: A New Imperial Synthesis" in ''A History of the Modern Middle East''. Westview Press, 2004. pp37–56. ISBN 0-8133-4048-9. * Erickson, Edward J. ''Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War'' (2000) [http://www.amazon.com/Ordered-Die-History-Contributions-Military/dp/0313315167/ref=sr_1_5?ie=UTF8&s=books&qid=1196874166&sr=8-5 Amazon.com], excerpt and text search * Faroqhi, Suraiya. ''Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire.'' (2000) 358 pp. * Findley, Carter. ''Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire.'' 1980. * Fortna, Benjamin C. ''Imperial Classroom: Islam, the State, and Education in the Late Ottoman Empire.'' (2002) 280 pp. * Fromkin, David. ''A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East'' (2001) [http://www.amazon.com/Peace-End-All-Ottoman-Creation/dp/0805068848/ref=sr_1_10?ie=UTF8&s=books&qid=1196874166&sr=8-10 Amazon.com], excerpt and text search * Göçek, Fatma Müge. ''Rise of the Bourgeoisie, Demise of Empire: Ottoman Westernization and Social Change.'' (1996). 220 pp. * Hale, William. ''Turkish Foreign Policy, 1774–2000.'' (2000). 375 pp. * Hanioglu, M. Sukru. ''A Brief History of the Late Ottoman Empire'' (2008) [http://www.amazon.com/Brief-History-Late-Ottoman-Empire/dp/0691134529/ref=sr_1_5?ie=UTF8&s=books&qid=1261350646&sr=1-5 Amazon.com], excerpt and text search * Inalcik, Halil and Quataert, Donald, ed. ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.'' 1995. 1026 pp. * Jelavich, Barbara. ''History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries''. Cambridge University Press, 1983. ISBN 0-521-25249-0. * Karpat, Kemal. ''Ottoman Population, 1830–1914'' 1985. * Karpat, Kemal H. ''The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State.'' (2001). 533 pp. * Kayali, Hasan. ''Arabs and Young Turks: Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918'' (1997); [http://content.cdlib.org/ark:/13030/ft7n39p1dn/?&query=&brand=ucpress CDlib.org], complete text online * Kushner, David. ''The Rise of Turkish Nationalism, 1876–1908.'' 1977. * McCarthy, Justin. ''The Ottoman Peoples and the End of Empire''. Hodder Arnold, 2001. ISBN 0-340-70657-0. * Miller, William. ''The Ottoman Empire, 1801–1913.'' (1913) ,[http://books.google.com/books?id=1wpFAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=intitle:The+intitle:Ottoman+intitle:Empire+intitle:1801+intitle:1913&lr=&num=30&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES Books.Google.com] full text online * Owen, Roger. ''The Middle East in the World Economy, 1800–1914.'' (1981) * Quataert, Donald. ''Social Disintegration and Popular Resistance in the Ottoman Empire, 1881–1908.'' 1983. * Shaw, Stanford J., and Ezel Kural Shaw. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol. 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey, 1808–1975.'' (1977). [http://www.amazon.com/History-Ottoman-Empire-Modern-Turkey/dp/0521291666/ref=sr_1_2?ie=UTF8&s=books&qid=1196874166&sr=8-2 Amazon.com], excerpt and text search * Toledano, Ehud R. ''The Ottoman Slave Trade and Its Suppression, 1840–1890.'' (1982) == Надворешни врски == === Англиски === * [http://www.umich.edu/~turkish/ottemp.html The Ottoman Empire: Resources - University of Michigan] * [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html The Ottoman Empire: A Chronogical Outline] * [http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM World Civilizations: The Ottomans] — a comprehensive site that covers much about the Ottoman state and government * [http://aton.ttu.edu Turkish Oral Narrative] * [http://www.theottomans.org Information about Ottomans] * {{PDFlink|[http://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf Forced population transfers in early Ottoman imperial policy]|566&nbsp;[[Kibibyte|KiB]]<!-- application/pdf, 580460 bytes -->}} - covers the period 1300-1600 * [http://muze.sabanciuniv.edu/collection/collection.php?lngCollectionID=11&bytLanguageID=2 The Sakıp Sabancı Collection of Ottoman Calligraphy ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080423225331/http://muze.sabanciuniv.edu/collection/collection.php?lngCollectionID=11&bytLanguageID=2 |date=2008-04-23 }} * [http://ottomanblog.wordpress.com Ottomans History Blog] === Турски === * [http://www.barbaros.biz/DOWNLOAD.htm Download Ottoman Pictures] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090223075746/http://www.barbaros.biz/DOWNLOAD.htm |date=2009-02-23 }} "Отоманско Царство" * [http://www.theottomans.org/turkce/index.asp Osmanlı İmparatorluğu Hakkında bilgi...] * [http://dilbilimi.net/osmanli_arastirmalari.htm Ottoman Studies Resources in Internet] {{Територијална хронологија на Отоманското Царство}} {{Отоманско Царство}} {{Османлиски султани}} {{избрана статија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Отоманско Царство| ]] [[Категорија:Поранешни држави во Европа]] [[Категорија:Поранешни царства]] [[Категорија:Поранешни монархии]] [[Категорија:Калифати]] [[Категорија:Поранешни туркиски држави]] [[Категорија:Историја на туркиските народи]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1923 година]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1922 година]] h60xgvj3k6i3h9lcz2ld4kz8i7s2q6e Александар III Македонски 0 1485 5574912 5543695 2026-06-10T12:38:13Z Buli 2648 5574912 wikitext text/x-wiki {{заштитено-анон}} ::''За други историски личности со името Александар III, видете [[Александар III]].'' {{Infobox royalty | name = Александар Велики | title = | image = Alexander Mosaic detail of Alexander the Great (3x4 cropped).jpg | caption = Детаљ од ''[[Александров мозаик|Александровиот мозаик]]'' (создаден {{circa}} 120–100 г. пр.н.е.) | succession = [[Список на кралеви на Античка Македонија|Крал на Македонија]] | reign = октомври 336 – јуни 323 г. пр.н.е. | predecessor = [[Филип II Македонски|Филип II]] | successor = [[Филип III Аридеј|Филип III]] | succession3 = [[Список на фараони|Фараон на Египет]] | reign3 = 332–323 г. пр.н.е. | predecessor3 = [[Дариј III]] | successor3 = Филип III | succession4 = [[Крал на Персија]] | reign4 = 330–323 г. пр.н.е. | predecessor4 = Дариј III | successor4 = Филип III | full_name = | spouse = {{hlist|[[Роксана]]|[[Статеира]] }} | issue = | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | house = [[Аргеади]] | house_type = Династија | father = [[Филип II Македонски]] | mother = [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] | birth_date = 20 или 21 јули 356 г. пр.н.е. | birth_place = [[Пела]], [[Античка Македонија|Македонија]] | death_date = 10 или 11 јуни 323 г. пр.н.е. (возр. 32)<!-- 32 years, 10 months and 20 days (approx.) --> | death_place = [[Вавилон]], [[Македонија|Македонска Империја]] | religion = }} '''Александар III Македонски''' или '''Александар Велики''' ([[Пела]], [[20 јули|20]]/[[21 јули]] [[356 п.н.е.|356]] — [[Вавилон]], [[10 јуни|10]]/[[11 јуни]] [[323 п.н.е.|323 г. п.н.е.]]) — [[Антички Македонци|античко-македонски]] крал од династијата [[Аргеади]], син на [[Филип II Македонски]] и [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]], ќерка на молоскиот владетел Неоптолем. [[Римјани]]те му го дале прекарот ''Magnus'' — „Велик“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mn.mk/makedonski-legendi/4684-Aleksandar-III-Makedonski|title=Александар III Македонски|work=Македонска нација|language=mk-mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219195230/https://mn.mk/makedonski-legendi/4684-Aleksandar-III-Makedonski|archive-date=2022-02-19|accessdate=2022-02-19}}</ref> Бил воспитуван во духот на македонската аристократска традиција. На тринаесетгодишна возраст бил подучуван од [[филозоф]]от [[Аристотел]] во неговото училиште во тогашниот град [[Миеза]] наречено [[Миески нимфеј]], западно од денешното село [[Копаново]], [[Негушко]]. Неговото образование ги опфаќало: [[поезија]]та, [[астрономија]]та, [[геометрија]]та, [[реторика]]та, натпреварите во [[Гимнастика|гимнастички]] вежби, јавањето и [[лов]]от. На шеснаесетгодишна возраст, Филип му го доверил управувањето над [[Античка Македонија|Македонија]], додека тој бил во поход против [[Византион]]. Првиот поход на Александар бил против [[Мајди]]те, [[племе]] во горниот тек на реката [[Стримон]], кога ја извојувал првата воена победа и го основал град под името Александрополис, прв од многуте кои подоцна ги подигнал. На осумнаесетгодишна возраст учествувал во славната [[Битка кај Херонеја (338 пр. н.е.)|Битка кај Хајронеја]], заедно со својот татко Филип, кога здружените сили на [[Грци|Хелените]] биле разбиени. По убиството на Филип, Македонското собрание го прогласило за владетел на [[Македонија]]. Како македонски [[крал]], неговата прва воена акција била насочена против хеленските полиси кои се обиделе да ја отфрлат македонската власт. Александар ги принудил да го потврдат [[Корински договор|Коринскиот договор]], според кој тој ја наследува титулата ''Хегемон на Хелените''. Во [[335 п.н.е.|335 г. п.н.е.]], ги поразил [[Трибали]]те и нивните сојузници [[Гети]]те и преку илирската територија се спушил во Хелада, каде што започнало ново востание насочено против македонската власт, потикнато од [[Демостен]], со центар во [[Теба]]. Александар ги поразил [[Теба (Грција)|Тебанците]] и ја принудил [[Атина]] да го прифати понудениот мировен договор. Во [[334 п.н.е.|334 год. п.н.е.]], со 40.000 војници го започнал својот поход против [[Персија (област)|Персија]] и навлегол во [[Мала Азија]] преку Хелеспонт, кај Сест. Првиот судир со персиската војска се случил кај реката Граник на Пропонтида. По победата, Александар продолжил со својот пробив. Градот Сард се предал без борба, а во градовите во Ајолида и Јонија, меѓу кој бил и [[Ефес]], го пречекале како ослободител. Единствено [[Милет]] и Халикарнас се спротивставиле. По овие освојувања ја поделил војската на два дела, едниот дел на чело со Парменион заминал во Сард каде што требало да презими, а другиот дел тргнал во поход преку Карија, Ликија и Памфилија, освојувајќи ги сите градови и тврдини. Во [[333 п.н.е.|333 г. п.н.е.]], во Гордион, престолнината на [[Бриги|фригиските]] кралеви (Гордиј и Мида), се собрала целата војска. Тука, според една легенда, Александар го пресекол со меч неразврзливиот гордиев јазол, со што го исполнува пророштвото дека ќе загосподари со [[Азија]]. Во освоените територии најчесто го задржувал постојниот административен систем: сатрапиите — основни административни единици на чело со сатрапи, а најчесто [[Персијци]]те, ја имале цивилната и воената власт, освен во [[Лидија]], каде што бил поставен Македонец. Финансиската власт ја раководеле Македонци, а македонската војска ја контролира освоената територија. Првата битка со ''големиот крал'' (крал на кралевите) [[Дариј III]] се случила [[битка кај Ис|кај Ис]] во [[333 п.н.е.|333 г. п.н.е.]], каде што Александар со својата војска победил, а Дариј избегал од бојното поле. Во [[Феникија]] ги освоил градовите [[Тир]] и [[Газа (град)|Газа]]. Во [[Египет]] бил дочекан како ослободител и бил прогласен за [[фараон]]. Во градот [[Мемфис (Египет)|Мемфис]], египетските [[Свештенство|свештеници]] му ја предале двојната круна на египетските фарони. Во 331 г. п.н.е., на делтата на реката [[Нил]] го основал градот [[Александрија]]. Преку [[Сирија]], навлегол во северна [[Месопотамија]]. Во 331 г. п.н.е. во [[Битката кај Гавгамела]] извојувал победа против бројна персиска војска. По победата, се прогласил за крал на Азија и влегол во градот [[Вавилон]], еден од главните центри на [[Персиско царство|Персиското Царство]]. Отаму, продолжил кон срцето на Персија и ја освоил [[Суза]], втората престолнина на персиската држава, а набргу во негови раце се нашол и градот Екбатана. Неговата потера на персискиот крал Дариј завршила во Хекантопил, каде што било пронајдено телото на Дариј Кодоман (бил убиен од персисикиот сатрап Бес). По закопувањето на Дариј, со сите кралски почести, Александар како персиски крал се упатил на север кон Хирканија и Партија, области на југ од [[Касписко Море|Каспиското Море]]. Во периодот помеѓу 330 — 327 г. п.н.е., Александар престојувал во Бактрија и Согдијана. Во Бактрија во 327 г. п.н.е., се оженил со иранката Роксана, која подоцна го родила неговиот син Александар. Во походот во [[Индија]], кај реката Хидасп во 326 г. п.н.е., Александар ја водел својата последната битка против Пор, кралот на Пенџап. По големата победа над овој индиски владетел, ги присоединил земјите од оваа страна на [[Инд]] кон својата империја. На местото на Битката кај Хидасп, Александар го основал градот Никаи (Победа), а во близина подигнал уште еден град, наречен Букефала, во чест на неговиот коњ [[Букефал]]. На бреговите на реката Хифаст подигнал дванаесет жртвеници на [[бог]]овите и столб на кој пишувало: „Овде застанал Александар“. На врќање од Индија, на брегот на реката Инд, основал нова Александрија, еден од 17-те градови под ова име. На брегот на [[Индиски Океан|Индискиот Океан]], неговата војска се поделила на два дела, едната под команда на Александар се движела по копно, а другата под команда на Неарх, пловела 80 дена. По враќањето од својот индиски поход, Александар планирал нови походи. Тој наредил да се извршат подготовки за поморско патување околу [[Арапски Полуостров|Арапскиот Полуостров]] до [[Картагина]] и до [[остров]]ите на [[Херакле]] (Мелкарт), најстариот теснец меѓу [[Европа]] и [[Африка]] (денес [[Гибралтар]]). Овие планови, пропаднале поради неговата [[смрт]]. Александар останува запаметен како еден од најголемите освојувачи во историјата на човештвото и непобедив воин, творец на Новиот Свет, на новата епоха позната како [[хеленизам]], на новиот поредок. == Детство == [[Податотека:Alexander-Statue-Skopje.jpg|250px|мини|десно|Споменикот на Александар на плоштадот во Скопје]] Александар се родил од бракот на [[Филип II Македонски|Филип]] со [[епир]]ската принцеза [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] во 356 п.н.е. на почетокот на месецот [[хекатомбајон]] кој [[Македонци]]те го нарекувале [[лоос]] и тоа во шестиот ден, кога во [[Ефес]] е запален и храмот на [[Артемида]]. Плутарх наведува дека неговото раѓање им било претскажано на Филип и Олимпија. Имено, Олимпијада сонувала дека еден [[гром]] удрил во нејзиното тело и целата ја запалил. Разбирливо, нејзиниот мистичен [[ум]] веднаш го поврзал громот со [[Зевс]] (Зевс–Амон, Зевс–Најос) и истиот го сметала како израз на личниот интерес на овој бог заштитник за нејзиното семејство и нејзината идна плодност. Филип пак, сонувал сон во кој ја запечатил утробата на Олимпијада со еден печат на кој имало отпечаток со лав. Кога му ги раскажале соништата на дворскиот пророк Аристандар од Телмес, тој веднаш заклучил дека Олимпијада е бремена и носи дете кое ќе има лавовски карактер. Истиот ден кога му се родил првиот син, кај Филип стигнале гласници кои го известиле за победата над [[Илири]]те и за победата на неговиот коњ на [[Олимписки трки|Олимписките трки]]. Посебните особини кои Александар ги покажувал од мал ја оправдале надежта на Филип дека во неговиот син се наоѓа посакуваниот наследник. Александар во него ги споил многуте карактерни црти од обата свои родители. Од неговата мајка, темпераментна жена подложна на мистицизмот, ја наследил страсната и помалку тврдоглава личност, ирационален копнеж за непознатото и верба во посебна [[херој]]ска слава. Од татко си ја презел нескротливата волја и енергија, нескротилив карактер, храброст, слава, војнички дар и извонредно практичен дух. Неговата мајка му била поблиска по душа и влијанието на оваа жена оставила неизбришлива трага врз него. Татковиот пак, дипломатски, војнички и политички успех го поттикнало неговото честољубие и ги разгорил неговите соништа за водство и слава. Кај [[Плутарх]] се спомнува дека „Александар не сакал да го добие од својот татко златото, раскошот и уживањето, туку го сакал кралството кое ќе му пружи можност за борби, војни и дела полни со чест и слава”. Александар ја имал и среќата да стане ученик на еден од најголемите [[филозоф]]и во [[антика]]та. Кога Александар имал четиринаесет години, Филип го довел [[Аристотел]] во Македонија и му го доверил воспитувањето на својот син. Аристотел тогаш имал околу четириесет години и сѐ уште бил далеку од неговата понатамошна слава. Тој бил зет и пријател на малоазискиот владетел [[Хермиј]], кој пак со Филип одржувал добри пријателски односи. По смртта на [[Платон]], Аристотел се повлекол на дворот на Хермиј, каде се наоѓал и кога Филип го повикал во Македонија. Средбата на Аристотел со младиот Александар се прикажува како „еден од најголемите моменти во историјата на човештвото.” Иако Александар тогаш уште бил дете и потенцијален престолонаследник, а Аристотел уште не ја започнал неговата плодна научна дејност која ќе го прослави низ вековите, подоцна првиот ќе стане генијален, херојски настроен [[војсководец]] и обединител на [[Азија]] и [[Европа]], а вториот – генијален филозоф, во кој се созреала и кулминирала двовековната филозофска и научна мисла на [[Хелени]]те. Во малото место [[Миеза]], во внатрешноста на Македонија, во [[Миески нимфеј|Миескиот нимфеј]] (денешна месност Извор кај [[Копаново]], [[Негушко]]), идниот крал и неговите другари врсници биле воспитувани во хеленски дух. Аристотел не сметал дека на идниот владетел му е потребна посебна настава која практично би го подготвувала за должноста која го чекала. Часовите по [[Гимнастика|гимнастички вежби]], [[јавање]], [[лов]] и игри се замениле со читање песни и разговори за [[поезија]]та, со учење [[геометрија]], [[астрономија]], [[реторика]] и [[еристика]]. Аристотел на својот млад воспитаник му влел огромна љубов кон песната. Тој за него ги рецитирал песните на [[Хомер]] и Александар никогаш не се одделувал од овие дела. Негови омилени јунаци биле [[Херакле]] и [[Ахил]], кои ги сметал за свои предци. На влијанието на Аристотел врз учењето на Александар, може да се препише и неговото големо интересирање за природните науки, по што и неговите освојувачки војни често добивале карактер на истражувачки [[Експедиција|експедиции]] кои ги збогатиле [[географија]]та, [[етнологија]]та, [[биологија]]та, [[ботаника]]та, [[метеорологија]]та и многу други науки. [[Податотека:Ancient Macedonian Symbol.jpg|thumb|300px|Македонското сонце со кралската дијадема во сончевата топка — симбол на Античко-македонското Царство]] Меѓутоа, во политички поглед, вистинско разбирање меѓу Александар и неговиот учител немало никогаш. Во својот став кон [[Варвар]]ите, Александар повеќе бил следбеник на [[Антистен]]овата школа која била долга традиција на македонскиот двор, а не на Аристотеловата. Аристотел останал на македонскиот двор до стапувањето на Александар на престолот на Македонија, но неговата наставничка мисија траела најмногу уште три години. Младиот владетел и покрај подучувањата од Аристотел останал варварин, се научил да ја почитува културата на [[Хелада]] и сонувал за распространување на таа култура на Исток. Меѓутоа, Александар ја потценувал тромоста и отпорната сила на источниот дух, а и големината и длабочината на источната култура. Квантитетот на [[Азија]] излегол премногу крупен спрема квалитетот на Хелада. Во моментот на најголемата слава, во Александар победил духот на Истокот. Тој покрај повеќето жени се оженил и со ќерката на [[Дариј III]], ја зел [[Персија|персиската]] круна и се облекувал како персиските кралеви, го вовел во [[Европа]] источниот поим „крал [[по милост Божја]]“ и најпосле ја запрепастил Хелада кога во величествен стил изјавил дека тој е [[бог]]. Хелада на тоа се смеела, а Александар се опивал до бесвест, која подоцна го довела и до смрт. == Доаѓање на власт == Александар станал крал на Македонија во [[336 п.н.е.]], на дваесетгодишна возраст, по убиството на неговиот татко [[Филип II Македонски|Филип II]]. Грчките градови како Атина и Теба, кои морале да му се покоруваат на Филип, виделе можност да си ја повратат целосната независност во доаѓањето на младиот крал. Александар на тоа брзо се спротивставил и Теба, која била најактивна против него, веднаш се предала кога тој со својата војска се појавил пред нејзините порти. По ова, грчките градови, на собирот кај [[Коринтски Провлак|Коринтскиот Провлак]], со исклучок на Спартанците, го избрале за командант против [[Персија (област)|Персија]], како што претходно бил и татко му Филип. Следната година (335 г. п.н.е.) Александар ги нападнал Тракијците и Илирите за да ја обезбеди северната граница на Македонија до [[Дунав]]. Додека тој победнички војувал на север, Тебанците и Атињаните повторно се побуниле. Александар реагирал веднаш и сурово: Теба, која давала најсилен отпор, била освоена со големо крвопролевање, градот бил разурнат, а неговата територија разделена меѓу останатите беотијски градови. Тебанците биле продадени во ропство, а само свештениците, потомците на поетот [[Пиндар]], и приврзаниците на Македонија биле поштедени. == Период на освојувањa == [[Податотека:MacedonEmpire.jpg|thumb|350px|Карта на царството на Александар 334 — 323.г. п.н.е.]] === Падот на Персија === Армијата на Александар ги минала [[Дарданели]]те со околу 42.000 војници од Македонија, разни грчки градови-држави, како и платеници и пратеници од [[Тракија]], [[Пајонија]] и [[Илирија]]. По почетната победа против персиските сили во [[Битка кај Граник|Битката кај Граник]], Александар го прифатил предавањето на провинциската престолнина и богатствата на градот [[Сардис]], и продолжил по јонското крајбрежје. Кај Халикарнас (денес [[Бодрум]] во Турција) Александар успешно ја спровел првата од многуте опсади, принудувајќи ги своите противници — платеничкиот капетан Мемнон од Родос и Оронтобатес, персискиот сатрап од Карија, да се повлечат преку морето. Александар ја препуштил Карија на Ада, која била владетел на Карија пред да биде сменета од нејзиниот брат Пиксодарус. Од Халикарнас Александар продолжил во планинската Ликија и Памфилијската рамнина (близу денешна [[Анталија]], Турција), преземајќи контрола над сите крајбрежни градови. Од Памфилија натаму, брегот немал позначајни пристаништа и затоа Александар продолжил кон копното. Кај Термес Александар го покорил, но не го нападнал Писидијскиот град. Во античкиот град Гордиум, Александар го одврзал дотогаш нерешливиот [[Гордиев јазол]], загатка која според легендите била решлива само од идниот „крал на Азија“. Според една од приказните, тој едноставно го пресекол јазолот со сабјата. Според друга, го одврзал така што го извадил делот од двоколката околу кој бил врзан. Армијата на Александар ги минала Цилицијските порти, ја сретнала и поразила главната персиска војска под команда на [[Дариј III]] во [[Битка кај Ис|Битката кај Ис]] (денес во Турција, на границата со [[Сирија]]) во ноември [[333 п.н.е.|333 година п.н.е.]] Дариј бил принуден да побегне од битката откако неговата армија се распаднала, и бегајќи ги напуштил сопругата, двете ќерки, мајка му [[Сисигамбa]] и непроценлива количина на богатство. Подоцна, тој му понудил мир на Александар, предавање на сите земји кои овој веќе ги освоил и откуп од 10.000 таленти за своето семејство. Александар му одговорил дека бидејќи сега е тој крал на Азија, тој ќе решава за поделбата на земјата. Продолжувајќи по брегот на Средоземното Море ги освоил градовите [[Опсада на Тир|Тир]] (во денешен [[Либан]]) и [[Газа]] по познатите опсади. [[Податотека:Battle of Issus mosaic - Museo Archeologico Nazionale - Naples 2013-05-16 16-25-06 BW.jpg|thumb|''Мозаик со Александар кој ја прикажува Битката кај Ис'', најден во Куќата на Фаун, [[Помпеја]]]] Во [[332 п.н.е.|332 година п.н.е.]] Александар се обидел да ја освои [[Нубија]], но наишол на силна воена формација предводена од кралицата Кандас, па решил да ги упати своите [[Поход на Египет|сили кон Египет]]. Во таа 332 и следнатa 331 година, Александар бил добредојден како ослободител на Египет, кој до тогаш бил окупиран од [[Персија (област)|Персија]]. Бил прогласен за син на [[Амон]] (египетски бог на сонцето, грчки: Зевс) од египетските свештеници во пророчиштето во оазата Шива во Либијската пустина. Оттогаш, Александар често се повикувал на Амон—Зевс како на свој татко, а неговата слика на кованите пари била со биковски рогови како симбол на божественоста. Ја основал [[Александрија]] во Египет, која подоцна, по неговата смрт, станала напреден главен град на [[Птоломејска династија|Птолoмејската династија]]. Напуштајќи го Египет, Александар продолжил кон Асирија и на [[1 октомври]] [[331 п.н.е.|331 година п.н.е.]] го победил Дариј уште еднаш во [[Битка кај Гавгамела|Битката кај Гавгамела]] (веројатно близу до [[Мосул]], денешен [[Ирак]]). Повторно Дариј бил принуден да побегне од бојното поле, но овојпат Александар го следел до Арбела, откаде овој пребегнал во Екбатана (денешен Иран). Потоа Александар тргнал кон [[Вавилон]]. Од Вавилон, Александар се упатил во [[Суса]], еден од главните градови на Персија, и го освоил неговото легендарно богатство. Испраќајќи ја главнината од својата војска кон главниот град на Персија [[Персеполис]], Александар ги нападнал и освоил Портите на Персија (денес планината Загрос), а потоа побрзал кон Персеполис пред неговата војска да го опљачка богатството на градот. За време на нивниот претстој во градот, избил пожар во палатата на [[Ксеркс]] и се проширил низ остатокот од градот. По освојувањето на Персеполис, Александар ја продолжил потерата по Дариј. Дотогаш, персискиот крал веќе бил заробен од [[Бес]], неговиот бактријски сатрап и сонародник. Додека Александар наближувал, Бес наредил да го убијат Дариј, а потоа, прогласувајќи се за негов наследник под името Артаксеркс V, се повлекол во Средна Азија од каде организирал герилски напади против Александар. Со смртта на Дариј, Александар ја прогласил одмаздничката војна за завршена, и ги ослободил своите грчки и други сојузници од својата војска, но им дозволил на доброволците да останат како платеници. Неговиот понатамошен тригодишен воен поход, прво против Бес, а потоа и против Спитамен, сатрап од Согдијана, го одвел Александар низ повеќе делови на денешен [[Авганистан]] и [[Таџикистан]]. Притоа, формирал повеќе градови со името Александрија, од кои некои постојат и денес, на пример [[Кандахар]] во Авганистан и [[Хуџанат]] во Таџикистан. Во тие походи, неговите противници биле поразени: Бес во 329, а Спитамен во 328 г. п.н.е. === Походот на Индија === [[Податотека:AlexanderConquestsInIndia.jpg|thumb|250px|Воен поход и движење на Александар во неговиот поход на Индија.]] После смрта на [[Спитамена]] и бракот со [[Роксана]] (Рошанак на бактриски), Александар ги зацврстува своите нови положби во Средна Азија. Во [[326 п.н.е.|326 година п.н.е.]] Александар конечно е подготвен да се посвети на освојувањето на Индија. Александар ги повикува сите водачи на племињата од [[Гандара]], територија на север од денешен [[Пакистан]], да му се покорат и да тргнат со него. [[Амби]], владетелот на [[Таџила]], чие кралство се простирало од [[Инд]] до [[Џелам]], така и направил. Но водачите на некои кланови, како на пример [[Асапсиос]] и [[Асакеноис]], познати во индиските текстови како [[Ашвајани]] и [[Ашвакајани]] (имињата асоцираат на природата на нивните заедници, на [[санскритски јазик]] Ашва значи коњ), одбиле да се покорат. Александар лично ја преземал командата над штитоносците, пешадијата, стрелците, Агријанците и коњаниците, и со нив тргнал во напад на кланот Аспасиос во долините [[Алишанг]] и [[Гуреа]], како и на кланот Асакеноис во долините [[Сват]] и [[Бунер]]. Според современите историчари, било доста тешко за Александар да ги покори овие племиња, меѓу кои племињата [[Масага]] и [[Аорну]] дале силен отпор. Посебно драматични биле борбите со кланот Аспасиос, во кои Александар бил ранет во рамото со копје, но сепак кланот ја загубил битката. 40.000 воини биле заробени. Асакеноисите му се спротивставиле на Александар со армија од 30.000 борбени кочии, 38.000 пешадија и 30 слонови. Тие се бореле храбро и пружиле силен отпор во многу утврдени места како што биле градовите [[Ора]], [[Базира]] и [[Масага]]. За да се скрши жестокиот отпор кај утврдувањето Масага биле потребни неколку дена жестока и крвава битка во која Александар бил сериозно ранет во потколеницата. Кога поглаварот на Масага загинал во битката, командата над неговата војска ја презела неговата мајка [[Клеофис]], која исто така била цврсто решена да ја брани својата татковина до последниот здив. Примерот со Клеофис кажува дека во битката исто така била вклучена и женската популација на утврдувањето. Александар за да ја совлада Масага морал постојано да врши дотур на свежа војска со цел да го одржи моралот на својата војска. Според [[Куртис]], Александар не само што ја уништил војската и останатите жители на Масага тој исто така го разрушил до темел, го пеплосал градот. На сличен начин својот бес подоцна Александар го искажал и на [[Ора]], следното упориште на Асакеносите. При крајот на битките кои ги водел Александар во Масага и Ора, голем број на Акакеносите се префрлиле во утврдувањето високо во планините наречено [[Аорнос]]. Александар постојано бил зад петици на овие трупи. Само после четири дневна крвава битка Александар го заземал и ова утврдување кое се сметало за неосвоиво. Пустошења како во Масага се повториле и во Аорнос. Пишувајќи за битките на Александар против Асакеносите, [[Виктор Хансон]] вели: „Иако им ветил на опколените Асакеноси дека ќе им ги поштеди животите ако се предадат, тој ги погубил сите војници кои биле заробени. Нивните упоришта во Ора и Аорнус исто така биле разрушени.“ [[Сисикотос]], кој му помогнал на Александар во овие битки, подоцна бил назначен за владетел на Аорнус. Откако го совладал Аорнус, Александар ја преминал реката [[Инд]] и влетал во битка против [[Пор]], владател на територијата [[Пенџаб]] во [[Битка кај Хидасп|Битката кај Хидасп]] во [[326 п.н.е.|326 г. п.н.е.]] [[Податотека:Le Brun, Alexander and Porus.jpg|thumb|300px|Слика на [[Шарл Ле Брeн]] на која се претставени Александар и [[Пор]] за време на [[Битка кај Хидасп|Битката кај Хидасп]].]] После победата, Александар бил импресиониран од храброста на Пор во битката, па затоа влегол во сојуз со него назначувајќи го за управител на неговото кралство, дури и придодавајќи му во владение и територии кои претходно Пор не ги владеел. Потоа Александар изградил два нови града, од кој едниот го именувал [[Букефал]], во чест на неговиот коњ кој го донел него до [[Индија]] а загинал во [[Битка кај Хидасп|Битката кај Хидасп]]. Александар продолжил со освојувања на сите утврдувања покрај реката [[Инд]]. Источно од кралството на [[Пор]], близу до реката [[Ганг (река)|Ганг]], се наоѓало моќното царство на [[Магада]] под владение на [[Нанда (династија)|династијата Нанда]]. Стравувајќи од судир со уште една моќна индиска војска, изморена од повеќегодишните воени походи, војската на Александар запира кај реката [[Биас (река)|Биас]] одбивајќи да маршира понатаму кон исток. Така оваа река ја означува и границата до каде војската на Александар продрела на исток. После битката со Пор, моралот на војската на Александар опаднал за понатамошни походи. А покрај тоа, тие требало да се соочат со далеку помоќен непријател. Војската на Александар имала на располагање околу 20-илјадна [[пешадија]] и околу две илјади [[Коњаница|коњаници]]. Војската отворено се спротивставила на инсистирањето на Александар да ја преминат и реката [[Ганг]], која била широка, како што тие слушнале, 6.5 километри (32 [[фурлонг]]а), со длабочина од 183 метри (100 [[фат]]а). А пак од другата страна на реката ги чекала силна армија од добро вооружени и воинствени пешадијци, коњаници и слонови. Некои дури извори велат дека кралевите на [[Гандерит]] и [[Праеши]] ги чекале со армија од 8 илјади коњаници, двесте илјади пешадија, 8 илјади борбени кочии и 6 илјади борбени слонови.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0243&layout=&loc=62.1 Plutarch, Vita Alexandri, 62]</ref> Александар, после состанокот со неговиот офицер [[Коенус]], бил убеден да се откаже од понатамошни походи и да се вратат назад. Александар бил приморан да сврти на југ. На патот кон југ војската се судрила со кланот [[Мали]], (во денешно време [[Мултан]]). Кланот Мали бил еден од највоинствените кланови во Индија во тој период. Но војската на Александар после жестоките битки го покорува кланот Мали. Во едне од налетите на утврдувањета Александар бил сериозно ранет од [[стрела]].<ref>Plutarch, Alexander [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0243;query=chapter%3D%2363;layout=;loc=62.1 63.5].</ref> Неговата војска, мислејќи дека нивниот крал е мртов, ја зазема тврдината и го искалува својот бес врз заробениците.<ref>[http://www.mainlesson.com/display.php?author=macgregor&book=greece&story=wounded www.mainlesson.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070607235116/http://www.mainlesson.com/display.php?author=macgregor&book=greece&story=wounded |date=2007-06-07 }}, "The Story of Greece" by Mary Macgregor.</ref>. После ова, Мали бил окупиран од војската на Александар, а главницата продолжила со движење.<ref>[http://www.historyofmacedonia.org/AncientMacedonia/AlexandertheGreat.html Alexander the Great Alexander of Macedon Biography],''History of Macedonia''</ref> Поголемиот дел од својата армија Александар ја насочува кон [[Карманија]] (во денешно време јужниот дел на [[Иран]]) на чело со генералот [[Кратер]], а еден дел гради флота за да го истражи [[Персиски Залив|Персискиот Залив]] под водство на адмиралот [[Неарх]], додека со останатиот дел од војската се враќа назад во Персија по јужната рута низ пустината [[Гедрозија]] (во денешно време дел од јужен [[Иран]] и [[Макран]] во јужен [[Пакистан]]). Патувањето низ пустината траело околу 60 дена и во текот на нејзиното поминување умира околу 3/4 од Александровата војска. Александар дел од своите сили оставил во [[Индија]]. На територијата на [[Инд]], тој го именува неговиот офицер [[Пејтон, син на Агенор|Пејтон]] како [[сатрап]], позиција која тој ја задржал следните десет години сè до [[316 п.н.е.|316 г. п.н.е.]], а во [[Пенџаб]] тој го оставил генералот [[Еудемус]] како командат на војската под владение на [[Пор]] и [[Таџили]]. [[Еудемус]] станува господар на [[Пенџаб]] после смртта на овие двајца. И двајцата владетели ([[Пејтон]] и [[Еудемус]]) се враќаат на запад во 316 г. п.н.е. со нивната војска, а на нивно место [[Чандрагупта Мауриа]] го формира царството [[Царство Маурија|Маурија]] во Индија. === По походот во Индија === Патувајќи кон [[Суса]], Александар открил дека многу од неговите сатрапи и воени управници лошо се однесувале во негово отсyство и казнил со смрт извесен број од нив за пример. Во знак на благодарност, ги платил долговите кон војниците и објавил дека ќе ги испрати постарите и осакатените ветерани назад во Македонија под водство на Кратер. И покрај тоа, [[војска]]та се побунила во градот Опис, одбивајќи да биде испратена назад и критикувајќи ги неговите новоусвоени персиски обичаи, како и воведувањето на персиски офицери и војници во војската. Александар ги погубил водачите на бунтот. Во обид да воспостави трајна слога помеѓу македонските и персиските [[Граѓанин|граѓани]], организирал и масовна венчавка помеѓу македонските офицери и персиските и други благороднички од Суса, но изгледа мал број од тие бракови траеле повеќе од една година. Неговите обиди да ги обедини македонската и персиската култура вклучувале и македонска воена обука за персиските момчиња. Повеќето историчари веруваат дека Александар ја усвоил и титулата Шаханшаш (што значи „Крал на кралевите“). Се мисли и дека Александар сакал да го освои и присоедини и [[Арапскиот Полуостров]], но оваа теорија не е потврдена. Се претпоставувало и дека Александар може да се упати на запад и да ги нападне [[Картагина]] и [[Италија]]. По патувањето во Екбатана за да го преземе најголемиот дел од персиското богатство, неговиот најдобар пријател, и веројатно љубовник, [[Хефестион]] умрел од болест, или можеби од труење. Александар тагувал по умрениот пријател 6 месеци. == Смрт и наследство == На 10 или 11 јуни [[323 п.н.е.|323 г. пр. н. е]], Александар починал во [[Вавилон]]. Тоа било само еден месец пред да наполни 33 години. Постојат различни теориии за причините на смртта. Некои сметаат дека Александар бил отруен од синот на [[Антипатер]] или од некој друг. Друга теорија е дека починал после пијанствата претходните денови. Други сметаат дека починал од [[маларија]] од која се има заразено во 336 г. п.н.е. Непосредно пред неговата смрт, неговите генерали го запрашале кој треба да го наследи неговото царство. Бидејќи Александар немал очигледен и легитимен наследник (неговиот син [[Александар IV]] ќе се роди после неговата смрт, а неговиот претходен син е роден од страна на негова конкубина, не жена), тоа било прашање од голема важност. Постојат повеќе дебати за тоа што им одговорил Александар на своите генерали. Некои веруваат дека Александар рекол, „Кратисто“ (што значи „на најсилниот“) или „Крат'ерои“ (на силниот). Од сите историски извори, античкиот историчар [[Диодор Сицилиски]] дава најдетален опис на погребната кола и на целата погребна церемонија на Александар Македонски:<blockquote>„Прво со чекан направиле златен ковчег, според големината на телото (на Александар); него до половина го исполниле со миризливи материи, за да шири пријатна миризба и да го сочува телото од распаѓање; Над ковчегот поставиле златен капак, така точно прилагоден, што ја опкружувал целата надворешна страна (на ковчегот). Над сето ова префрлиле порфирана прекривка, прекрасно извезена со злато; околу неа се наоѓало оружјето на починатиот, со што се давал увид во делата што тој ги извршил. Потоа довлекле кола, на којашто требало да се пренесува телото; на горниот дел од колата се наоѓала златна сводеста 'одаја', направена од скапоцени камења; таа била долга осум а широка десет лакти. Под врвот на сводот од одајата се наоѓал квадратен златен престол, на кој биле претставени глави од 'трагелафи' во величина од две дланки; на прстени, како украс биле прицврстени разнобојни венчиња, како цветови; На врвот имало мрежеста завеса, на која виселе огромни ѕвонци, за да може од далеку да се слушне дека колата се наближува; На аглите од сводот, на секоја страна стоела Победа, со трофеј во рацете; Сводот бил држен од златен перистил со јонски капители; внатре во перистолот, се наоѓала златна мрежа, со дебелина од еден прст, над којашто паралелно биле поставени по четири плочи, на коишто имало претставени фигури; овие плочи биле еднакви по величина со ѕидовите на 'гробната одаја'. На првата плоча се гледа колесница, богато изработена од метал; на неа седи Александар со убав жезол во раката; околу кралот под оружје врви Македонската гарда и Персијци, наречени 'мелифори'; пред нив оделе војници, што го носеле оружјето; На втората плоча била претставена колона слонови, украсени според воениот обичај; на нив, на чело јавале Инди, а одзади Македонци, со нивното вообичаено оружје; На третата плоча се гледаат коњичките чети, коишто прикажуваат како се развива една битка; На четвртата плоча се претствени кораби, подредени за битка; На влезот од оваа 'одаја' се наоѓале златни лавови, коишто како да гледале во оние, што влегуваат внатре; Од средината на секој столб нагоре, сè до капителите се издигал златен акант; Над 'сводестата одаја' над средината на сводот, на отворено бил прострен порфилен килим, на којшто била положена голема златна круна со маслинови гранчиња; кога сонцето со своите зраци ќе ја допрело, создавале молскава и треперлива светлина, така што одвреме, навреме, како да предизвикувала молњи; Од страните на колата, над којашто се наоѓала целата оваа градба, стрчеле по две оски, на коишто се вртеле четири персиски тркала, чиишто пречки биле позлатени; само оној дел од тркалата, што допирал до земјата, бил железен; Крајните делови на оските, што стрчеле биле од злато и на нив имало златни лавовски глави, чиишто усти држеле копје; Околу средината на должината на колата, во средишниот дел на 'одајата', се наоѓала механичка оска, којашто, на сета оваа градба и давала рамнотежа, за да може колата да се движи без нишање и на нерамни места; Имало четири процепа; на секој од нив бил прицврстен четворен ред јарем; на секој јарем јарем биле врзани по четири мазги, така што вкупниот број на мазгите бил шеесет и четири; тие биле највнимателно одбрани според големината и силата. Секоја мазга на главата имала позлатена круна, од двете страни на устата им виселе по две ѕвона; околу вратот имале ѓердани од скапоцени камења“.</blockquote>Но можеби Александар рекол, „Кратер'ои“ (на [[Кратер]]). Ова е сосема возможно бидејќи изговорот на „на силниот“ и на „Кратер“ на грчки јазик се разликува само во позицијата на акцентираниот слог. Повеќе учени веруваат дека Александар имал намера да избере некој од неговите генерали, а очигледен избор бил Кратер, бидејќи тој бил командат на најголемиот дел од армијата и се докажал како брилијантен командат. После ваквиот одговор на Александар кој им го дал на своите генерали, најверојатно Кратер бил убиен пред воопшто да биде во можност да организира церемонија по повод неговото назначување. [[Податотека:Diadochen1.png|thumb|right|float|300px| Поделба на царството на Александар {{легенда|#787CAD|Кралство на [[Птоломеј I Сотир]]}} {{легенда|#50A249|Кралство на [[Касандер]]}} {{легенда|#C38833|Кралство на [[Лисимах]]}} {{легенда|#C3B933|Кралство на [[Селеукус]]}} Други држави {{легенда|#A361BD|[[Картагина]]}} {{легенда|#70A9BE|[[Стар Рим|Рим]]}} {{легенда|#85AB54|[[Грчки колонии]]}} ]] [[File:Alexander1256.jpg|thumb|Статуа на Александар во [[Археолошки музеј во Истанбул|Истанбулскиот археолошки музеј]]]] По смртта на Александар Македонски, дошло до кавги за престолот на империјата по што избувнале низа војни на [[дијадоси]]те, кои довеле до формирање на неколку стабилни империи: * [[Птоломејската династија]] ќе го преземе Египет, * [[Антигонидската династија]] — Македонија и Грција, и * [[Селевкидската династија]] — [[Близок Исток|Блискиот Исток]]. ==Личен живот== Александар бил опишан од страна на Аријан како „силен, убав командант со едно [[око]] темно како ноќта и едно сино како [[небо]]то“.<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://free-history-dictionary-books-hotels-health-maps.mithec.com/eng/alexander_the_great.html | work = Mithec | title = Alexander the Great}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.bpatc.org.bd/elibrary/files/1271169473ALEXANDERTHEGREAT.pdf |title= Alexander the Great |first= John J |last= Popovic |accessdate= 2014-11-09 |archive-date= 2013-02-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130220191839/http://www.bpatc.org.bd/elibrary/files/1271169473ALEXANDERTHEGREAT.pdf |url-status= dead }}</ref> Полулегендарната ''Александарска романса'', исто така, укажува на тоа дека Александар имал хетерохромија: дека едното око му било темно, а другото светло.{{Sfn |Grafton|2010|p= 27}} Британскиот историчар Питер Грин обезбедил опис на изгледот на Александар врз основа на својот осврт на статуите и некои древни документи: „Очите (едно сино, едно кафено) откриле росен, женски квалитет. Тој имаше светол тен и суров глас“. Александар се оженил двапати: со [[Роксана]], поради љубов; и со Статејра II, персиската принцеза и ќерката на [[Дариј III]] од [[Персија (област)|Персија]], од политички причини. Се верува дека тој имал два сина, [[Александар IV Македонски]] од Роксана и, можеби, [[Херакле (принц)|Херакле Македонски]] од Барсина. Александар, исто така, имал блиски односи со неговиот пријател, [[генерал]], и телохранител [[Хефестион]], син на македонски благородник. Смртта на Хефестион го уништила Александар. Овој настан можеби и придонел за неговото влошено [[здравје]] и ментална состојба за време на неговите последни месеци. Сексуалноста на Александар е предмет на шпекулации и контроверзии. Аелиан напишал за посетата на Александар во [[Троја]], каде што „Александар го украси гробот на [[Ахил]], а Хефестион на [[Патрокле]]“, имплицирајќи дека Хефестион бил сакан на Александар, на ист начин како што Патрокле бил на Ахил. Иако зборот ''eromenos'' (старогрчки за сакан) не мора да има сексуално значење, најверојатно Александар бил [[бисексуалност|бисексуалец]], што во неговото време не било контроверзно.{{Sfn |Sacks|1995|p= 16}} Освен жени, Александар имал многу повеќе женски придружници. Грин посочува дека, во контекст на периодот, Александар формирал доста силни пријателства со жени, вклучително и Ада од Карија, која го посвоила, па дури и мајката на [[Дариј]], [[Сисигамба]], која наводно починала од тага откако слушнала за смртта на Александар. ==Значењето на Александар Македонски== Александар Македонски постои како митска личност во [[Митологија|митовите]] на многу европски, азиски и африкански народи. Мислењата за Александар Македонски се поделени. Од една страна, според Монтескје, Александар не е освојувач од римски тип, кој освојува за да уништи, туку напротив, тој е војсководец кој освојува за сè да сочува; и тој не одел во војните само за да покорува, туку за да ослободува.<ref name="Laguna 2018">Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 326.</ref> Од друга страна, за него постојат и негативни коментари од некои значајни личности: така, поетот [[Лукан]] го нарекувал Александар Македонски „среќниот пљачкаш“ (''felix praedo''), додека [[Сенека]] го нарекувал „лудиот Александар“<ref name="Laguna 2018"/> и „разбојник и пустошник на народите“ (''latro gentiumgue vastator'').<ref>Dante Aligijeri, ''Pakao''. Beograd: Rad, 1961, стр. 72.</ref> Исто така, во својата поема „Áladerrida“, полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]] пишува дека Александар Велики повеќе бил „parvus“ (мал) отколку „magnus“ (голем).<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 323.</ref> ==Александар Македонски како тема во уметноста и во популарната култура== Александар Македонски е честа тема во уметноста и во популарната култура, како: * „Повелба на Александар Македонски“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Дрво што крвави''. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 52-54.</ref> * „Лекција“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 43.</ref> * „[[Александар (филм од 2004)|Александар]]“ (''Alexander'') — американски [[филм]] од 2004 година, во [[режија]] на [[Оливер Стоун]]. Во филмот, улогата на Александар Македонски ја игра [[Колин Фарел]], татко му Филип го глуми [[Вал Килмер]], а мајка му ја игра [[Анџелина Џоли]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=2&datum=2018-02-17 HRT (пристапено на 16.2.2018)]</ref> == Предци == {{ahnentafel top|width=100%}} <center>{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Александар Велики''' |2= 2. [[Филип II Македонски]] |3= 3. [[Олимпијада (кралица)|Олимпијада]] |4= 4. [[Аминта III]] |5= 5. [[Евридика I Македонска]] |6= 6. [[Неоптолем I Епирски]] |8= 8. Аридеј |10= 10. [[Сирас]] |12= 12. [[Алкет I Епирски]] |24= 24. [[Тарип]]}}</center> {{ahnentafel bottom}} == Наводи == <references/> == Поврзано == * [[Кралеви на Античка Македонија]] * [[Александарски саркофаг]] * [[Походи на Александар Македонски]] == Надворешни врски == * Quintus Curtius Rufus, "Historiae Alexandri Magni Macedonis" (Квинт Курциј Руф, „Историја на Александар Велики Македонски“). {{Кралеви на Античка Македонија}} {{Нормативна контрола}} __ИНДЕКС__ [[Категорија:Александар III Македонски| ]] [[Категорија:Кралеви на Кралството Македонија]] [[Категорија:Кралеви на Античка Македонија]] [[Категорија:Фараони од Аргеадската династија]] [[Категорија:Аргеадска династија]] [[Категорија:Најголеми освојувачи во историјата на човештвото]] [[Категорија:Основачи на градови]] 0vja76to9zmfmlwjifk1pumppsdtikq Панама 0 4706 5575055 5467936 2026-06-10T18:50:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575055 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = {{native name|es|República de Panamá|fontsize=70%}} |conventional_long_name = Република Панама |common_name = Панама |image_flag = Flag_of_Panama.svg |image_coat =Coat_of_arms_of_Panama.svg |image_map = Panama (orthographic projection).svg |national_motto = ''Pro Mundi Beneficio''{{Spaces|2}}<small>{{la icon}}<br />„За придобивката на светот“</small> |national_anthem = ''[[Химна на Панама]]''{{center|[[File:Panama National Anthem.ogg]]}} |official_languages = [[шпански јазик]] |ethnic_groups = 58,1% [[Местици]] <br /> 14% [[Мулати]] <br /> 6,7% староседелци <br /> 8,6% Европејци <br />5,5% Азијци <br /> 7,1% останати (2000) |demonym =Панамец |capital = [[Панама (град)|Панама]] |latd=8 |latm=58 |latNS=N |longd=79 |longm=32 |longEW=W |largest_city = главниот град |government_type = уставна демократија |leader_title1 = [[Претседател на Панама|Претседател]] |leader_name1 = [[Рикардо Мартинели]] |leader_title2 = [[Заменик претседател на Панама|Заменик претседател]] |leader_name2 = [[Хуан Карлос Варела]] |sovereignty_type = Независност |established_event1 = од [[Шпанија]] |established_date1 = 28 ноември 1821 |established_event2 = од [[Колумбија]] |established_date2 = 3 ноември 1903 |area_rank = 118-та |area_km2 = 75,517 <!--UN data--> |area_sq_mi = 29,157 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 2.9 |population_census = 3,405,813 |population_census_year = мај 2010 |population_density_km2 = 44.5 |population_density_sq_mi = 115.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 156-та |GDP_PPP =$38.604 милијарди<ref name=imf2>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=283&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=63&pr.y=11 |title=Panama|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2010-04-21}}</ref> <!--Do not edit!--> |GDP_PPP_rank = 93-та |GDP_PPP_year = 2009 |GDP_PPP_per_capita = $11,788<ref name=imf2/> <!--Do not edit!--> |GDP_PPP_per_capita_rank = 69-та |GDP_nominal = $24.711 милијарди<ref name=imf2/> <!--Do not edit!--> |GDP_nominal_rank = 89-та |GDP_nominal_year = 2009 |GDP_nominal_per_capita = $7,133<ref name=imf2/> <!--Do not edit!--> |GDP_nominal_per_capita_rank = 65-та |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.765 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{Наведена мрежна страница |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 јули 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 65та |Gini = 49.9<!--number only--> |Gini_year = 2017 |Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> |Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PA |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=June 16, 2019 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107015521/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=PA |url-status=dead }}</ref> |Gini_rank = |currency = [[Панамски балбоа|Балбоа]] |currency_code = PAB, USD |country_code = |time_zone = |drives_on = десно |utc_offset = -5 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |cctld = [[.pa]] |calling_code = [[+507]] }} '''Панама''' ({{langx|es|Panamá}}) или официјално '''Република Панама''' ({{langx|es|República de Panamá}}) е држава во копнена [[Средна Америка]]. Панама се наоѓа на т.н. [[Панамски Провлак]], копно кое ја поврзува [[Северна Америка]] преку Средна Америка со [[Јужна Америка]]. На северозапад од Панама се наоѓа [[Костарика]], на југоисток се наоѓа [[Колумбија]], на север се наоѓа [[Карипско Море|Карипското Море]], додека на југ се наоѓа [[Тихиот Океан]]. Главен град на Панама е [[Панама (град)|градот Панама]], додека службен јазик е [[шпански]]от јазик. Од европските истражувачи, Панама е посетена за првпат во [[16 век]] кога станала дел од [[Шпанско Кралство|Шпанското Кралство]]. Во [[1821]] година, Панама се отцепила од Шпанското Кралство и се приклучила во една држава со [[Нова Гранада]], [[Еквадор]] и [[Венецуела]] која се нарекувала [[Гран Колумбија]]. Со распадот на Гран Колумбија во 1830, Панама останала дел од [[Колумбија]]. Сепак, со интервенција од [[САД]], во 1903 година Панама е отцепена од Колумбија и станува независна држава, за да можат САД да имаат контрола врз Панамскиот Канал. Значаен момент во историјата на Панама е изградбата на [[Панамски Канал|Панамскиот Канал]], кој бил изграден со помош на САД во периодот од 1904 и 1914 година. Со договорот, Панама ја презела целата контрола врз каналот кон крајот на [[XX век]].<ref name="cia">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pm.html |title=CIA - The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2010-12-23 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103234823/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pm.html |url-status=dead }}</ref> Панамскиот Канал, денес, е значаен сегмент во панамската економија и истиот има најголем удел во БДП на државата. Панама е трета или четврта најголема економија во Средна Америка<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– Field Listing&nbsp;– GDP (official exchange rate) |accessdate=2010-01-12 |publisher=[[CIA]] |archive-date=2018-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227071047/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html |url-status=dead }} And: {{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– Country Comparison&nbsp;– National product |accessdate=2010-01-12 |publisher=CIA |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |url-status=dead }} See also: [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=336%2C213%2C263%2C268%2C343%2C273%2C218%2C278%2C223%2C283%2C228%2C288%C233%2C293%2C238%2C243%2C248%2C366%2C253%2C369%2C298%2C258%2C299&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr1.x=19&pr1.y=6 IMF.org]</ref> и е најбрзорастечка економија во регионот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_fin_con_exp_etc_ann_gro-consumption-expenditure-etc-annual-growth |title=Annual % Growth&nbsp;– Final Consumption Expenditure, Etc. statistics&nbsp;– countries compared |publisher=NationMaster |date= |accessdate=2010-06-26 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105030926/http://www.nationmaster.com/graph/eco_fin_con_exp_etc_ann_gro-consumption-expenditure-etc-annual-growth |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_fin_con_exp_etc_con_2000_us_percap-constant-2000-us-per-capita |title=Final Consumption Expenditure, Etc. constant 2000 us$ (per capita) (most recent) by country |publisher=Nationmaster.com |date= |accessdate=2010-06-26}}</ref> Според [[Индекс на човеков развој|Индексот на човеков развој]], Панама во 2010 година била рангирана како четврта земја во [[Латинска Америка]] и 54 земја во светот.<ref name=HDI10>{{Наведена мрежна страница|title=Table 1: Human development index 2010 and its components|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|format=PDF|accessdate=6 ноември 2010|publisher=[[UNDP]]|author=UNDP Human Development Report 2010}} pp. 144</ref> Панама е дом на најголемата прашума во западната полутопка, со исклучок на Амазон, и таа е дом на голем број тропски растенија, животни и птици, каде некои се и ендемски.<ref>{{наведени вести| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1229332.stm | work=BBC News | title=Country profile: Panama | date=30 јуни 2010}}</ref> == Потекло на поимот == Името на Панама е добиено од името на градот Панама. Името на градот почнало да се користи за целиот регион на Панамскиот Провлак за време на [[Вицекралство Перу|Вицекралството Перу]] и [[Нова Гранада]]. Ова име кое се користело на регионално ниво станало официјален назив за Панама со ''Актот за отцепување на Панама од Колумбија''. Зборот „Панама“ е најверојатно од староседелско потекло, најверојатно од јазикот на народот [[Куева]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomos/XIV/Tomo_XIV_P2.pdf |title=Página 7 |accessdate=2011-03-16 |archive-date=2007-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026075012/http://bdigital.binal.ac.pa/bdp/tomos/XIV/Tomo_XIV_P2.pdf |url-status=dead }}</ref> За значењето на зборот се дале многу предлози, но општоприфатено толкување е „изобилство од риба и пеперутки“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.visitpanama.com/esp/index.php |title=Visitpanama.com |accessdate=2011-03-16 |archive-date=2011-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007022605/http://visitpanama.com/esp/index.php |url-status=dead }}</ref> Некои историчари тврдат дека името се однесува за локален вид дрво наречено ''панама'' (''Sterculia apetala''), кое е доста често во регионот. == Историја == {{Главна|Историја на Панама}} == Географија и клима == [[Податотека:Panamamap-en.png|thumb|left|170px|Карта на Панама.]] {{Главна|Географија на Панама}} Панама е држава која се наоѓа на копнениот дел од [[Средна Америка]]. На север државата излегува на [[Карипското Море]], на југ излегува на [[Тихиот Океан]], на запад се граничи со [[Костарика]], а на исток се граничи со јужноамериканската држава [[Колумбија]]. Местоположбата на Панама е многу добра поради излезот на двете мориња и географската близина со двата континента, Средна Америка и [[Јужна Америка]], кои Панама ги поврзува. Вкупната површина на Панама е 75.517 квадратни километри, државата има население од 3.405.813 жители (2010), а главен град е [[Панама (град)|Панама]]. Главна географска одлика која е од големо економско значење за државата е [[Панамски Канал|Панамскиот Канал]], кој од 2000 година Панама има целосна контрола над него. Каналот ги поврзува Атлантскиот Океан со Тихиот Океан. Сепак, доминантна географска одлика се централните планини и врвови. Голем дел од планините не се продолжен венец од северноамериканските планини, а само мал дел од истите се продолжеток на јужноамериканките [[Анди]]. Планините се од вулканско потекло. Највисока точка во државата е [[Волкан Бару]] кој е висок 3,475 метри надморска височина. Панама е дом на разновиден животински и растителен свет и во неа може да се најдат и северноамериканска и јужноамериканска флора и фауна. Панама има тропска клима. Температурите се високи и има мала разлика меѓу сезоните. == Политички систем == [[Податотека:Ricardo Martinelli.PNG|thumb|100px|left|Претседателот на Панама, Рикардо Мартинели.]] {{Главна|Политика на Панама}} Панама е претседателска парламентарна демократска република, каде [[Претсесател на Панама|претседателот]] е на чело на државата, владата и политичкиот систем. Извршаната власт во државата е во рацете на [[Влада на Панама|владата]], додека законодавната власт е под ингеренции и на владата и на [[Национално собрание на Панама|Националното собрание на Панама]]. Судската власт во државата е независна. Националните избори во државата се задолжителни за лица со над 18 години. Изборите за законодавната и извршната власт се одвиваат на секои пет години. Членовите на судската власт се назначени од шефот на државата. Националното собрание на Панама е составено од пратеници кои се избираат на избори, каде има фиксни изборни единици и има присуство и на помали политички партии. Најскорешни избори во Панама се претседателските избори кои се одржале на 3 мај 2009 година и на тие избори [[Рикардо Мартинели]] бил избран за претседател на Панама. {{среди}} == Стопанство == {{Главна|Економија на Панама}} Според податоците на CIA, Панама има невработеност од 7%. Според Индексот на човековиот развој, Панама се наоѓа на 60 место (2008). Во последните години, Панама доживува економски бум со пораст на БДП, кој бил проценет на 10,4% во периодот 2006–2008. Економијата на Панама е една од најбрзо растечните економии во Латинска Америка. Латинскиот бизнис хроника предвидува дека Панама до 2014 година ќе биде најбрзорастечка економија во Латинска Америка и ќе биде на исто рамниште со [[Бразил]].<ref>{{Наведена мрежна страница |author=Merit Designs |url=http://www.latinbusinesschronicle.com/app/article.aspx?id=3702 |title=Latin Business Chronicle |publisher=Latin Business Chronicle |date=October 7, 2009 |accessdate=June 26, 2010 |archive-date=2010-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717100429/http://www.latinbusinesschronicle.com/app/article.aspx?id=3702 |url-status=dead }}</ref> == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Панама}} Панама е поделена на [[покраини во Панама|9 покраини]] (''provincias'') и три истостепени домородни области или „комарки“ (''comarcas indígenas'', често само ''comarcas''). Постојат уште две комарки во сотав на покраините што се сметаат за рамносилни на општини (''corregimientos'').<ref>Во 2010 г. е предложено двете комарки да се претворат во десетта покраина 10, но ова сè уште не е спроведено.</ref> === Покраини === [[Податотека:Покраини и области во Панама.svg|мини|десно|400п|Карта на покраините и областите во Панама]] {| class="wikitable sortable" |- ! Покраина ! Админ. центар ! Знаме |- | [[Бокас дел Торо (покраина)|Бокас дел Торо]] | [[Бокас дел Торо (град)|Бокас дел Торо]] | [[Податотека:Bandera de la Provincia de Bocas del Toro.svg|45px]] |- | [[Верагвас]] | [[Сантјаго де Верагвас]] | [[Податотека:Bandera de la Provincia de Veraguas.svg|45п]] |- | [[Дариен (покраина)|Дариен]] | [[Ла Палма (Панама)|Ла Палма]] | |- | [[Ерера (покраина)|Ерера]] | [[Читре]] | [[Податотека:Bandera de la Provincia de Herrera.svg|45п]] |- | [[Кокле]] | [[Пенономе]] | [[Податотека:Bandera de la Provincia de Coclé.svg|45px]] |- | [[Колон (покраина)|Колон]] | [[Колон (Панама)|Колон]] | [[Податотека:Bandera de la Provincia de Colón.svg|45п]] |- | [[Лос Сантос (покраина)|Лос Сантос]] | [[Лас Таблас]] | [[Податотека:Bandera de la Provincia de Los Santos.svg|45п]] |- | [[Панама (покраина)|Панама]] | [[Панама (град)|Панама]] | [[Податотека:Bandera de la ciudad de Panama.svg|45п]] |- | [[Чирики (покраина)|Чирики]] | [[Давид (град)|Давид]] | [[Податотека:Bandera de la Provincia de Chiriquí.svg|45px]] |} === Области === {| class="wikitable sortable" |- ! Област ! Админ. центар ! Знаме |- | [[Ембера-Воунан]] || [[Унион Чоко]] || - |- | [[Куна Јала]] || [[Ел Порвенир (Панама)|Ел Порвенир]] || [[Податотека:Bandera de la Comarca Guna Yala.svg|45п]] |- | [[Нѓобе-Бугле]] || Љано Тугри || [[Податотека:Bandera de la Comarca Ngäbe-Buglé.svg|45п]] |} === Потпокраини === {| class="wikitable sortable" |- !Област !Покраина |- | [[Куна де Варганди]] || [[Санта Марија ла Антигва дел Дариен]] |- | [[Куна де Мадуганди]] || [[Панама (град)|Панама]] |} == Демографија == [[Податотека:Christ Church by the Sea in 2003.jpg|thumb|right|170px|Црква во Кристобал.]] [[Податотека:Kuna Woman sewing.jpg|thumb|170px|Кунска жена како плете.]] {{Главна|Демографија на Панама}} ;Религија Власта во Панама кога прави попис не води статистика за верската определеност на граѓаните. Сепак, различни веродостојни извори тврдат дека околу 75 до 85% од населението се следбеници на [[Римокатоличката црква]] и околу 15 до 25% од населението се следбеници на [[Евангелистичка црква|Евангелистичката црква]]. Бахајската заедница е проценета на 2% или околу 60.000 жители<ref name="WCoC">{{Наведена мрежна страница | title = Panama | work = WCC > Member churches > Regions > Latin America > Panama | publisher = World Council of Churches | date = January 1, 2006 | url = http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/latin-america/panama.html | accessdate = July 1, 2008 | archive-date = 2008-07-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080708235914/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/latin-america/panama.html | url-status = dead }}</ref> со вклучено 10% гвајмиско население.<ref name="guay">{{Наведено списание | last = International Community | first = Bahá'í | author-link = Bahá'í International Community | title = In Panama, some Guaymis blaze a new path | journal = One Country | volume = 1994 | issue = October–December | year = October–December 1994 | url = http://info.bahai.org/article-1-8-1-18.html}}</ref> Мормонското движење тврди дека има 40.000 следбеници во Панама<ref>[http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/panama Panama] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080221084745/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/panama |date=2008-02-21 }}. LDS Newsroom. Retrieved December 13, 2008</ref> Покрај овие, во Панама има и мали верски заедници како што се Адвентистите, Јеховините Сведоци, англиканци, Евреи и Муслимани, кои имаат по околу 10.000 следбеници. ;Население Панама, според пописот од 2010, има население од 3.405.813 жители.<ref name="INEC">[http://www.censos2010.gob.pa/ INEC. National Census 2010] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170913225242/http://www.censos2010.gob.pa/ |date=2017-09-13 }}. censos2010.gob.pa</ref> Според податоците на CIA, 70% од населението се местици, местици од карипскиот регион 14%, староседелци 6% и белци 10%. Строседелското население на Панама вклучува седум народи: [[Ембера-Воунан|Ембера]], [[Ембера-Воунан|Воунан]], [[Нгобе Бугле]] (Гвајми), [[Куна (народ)|Куна]], [[Насо]] и [[Брибри]]. Повеќе од половина од населението живее во главниот град.<ref name="Estado de Información Forestal en Panamá">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.fao.org/docrep/006/ad395s/AD395s06.htm |title=Corredor Transístmico Panamá -Colón |accessdate=August 5, 2010}}</ref> По бројот на населението, Панама е најмала држава од сите држави каде се зборува [[шпански јазик]]. ;Образование Во 2000 година, било проценето дека 91.9% од населението на Панама е писмено.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html Central Intelligence Agency] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070613003138/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2103.html |date=2007-06-13 }}. Cia.gov. Посетено на November 27, 2011.</ref> Образованието во Панама е задолжително за дека од 6 до 15 години. Во последните години запишувањето на училиште, особено на високото образование, се зголемило. Во минатото во Панама образованието било овозможено од свештениците, а од 1903 година, државата вовела државна просвета и институции. == Култура == {{Главна|Култура во Панама}} Културата на Панама е под силно влијание на европската. Шпанските колонизатори во Панама донеле европска музика, уметност и културни вредности. Така, европската култура полека се измешала со староседелската култура и културата на имигрантите и тоа произвело хибридна богата културна традиција. Така на пример, шпанскиот танц „тамборито“ е збогатен со староседелски ритми, теми и движења.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://panama-culture.com/ |title=The online almanac of Panama culture with travel links |publisher=Panama Culture |accessdate=December 23, 2010 |archive-date=2018-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180314074449/http://panama-culture.com/ |url-status=dead }}</ref> Локалниот фолклор може добро да се воочи преку разните фестивали, танци и паради кои се пренесувале од колено на колено. ==Панама како тема во уметноста и во популарната култура== * „Панама“ (''Panama'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група „[[Ван Хејлен]]“ (''Van Halen'') од 1984 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=cd-Rs5dyi6w YouTube, Van Halen 1984 (пристапено на 26.10.2017)]</ref> == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Панама (град)]] * [[Панамски Канал]] * [[Гран Колумбија]] == Надворешни врски == {{ризница|Panama|Панама}} {{Wikivoyage|Panama}} * {{dmoz|Regional/Central_America/Panama}} * {{CIA World Factbook link|pm|Панама}} * {{Wikiatlas|Panama}} * [https://www.visitpanama.com Официјално мрежно место за туризмот на Панама] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/panama.htm Панама на UCB] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090125100526/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/panama.htm |date=2009-01-25 }} * [http://www.mire.gob.pa Министерство за надворешни работи на Панама] {{es}} * [http://www.sigpanama.com/ Карта на Панама] {{Држави и територии во Средна Америка}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Панама| ]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1903 година]] [[Категорија:Држави во Северна Америка]] [[Категорија:Републики]] [[Категорија:Држави во Средна Америка]] 2ndj8h37b96xsfko0ptkuw7cmubl3ob Природа 0 4962 5575288 5566934 2026-06-11T09:52:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575288 wikitext text/x-wiki [[File:Galunggung.jpg|thumb|right|300px|<center>[[Молња]] за време на ерупцијата на огромниот вулкан [[Галунгунг]] во западен [[Јава]], 1982</center>]] '''Природа''' — во најширока смисла означува природна средина, материјален свет. [[Латински]]от збор за природа е ''natura'', кој е превод од [[грчки]]от физис (φύσις) и означува природни нешта, нешта од природен карактер. Природата се дели на ''жива'' и ''нежива'' и се разликува од вештачки создадените предмети од страна на [[човек]]от. Концептот за природата како целина, физичка вселена, е едно од неколкуте проширувања на првобитното значење; тој започнал да се користи од страна на [[Претсократовци|претсократовските филозофи]] и оттогаш се увидела неговата прецизност и започнал нашироко да се употребува. Ваквото поимање на природата е потврдено од современиот [[научен метод]] во последните неколку векови. Денес најчесто во „природа“ се вбројуваат геолошките одлики на Земјата и дивината. „Природа“ може да се однесува на различни видови на живи растенија и животни, а во некои случаи на процесите што се одвиваат кај неживите објекти. == Земја == {{Главна|Земја|Наука за земјата}} [[File:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|250п|Поглед на Земјата; снимката е од 1972 направена од [[Аполо 17]]. Оваа снимка е единствена по тоа што покажува целосно осветлена Земјина полутопка]] [[Земја]]та е единствената планета за која денес се знае дека има живот. Нејзините природни одлики се предмет на проучување на многу научни дисциплини. Во [[Сончев Систем|сончевиот Систем]] таа е третата најблиска планета до [[Сонце]]то; воедно е најголемата [[земјовидна планета]] и петтата најголема од сите планети. Нејзини најзабележливи климатски одлики се двата поларни региони, двата релативно тесни [[Умерена клима|умерени појаси]], како и широкиот [[екватор]]ијален [[Тропи|тропски]] и [[Суптропи|суптропски]] регион.<ref> {{Наведена мрежна страница |url=http://www.blueplanetbiomes.org/climate.htm |title=World Climates |work=Blue Planet Biomes |accessdate=2006-09-21 }}</ref> [[Врнеж]]ите се различни во зависност од местото, се движат од неколку метри вода годишно до помалку од милиметар. 71% од површината на Земјата е покриен со соленоводни [[океан]]и. Остатокот се состои од [[континент]]и и [[остров]]и, при што најнаселена е [[Северна полутопка|северната полутопка]]. Земјата еволуирала преку геолошки и биолошки процеси кои оставиле траги од првобитните услови. Надворешната површина е поделена на неколку [[Тектонска плоча|тектонски плочи]] кои постепено се поместуваат. Внатрешната останува активна, со дебела обвивка од пластичен [[плашт (геологија)|плашт]] и [[Земјино јадро|јадро]] исполнето со железо кое генерира [[магнетно поле]]. Атмосферските услови се значително изменети од првобитните преку дејството на живите организми,<ref>{{Наведена мрежна страница|date = 2005-09-11|url = http://www.sciencedaily.com/releases/2005/09/050911103921.htm|title = Calculations favor reducing atmosphere for early Earth|publisher = Science Daily|accessdate = 2007-01-06}}</ref> со што се создава еколошка рамнотежа која ги стабилизира условите на површината. И покрај широките регионални варијации во климата со зголемување на [[Географска широчина|географската широчина]] и други географски фактори, долгорочната просечна глобална клима е доста стабилна за време на интерглацијалните периоди,<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.epa.gov/climatechange/science/pastcc.html|title = Past Climate Change|publisher = U.S. Environmental Protection Agency|accessdate = 2007-01-07}}</ref> а варијациите од степен или два на просечната глобална температура имале големи ефекти на еколошката рамнотежа, како и на сегашната географија на Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|author = Hugh Anderson, Bernard Walter|date = March 28, 1997|url = http://vathena.arc.nasa.gov/curric/land/global/climchng.html|title = History of Climate Change|publisher = NASA|accessdate = 2007-01-07|archiveurl = https://web.archive.org/web/20080123130745/http://vathena.arc.nasa.gov/curric/land/global/climchng.html|archivedate = 2008-01-23|url-status = dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|last = Weart|first = Spencer|year = 2006|url = http://www.aip.org/history/climate/|title = The Discovery of Global Warming|publisher = American Institute of Physics|accessdate = 2007-01-07|archive-date = 2011-08-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20110804232058/http://www.aip.org/history/climate/|url-status = dead}}</ref> === Геологија === {{Главна|Геологија}} [[File:Tectonic plate boundaries.png|thumb|right|300px|Три типови на геолошки граници меѓу тектонските плочи]] [[Геологија]]та е наука за цврстата и течна материја која ја сочинува Земјата. Геологијата ги проучува составот, градбата, физичките својства, динамиката и историјата на компонентите на Земјата, како и процесите со кои тие се образуваат, придвижуваат и менуваат. Ова е големо академско поле на науката кое исто така е важно да се знае и при екстракцијата на [[Рударство|минерали]] и [[Нафтена геологија|јаглеводороди]], справувањето со [[Природна непогода|природните непогоди]] и разбирањето на климата од минатото и животната средина. ==== Геолошка еволуција ==== Геологијата на дадена област еволуира низ времето со депозитирање и вметнување на карпести единици, чии форми и положба се менуваат со деформациски процеси. Карпестите единици можат да се сместат како со [[Депозиција (геологија)|депозиција]] на површината, така и со интрузија во горната карпа. Депозиција има кога седиментите се сместуваат на површината на Земјата и подоцна се [[Дијагенеза|литифицираат]] во [[седиментна карпа]], или, пак, кога има проток на [[вулкан]]ски материјал (вулкански пепел или [[лава]]) кој ја препокрива површината. Магматските [[Интрузија|интрузии]] какви што се [[батолит]]и, [[лаколит]]и, [[дајк]]ови и [[сил]]ови се туркаат нагоре во горната карпа и кристализираат како што интрудираат во неа. По депозитирањето на првичната секвенца од карпи, карпестите единици можат да се деформираат и/или метаморфозираат. Деформација обично се случува како резултат на хоризонтално скусување, хоризонтално издолжување или страна-по-страна (удар-лизгање) движење. Овие градбени режими се поврзуваат со [[приближувачка граница|приближувачите граници]], [[раздвојувачка граница|раздвојувачките граници]] и [[Трансформен расед|трансформните граници]], соодветно, меѓу тектонските плочи. === Историски поглед === {{Главна|Историја на Земјата|Еволуција}} [[File:Hyperia.jpg|thumb|200px|left|[[Планктон]]от ги населува океаните, морињата и езерата; тој постои во различни форми речиси 2&nbsp;билиони години<ref>{{Наведена книга|last=Margulis|first=Lynn|author2=Dorian Sagan |year=1995|title=What is Life?|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-684-81326-2}}</ref>]] [[File:Pangea animation 03.gif|thumb|300px|Анимација што го прикажува движењето на континентите од распаѓањето на Пангеја, па сè до денес]] Се проценува дека Земјата настанала пред 4,54 билиони години од [[Образување и еволуција на сончевиот Систем|сончевата маглина]], заедно со Сонцето и другите планети.<ref>{{Наведена книга |first=G. Brent |last=Dalrymple |year=1991 |title=The Age of the Earth |publisher=Stanford University Press |location=Stanford |isbn=0-8047-1569-6}}</ref> [[Месечина]]та се формирала пред 20 милиони години (груба проценка). Најпрво растопена, надворешната обвивка на планетата се ладела, со што се добила цврста [[Земјина кора|кора]]. Гасовитата и вулканска активност ја произвела првичната атмосфера. Со кондензирање на водната пареа (која во поголем дел потекнувала од мразот донесен од [[Комета|кометите]]) се создале океаните и другите извори на вода.<ref> {{Наведено списание |first=A. |last=Morbidelli |display-authors=et al. |year=2000 |bibcode=2000M&PS...35.1309M |title=Source Regions and Time Scales for the Delivery of Water to Earth |journal=Meteoritics & Planetary Science |volume=35 |issue=6 |pages=1309–1320 |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x }}</ref> Се смета дека високо енергетските хемиски процеси ја дале самореплицирачката молекула пред околу 4 билиони години.<ref>{{наведени вести |title=Earth's Oldest Mineral Grains Suggest an Early Start for Life |publisher=NASA Astrobilogy Institute |date=2001-12-24 |url=http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=76 |accessdate=2006-05-24 |archive-date=2006-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060928231649/http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=76 |url-status=dead }}</ref> Континентите се образувале, па се разделувале и повторно се формирале паралелно со преформирањето на површината на Земјата во текот на милиони години, повремено спојувајќи се при што се добивале [[суперконтинент]]и. Пред околу 750 милиони години, најраниот познат суперконтинент [[Родинија]] започнал да се распаѓа. Подоцна континентите се рекомбинирале и ја дале [[Паноција]] која се распаднала пред околу 540 милиони години, и на крајот [[Пангеја]], суперконтинент кој се распаднал пред околу 180 милиони години.<ref>{{Наведено списание |first=J.B. |last=Murphy |author2=R.D. Nance |year=2004 |url=http://www.americanscientist.org/issues/page2/how-do-supercontinents-assemble |title=How do supercontinents assemble? |journal=American Scientist |volume=92 |issue=4 |doi=10.1511/2004 април 324 |page=324 |doi-broken-date=2024-12-01 |access-date=2012-12-14 |archive-date=2011-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128224011/http://www.americanscientist.org/issues/page2/how-do-supercontinents-assemble |url-status=dead }}</ref> Постојат голем број докази дека за време на ерата [[неопротерозоик]] постоело масовно [[заледување]] кое покрило голем дел од планетата. Оваа хипотеза е насловена како „[[Земја снежна топка]]“ и е од особено значење поради тоа што ѝ претходи на [[Камбриска експлозија|камбриската експлозија]] со која почнале да се појавуваат многуклеточни животни форми пред околу 530-540 милиони години.<ref>{{Наведена книга |first=J.L. |last=Kirschvink |year=1992 |chapter=Late Proterozoic Low-Latitude Global Glaciation: The Snowball Earth |chapter-url=http://www.gps.caltech.edu/~jkirschvink/pdfs/firstsnowball.pdf |title=The Proterozoic Biosphere |editor=J.W. Schopf, C. Klein eds. |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |pages=51–52 |isbn=0-521-36615-1}}</ref> По камбриската експлозија се случиле пет различни [[Масовно истребување|масовни истребувања]].<ref>{{Наведено списание |last=Raup |first=David M|author2=J. John Sepkoski Jr. |year=1982 |title=Mass extinctions in the marine fossil record |journal=Science |volume=215 |issue=4539|pages = 1501–3 |doi=10.1126/science.215.4539.1501 |pmid=17788674 |bibcode=1982Sci...215.1501R}}</ref> Последното масовно истребување се случило пред околу 65 милиони години, кога поради колизија на [[метеорит]]и исчезнале [[диносаурус]]ите кои не се предци на [[птици]]те како и други големи влекачи, но биле поштедени малите животни какви што биле [[цицачи]]те, кои тогаш наликувале на [[ровчици]]те. Во изминатите 65 милиони години настанала диверзификација на цицачите.<ref>{{Наведена книга |last=Margulis |first=Lynn |author2=Dorian Sagan |year=1995 |title=What is Life? |publisher=Simon & Schuster |location=New York |isbn=0-684-81326-2 |page=145}}</ref> Пред неколку милиони години, еден вид на мал африкански [[Човеколики мајмуни|човеколик мајмун]] се здобил со способноста да стои исправено.<ref>{{Наведена книга |last=Margulis |first=Lynn |author2=Dorian Sagan |year=1995 |title=What is Life? |publisher=Simon & Schuster |location=New York |isbn=0-684-81326-2}}</ref> Последователната појава и напредок на [[луѓе]]то, развојот на земјоделството и [[цивилизација]]та им дозволиле на луѓето да влијаат на Земјата многу побрзо отколку било која претходна животна форма, со што биле афектирани природата и бројноста на другите организми, како и светската клима. За споредба, на [[Кислородна катастрофа|големиот оксигенациски настан]], поттикнат од појавата на алгите за време на периодот [[сидериј]], му биле потребни околу 300 милиони години за да кулминира. Современата ера се вбројува како дел од масовно истребување - [[холоценско масовно истребување]] - кое е најбрзото што досега се случило.<ref>{{Наведено списание|author = Diamond J|title = The present, past and future of human-caused extinctions|journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci|volume = 325|issue = 1228|pages = 469–76; discussion 476–7|year = 1989|pmid = 2574887|doi = 10.1098/rstb.1989.0100|last2 = Ashmole|first2 = N. P.|last3 = Purves|first3 = P. E.|bibcode = 1989RSPTB.325..469D}}</ref><ref>{{Наведено списание|author = Novacek M, Cleland E|title = The current biodiversity extinction event: scenarios for mitigation and recovery|journal = Proc Natl Acad Sci USA|volume = 98|issue = 10|page = 1029|year = 2001|pmid = 11344295|doi = 10.1073/pnas.091093698|pmc = 33235|bibcode = 2001PNAS...98.5466N|pages = 5466–70| doi-access=free }}</ref> Одредени научници, како [[Едвард Вилсон]] од [[Харвард|Универзитетот Харвард]], предвидуваат дека уништувањето на биосферата од страна на луѓето би можело да предизвика истребување на една половина од сите видови во следните 100 години.<ref>{{Наведено списание|title=The mid-Holocene extinction of silver fir (Abies alba) in the Southern Alps: a consequence of forest fires? Palaeobotanical records and forest simulations|doi=10.1007/s00334-006-0051-0|year=2006|last1=Wick|first1=Lucia|last2=Möhl|first2=Adrian|journal=Vegetation History and Archaeobotany|volume=15|issue=4|pages=435–444}}</ref> Опсегот на сегашното истребување сè уште се истражува, дебатира и се прават пресметки за него од страна на биолозите.<ref>See, e.g. [http://park.org/Canada/Museum/extinction/holmass.html], [http://park.org/Canada/Museum/extinction/extincmenu.html], [http://park.org/Canada/Museum/extinction/patterns.html]</ref> == Атмосфера, клима и време == {{Главна|Земјина атмосфера|Клима|Време}} [[File:Top of Atmosphere.jpg|thumb|250px|[[Релејово расејување|Сината светлина повеќе се расејува]] од другите бранови должини од страна на гасовите во атмосферата, давајќи и на Земјата син [[хало]] кога се гледа од вселената ]] [[File:A tornado near Anadarko, Oklahoma, on May 3, 1999.jpg|thumb|250px|Торнадо во централна [[Оклахома]]]] [[Атмосфера]]та на Земјата е клучен фактор во одржувањето на планетарниот екосистем. Тенкиот слој гасови што ја обиколува Земјата се држи на место со помош на [[гравитација]]та на планетата. Сувиот воздух се состои од 78% [[азот]], 21% [[кислород]], 1% [[аргон]] и други инертни гасови, [[јаглерод диоксид]] итн.; исто така, воздухот содржи и променлива количина на водна пареа. Атмосферскиот притисок се намалува со зголемување на надморската височина. Озонската обвивка на Земјината атмосфера има важна улога во намалувањето на ултравиолетвоото (UV) зрачење кое стигнува до површината. Бидејќи ДНК се оштетува од UV зрачењето, ова има за цел заштита на живиот свет на површината. Атмосферата исто така задржува топлина за време на ноќта, со што се редуцираат дневните температурни екстреми. Времето на Земјата го има исклучиво во долниот дел од атмосферата и служи како спроводен систем за редистрибуција на топлината. [[Океанска струја|Океанските струи]] се друг важен фактор во одредувањето на [[клима]]та, особено големото подводно [[термохалино струење]] кое ја распространува топлинската енергија од екваторските океани до поларните региони. Овие струи помагаат во ублажување на разликите во температурите кои постојат во зима и лето во умерените зони. Исто така, без редистрибуција на топлинската енергија од океанските струи и атмосферата, тропските области би биле многу пожешки, а поларните региони многу поладни. Времето може да има корисни и штетни ефекти. Временските екстреми ([[торнадо]], [[ураган]], [[циклон]]) може да потрошат големи количини на енергија долж нивниот пат на минување и да предизвикаат уништување. Површинската [[растителност]] развила зависност од сезонската променливост на времето, така што ненадејни промени од само неколку години би можеле да имаат драматичен ефект, како на растителноста, така и на животните кои зависат од нејзиниот раст поради исхрана. Климата на планетата е мерка за долгорочните трендови во времето. Познато е дека различни фактори влијаат на климата, меѓу кои се океанските струења, површинското [[албедо]], [[стакленички гас]]ови, варијации во сончевата светлина и промени во [[орбита]]та на планетата. Врз основа на историски податоци, познато е дека Земјата била подложена на драстични климатски промени во минатото, меѓу кои се вбројуваат и [[Ледено доба|ледените доба]]. Климата на еден регион зависи од бројни фактори, особено од надморската височина. Појас од надморска височина на површината кој има слични климатски својства образува климатски регион. Постојат многу вакви региони, кои се наоѓаат од [[Тропска клима|тропската клима]] на екваторот до [[Поларна клима|поларната клима]] во северните и јужните екстреми. На времето исто така влијаат и [[Годишно време|сезоните]] (годишните времиња) кои се резултат од тоа што Земјината оска е поместена во однос на нејзината орбитна рамнина. Според ова, во дадено време од летото или зимата, еден дел од планетата е повеќе директно изложен на сончевите зраци. Ова изложување се менува како што Земјата врши револуција во својата орбита. Во дадено време, независно од годишното време, северната и јужната полутопка имаат спротивни годишни времиња. Моментално се случуваат две работи: # просечната температура се зголемува; # регионалните клими подлежат на значителни промени.<ref>{{наведени вести|title=Tropical Ocean Warming Drives Recent Northern Hemisphere Climate Change|publisher=Science Daily|date=April 6, 2001|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2001/04/010406073554.htm|accessdate=2006-05-24}}</ref> == Вода на Земјата == {{Главна|Вода}} [[File:44 - Iguazu - Décembre 2007.jpg|thumb|300px|Водопадите [[Игуасу (водопади)|Игуасу]] на границата меѓу [[Бразил]] и [[Аргентина]]]] [[Вода]]та е хемиска супстанција која се состои од водород и кислород и е неопходна за сите познати форми на живот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.un.org/waterforlifedecade/background.html |title=Water for Life |publisher=Un.org |date=2005-03-22 |accessdate=2011-05-14}}</ref> Во секојдневието на човекот, поимот „вода“ се однесува само на течната агрегатна состојба, но оваа супстанција исто така се среќава и во цврста агрегатна состојба - [[мраз]] - и во гасовита состојба - водена пареа. Водата покрива 71% од површината на Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|title=CIA- The world fact book|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2008-12-20|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|url-status=dead}}</ref> На Земјата, таа се наоѓа најмногу во океаните и другите поголеми водни басени, со тоа што 1,6% отпаѓа на подземната вода, а 0,001% на воданта пареа, [[Облак|облаците]] (образувани од цврсти и течни честички вода суспендирани во воздухот) и врнежите.<ref>[http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html Water Vapor in the Climate System] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070320034158/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html |date=2007-03-20 }}, Special Report, [AGU], December 1995 (linked 4/2007). [http://www.unep.org/dewa/assessments/ecosystems/water/vitalwater/ Vital Water] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090708023755/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html |date=2009-07-08 }} [[UNEP]].</ref> Океаните држат 97% од површинската вода, [[ледник|ледниците]] и поларните [[Снежна покривка|снежни покривки]] 2,4% а останатите копнени површини ([[Река|реки]], [[Езеро|езера]] и [[Бара|бари]]) - 0,6%. Дополнително, мала количина на вода се состои во живите организми и преработените производи. === Океани === {{Главна|Океан}} [[File:Ocean from Leblon.jpg|thumb|left|200px|Поглед на Атлантскиот Океан од [[Леблон]], [[Рио де Жанеиро]]]] Океан е голем воден басен со солена вода и главна компонента на [[хидросфера]]та. Приближно 71% од површината на Земјата (површина од околу 361 милион&nbsp;км<sup>2</sup>) е покриен со океан, непрекинат воден басен кој е поделен на неколку главни океани и помали [[Море|мориња]]. Повеќе од половина од оваа област има преку 3000 метри длабочина. Просечната соленост на океанот изнесува околу 35 [[ppt]] (3,5%) и приближно целата морска вода има соленост од 30 до 38 ppt. Иако во општи црти се опишуваат како неколу „одделни“ океани, овие води сочинуваат еден светски, поврзан басен од солена вода, често нарекуван и [[светски океан]].<ref>"[http://www.answers.com/Ocean#Encyclopedia Ocean] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070303093700/http://www.answers.com/Ocean#Encyclopedia |date=2007-03-03 }}". ''The Columbia Encyclopedia.'' 2002. New York: Columbia University Press</ref><ref name="UNAoO">"[http://www.oceansatlas.com/unatlas/about/physicalandchemicalproperties/background/seemore1.html Distribution of land and water on the planet] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080531103749/http://www.oceansatlas.com/unatlas/about/physicalandchemicalproperties/background/seemore1.html |date=2008-05-31 }}". ''[http://www.oceansatlas.com/ UN Atlas of the Oceans]</ref> Тој е од фундаментално значење за [[океанографија]]та.<ref>Spilhaus, Athelstan F. 1942 (Jul.). "Maps of the whole world ocean." ''Geographical Review'' ([[American Geographical Society]]). Vol. 32 (3): pp. 431–5.</ref> Големите океански оддели се одредени делумно од континентите, различните [[Архипелаг|архипелази]] и според други критериуми: овие оддели се (од најголем кон најмал) [[Тихи Океан]], [[Атлантски Океан]], [[Индиски Океан]], [[Јужен Океан]] и [[Северноледен Океан]]. Помалите региони на океаните се познати како мориња, [[залив]]и итн. Постојат и [[Солено езеро|солени езера]] кои претставуваат помали басени на солена вода обиколена од сите страни со копно кои не се поврзани со светскиот океан. Два забележителни примери се [[Аралско Море|Аралското Море]] и [[Големо Солено Езеро|Големото Солено Езеро]]. === Езера === {{Главна|Езеро}} [[File:Lake mapourika NZ.jpeg|thumb|200px|Езерото [[Мапурика]] во [[Нов Зеланд]]]] Езерата ({{langx|la|lacus}}) се поголеми вдлабнатини на Земјината површина исполнети со вода, која не е во непосредна врска со океанот. За езера се сметаат оние водни басени кои се подлабоки од бара и кои се напојуваат со вода од река.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/328083/lake |author=Brittanica online |accessdate=2008-06-25 |title=Lake (physical feature) |quote=[a Lake is] any relatively large body of slowly moving or standing water that occupies an inland basin of appreciable size. Definitions that precisely distinguish lakes, ponds, swamps, and even rivers and other bodies of nonoceanic water are not well established. It May be said, however, that rivers and streams are relatively fast moving; marshes and swamps contain relatively large quantities of grasses, trees, or shrubs; and ponds are relatively small in comparison to lakes. Geologically defined, lakes are temporary bodies of water.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |title=Dictionary.com definition |accessdate=2008-06-25 |url=http://dictionary.reference.com/browse/lake a body of fresh or salt water of considerable size, surrounded by land.}}</ref> Природните езера на Земјата најчесто се наоѓаат во планински предели, [[раседна зона|раседни зони]] и области на кои денес има заледување. Други езера се наоѓаат во [[Неистечен басен|неистечни басени]] или долж тековите на големите реки. Во некои области на светот постојат многу езера поради тоа што има неконтролирана дренажа од последното ледено доба. Сите езера се привремени во однос на геолошката временска скала; тие бавно ќе се исполнат со седименти или ќе истечат од басенот во кој се содржат. === Бари === {{Главна|Бара}} Бара е басен од неистечна вода, било природен или изграден од човекот, кој најчесто е помал од езеро. Барите и езерата се разликуваат од потоците според брзината на струењето. Додека струењето на водата во потоците лесно се набљудува, кај барите и езерата се среќаваме со микроструења на водата кои се придвижени од температурата и со струења придвижени од ветерот. === Реки === {{Главна|Река}} [[Податотека:Лепенец кај Бардовци.jpg|200px|мини|десно|Реката [[Лепенец]] во [[Македонија]]]] Река е природен тек на вода,<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/river River {definition}] from Merriam-Webster. Accessed February 2010.</ref> обично слатководна, која тече кон океан, езеро, море или друга река. Во ретки случаи реката може едноставно да потоне во земјата или целосно да се исуши пред да достигне до друга вода. Водата во реката најмногу потекнува од врнежите, изворите и водата што се топи од ледниците и сл. === Потоци === {{Главна|Поток}} [[File:Serava.jpg|thumb|десно|200п|[[Серава]] во својот горен тек е поток]] Поток е проточна вода со свое сопствено струење, која се наоѓа во [[речно корито]]. Потоците се важни како спроводници во [[Воден циклус|водниот циклус]], а служат и како коридори за миграција на рибите и друг жив свет. Биолошкото [[Живеалиште (екологија)|живеалиште]] во непосредна близина на потокот се нарекува [[рипариска зона]]. Денес, во поглед на холоценското масовно изумирање, потоците имаат улога на коридори во поврзувањето на [[Фрагментација (екологија)|фрагментираните живеалишта]], а со тоа и во зачувување на [[Биоразновидност|биолошката разновидност]]. == Екосистеми == {{Главна|Екологија|Екосистем}} [[File:View of loch lomond.JPG|thumb|left|200px|[[Лох Ломонд]] во Шкотска образува релативно изолиран екосистем. Рибната заедница од ова езеро стои непроменета долг временски период.<ref>{{Наведено списание|last=Adams|first=C.E.|title=The fish community of Loch Lomond, Scotland : its history and rapidly changing status|journal=Hydrobiologia|year=1994|volume=290|issue=1–3|pages=91–102|url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=3302548|doi=10.1007/BF00008956}}</ref>]] [[File:Aravalli.jpg|thumb|left|200px|Зелениот планински венец [[Аравали]] во пустинската област [[Раџастан]] во [[Индија]]]] [[File:Chicago Downtown Aerial View.jpg|thumb|200px|Поглед на [[човечки екосистем]]. На сликата е градот [[Чикаго]]]] Екосистемите се составени од различни абиотички и биотички компоненти кои функционираат заедно и поврзано.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Pidwirny |first=Michael |year=2006 |work=Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition) |title=Introduction to the Biosphere: Introduction to the Ecosystem Concept |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/9j.html |accessdate=September 28, 2006}}</ref> Градбата и составот на екосистемите е одредена од многу фактори на животната средина кои се поврзани. Разновидностите на овие фактори ќе поттикнат динамички измени во екосистемот. Некои од поважните компоненти се [[почва]], атмосфера, [[зрачење]] од Сонцето, вода и живите организми. Централна идеја во [[Екосистемска екологија|екосистемскиот концепт]] е таа според која живите суштества заемодејствуваат со секој друг елемент во нивната непосредна средина. [[Јуџин Одум]] како еден од основачите на екологијата, вели: „Секоја единица која ги вклучува сите организми („заедница“ од организми) од дадена област кои заемодејствуваат со физичката средина така што протокот на енергија доведува до јасно дефинирана [[Ланец на исхрана|трофичка структура]], биоразновидност и [[Биогеохемиски циклус|циклус на материите]] (на пример, размена на материи меѓу живиот и неживиот дел) во рамките на системот се нарекува екосистем.“<ref name="Odum1971">Odum, EP (1971) Fundamentals of ecology, third edition, Saunders New York</ref> Во екосистемот видовите се поврзани и меѓусебно зависни (што се огледа во ланецот на исхрана) и разменуваат енергија и материја меѓусебно и со нивната околна средина.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Pidwirny |first=Michael |year=2006 |work=Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition) |title=Introduction to the Biosphere: Organization of Life |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/9d.html |accessdate=September 28, 2006}}</ref> Помала единица се нарекува микроекосистем. На пример, микроекосистем може да биде камен и целиот жив свет што се наоѓа под него. Во макроекосистем може да се вклучи цел [[екорегион]], заедно со неговиот [[водособирен басен]].<ref>{{Наведено списание |last=Bailey |first=Robert G. |year=2004 |title=Identifying Ecoregion Boundaries |journal=Environmental Management |volume=34 |pmid=15883869 |issue=Supplement 1 |url=http://www.fs.fed.us/institute/news_info/Identifying_ecoregion_boundaries.pdf |doi=10.1007/s00267-003-0163-6 |pages=S14–26 |access-date=2012-12-14 |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001013622/http://www.fs.fed.us/institute/news_info/Identifying_ecoregion_boundaries.pdf |url-status=dead }}</ref> === Дивина === {{Главна|Дивина}} [[File:Biogradska suma.jpg|thumb|200px|[[Стара шума]] од [[европска бука]] во [[Биоградска Гора]] - [[Црна Гора]]]] Како дивина обично се сметаат области кои не се значително изменети од човечката активност. Дивината постои во [[резерват]]ите, [[Национален парк|националните паркови]], па дури и во урбаните области покрај реките, клисурите и стопански неразвиените области. Областите со дивина и заштитените паркови се сметаат за важни за опстанокот на одредени видови, еколошки проучувања, [[конзервација]] и рекреација. Одредени опишувачи на природата веруваат дека дивината е клучна за човечкиот дух и креативност,<ref name="Man p155-157">No Man's Garden by Daniel B. Botkin p155-157</ref> а некои еколози ја сметаат дивината како интегрален дел од планетарниот самоодржувачки природен екосистем (биосфера). Исто така, овие области би можеле да обезбедат живеалишта за дивата [[флора]] и [[фауна]] кои инаку тешко би можеле да опстојат во зоолошките градини, [[арборетум]]ите или лабораториите. == Жив свет == {{Главна|Живот|Биологија|Биосфера}} [[File:Malards in Golden Gate Park.jpg|thumb|left|upright|200п|Женска патка со патчиња - размножувањето е неопходно за продолжување на животот]] Иако не постои севкупен договор за тоа што е [[живот]], научниците во општи црти прифаќаат дека животот се одликува со организација (градба), [[метаболизам]], [[раст]], [[адаптација]], одговор на [[Нервна дразба|дразби]] и [[размножување]]. За животот би можело исто така да се каже дека е карактеристична состојба на организмите. Под [[биосфера]] се подразбира делот од Земјината надворешна обвивка - вклучувајќи копно, површински карпи, вода, воздух и атмосфера - на кој се среќава живиот свет и кој се менува со биотичките процеси на организмите. Денес на планетата Земја се наоѓаат над 75 билиони тони на [[биомаса]] (жив свет) која живее во различните [[Животна средина|животни средини]] во рамките на биосферата. Над девет десетини од вкупната биомаса на Земјата отпаѓа на растителниот свет, од кој зависи животинскиот. До денес се идентификувани повеќе од 2 милиони видови на растенија и животни, а проценките за точниот број на постоечки видови се движат од неколку милиони до преку 50 милиони. Бројот на поединечни видови на живи организми постојано се менува (се појавуваат нови видови, а други исчезнуваат). Вкупниот број на видови денес е во постојано опаѓање. === Еволуција === {{Главна|Еволуција}} [[File:Amazon Manaus forest.jpg|thumb|285px|Област во [[Амазонска прашума|Амазонската прашума]] која се наоѓа меѓу [[Колумбија]] и Бразил. Тропските [[Дождовна шума|дождовни шуми]] на [[Јужна Америка]] се дом на најголемата биолошка разновидност на Земјата<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/view.php?id=28907 |title=Why the Amazon Rainforest is So Rich in Species : News |publisher=Earthobservatory.nasa.gov |date=2005-12-05 |accessdate=2011-05-14 |archive-date=2011-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225204348/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/view.php?id=28907 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2005/12/051205163236.htm |title=Why The Amazon Rainforest Is So Rich In Species |publisher=Sciencedaily.com |date=2005-12-05 |accessdate=2011-05-14}}</ref>]] Познато е дека живот постои само на планетата Земја. [[Абиогенеза|Создавањето на животот]] е сè уште малку познат процес, но се смета дека животот потекнува од пред околу 3,9 до 3,5 билиони години, односно од еоните [[хадеј]] и [[археј]], што се одвивало на примордијалната Земја која имала суштински различна средина отколку денес. Овие први животни форми ги поседувале основните својства на саморепликација и наследни својства. Со појавата на животот, процесот на еволуција по пат на [[природна селекција]] довел до создавање на уште поразлични животни форми. Видовите кои не можеле да се прилагодат (адаптираат) на промените во средината и конкуренцијата од другите животни форми исчезнале. Меѓутоа, [[фосил]]ниот запис содржи докази за многу од овие постари видови. Поновите фосилни докази и докази од [[ДНК]] покажуваат дека кај сите постоечки видови може да се проследи линијата на предоштво сè до првите примитивни животни форми. Со појавата на [[фотосинтеза]]та кај најосновните форми на растителен жив свет се овозможило собирање и искористување на сончевата енергија. [[Кислород]]от добиен од фотосинтеза се акумулирал во атмосферата и на овој начин се создала [[Озонска обвивка|озонската обвивка]]. [[Ендосимбиотска теорија|Вклучувањето на помали клетки во рамките на поголеми]] довело до развиток на уште посложени клетки наречени [[еукариоти]]. Клетките кои биле дел од колонии станале силно специјализирани, со што се оформиле вистинските многуклеточни организми. Новонастанатата озонска обвивка го апсорбира штетното [[ултравиолетово зрачење]], па така живиот свет бил во можност да ја колонизира површината на Земјата. === Микроорганизми === {{Главна|Микроорганизам}} [[Податотека:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|200px|мини|десно|Бактеријата ''[[Escherichia coli]]'']] Првата форма на живот која се развила на Земјата биле микроорганизмите-[[прокариоти]] кои останале единствената форма на живот на планетата сè до пред неколку билиони години, кога се појавиле многуклеточните организми. Микроорганизмите се едноклеточни или повеќеклеточни организми кои обично се со микроскопски димензии и не можат да се регистрираат со човечкото око. Тука припаѓаат бактериите, некои габи, археите, протистите и одредени животински видови. Прокариотските животни форми можат да се најдат речиси насекаде на Земјата каде постои течна вода, меѓудругото и во внатрешноста на карпите. Нивното размножување е брзо и обилно. Комбинацијата од висока [[стапка на мутација]] и [[хоризонтален пренос на гени]] ги прави многу прилагодливи и способни да опстојат во нови средини, меѓу кои и вселената. Тие сочинуваат основен дел на Земјиниот екосистем. Некои микроорганизми се [[патоген]]и и се ризик по здравјето на други организми. === Растенија и животни === {{Главна|Растенија|Животни}} [[File:Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png|thumb|left|200п|Избор од различни растителни видови]] [[File:Animal diversity.png|thumb|200п|Избор од различни животински видови]] Првата поделба на живите суштества ја направил [[Аристотел]]. Тој направил разлика меѓу растенија (кои обично не се движат доволно брзо за да бидат забележани од луѓето) и животни. Во системот на [[Карл Лине]], растенијата станале царство Vegetabilia (подоцна наречено Plantae), а животните царство Animalia. Понатаму станало јасно дека царството Plantae како што првично било опишано вклучувало и неколку неповрзани, далечни групи, па така габите и неколку групи на [[алги]] биле сместени во нови, посебни царства. Сепак, овие организми сè уште понекогаш се сметаат за растенија. Бактериите понекогаш се сметаат за флора,<ref>{{Наведена мрежна страница |title=flora |url=http://webster.com/cgi-bin/dictionary?va=flora |work=Merriam-Webster Online Dictionary |publisher=Merriam-Webster |accessdate=September 27, 2006}}</ref><ref>{{Наведена книга |year=1998 |title=Status and Trends of the Nation's Biological Resources |chapter=Glossary |chapter-url=http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/zy198.htm#F |publisher=Department of the Interior, Geological Survey |location=Reston, VA |id=SuDocs No. I 19.202:ST 1/V.1-2 |access-date=2012-12-15 |archive-date=2007-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715060359/http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/zy198.htm#F |url-status=dead }}</ref> а одредени класификациски системи го користат поимот ''бактериска флора'' или ''микрофлора'' како одделен од ''растителна флора''. Еден од многуте начини на класифицирање на растенијата е според регионални флори, кои, во зависност од намената на проучувањето може исто така да ја вклучат и фосилната флора, односно остатоците од растенија од некоја претходна ера. Обично регионалните флори се поделени на категории, како домородна флора и земјоделска и градинарска флора, од кои последните две намерно се одгледуваат и култивираат. Некои типови на „домородна флора“ всушност се [[внесен вид|внесени]] пред повеќе векови од страна на луѓето кои мигрирале од еден регион или континент до друг и станале интегрален дел од домородната или природна флора на местото каде тие биле внесени. Ова е пример за тоа на кој начин човечкото заемодејство со природата може да ја направи нејасна границата на она што се смета за природа. Друга категорија растенија историски и традиционално се сметаат за [[плевел]]и. На сличен начин, и животните често се категоризираат како домашни, диви животни, штетници и сл. според нивната поврзаност со животот на луѓето. [[Животни]]те како група поседуваат неколку одлики што ги одделуваат од останатите живи суштества. Животните се еукариоти и најчесто се многуклеточни. Тие се [[хетеротроф]]ни, најчесто ја варат храната во внатрешна комора ([[желудник]] и црева), што ги разликува од растенијата и алгите. Тие исто така се разликуваат од нив и по отсуството на [[клеточен ѕид]] кај нивните клетки. Со неколку исклучоци (пред сè се мисли на [[сунѓери]]те), телата на животните се диференцирани во посебни [[Ткиво|ткива]]. Меѓу нив се [[мускул]]ното ткиво, кое има способност да се контрхира и да го контролира [[движење]]то, како и [[Нервен систем|нервниот систем]] кој праќа и обработува нервни сигнали. Еукариотските животински клетки се опколени со карактеристична вонклеточна матрица составен од [[колаген]] и еластични [[гликобелковини]]. Тој може да се калцифицира и да даде структури како черупки, коски и спикули, кои служат како потпора на телото. == Човекот и природата == [[File:Dendrarium Sochi Mauritanian arbour.jpg|thumb|250п|Дендрариумот во [[Сочи]] е пример за слевање на „природната“ и „вештачката“ средина]] Макар што луѓето денес сочинуваат само мал дел од вкупната жива биомаса на Земјата, влијанието на луѓето врз природата е несоодветно големо. Поради опсегот на влијанието од човекот, границите меѓу она што луѓето го сметаат за природа и вештачките средини не се јасни, освен во екстремите. Дури и на екстремите, големината на природна животна средина која не е под влијание на луѓето денес се намалува со многу брзо темпо. Технологијата развиена од страна на човекот довела до поголемо искористување на природните ресурси и потпомогнала во ублажувањето на некои од ризиците кои потекнуваат од природни непогоди. Меѓутоа, и покрај овој напредок, судбината на човечката цивилизација останува тесно поврзана со промените во животната средина. Постои многу сложена повратна врска меѓу искористувањето на напредната технологија и промените кои настануваат во животната средина, која штотуку се осознава.<ref>{{наведени вести|title=Feedback Loops In Global Climate Change Point To A Very Hot 21st Century|publisher=Science Daily|date=May 22, 2006|url=http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/ESD-feedback-loops.html|accessdate=2007-01-07|archive-date=2008-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20081224052611/http://www.lbl.gov/Science-Articles/Archive/ESD-feedback-loops.html|url-status=dead}}</ref> Заканите врз Земјата кои потекнуваат од луѓето се [[загадување]], [[обесшумување]] и хаварии (излевање на нафта и сл.). Луѓето придонеле во истребувањето на многу растенија и животни. Луѓето ја користат природата за рекреација и економски активности. Употребата на природни ресурси за [[индустрија]]та останува главна компонента за светскиот економски систем. Одредени активности како [[лов]] и [[риболов]] се користат како за добивање храна, така и за рекреација од страна на различни луѓе. [[Земјоделство]]то се појавило во 9-от милениум п.н.е. Дали во сферата на производство на храна или на енергија, природата влијае на економското богатство. Иако првите луѓе ги собирале некултивираните растенија за храна и ги користеле лековитите својства на растителноста,<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.nps.gov/plants/medicinal/plants.htm|title = Plant Conservation Alliance – Medicinal Plant Working Groups Green Medicine|publisher = US National Park Services |accessdate=September 23, 2006}}</ref> денес најмногу се употребуваат одгледуваните растенија (по пат на земјоделство). Расчистувањето на големи површини земјиште за одгледување на земјоделски култури довело до значително намалување на шумите и мочуриштата, што повлекло (и сè уште повлекува) губење на живеалиштата на многу растителни и животински видови и појава на голема [[ерозија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|last = Oosthoek|first = Jan|year = 1999|url = http://www.eh-resources.org/philosophy.html|title = Environmental History: Between Science & Philosophy|publisher = Environmental History Resources|accessdate = 2006-12-01}}</ref> == Материја и енергија == {{Главна|Материја|Енергија}} [[File:Hydrogen Density Plots.png|thumb|250п|Првите неколку [[Атомска орбитала|атомски орбитали]] на [[водород]]ниот атом, прикажани како напречни пресеци со пробабилистичка густина кодирана во боја]] Некои полиња на науката ја гледаат природата како материја во движење, која се покорува на одредени закони на природата кои науката се обидува да ги разбере. Поради оваа причина, за најфундаментална наука обично се смета [[физика]]та - име под кое се препознава проучување на природата. Материјата најчесто се дефинира како [[супстанција]]та од која се состојат физичките објекти. Таа ја изградува [[Вселена што може да се набљудува|вселената што може да се набљудува]]. Денес се смета дека видливите компоненти на вселената сочинуваат само 4% од вкупната маса. За остатокот се смета дека се состои од 23% на [[ладна темна материја]] и 73% на [[темна енергија]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://map.gsfc.nasa.gov/m_mm/mr_limits.html |title=Some Theories Win, Some Lose |work=[[WMAP]] Mission: First Year Results |publisher=[[NASA]] |accessdate=29 2006}}</ref> Суштинската природа на овие компоненти сè уште не е позната и моментално интензивно се проучува од страна на физичарите. Однесувањето на материјата и енергијата во вселената што може да се набљудува е водено од добро дефинирани физички закони. Овие закони се искористени за да се добијат космолошки модели кои успешно ги објаснуваат градбата и еволуцијата на вселената која ние можеме да ја набљудуваме. Математичките изрази за законите на физиката користат низа од дваесетина [[Физичка константа|физички константи]]<ref>{{Наведена мрежна страница|last = Taylor|first = Barry N.|year = 1971|url = http://www.physics.nist.gov/cuu/Constants/introduction.html|title = Introduction to the constants for nonexperts|publisher = National Institute of Standards and Technology|accessdate = 2007-01-07|archive-date = 2007-01-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20070107012004/http://physics.nist.gov/cuu/Constants/introduction.html|url-status = dead}}</ref> кои по сè изгледа дека се статични во вселената што може да се набљудува.<ref>{{Наведено списание|author=D. A. Varshalovich, A. Y. Potekhin, A. V. Ivanchik|title=Testing cosmological variability of fundamental constants|journal=AIP Conference Proceedings|year=2000|volume=506|page=503|arxiv=physics/0004062|doi=10.1063/1.1302777}}</ref> Вредностите на овие константи се внимателно измерени, но причината за нивните специфични вредности останува непозната. == Космичко пространство == {{Главна|Космичко пространство|Вселена|Вонземски живот}} [[File:Solar System size to scale mul.svg|thumb|300px|left|Планетите и [[Џуџеста планета|џуџестите планети]] од сончевиот Систем ''(големините во размер, растојанијата не се во размер)'']] [[File:NGC 4414 (NASA-med).jpg|thumb|200п|'''[[NGC 4414]]''' е спирална галаксија во соѕвездието [[Косите на Вероника]], околу 56,000 [[Светлосна година|светлосни години]] во пречник и приближно 60 милиони светлосни години од Земјата]] Космичкото пространство, познато и како вселена, се однесува на релативно празните региони на вселената што се наоѓаат позади атмосферите на небесните тела. Поимот „космички простор“ се користи за да се направи разлика од „воздушно пространство“ (и местата на Земјата). Не постои дискретна граница меѓу Земјината атмосфера и вселената, бидејќи атмосферата постепено [[Атенуација|атенуира]] со зголемување на надморската височина. Космичкото пространство во рамките на сончевиот Систем се нарекува [[меѓупланетарен простор]], кое преминува во меѓуѕвездениот простор во она што е познато како [[хелиопауза]]. Космичкото пространство е оскудно пополнето со неколку десетици типови на органски молекули кои се откриени со помош на [[микробранова спектроскопија]], потоа [[зрачење од црно тело]] останато од [[Голема експлозија|Големата експлозија]] и почетокот на вселената и со [[космички зраци]], кои вклучуваат јонизирани атомски јадра и различни субатомски честички. Исто така постои одредена количина на гасови, плазма и прав, како и мали [[метеор]]и. Дополнително, постојат знаци на човечки живот, како на пример, материите останати од претходните лансирања на ракети, кои се потенцијална опасност за вселенското инженерство. Одреден дел од овие отпадоци повторно навлегуваат во атмосферата на периоди. Иако планетата Земја е моментално единственото тело во сончевиот Систем кое поддржува живот, скорешните докази укажуваат дека во далечното минато на планетата [[Марс]] имало маса од течности на површината.<ref>{{Наведено списание|author = Bibring, J |display-authors=et al.|title = Global mineralogical and aqueous mars history derived from OMEGA/Mars Express data|journal = Science|volume = 312|issue = 5772|pages = 400–4|year = 2006|pmid = 16627738|doi = 10.1126/science.1122659|bibcode = 2006Sci...312..400B}}</ref> За краток период од својата историја, Марс веројатно бил способен да создаден живот. Меѓутоа денес, поголем дел од водата на Марс е замрзната. Ако жив свет воопшто постои на Марс, тогаш тој најверојатно би се наоѓал подземја, каде течна вода сè уште може да постои.<ref>{{Наведена мрежна страница|first = Tariq|last = Malik|date = 2005-03-08|url = http://www.msnbc.msn.com/id/7129347/|title = Hunt for Mars life should go underground|publisher = The Brown University News Bureau|accessdate = September 4, 2006|archive-date = 2013-01-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20130120062648/http://www.msnbc.msn.com/id/7129347/|url-status = dead}}</ref> Условите на другите земјовидни планети, [[Меркур]] и [[Венера]], се јавуваат како премногу сурови за да би одржувале живот каков што ние го знаеме. Но, се претпоставува дека [[Европа (сателит)|Европа]], четвртата најголема месечина на [[Јупитер]], би можела да поседува подповршински океан од течна вода и со тоа потенцијално да поддржува живот.<ref>{{Наведена мрежна страница|author = Scott Turner|date = 1998-03-02|url = http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/news8.html|title = Detailed Images From Europa Point To Slush Below Surface|publisher = The Brown University News Bureau|accessdate = September 28, 2006|archive-date = 2006-09-29|archive-url = https://web.archive.org/web/20060929232149/http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/news8.html|url-status = dead}}</ref> ==Природата како тема во уметноста и во популарната култура== ===Природата како мотив во книжевноста=== * „Природата е волшебна“ — песна на македонскиот поет [[Иван Ивановски]].<ref>Иван Ивановски, ''Ах ти мило детенце''. Култура, Скопје, 1980, стр. 12.</ref> * „Природа“ — кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]] од 1984 година.<ref>Митко Маџунков, ''Међа света''. Београд: Просвета, 1984, стр. 36.</ref> * „Блажена е природата“ — песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 37.</ref> * „Дијалог меѓу Природата и Исланѓанецот“ ([[Италијански јазик|италијански]]: ''Dialogo della natura e di un Islandese'') - есеј на италијанскиот поет [[Џакомо Леопарди]].<ref>Đ. Leopardi, ''Pesme i proza''. Beograd: Rad, 1964, стр. 68-74.</ref> * „За природата“ — песна на рускиот поет [[Николај Рубцов]] од 1957 година.<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 100.</ref> * „Убавините на природата“ — песна на арапскиот поет [[Ибн Сехл]].<ref>''Arapska poezija''. Beograd: Rad, 1977, стр. 78.</ref> * „Писмена работа по македонски јазик тема: природа“ — кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од [[2013]] година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> ===Природата како морив во популарната култура=== * „Човекот наспроти природата“ (англиски: ''Man vs. Nature'') — песна на американската [[Рок-музика|рок-група]] [[Килдоузер]] (''Killdozer'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/86816-Killdozer-Twelve-Point-Buck Killdozer – Twelve Point Buck (пристапено на 10.11.2024)]</ref> * „Назад во природата“ (англиски: ''Back To Nature'') — песна на британската рок-група [[Магазин]] (''Magazine'') од 1979 година.<ref>[https://www.discogs.com/Magazine-Secondhand-Daylight/master/43893 DISCOGS, Magazine ‎– Secondhand Daylight (пристапено на 18 март 2018)]</ref> * „Природа без човек“ ([[англиски]]: ''Nature Without Man'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Минитмен (рок-група)|Минитмен]] (''Minutemen'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/Minutemen-Double-Nickels-On-The-Dime/release/421057 Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)]</ref> * „Правење сцена од природата“ (англиски: ''Making The Nature Scene'') — песна на американската рок-група [[Чиконе јут]] (''Ciccone Youth'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/Ciccone-Youth-The-Whitey-Album/master/46489 Ciccone Youth ‎– The Whitey Album (пристапено на 1.9.2021)]</ref> * „Создадено од природните сили“ (англиски: ''Done By The Forces Of Nature'') — песна од истоимениот музички албум на американска [[рап]]-група [[Џангл брадерс]] (''Jungle Brothers'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/Jungle-Brothers-Done-By-The-Forces-Of-Nature/master/116800 Discogs, Jungle Brothers ‎– Done By The Forces Of Nature (пристапено на 30 март 2021)]</ref> == Поврзано == *'' [[Природознание (Плиниј)|Природознание]]'', од [[Плиниј Постариот]] *'' [[Природата (есеј)|Природа]]'', од [[Ралф Валдо Емерсон]] *'' [[Природата (весник)|Природа]]'', истакнато научно списание *'' [[Национален природен резерват (списание)]]'' * [[Природата (ТВ серија)]] '''Организации:''' * [[Зачувување на Природата]] * [[Природние Детективи]] '''Наука:''' * [[Природонаука]] * [[Природен пејзаж]] '''Филозофија:'' ''' * [[Мајка Природа]] * [[Природата (филозофија)]] * [[Натурализам (филозофија)]]: * [[Рамнотежа на природата]] {{Нормативна контрола}} == Наводи == {{наводи|2}} ==Надворешни врски== {{sisterlinks}} * [http://www.iucnredlist.org/ The IUCN Red List of Threatened Species (iucnredlist.org)] * [http://www.wild.org/ The Wild Foundation - The heart of the global wilderness conservation movement (wild.org)]* * [http://www.fauna-flora.org/ Fauna & Flora International is taking decisive action to help save the world’s wild species and spaces (fauna-flora.org)] * [http://www.eurowildlife.org European Wildlife is a Pan-European non-profit organization dedicated to nature preservation and environmental protection (eurowildlife.org)] * [http://www.nature.com/nature/index.html Nature Journal (nature.com)] * [http://www.nationalgeographic.com/ The National Geographic Society (nationalgeographic.com)] * [http://www.arkive.org Record of life on Earth (arkive.org)] {{Семарх|url=https://archive.today/20160426231847/http://www.arkive.org/ |date=2016-04-26 }} * [http://www.bbc.co.uk/sn/ BBC - Science and Nature (bbc.co.uk)] * [http://www.pbs.org/topics/science-nature/ PBS - Science and Nature (pbs.org)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150317023819/http://www.pbs.org/topics/science-nature/ |date=2015-03-17 }} * [http://www.sciencedaily.com/news/plants_animals/ Science Daily (sciencedaily.com)] * [http://ec.europa.eu/environment/nature/index_en.htm European Commission – Nature and Biodiversity (ec.europa.eu)] * [http://www.nhm.ac.uk/ Natural History Museum (.nhm.ac.uk)] * [http://geology.com/ Geology (geology.com)] * [http://eol.org/ Encyclopedia of Life (eol.org)]. * [http://www.science.gov/browse/w_123.htm Science.gov – Environment & Environmental Quality] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20020808080158/http://www.science.gov/browse/w_123.htm |date=2002-08-08 }}. * [http://www.naturewatch.wikia.com/wiki/NatureWatch_Wiki NatureWatch – Wiki for documenting biodiversity (german)] {{Избрана}} [[Категорија:Природа| ]] [[Категорија:Науки за животната средина]] j7fx49lafhd1akimd8pe9xdg9fma7l0 Исланд 0 5339 5575338 5561362 2026-06-11T11:46:18Z Buli 2648 /* Култура */ 5575338 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Република Исланд | native_name = {{native name|is|Lýðveldið Ísland|icon=no}} | common_name = Исланд | image_flag = Flag of Iceland.svg | image_coat = Coat of arms of Iceland.svg | image_map = Iceland (orthographic projection).svg | map_caption = | national_anthem = ''[[Lofsöngur]]''<br/>{{small|''Химна''}}<br/><center>[[File:Lofsöngur.ogg]]</center> | languages_type = [[национален јазик]] | languages = [[исландски]] | official_religion = [[Црква на Исланд]] | capital = [[Рејкјавик]] | latd=64 |latm=08 |latNS=N |longd=21 |longm=56 |longEW=W | largest_city = capital | ethnic_groups = {{Unbulleted list|93.01%&nbsp;[[Исланѓани]]|3.13%&nbsp;[[Полјаци]]|3.84%&nbsp;други}} | ethnic_groups_year = 2016<ref>{{Наведена мрежна страница|url = http://www.statice.is/Statistics/Population/Citizenship-and-country-of-birth|title = Population by country of citizenship, sex and age 1 January 1998–2014|publisher = [[Statistics Iceland]]|location = Reykjavík, Iceland|accessdate = 7 January 2015}}</ref> | demonym = Исланѓанец | government_type = унитарна парламентарна република | leader_title1 = [[Претседател на Исланд|Претседател]] | leader_name1 = [[Гвидни Јоуханесон]] | leader_title2 = | leader_name2 = [[Bjarni Benediktsson]] | leader_name3 = ''[[Сигмундур Давид Гунлаудсон]]'' | legislature = [[Алтинг]] | area_rank = 108-ма | area_magnitude = | area_km2 = 103,001 | area_sq_mi = 39,770 | percent_water = 2.7 | population_estimate = 321,857{{ref label|aaa|a}} | population_estimate_rank = 178-ма | population_estimate_year = 1 јули 2013 | population_density_km2 = 3.1 | population_density_sq_mi = 7.5 | population_density_rank = 235-та | GDP_PPP = $12.831 милијарди<ref name=imf2>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=9&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=176&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Iceland |publisher=International Monetary Fund |accessdate=17 April 2013}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = 2012 | GDP_PPP_per_capita = $39,223<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $13.654 милијарди<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2012 | GDP_nominal_per_capita = $41,739<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | sovereignty_type = [[Историја на Исланд|Создавање]] | established_event1 = [[Доселување на Исланд|Доселување]] | established_date1 = 9 век | established_event2 = Заедница | established_date2 = 930–1262 | established_event3 = {{nowrap|Унија со Норвешка}} | established_date3 = 1262–1814 | established_event4 = Данска монархија | established_date4 = 1380–1944 | established_event5 = Устав на Исланд | established_date5 = 5 јануари 1874 | established_event6 = {{nowrap|[[Кралство Исланд]]}} | established_date6 = 1 декември 1918 | established_event7 = Република | established_date7 = 17 јуни 1944 | Gini = 23.2 | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021 |archive-date=9 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.959<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2022<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13 March 2024 |access-date=13 March 2024 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 3та |currency = [[Исландска круна|круна]] |currency_code = ISK |country_code = EU ISK |time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset = +0 |time_zone_DST = н.п. |utc_offset_DST = |drives_on = десно |calling_code = [[Телефонски броеви во Исланд|+354]] |cctld = [[.is]] |footnote_a = {{note|aaa}} {{Наведена мрежна страница |title=Statistics Iceland:Key figures |publisher=Statistics Iceland |date=1 October 2002 |url=http://www.statice.is/?PageID=1390 |accessdate=2 July 2011}} |footnote_b = {{note|bbb}} {{Наведена мрежна страница |title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– Field Listing&nbsp;– Distribution of family income&nbsp;– Gini index |publisher=United States government |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#Govt |accessdate=14 September 2008 |archive-date=2014-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625144901/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html#Govt |url-status=dead }} }} '''Исланд''' — [[Островски држави|островска држава]] во [[север]]ниот дел на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]]. Се наоѓа северозападно од [[Велика Британија]], до самиот [[Северен Поларник]] (површина 102.819 км<sup>2</sup>; 322.000 жит). Карактеристични за Исланд се [[гејзер]]ите и [[вулкан]]ите ([[Хекла]], [[Кванаталсхнукир]] и [[Ерајвајекидл]]). На север од земјата се наоѓаат многубројни [[фјорд]]ови. [[Главен град]] е [[Рејкјавик]]. Други градови: [[Акирејри]], [[Исафјердир]], [[Кеплавик]] и [[Сиглифјердир]]. Најблиски прекуморски соседи: [[Гренланд]], [[Норвешка]], [[Фарски Острови|Фарските Острови]] и [[Шкотска]]. == Потекло на поимот == == Историја == {{Главна|Историја на Исланд}} [[Податотека:Ingolf by Raadsig.jpg|мини|лево|[[Инголфур Арнарсон]], прв постојан нордијски населувач на Исланд]] Првите доселеници на островот биле [[Викинзи]]те во текот на 9 век. Првиот доселеник кој останал да живее трајно на Исланд бил [[Инголфур Арнарсон]]. Во 930 година бил организиран првиот парламент (''алтинг''), најстар во континуитет на светот. Во текот на [[14 век]] земјата паднала под власта на [[Данска]], која дури во [[1918]] година му ја признала на Исланд независноста, иако формално сè уште е под данската круна. === 1944–денес: Република Исланд === Во [[1944]] година Исланд била прогласена за република. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], [[САД]] и [[Велика Британија]] ја окупирале земјата, иако Исланд уште од почетокот бил на страната на сојузниците. Во [[1956]] година Исланд побарал [[САД]] да ја евакуираат својата војска. Откако во [[1972]] година Исланд ја проширил зоната на територијалните води од 5,5 на 370 км, избувнала т.н. „[[Рибарска војна]]“ со В. Британија, која завршила во [[1976]], по признавањето на [[Лондон]] на новите граници. == Географија == {{Главна|Географија на Исланд}} [[Податотека:Iceland Grimsvoetn 1972-B.jpg|thumb|150px|десно|Вулканското езеро Гримсвот на ледникот Ватнајекидл]] [[Податотека:Iceland Dettifoss 1972-4.jpg|thumb|150px|десно|Детифос, најсилниот водопад во Европа, сместен во североисточен Исланд]] Висорамнина (400 до 800 м) со вулканско потекло, највисок врв [[Ерајвајекидл]], 2.119 м. Од 140 вулкани, 26 се активни (Гримсвотн, Лаки, Хекла...). Над 13.000 км<sup>2</sup> се покриени со [[ледник|ледници]], од кои најголемиот [[Ватнајекидл]] зафаќа 8.460 км<sup>2</sup>. Забележлива е присутноста и на голем број гејзeри, од кои најсилниот исфрла вода до 100 м височина. Хидрографија: реки – [[Нордирау]], [[Тјоурсау]], [[Квитау]]; езера – [[Ми (езеро|Ми]], [[Тоурис]], [[Тингвадла]], [[Квитаур]]. Клима: во јужните области влажна атлантска со свежи лета и благи зими, а во внатрешноста супполарна. == Политичко уредување == {{Главна|Политика на Исланд}} Исланд е парламентарна република. Парламентот се нарекува ''алтинг'', а негов претседател е [[Гудбјартур Ханесон]]. Претседател на републиката е [[Олафур Рагнар Гримсон]], а премиер е [[Јохана Сигурдардотир]]. == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Исланд}} == Демографија == {{Главна|Демографија на Исланд}} Етнички состав: Исланѓани 94%, [[Полјаци]] 2,83%. Писменост: 100%. Јазици: [[исландски јазик|исландски]] (службен), [[норвешки јазик|норвешки]], [[англиски јазик|англиски]]. Парична единица: [[исландска крона]]. === Религија === {{Главна|Религија во Исланд}} Религија во Исланд со населувањето на островот била нордиска во времето на [[Викинзи]]те (874-1000). Подоцна, нацијата станала полухристијанска, а потоа целосно била христијанизирана. Во моментов, населението најголемиот дел од населението е [[Лутеранство|лутеранско]]. Сепак постојат и помали религиозни заедници [http://64.233.167.104/search?q=cache:ym3PEyj1JKYJ:www.metrowestdailynews.com/travel/view.bg%3Farticleid%3D117772%26format%3Dtext+Icelander+belief+in+elves&hl=en] {{Главна|Религија во Исланд}} {{bar box |title = Верници во Исланд |titlebar=#ddd |float=right |bars = {{Столбен постоток|лутеранци|green|81}} {{Столбен постоток|Слободно Врерување|red|9}} {{Столбен постоток|Баптеисти|blue|6}} {{Столбен постоток|Католици|yellow|4}} }} [[Протестантска реформација|Реформацијата]] речиси сосема ја потчинила [[Римокатоличка црква|Католичката црква]] во Исланд. Двајца месни жители, [[Одур Готскалсон]] и [[Гисур Еинарсон]] станале ученици на [[Мартин Лутер]], а подоцна и негови следбеници на овие простори, особено откако [[Кристијан III од Данска]] Лутеранството ја прогласил како официјална религија на тероторијата на целото царство. Сепак, спроведувањето на реформацијата била проследена од националистички отпор која ескалирала скоро до точката на граѓанска војна. [[Џон Арсон]] и [[Огмундур Палсон]], католички епископи, се спротивиле на напорите на Кристијан III. Огмундур бил депортиран од страна на данските функционери во [[1541]]. Отпорот завршил во [[1550]], кога Џон Арсон и неговите два сина биле обезглавени на [[7 ноември]] [[1550]] година. Католичката црква во Исланд била формирана на [[8 декември]] [[1855]] година под името [[Апостолска Префектура на Северниот Пол]] (''Praefectura Apostolica Poli Arctici''). Неколку години подоцна, два француски свештеници Бернар (1821-1895) и [[Жан Батист Будоен]] (1831-1875) се населиле во Исланд во [[1857]] односно [[1858]]. Сепак нивната мисија била донекаде неуспешна. Иако католичкото население останува како мал процент од вкупното население на островот, процентот бил зголемен од околу 450 во [[1950]] до 5590 во [[2004]] година, за кое време од вкупното население се зголеми од 140 000 на 290 000. Денеска, 81% од населението на Исланд се членови на [[Лутеранство|Лутеранската]] исландска црква, 2,4% на Слободната црква во Рејкавик, 0,9% Независни Баптисти, 2,5% [[римокатолици]] итн. == Стопанство == {{Главна|Економија на Исланд}} Аграрна земја во која риболовот (флота од над 1.000 бродови) и индустриската преработка на [[риба]]та се главни стопански дејности, напоредно со бродоградбата. Се одгледуваат компири, репка и во стаклени градини цвеќе и овошје, а во сточарството [[говеда]], [[овци]] и [[коњи]]. Располага со значајна [[хидроенергија]] и [[геотермална енергија]]. == Култура == {{Главна|Култура во Исланд}} [[Податотека:Islaendische Trachten - Bilderbuch zum Nutzen und Vergnügen der Jugend.jpg|мини|Традиционална облека на Исланѓаните во 19 век]] Со воведувањето на [[христијанство]]то во почетокот на [[11 век]], во земјата започнала да се користи [[латиница]]та. Првите книжевни дела се генеалошки стебла и закони, напоредно со преведените религиозни текстови. Во [[12 век]] биле создадени првите дела со историска тематика – [[Книга за Исланѓаните]] и [[Ланднаама|Книга за доселувањето]]. Нешто подоцна биле создадени и првите саги (за норвешките кралеви), највредниот исландски придонес во светската литература. Во [[13 век]] биле комплетирани главните исландски книжевни дела Помладата и Постарата Еда, напоредно со крајот на скалдичката поезија која поети-пејачи ја создавале уште од [[XVIII век]]. Последните саги биле напишани во [[14 век]] и заменети со летописи. Меѓутоа, имтересот за сагите се обновил во [[17 век]] и литературата се збогатила со нови такви творби. Современите автори (почеток на [[XX век]]) ги прифатиле европските литературни текови и во исландската литература почнал да доминира романот, но не и драмското творештво кое било послабо застапено. Првиот [[исландски универзитет]] е отворен во [[1911]] г. во [[Рејкјавик]]. Во рамките на универзитетот работи и [[Институт Арни Магнусон за исландски студии|институтот Арни Магнусон]]. ==Исланд како тема во уметноста и во популарната култура== * „На Исланд“ — песна на аргентинскиот писател [[Хорхе Луис Борхес]].<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 97-98.</ref> * „На Исланд в зори“ — песна на Хорхе Луис Борхес.<ref>Хорхе Луис Борхес, ''Изабране песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1982, стр. 124.</ref> * „Разгледница од Исланд“ — песна на ирскиот поет [[Шејмас Хини]].<ref>Шејмас Хини, ''Песме''. Београд: Цицеро, Земун: Писмо, Нови Сад: Матица српска, 1993, стр. 86.</ref> * „Исланд“ (англиски: ''Iceland'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Фол]] (''The Fall'') од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gjsQpLIe27I YouTube, The Fall - Hex Enduction Hour (Full Album) (пристапено на 18.6.2017)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Држави на Европскиот континент}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Исланд| ]] [[Категорија:Северна Европа]] [[Категорија:Нордиски земји]] [[Категорија:Републики]] [[Категорија:Острови на Исланд]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1944 година]] [[Категорија:Поранешни колонии на Норвешка]] [[Категорија:Поранешни колонии на Данска]] [[Категорија:Островски земји]] [[Категорија:Средноатлантски Гребен]] pn5dguxajmztkjaxc55pwsu93t2bz6l Пенсилванија 0 6171 5575114 5532197 2026-06-10T22:01:31Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575114 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава во САД | изворно име = ''Pennsylvania'' | име = Пенсилванија | старо име = | знаме = Flag of Pennsylvania.svg | старо знаме = | печат = Seal_of_Pennsylvania.svg | карта = Map of USA NJ.svg | прекар = ''Keystone State''; ''Quaker State'';<br />''Coal State''; ''Oil State''; ''State of Independence'' | мото = ''Праведност, слобода и независност'' | главен град = [[Харисбург, Пенсилванија|Харисбург]] | официјални јазици = ''нема'' ([[англиски јазик|англиски]], де факто) | јазици = [[англиски јазик|англиски]] 91,6%<br />[[Шпански јазик|шпански]] 3,1%<ref name=2000CenEst>{{Наведена мрежна страница | title = Пенсилванија - Јазици | publisher = Advameg, Inc|accessdate = 2010-05-07 | url = http://www.city-data.com/states/Pennsylvania-Languages.html}}</ref> <br /> [[Пенсилвански германски јазик|пенсилвански германски]] | најголем град = [[Филаделфија]] | гувернер = [[Том Корбет]] ([[Демократска партија (САД)|Д]]) | сенатори = [[Боб Кејси]] (Д)<br />[[Пет Томи]] (Д) | поштенски кратенки = ПА | традиционална кратенка = ''Penn'' или ''Penna'' | површина место = 33 | вкупна површина = 119&nbsp;283 | вода = 2.7 | население место = 6 | 2000 население = 12&nbsp;702&nbsp;379 (2000.)<ref name=09CenEst>{{Наведена мрежна страница | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 | publisher = United States Census Bureau | accessdate = 2009-12-30 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2009-01.csv}}</ref> | густина место = 11 | 2000 густина = 109.6 | влез-ред = 2 | влез-датум = [[12 декември]] [[1787]] | временска зона = [[Источна стандардна временска зона|Источна]]: [[UTC]]-5/[[Летно време|-4]] | ВЗ1Каде = | временска зона 2 = | ВЗ2Каде = | латитуда = 39°43′ N to 42°16′ N | лонгитуда = 74°41′ W to 80°31′ W | широчина = 455 | должина = 255 | највисока точка = [[Маунт Дејвис, Пенсилванија|Маунт Дејвис]]<ref name=usgs>{{Наведена мрежна страница| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessdate =2006-11-07| archive-date =2008-06-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> | највисока височина = 979 | најниска точка = [[Делавер (река)|Делавер]]<ref name=usgs/> | најниска височина = 0 | ISO код = US-PA | веб-сајт = www.pa.gov | белешки = }} '''Пенсилванија''', официјално позната како '''Заедница Пенсилванија''' ([[англ.]] ''Commonwealth of Pennsylvania''), е сојузна држава во [[САД]] која е сместена на североисточниот и централно-атлантскиот регион на Соединетите Држави, поточно во регионот на [[Големите Езера]]. Државата се граничи со [[Делавер]] на југоисток, [[Мериленд]] на југ, [[Западна Вирџинија]] на југозапад, [[Охајо]] на запад, [[Онтарио]], [[Канада]], на северозапад, [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]] на север и [[Њу Џерси]] на исток. [[Список на држави и територии на САД според површина|Според површина]], Пенсилванија се наоѓа на 33 место во САД, [[Список на сојузни држави и територии на САД по број на жители|според бројот на жители]] на шестото и [[Список на држави и територии на САД според густина на население|според густина]] на население на 9 место меѓу 50-те сојузни држави. Четирите најнаселени градови во државата се [[Филаделфија]], [[Питсбург (Пенсилванија)|Питсбург]], [[Алентаун, Пенсилванија|Алентаун]] и [[Ири, Пенсилванија|Ири]]. Главниот град на државата е [[Харисбург (Пенсилванија)|Харисбург]]. Пенсилванија има брег долг 82 км на езерото [[Ири]] и 92 км на реката [[Делавер (река)|Делавер]].<ref name="Coastalmanagement.noaa.gov">{{Наведена мрежна страница|url=http://coastalmanagement.noaa.gov/mystate/pa.html |title=NOAA Office of Ocean and Coastal Resources |publisher=Coastalmanagement.noaa.gov |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> Според пописот од 2010 државата се нашла меѓу оние со најголем број европско-американски жители и голем број на [[Афроамериканци]]. == Географија == [[Податотека:Окрузи во Пенсилванија.gif|мини|350п|Окрузите во Пенсилванија.]] Должината на Пенсилванија изнесува 274 км, а широчината 455 км.<ref name=pageo>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.netstate.com/states/geography/pa_geography.htm |title=Pennsylvania geography |publisher=Netstate.com |accessdate=25 јули 2012}}</ref> Од вкупно 119,282 км<sup>2</sup>, 116,075 км<sup>2</sup> се земјена површина, 1,269 км<sup>2</sup> се внатрешни водени подрачја, а 1,940 км<sup>2</sup> е водената површина на езерото [[Ири]]. Таа е [[Список на држави и територии на САД според површина|33. најголема]] држава во САД.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.timetemperature.com/tzus/pennsylvania_time_zone.shtml |title=Pennsylvania Time Zone |publisher=Timetemperature.com |accessdate=24 јули 2012 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109233640/http://www.timetemperature.com/tzus/pennsylvania_time_zone.shtml |url-status=dead }}</ref> Пенсилванија има 82км<ref name="Cr.nps.gov">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cr.nps.gov/history/online_books/shore/shore8.htm |title=National Parks Service: Our Fourth Shore |publisher=Cr.nps.gov |date=December 22, 2003 |accessdate=25 јули 2012 |archive-date=2011-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518085351/http://www.cr.nps.gov/history/online_books/shore/shore8.htm |url-status=dead }}</ref> долго крајбрежје при езерото Ири и 92км<ref name="Coastalmanagement.noaa.gov"/> долго крајбрежје по реката Делавер. Границите на држава ги сочинуваат [[Масон-Диксонова линија|Масон-Диксоновата линија]] (39°43' С) на југ, реката Делавер на исток, 80°31' на запад и [[42. северен напоредник|42° СГШ]] на север со исклучок на кратки сегменти на западниот крај каде триаголник се протега северно до езерото Ири. Пенсилванија се граничи со шест држави: [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]] на север, [[Њу Џерси]] на исток, [[Делавер]] и [[Мериленд]] на југоисток, [[Западна Вирџинија]] на југозапад и [[Охајо]] на запад. Исто така, Пенсилванија дели водена граница со Канада. Од оригиналните [[тринаесет колонии]], Пенсилванија е единствената држава која нема граница на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]]. [[Податотека:National-atlas-pennsylvania.png|мини|десно|320п|Карта на Пенсилванија на која се прикажани поголемите градови и патишта]] Меѓу поголемите градови во оваа држава се: Филаделфија, Јорк, [[Ридинг, Пенсилванија|Ридинг]] и [[Ланчестер, Пенсилванија|Ланчестер]] на југоисток, Питсбург на југозапад, трите града Алентаун, [[Бетлеем, Пенсилванија|Бетлеем]] и [[Истон, Пенсилванија|Истон]] во централен исток (познат и како Лехај Валеи), трите града [[Скрентон, Пенсилванија|Скрентон]], [[Вилксбар, Пенсилванија|Вилксбар]] и [[Хезлтон, Пенсилванија|Хезлтон]] на североисток и Ири на северозапад. [[Вилијамспорт, Пенсилванија|Вилијамспорт]] служи како „центар“ на северо-централниот регион, а главен град на државата е Харисбург. == Клима == {{Главна|Клима на Пенсилванија}} Од различната топологија на Пенсилванија произлегуваат и неколку различни клими. Опфаќајќи две поголеми зони, во најголемиот дел од државата со исклучок на југоисточниот корнер, преовладува [[умереноконтинентална клима]]. [[Филаделфија]] има одлики на [[влажна суптропска клима]] која го покрива и поголемиот дел од Делавер и Мериленд на југот. Движејќи се кон внатрешниот планински предел на државата климата станува значително поладна, бројот на облачни денови се зголемува и зимските снежни врнежи се поголеми. Во западните предели на државата, особено градовите близу езерото Ири, количината на снежни врнежи достигнува 254 сантиметри на годишно ниво. Исто така, дождовите се во изобилство застапени низ целата држава во текот на годината. {| class="wikitable" "text-align:center;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| Месечни нормални високи и ниски температури за различни градови во Пенсилванија (во целзиус) |- ! style="background:#e5afaa; color:#000; height:30px;"| Град ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Јан. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Фев. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Мар. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Апр. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Мај. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Јун. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Јул. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Авг. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Сеп. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Окт. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Ное. ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| Дек. |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| Скрентон | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 1/-7 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 3/-6 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 8/-2 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 15/4 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 21/9 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 25/14 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 28/17 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 27/15 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 28/12 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 16/5 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 10/1 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 3/-4 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| Ири | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 1/-6 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 2/-6 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 7/-2 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 13/3 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 19/9 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 24/15 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 27/18 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 26/17 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 22/13 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 16/8 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 10/3 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 3/-3 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| Питсбург | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 2/-6 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 4/-5 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 10/-1 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 17/4 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 22/9 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 26/14 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 28/17 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 28/17 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 24/12 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 17/6 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 11/2 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 4/-4 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| Харисбург | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 3/-5 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 5/-4 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 10/0 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 18/5 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 23/11 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 28/17 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 30/19 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 29/19 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 25/14 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 18/7 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 12/2 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 5/-3 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| Филаделфија | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 4/-3 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 7/-2 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 12/1 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 18/7 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 23/12 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 28/18 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 30/20 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 29/20 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 25/15 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 19/9 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 13/4 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 7/-1 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| Алентаун | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 2/-6 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 4/-5 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 10/-1 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 17/4 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 22/9 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 27/15 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 29/18 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 28/17 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 24/12 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 18/5 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 12/1 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 5/-4 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| Источен Строудсбург | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 2/-9 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 4/-8 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 9/-3 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 16/2 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 22/8 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 27/13 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 29/15 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 28/14 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 24/10 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 18/3 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 10/-1 | style="text-align:center; background:#f8f3ca; color:#000;"| 4/-5 |- | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;"|[http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=phi], [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=bgm], [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=ctp], [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=pbz], [http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=cle], [http://www.weather.com/weather/wxclimatology/monthly/graph/USPA0463?from=36hr_bottomnav_undeclared Источен Строудсбург] |} == Историја == {{Главна|Историја на Пенсилванија}} Пред [[Комонвелт|заедницата]] да биде поставена од Европејците, областа била дом на [[Ленапи|Делавери]] (познати и како Лени Ленапи), [[Сасквехеноки]], [[Ирокези]], [[Ири индијанци|Ири]], [[Шауни индијанци|Шаќуни]] и останати [[Американски староседелци|американски индијански нации]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.accessgenealogy.com/native/pennsylvania/ |title=Pennsylvania Indian tribes |publisher=Accessgenealogy.com |accessdate=25 јули 2012}}</ref> И [[Нова Холандија|холанѓаните]] и англичаните тврделе дека двете страни од реката Делавер биле дел од нивното колонијално земјиште во Америка.<ref>{{Наведена книга |last= Полин, Чарлс |first= Едитирано од Џон К. Рајт |title= „Атлас на историска географија на соединетите држави|year= 1932|publisher= издаватели - „Carnegie Institution of Washington“ и „American Geographical Society“|location= Њујорк, Њујорк и Вашингрон Д.Ц.|isbn= | pages= 42}}</ref><ref>{{Наведена книга |last= Свиндлер|first= Филијам Ф.|title= „Извори и документи од уставот на соединетите држави“. 10 тома. |year= 1973–1979|publisher= издавател - „Oceana Publications“ |location= локација - Добс Фери, Њујорк |isbn= | pages= Vol. 10: 17–23}}</ref><ref>{{Наведена книга |last= Ван Зент|first= Фрекнклин К|title= „Граници на соединетите држави и неколкуте држави: геолошко професионално патување - 909“.|year= 1976|publisher= издавател - „Government Printing Office“ |location= Вашингтон |isbn= |pages= 74; 92}}</ref> Холанѓаните биле првите кои го присвоиле и имале влијание врз изторијата на Пенсилванија.<ref>{{Наведена книга |last= Ван Зент|first= Френклин К.|title= „Граници на соединетите држави и неколкуте држави: геолошко професионално патување - 909“.|year= 1976|publisher= издавател - „Government Printing Office“ |location=локација - Вашингтон Д.Ц. |isbn= |page= стр. 74}}</ref> До 3 јуни 1631, [[Холандија|холанѓаните]] започнале од полуостровот Делмарва со воспоставувањето на [[Званенделска колонија|званенделската колонија]] на страната на денешен [[Луис, Делавер]].<ref>{{Наведена книга |last= Манро|first= Џон А.|title= „Колонијален Делавер: Историја“.|year= 1978|publisher= издавател „KTO Press“|location= Милвуд, Њујорк |isbn= | pages= стр. 9–12}}</ref> Во 1638 [[швеѓани]]те додале масло на веќе започнатиот оган со воспоставувањето на новата [[Нова Шведска|Шведска колонија]] на страната на денешен [[Вилмингтон, Делавер]], со центар во [[Кристина (тврдина)|тврдината Кристина]]. Новите Швеѓани, во најголем дел, го контролирале долниот предел од регионот околу реката Делавер (делови од денешен Делавер, Њу Џерси и Пенсилванија), но таму и не воспоставиле многу колонии.<ref>{{Наведена книга |last= Мјурно|first= Џон А.|title= „Колонијален Делавер: Историја“.|year= 1978|publisher= издавател „KTO Press“|location= Милвуд, Њујорк |isbn= | page= стр. 16}}</ref><ref>{{Наведена книга |last= Мекормик|first= Ричард П.|title= „Њу Џерси: од колонија до држава, 1609-1789“. Историски серии за Њу Џерси, Volume 1.|year= 1964|publisher= издавател „D. Van Nostrand Company“|location= Принстон, Њу Џерси |isbn= | page= стр. 12}}</ref> [[Податотека:Edward Hicks - Penn's Treaty.jpeg|мини|десно|250п|Договорот на [[Вилијам Пен|Пен]] со индијанците, [[Едвард Хикс]]]] На 12 марти, 1664, кралот [[Чарлс II од Англија]] му дал дозвола на [[Џејмс II Стјуарт|Џејмс, војвода од Јорк]], за контрола на земјиштето во кое било вклучена и оригиналната компанија Вирџинија од Плимаут Грент, како и друго земјиште. Овој потег на Чарлс бил, повторно, оспоруван од холанѓаните од Нова Холандија поради тоа што вклучувал и делови од денешна Пенсилванија.<ref>{{Наведена книга |last= Свиндлер|first= Вилијам Ф.|title= „Извори и документи од уставот на соединетите држави“. 10 тома |year= 1973–1979|publisher= издавател „Oceana Publications“ |location= Добс Фери, Њујорк |isbn= | pages= том 4: стр. 278–280}}</ref> На 24 јуни 1664, [[Војвода од Јорк|војводата од Јорк]] продал голем дел од својот посед, кој ја вклучувал денешната територија на Њу Џерси, на [[Џон Беркли]] и [[Џорџ Картрет]] за да добие сопствена колонија. Во тој период земјиштето не било во Британска сопственост, но продажбата за делот од Нова Холандија, на западниот предел од реката [[Делавер (река)|Делавер]], била извршена. Британското освојување на Нова Холандија било започнато на 29 август 1664, кога [[Нов Амстердам]] бил принуден да се предаде соочувајќи се со топовите на британските бродови на пристаништето Њујорк.<ref>{{Наведена книга |last= Ван Зент|first= Френклин К.|title= „Граници на соединетите држави и неколку држави: Геолошко професионално патување - 909“.|year= 1976|publisher= издавател „Government Printing Office“ |location= Вашингтон Д.Ц. |isbn= | page= стр. 79}}</ref><ref>{{Наведена книга |last= Свиндлер|first= Вилијам Ф.|title= „Извори и документи од уставот на соединетите држави“. 10 тома |year= 1973–1979|publisher= издавател „Oceana Publications“ |location= Добс Фери, Њујорк |isbn= | pages= Том 6: стр. 375–377}}</ref> Ова освојување продолжило и било завршено во октомври 1664, кога британците ја освоиле тврдината [[Касмир (тврдина)|Касмир]], денешен [[Њукасл, Делавер]]. [[Податотека:John Dickinson portrait.jpg|мини|десно|200п|[[Џон Дикинсон]]]] Мирот од Бреда помеѓу [[Англија]], [[Франција]] и [[Холандија]] го означил крајот на британското освојување на 21 јули 1667,<ref>{{Наведена книга|title=„Листовите на Фарнхем“ (1603–1688). Тома 7 и 8 од документираната историја на државата Мејн.|last=Фарнхем|first=Мери Френсис|publisher=издавател „Collections of the Maine Historical Society“, втората серија.|year=1901–1902|isbn=|location=Портланд, Мејн|pages=Том. 7: стр. 311, 314}}</ref><ref>{{Наведена книга |last= Пери |first= Клив |title= „Серија договори за консолидација: 231 том.|year= 1969–1981|publisher= издавател „Oceana Publications“ |location= Добс Пери, Њујорк |isbn= | pages= том 10: стр. 231}}</ref> иако имало привремени промени. На 12 септември 1672, како дел од третата Англо-Холандска војна, холанѓаните ја реосвоиле провинцијата [[Њујорк (провинција)|Њујорк]]/[[Нов Амстердам]] и таму воспоставиле три окружни суда кои подоцна станале и оригинални окрузи во денешна Пенсилванија и Делавер.<ref>{{Наведена книга |last=Фернау |first=Б. |title= „Документи поврзани со колонијалната историја на државата Њујорк“; Тома 12–15.|year=1853–1887 |location= локација - Албени, Њујорк |isbn= | pages= Том 12: стр. 507–508}}</ref> Подоцна, на 9 февруари 1674, ова било делумно ревидирано кога [[Договорот од Вестминстер (1674)|договорот од Вестминстер]] ја завршил третата Англо-Холандска војна и ги променило сите политички односи во „status quo ante bellum“ (како што работите биле пред војната). Британците ги задржале холандските колонии со нивните холандски имиња.<ref>{{Наведена книга |last=Пери |first=Клив |title= „Серија договори за консолидација“; 231 том|year=1969–1981 |publisher= изадавател „Oceana Publications“|location= локација - Добс Фери, Њујорк|isbn= |pages= том 13: стр. 136}}</ref> До 11 јуни 1674, Њујорк одржал контрола врз оддалечените провинции, меѓу кои и Апленд (тогашен округ кој подоцна ќе стане Пенсилванија), но имињата започнале да се заменуваат со британски имиња, што се одвивало до 11 ноември 1674.<ref>{{Наведена книга |last=Ферноу |first=Б. |title= „Документи поврзани со колонијалната историја на државата Њујорк: тома 12-15“.|year=1853–1887 |location= локација - Албени, Њујорк |isbn= | pages=том 12: стр. 515}}</ref> Апленд бил поделен на 12 ноември 1674, произведувајќи еден општ преглед на денешната граница помеѓу Пенсилванија и Делавер.<ref>{{Наведена книга |last= Армстронг|first= Едвард; Editor|title= „Запис на судот во Апленд, во Пенсилванија“, 1676 до 1681|year= 1860|publisher= издавател - „Memoirs of the Historical Society of Pennsylvania“ Том 7|isbn= | pages= стр. 119, 198}}</ref> На 28 февриари, 1681, Чарлс II му доделил земјиште<ref>[http://avalon.law.yale.edu/17th_century/pa01.asp Повелба за провинцијата Пенсилванија - 1681]. Оваа повелба, доделена од Чарлс II на Вилијам Пен го прави него и неговите наследници сопственици на провинцијата, која во чест на неговиот татко - адмиралот Вилијам Пен (чии парични побарувања и услуги беа побарани) е наречена Пенсилванија. За да ја возвиши својата титула, Вилјам Пен купи, на 1682-08-24, земјиште од војводата од Јорк до земјите западно од реката Делавер.</ref> на [[Вилијам Пен]] за да си го отплати долгот од $16,000<ref> {{Наведена книга| url=http://books.google.com/?id=4rQBAAAAMAAJ| title= „Пенсилванската заедница на колонијални гувернери“, Том 1| editor= „Pennsylvania Society of Colonial Governors“| pages=стр. 180–181| year=1916| chapter=поглавје - Семјуел Карпентер}} </ref> (околу $2.100.000 во 2008, прилагодено на инфлацијата на недвижнините)<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.measuringworth.com/ppoweruk/result.php?use%5B%5D=CPI&use%5B%5D=NOMINALEARN&year_early=1681&pound71=16000&shilling71=&pence71=&amount=16000&year_source=1681&year_result=2008 |title= „Measuring Worth“ |publisher= издаватек „Measuring Worth“ |accessdate= 25 јуни 2012 |archive-date= 2011-07-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110714064027/http://www.measuringworth.com/ppoweruk/result.php?use%5B%5D=CPI&use%5B%5D=NOMINALEARN&year_early=1681&pound71=16000&shilling71=&pence71=&amount=16000&year_source=1681&year_result=2008 |url-status= dead }}</ref> кој му го должел на таткото на Вилијам, адмиралот Вилијам Пен. Ова било еден од најголемите трансфери на имот на индивидуалец во историјата.<ref name=quapoly>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pym.org/exhibit/p078.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080524050103/http://www.pym.org/exhibit/p078.html|archivedate=2008-05-24|title=„Квекерите и политичкиот процес“|publisher=Pym.org|date=March 28, 2006|accessdate=25 јуни 2012|url-status=dead}}</ref> Земјиштето било наречено Пенсилванија. Вилијам Пен, кој сакал да го вика Њувелс или Силванија, бил засрамен од промената, плашејќи се дека луѓето ќе мислат дека го именувал според неговото име, но кралот Чарлс не сакал да го преименува земјиштето.<ref>{{Наведена книга| url=http://www.britannia.com/celtic/wales/facts/facts1.html| title=архивска копија| access-date=2012-06-27| archive-date=2015-02-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20150222003958/http://www.britannia.com/celtic/wales/facts/facts1.html| url-status=dead}}</ref> Пен воспоставил влада со две иновации кои во голема мера биле копирани од Новиот Свет: окружната комисија и слобода во верското уверување.<ref name=quapoly /> Она што било Апленд, а подоцна станало дел од Пенсилванија кој ја оформувал границата помеѓу оваа држава и Делавер, било преименувано во округ [[Честер, Пенсилванија (округ)|Честер]] кога Пенсилванија ја институционализирала нејзината колонијална влада на 4 март 1681.<ref>{{Наведена книга |last= Армстронг|first= Едвард; Editor|title= „Документи од судот во Апленд, во Пенсилванија“, 1676 до 1681|year= 1860|publisher= издавател „Memoirs of the Historical Society of Pennsylvania“. Том 7|isbn= | page= стр. 196}}</ref><ref>{{Наведена книга |last= Свиндлер|first= Вилијам Ф.|title= „Извори и документи од уставот на соединетите држави“. 10 тома |year= 1973–1979|publisher= издавател - „Oceana Publications“ |location= локација - Добс Фери, Њујорк |isbn= | pages= 8 том: стр. 243}}</ref> Водачот на квекерите, Вилијам Пен, потпишал мировен договор со Тамани, водачот на племето Делавер, со што започнал еден долг период на пријателски односи помеѓу квекерите и индијанците.<ref>Дејвид Јонт (2007). "''[http://books.google.com/books?id=pk7ycUq3cxsC&pg=PA82&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false How the Quakers invented America]''". Rowman & Littlefield. p.82. ISBN 0-7425-5833-9</ref> Подоцна следеле и други договори помеѓу Вилијам Пен и останатите народи. Сè додека тој бил жил неговите договори никогаш не биле нарушени.<ref>Сиднеј Г. Фишер (2009). "''[http://books.google.com/books?id=zKzFgAlx1CkC&pg=PA13&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false The Quaker Colonies]''". Echo Library. p.13 ISBN 1-4068-5110-8</ref> === 18 век === Помеѓу 1730 и 1764 оваа колонија правела свои пари за да ја надополни празнината од недостатокот на злато и сребро. Парламентот го забранил ова со законот за валути во 1764 година. Хартиените пари биле нарекувани [[Колонијална потврда|колонијални потврди]] за сопственост. Колонијата пуштила во употреба и „кредитни сметки“ кои биле добри како и златните и сребрените пари поради нивниот законски статус. Со оглед на тоа што тие биле издавани од владата, а не од некоја банкарска институција, тоа биле понуди од слободен интерес кои во голема мера ги подмирувале владините трошоци од оданочувањето на луѓето. Исто така, тоа промовирало генерална вработеност и просперитет, што се должело на употребената дескреција од владата и не пуштајќи во промет многу пари кои би можеле да предизвикаат инфлација. [[Бенџамин Френклин]] бил вмешан во создавањето на оваа валута за која рекол дека нејзината корисност никогаш нема да биде оспорена, а, исто така, излегува во пресрет на „претпазливото одобрување“ од [[Адам Смит]].<ref>Хамилтон, Александер и Сирет, Харолд К. ''„Трудот на Александар Хамилтон“''. 1963, page 240.</ref> [[Податотека:PhiladelphiaPresidentsHouse.jpg|мини|десно|250п|Претседателската куќа во Пенсилванија во раните 1770-ти. Подоцна служела како претседателски дворец на Џорџ Вашингрон и Џон Адамс, 1790-1800, додека Филаделфија била привремен национален главен град]] По првиот конгрес на американските колонии во 1765, делегатот [[Џон Дикинсон (политичар)|Џон Дикинсон]] од [[Филаделфија]], Пенсилванија, ја напишал декларацијата за правата и поплаките. Конгресот бил првиот состанок на [[Тринаесет колонии|тринаесетте колони]] повикан на иницијатива на собранието на [[Масачусетс]], но само девет од нив испратиле делегати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://memory.loc.gov/ammem/collections/continental/timeline.html |title=„Library of Congress timeline 1764–1765“ |publisher=Memory.loc.gov |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> Тогаш Дикинсон го напишал писмото од фармер во Пенсилванија до жителите во британските колонии кое било објавено во пенсилванската хроника помеѓу 2 декември 1767, и 15 февруари 1768.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://18thcenturyreadingroom.blogspot.com/2005_10_01_18thcenturyreadingroom_archive.html |title=„Писмата на Дикинсон“ |publisher=18thcenturyreadingroom.blogspot.com |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> Кога [[Татковци основачи на САД|татковците основачи на соединетите држави]] биле свикани во Филаделфија во 1774, 12 колонии испратиле претставници на состанокот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://memory.loc.gov/ammem/collections/continental/timeline1e.html |title=„Library of Congress timeline 1773–1774“ |publisher=Memory.loc.gov |accessdate=July 31, 2010}}</ref> На [[Втор континентален конгрес|вториот континентален конгрес]], кој, исто така, се одржал во Филаделфија (во мај 1775), била напишана и потпишана [[Декларација за независност (САД)|декларацијата за независност]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/DeclarInd.html |title=„Библиотека на конгресот: Примарни документи - Декларацијата за независност“ |publisher=Loc.gov |date=July 20, 2010 |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> но кога градот бил освоен од британците, континенталниот конгрес се преместил на запад. По преместувањето претставниците се сренале во судската куќа [[Ланчестер, Пенсилванија|Ланчестер]] во сабота на 27 септември 1777, а потоа и во [[Јорк, Пенсилванија|Јорк]]. Тука тие ги напишале [[Членови на конфедерацијата|членовите на конфедерацијата]] која 13 независни колонии ги споила во една нација. Подоцна бил напишан и [[Устав на Соединетите Американски Држави|уставот]], а Филаделфија била повторно избрана за лулка на новата американска нација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm |title=„Деветте главни града на соединетите држави“ |publisher=Senate.gov |date=March 26, 2009 |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> Пенсилванија била втора држава која го ратификувала уставот на соединетите држави на 12 декември 1787,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://memory.loc.gov/ammem/today/dec12.html |title=Пенсилванија го ратификува уставот од 1787 |publisher=Memory.loc.gov |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> пет дена откако Делавер први го направиле истото. [[Колеџ Дикинсон|Колеџот Дикинсон]] во [[Карлисл, Пенсилванија]], бил првиот колеџ во соединетите држави. Основан во 1773, колеџот бил ратификуван пет дена по [[Договор од Париз 1783|договорот од Париз]] на 9 септември 1783. Школото било основано од [[Бенџамин Раш]] и именувано по Џон Дикинсон. [[Податотека:HillsCapitol.jpg|мини|десно|250п|„Hills Capitol“ употребуван од 1821 сè додека не изгорел во 1897]] Половина век, генералното собрание се среќавало на различни места, генерално Филаделфија, пред да започне регуларно да се собира во независна хала во Филаделфија во низа од 63 години.<ref name=legiscap>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.legis.state.pa.us/WU01/VC/visitor_info/brown/capitols.htm |title=„Главни градови на Пенсилванија“ |publisher=Legis.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2000-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000615224551/http://www.legis.state.pa.us/WU01/VC/visitor_info/brown/capitols.htm |url-status=dead }}</ref> Сепак, им била потребна по централна локација, а и масакрот на т.н „Paxton Boys“ во 1763 го загрижило собранието. Така, во 1799, генералното собрание се преместило во судницата во градот Ланчестер<ref name=legiscap/> за во 1812 да се пресели во Харисбург.<ref name=legiscap/> Генералното собрание се среќавало во старата судница на округот [[Округ Дауфин, Пенсилванија|Дауфин]] сè до декември 1821,<ref name=legiscap/> кога округот во федерален стил „Хилс Капитол“ (именуван по неговиот градител [[Стивен Хилс]], архитект од Ланчестер) бил изграден на врв на земјиште од четири хектари и резервиран како седиште на државната власт од страна на претприемачки син и истоименик на [[Џон Харис]] со потекло од Јоркшир кој основал центар за тргување во 1705 и фериброд во 1733 на источниот брег од реката Сасквехана<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.angelfire.com/on/Canadiangenealogy/harris.html|title=„Историја од Џон Харис“|last=|first=|date=|year=2001|work=|publisher=издавател „Mrs. Carlyle C. Browne“ (потомок на Сара Ен Харис, петтата ќерка на Алфред Бингем Харис и внука на Елиша Џон Харис од Менсион, Харисбург, Пенсилванија, САД)|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=25 јуни 2012}}</ref>. Главниот град на врвот изгорел на 2 февруари 1897, во текот на тешка снежна бура, најверојатно поради лошо поставена цевка за загревање на водата.<ref name=legiscap/> Генералното собрание се среќавало во методистичката црква Грејс (која сè уште опстојува) додека не бил изграден новиот главен округ. Следел голем избор на архитекти кои се пријавиле на конкурсот, меѓу кои бил избран [[Хенри Ајвс Коб]], архитект од [[Чикаго]], и бил задолжен за дизајнирање и градење на објект кој ќе го замени сегашниот во кој се собирале претставниците. Како и да е, буџетот не можел да си дозволи поголеми трошоци за проектот, па истиот бил грубо завршен поради што генералното собрание одбило да се среќава таму. Во 1901 бил објавен нов конкурс на кој бил избран архитектот [[Џозеф Милер Хјустон]] од [[Филаделфија]], Пенсилванија, на кого му била доделена задачата за дизајнирање на денешната собраниска зграда на Пенсилванија. Вклучувајќи ја и работата на Коб, Џозеф го трансофрмирал објектот во одлично атхитектско дело завршено во 1907 година.<ref name=legiscap/> [[Податотека:Federal Emergency Relief Administration, FERA camp for unemployed women in Arcola, PA - NARA - 196583.tif|мини|десно|250п|Кампот за невработени жени на федералната администрација за итна помош на Рузвелт, 1934]] Новата собраниска згада добила позитивни критики.<ref name=legiscap/> Инспирацијата за нејзината купола прозлегла од куполата на [[Базилика Свети Петар|базиликата Св. Петар]] во Рим.<ref name=legiscap/> Претседателот [[Теодор Рузвелт]] ја нарекол „најубавото државно собрание во целата нација“ и рекол: „тоа е најзгодната градба која некогаш сум ја видел“. Во 1989, „[[The New York Times]]“ ја пофалиле како: „грандиозна, па дури и прекрасна на моменти, но, исто така и работна градба, со дозволен пристап за сите граѓани... градба која се поврзува со реалноста на секојдневниот живот“.<ref name=legiscap/> Пенсилванија вбројува 9% од вкупната дрвена површина во соединетите држави. Во 1923, претседателот [[Келвин Кулиџ]] ја ограничил националната шума Алегени, под авторитет на [[Неделен закон|неделниот закон од 1911]], во северозападниот дел од дрвжавата во окрузите Елк, Форест, Меккин и Ворен со цел за производство на дрва и заштита на водениот базен на реката [[Алгени (река)|Алгени]]. Алгени е единствената национална шума на државата. [[Џејмс Бјукенан]] од округот [[Округ Френклин, Пенсилванија|Френклин]], единствениот неоженет претседател на САД<ref name="jimbo">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.whitehouse.gov/history/presidents/jb15.html |title=„James Buchanan White House biography“ |publisher=Whitehouse.gov |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2008-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306180145/http://www.whitehouse.gov/history/presidents/jb15.html |url-status=dead }}</ref>, е, исто така, и единствениот претседател кој е роден во Пенсилванија. [[Битка кај Гетисбург|Битката кај Гетисбург]], големата пресвртна точка на граѓанската војна, се водела во близина на [[Гетисбург, Пенсилванија]]. Отприлика 350.000 пенсилванци служеле во [[Војска на унијата|армијата на унијата]] заедно со 8.600 [[воени волонтери]], Афроамериканци. Пенсилванија е, исто така, дом на првата комерцијално ископана нафта. Во 1859, близу [[Тајтусвил, Пенсилванија|Тајтусвил]], [[Едвин Дрејк|Едвин Л. Дрејк]] успешно издупчил дупка која довела до првиот голем нафтен бум во историјата соединтетите држави. == Демографија == {{Население низ историјата |source= Податоци од 1790–2010 | url = | title = Пенсилванија: Популација и процентуални разлики<ref name=2000CenEst/><ref name=09CenEst/> |1790 |434373 |1800 |602365 |1810 |810091 |1820 |1049458 |1830 |1348233 |1840 |1724033 |1850 |2311786 |1860 |2906215 |1870 |3521951 |1880 |4282891 |1890 |5258113 |1900 |6302115 |1910 |7665111 |1920 |8720017 |1930 |9631350 |1940 |9900180 |1950 |10498012 |1960 |11319366 |1970 |11793909 |1980 |11863895 |1990 |11881643 |2000 |12281054 |2010 |12702379 }} Според [[Биро за попис на САД|бирото за попис на САД]], во јули 2011, населението на Пенсилванија е проценета на 12.742.886, 0,32% раст од [[Попис во САД во 2010|пописот во САД во 2010]].<ref name=PopEstUS>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2011/tables/NST-EST2011-01.csv|title=Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2011|format=comma-separated values|work=2011 Population Estimates|publisher=„United States Census Bureau“, Population Division|date=December 2011|accessdate=25 јуни 2012}}</ref> Од вкупниот број на луѓе кои живеат во Пенсилванија, 74,5% се родени во оваа држава, 18,4% се родени во друга држава во САД, 1,5% се родени во [[Порторико]], островските области на соединетите држави и 5,6% се со странско потекло.<ref>http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=bkmk</ref> Според пописот во САД во 2010, 81,9% од населението се белци (од кои 79,5% нелатиноамерикански белци), 10,8% се црнци или Афроамериканци, 0,2% се американски индијанци и домородци од Алјаска, 2,7% се Азијци, 1,9% од две или повеќе раси. 5,7% од вкупното население се од хиспанско или латинско потекло (тие можат да бидат од било која раса).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/42000.html |title=„Брзи факти за Пенсилванија од бирото за попис на САД“ |publisher=Quickfacts.census.gov |date= |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006065329/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/42000.html |url-status=dead }}</ref> Хиспанското население во Пенсилванија пораснала за 82,6% помеѓу 2000 и 2010 што го прави овој пораст еден од најголемите за латиноамериканското население во САД. Значителниот пораст на латиноамериканското население се должи на имиграцијата во државата, особено од Порторико, кој е на територија на САД, но и со помал замав од земјите како Доминиканската Република, Мексико и останати централни и јужноамерикански земји. Исто така и хиспанското население кое живее во Њујорк и Њу Џерси ги напушта своите домови за во Пенсилванија да пронајдат посигурно место за живеење. Азиското население пораснало за речиси 60% што се должи на зголемена имиграција на Индијци, Виетнамци и Кинези, како и азиски доселеници во Филаделфија кои се преселуваат од Њујорк. Бројчено гледано, големиот пораст на Азијците, ја сместува Пенсилванија меѓу првите најнаселени земји од Азијци во САД. Црното и афроамериканското население бележи пораст од 13% што е најголем во однос на останатите земји врсници на Пенсилванија, односно Њујорк, Њу Џерси, Охајо, Илиноис и Мичиген. За разлика од останатите, белото население бележи пад од 0,7%, тренд кој почнува се почесто да се појавува во САД. Дванаесет други држави, исто така, бележат пад на белото население.<ref>{{Наведена мрежна страница |author=2010, податоци од пописот |url=http://2010.census.gov/2010census/data/ |title=„2010, податоци од пописот |publisher=2010.census.gov |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2013-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016135253/http://2010.census.gov/2010census/data |url-status=dead }}</ref> Центарот на населеност на Пенсилванија се наоѓа во округот [[Округ Пери, Пенсилванија|Пери]], во околијата на Данканон.<ref>{{Наведена мрежна страница | title = „Население и центри на населеност по држава - 2000“ | publisher = издавател - биро за попис на САД | accessdate =25 јуни 2012 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}</ref> [[Податотека:Популација на Пенсилванија.gif|мини|десно|300п|Населението на Пенсилванија од 1970 до 2000]] [[Податотека:Густина на население во Пенсилванија.gif|мини|десно|330п|Густина на населението во Пенсилванија]] Од 2006, Пенсилванија има проценето население од 12.440.621 жител, што е пораст од 35.273 за разлика од претходните години и пораст од 159.567 од 2000 година. Нето миграцијата во другите држави резултирала со пад од 27.718, а, пак, имиграцијата од останатите држави резултирала со пораст од 127.007 жители. [[Статистички миграции|Миграцијата]] на домородни Пенсилванци резултирала со пад од 100.000 жители. Во 2006, 5,00% од пенсилванците биле родени во странство (621.480 жители). Државата има проценета стапка на сиромаштија, во 2005, од 11,9%.<ref name=PAFacts /> Во 2005, исто така, Пенсилванија се рангирала на третото место според бројот на [[Стасрост|стари]] (65+) жители.<ref name=PAFacts /> Пенсилванците родени во странство се, во најголем дел, од [[Азија]] (36%), [[Европа]] (35,9%), [[Латинска Америка]] (30,6%), [[Африка]] (5%), [[Северна Америка]] (3,1%) и [[Океанија]] (0,4). Пријавеното Хиспанско население во Пенсилванија, особено помеѓу Азијците, Хавајците и белите раси, значително се зголемило во последните неколку години. Хиспанското население е најбројна во Алентаун, Ланчестер, Ридинг, Хазлтон и околу Филаделфија со над 20% од истото население. Не е јасно колку од оваа промена се одразува врз промената на структурата на населението и колку се одразува на подготвеноста да се одреди статусот на малцинствата. Во 2010 е проценето дека 85% од вкупното хиспанско население во Пенсилванија живее во полупречник од 240км околу Филаделфија, со 20% кои живеат во градот. Пријавеното население на Пенсилванија е 5,9% под 5 години, 23,8% под 18 години и 15,6% на 65 годишна возраст или постари. Женските сочинуваат 51,7% од вкупното население.<ref name="censusPA">{{Наведена мрежна страница |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&geo_id=04000US42&_geoContext=01000US%7C04000US42&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US42&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=ACS_2004_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry= |title=FactFinder: Census 2000 Demographic Profile Highlights |publisher=Factfinder.census.gov |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2008-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929075346/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&geo_id=04000US42&_geoContext=01000US%7C04000US42&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US42&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=ACS_2004_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry= |url-status=dead }}</ref> Најголемите групи народи според потеклото се наведени подолу, изразени во проценти од вкупниот број на луѓе кои одговориле со точно потекло на пописот од 2006-2008:<ref>{{Наведена мрежна страница |author=American FactFinder, United States Census Bureau |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US42&-format=&-_lang=en |title=American Community Survey 3-Year Estimates |publisher=Factfinder.census.gov |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://archive.today/20200211181836/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-tree_id=3308&-redoLog=false&-_caller=geoselect&-geo_id=04000US42&-format=&-_lang=en |url-status=dead }}</ref> *28,5% [[Германци]] *18,2% [[Ирци]] *12,8% [[Италијанци]] *9,6% [[Афроамериканци]] *8,5% [[Англичани]] *7,2% [[Полјаци]] *4,2% [[Француски Канаѓани]] *2,9% [[Порториканци]]<ref name=census>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-04.pdf |title=„Порториканци во Пенсилванија“ |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> *2,2% [[Холанѓани]] * 2,0% [[Словаци]] * 2,0% [[Шкотски Ирци]] * 1,7% [[Шкоти]] * 1,6% [[Руси]] * 1,5% [[Велшани]] * 1,2% [[Унгарци]] * 1,0% [[Западни Индијци]] * 1,0% [[Украинци]] * 1,0% [[Мексиканци]] Петте најголеми групи народи во Пенсилванија со странско потекло се: Германци (28,5%), Ирци (18,2%), Италијанци (12,8%), Англичани (8,5%) и Полјаци (7,2%). {| class=wikitable ! colspan = 9 | Демографија на Пенсилванија |- ! colspan = 1 | Според раса ! Белци ! Црнци ! АИДА* ! Азијци ! ДХПО* |- | 2010 (вкупно население) | style="text-align:center;"| 87,60% | style="text-align:center;"| 10,71% | style="text-align:center;"| 0,43% | style="text-align:center;"| 2,04% | style="text-align:center;"| 0,07% |- | 2000 (само хиспанско население) | style="text-align:center;"| 2,74% | style="text-align:center;"| 0,44% | style="text-align:center;"| 0,06% | style="text-align:center;"| 0,03% | style="text-align:center;"| 0,02% |- | 2005 (вкупно население) | style="text-align:center;"| 86,83% | style="text-align:center;"| 11,20% | style="text-align:center;"| 0,45% | style="text-align:center;"| 2,46% | style="text-align:center;"| 0,09% |- | 2005 (само хиспанско население) | style="text-align:center;"| 3,52% | style="text-align:center;"| 0,53% | style="text-align:center;"| 0,07% | style="text-align:center;"| 0,05% | style="text-align:center;"| 0,02% |- | Пораст од 2000-05 (вкупно население) | style="text-align:center;"| 0,32% | style="text-align:center;"| 5,83% | style="text-align:center;"| 5,64% | style="text-align:center;"| 22,23% | style="text-align:center;"| 18,99% |- | Пораст од 2000-05 (само нехиспанско) | style="text-align:center;"| -0,64% | style="text-align:center;"| 5,21% | style="text-align:center;"| 2,77% | style="text-align:center;"| 21,86% | style="text-align:center;"| 14,13% |- | Пораст од 2000-05 (само хиспанско население) | style="text-align:center;"| 29,86% | style="text-align:center;"| 20,24% | style="text-align:center;"| 23,61% | style="text-align:center;"| 45,64% | style="text-align:center;"| 35,44% |- | *АИДА - Американски индијанци или домородци од Алјаска, ДХПО - Домородни Хавајци или Тихоокеански островјани |} === Религија === {{Цитатник|Новата суверена, исто така, донесе неколку мудри и длабоки закони за оваа колонија која остана секогаш иста до овој ден. Целта е да не се малтретира ниедна личност врз основа на религија и да се гледаат како браќа сите оние кои веруваат во еден Бог. <br /> – [[Франсоа Волтер]], зборувајќи за Вилијам Пен}} Од сите колонии, само [[Род Ајленд]] имала религиозна слобода сигурна како и во Пенсилванија и единствениот резултат бил појава на широк религиозен и национален [[мултикултурализам]], истиот кој опстојувал до ден денес. Населението на Пенсилванија во 2000 изнесувало 12.281.054 од кои 8.448.193 било проценето дека припаѓаат на некоја организирана религија. Според асоцијацијата за архиви за религиозни податоци во [[Државен универзитет на Пенсилванија|државниот универзитет Пенсилванија]], постојат веродостојни податоци за 7.116.348 религиозни приврзаници во Пенсилванија во 2000 со постоечки 150 различни уверувања.<ref name=arda>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/42_2000.asp |title=„The Arda“ |publisher=издавател - „The Arda“ |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413155228/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/42_2000.asp }}</ref> Нивните здруженија, вклучувајќи го и процентот на сите верници се следниве:<ref>Оваа статистика се базина на 7,116,348 од проценети 8,448,193 религиозни приврзаници во Пенсилванија,<!--ref name=arda /--> и само најголемите од 115 различни уверувања се искажани овдека.</ref> *[[Римокатоличка црква|Римски Католици]]: 3.802.524 (53,43%) *[[Православие|Православни]]: 75.354 (1,06%) *[[Протестантство|Протестанти]]: 2.140.628 (30%) **[[Евангелско-методистичка црква]]: 659.350 (9,27%) **[[Евангелиско-лутеранска црква]] во Америка: 611.913 (8,60%) **[[Презвитеријанство|Презвитеријанска]] црква: 324.714 (4,56%) **[[Обединета црква на Исус Христос]]: 241.844 (3,40%) **[[Американски баптистички цркви]] во САД: 132.858 (1,87%) **[[Американска епископална црква]]: 116.511 (1,64%) *[[Евангелизам|Евангелистички протестанти]]: 704.204 (10%) **[[Генерален совет на собранието на Бога во САД]]: 84.153 (1,18%) **[[Црквата на Бретхрен]]: 52.684 (0,74%) **[[Менонитна црква во САД]]: 48.215 (0,68%) **[[Алијанса на Кристијан и мисионерите]]: 45.926 (0,65%) **[[Јужна баптистичка конвенција]]: 44.432 (0,62%) **Независни нехаризматични цркви: 42.992 (0,60%) *Останати **[[Јудаизам|Евреи]] (проценка): 283.000 (3,98%) (4 најголема во САД) (можно е бројката да биде до 350.000) **[[Ислам|Муслимани]]: 71.190 (1,00%) **[[Црква на Исус Христос од светците од последните денови|Црквата на Исус Христос од светците од последните денови]]: 31.032 (0,44%) **[[Унитарен универзализам]]: 6.778 (0,10%) Иако Пенсилванија има бројно население од [[Амиши]], [[Холмс Сити, Охјо]], ја има најголемата заспатеност на Амиши во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Webb Design Inc. |url=http://www.visitamishcountry.com/ |title=„Држава на Амиши“ &#124; Охајо &#124; Информации на посетител |publisher=Visitamishcountry.com |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> Иако постоењето на Пенсилванија е по заслуга на постоењето на квекерите и многу други постари групи од комонвелтот кои сега се посветени на учењето на религиозното општество од пријатели (како што се официјално познати), квекерите денес се во многу мал број. === Пенсилвански Германци === Пенсилванските Германци се меѓу најважнаите доселенички групи во оваа сојузна држава. Нивното англиско име ''Pennsylvania Dutch'' дава погрешен впечаток дека се работи за Холанѓани, што се должи на англизацијата традиционалниот етноним ''Deitsch'' (дијалектниот автоним). [[Пенсилвански германски јазик|Пенсилванскиот германски јазик]] е потомок на [[Фалечки дијалект|фалечкиот дијалект]] од групата на [[западносредногермански дијалекти]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dictionary.reference.com/search?q=dutch&x=57&y=13 |title=Дефиниција на „dutch“ |publisher=Dictionary.reference.com |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> Иако овој јазик сè уште го зборуваат некои стари Амиши и Менонити (поточно во околината на округот Ланчестер), истиот е скоро истребен како секојдневен јазик. Сепак, неколку зборови преминале и во употребата на англискиот јазик. == Стопанство == [[Податотека:Bethlehem Steel.jpg|мини|десно|250п|Затворената фабрика на „Bethlehem Steel“ во Бетлеем, Пенсилванија. Овој плац во 2009 станал мулти-милионерски ресорт на казина.]] [[Бруто домашен производ|Бруто домашниот производ]] на Пенсилванија во 2010 изнесувал 570 милијарди [[американски долар]]и што ја сместува државата на 6-то место во нацијата.<ref name=stategdp>{{Наведена мрежна страница|title=БДП по држава|url=http://greyhill.com/gdp-by-state|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=25 јуни 2012|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://www.webcitation.org/65BTm6Yzy?url=http://greyhill.com/gross-state-product}}</ref> Доколку Пенсилванија има независна економија, таа би се рангирала на 18-то место во светот. Гледано по глава на жител, Пенсилванија се рангира на 29-то место, помеѓу 50-те држави, со 39.830 долари.<ref name=stategdp/> [[Филаделфија]] на југоисточниот корнер, [[Питсбург]] на југозападниот корнер, [[Ири, Пенсилванија|Ири]] на северозападниот корнер, [[Вајоминг (долина)|Скрентон-Вилкс-Бар]] на североисточниот корнер и [[Лихај (долина)|Алентоун-Бетлеем-Истон]] на источниот корнер се урбани производствени центри. Поголемиот дел од заедницата е урбана, оваа дихотомија влијае на државната политика, како и на државната економија. Филаделфија е дом на шест компании од листата „Fortune 500“<ref name=F500>{{наведени вести |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/PA.html |title=„Fortune 500“ |publisher=„CNN“ |date=April 30, 2007 |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2013-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819210840/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2007/states/PA.html |url-status=dead }}</ref> со повеќето сместени во предградијата како Кралот од Прусија кое е водач во финансиската и осигурителната индустрија. Питсбург е дом на осум компании од листата „Fortune 500“ меѓу кои и „U.S. Steel“, „PPG Industries“ и „H.J. Transportation Systems“<ref name=F500 /> која е најголемиот производител на возни локомитиви во [[САД]]. Како што и во САД, како целина, и во повеќето држави, и тука најголем приватен работодавач е „Wall-Mart“, а веднаш по него следува универзитетот Пенсилванија.<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Рамос |first=Стефани |url=http://www.dailypennsylvanian.com/node/27453 |title=„Wal-Mart tops Pa. list of largest private employers“ |publisher=Dailypennsylvanian.com |date=October 25, 2002 |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2012-05-03 |archive-url=https://archive.today/20120503100137/http://www.dailypennsylvanian.com/node/27453 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.paworkstats.state.pa.us/admin/gsipub/htmlarea/uploads/pasep_t50.pdf | title=Pennsylvania Top 50 Employers | publisher=издавател - „Заедницата на Пенсилвнија“ | date=March 28, 2011 | accessdate=25 јуни 2012 }}{{Мртва_врска|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Од април 2012, стапката на невработеност е 7,4%.<ref>[http://www.deptofnumbers.com/unemployment/pennsylvania/]| title= „Department of Numbers“ | accessdate=25 јуни 2012</ref> === Банкарство === Првата национална, специјализирана, банка во САД, „Bank of North America“, е основана во 1781 во Филаделфија. По серија спојувања, „Bank of North America“ е дел од „Wells Fargo“. Филаделфија е, исто така, дом на првата национална банка оформена според [[Закон за националните банки (САД)|законот за национално банкарство]] донесен во 1863. Истата година, „Pittsburgh Savings“ и „Trust Company“ добиле национална повелба и биле преименувани во „First National Bank of Pittsburgh“ како дел од националниот банкарски закон. Оваа банка сè уште постои како „PNC Financial Services“ со непроменето седиште во Питсбург. „PNC“ е најголемата банка во државата, а шеста по големина во САД. === Земјоделство === Пенсилванија е рангирана на 19-то место според целокупното земјоделско производство, но прва во производството на [[Фунгикултура|печурки]], втора за [[Јаболко|јаболки]], трета за [[Божиќно дрво|божиќни дрва]] и [[Јајце|јајца]], четврта за [[Шумски расадник|хортикултурни расадници]] и [[бусен]], [[млеко]], [[пченка]] за добитокот, одгледување на [[грозје]] (како и сок од грозје)<ref name = PAwine/> и во одгледување на коњи. Исто така, се рангира на 8-то место во производство на [[вино]].<ref name=PAwine>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.pennsylvaniawine.com/Facts.aspx| title = Факти за виното во Пенсилванија| publisher = издавател - „Pennsylvania Wine & Wineries“| accessdate = 2012-06-27| archive-date = 2009-02-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20090223213434/http://pennsylvaniawine.com/Facts.aspx| url-status = dead}}</ref> === Коцкање === Казината биле легализирани во Пенсилванија во 2004 година. Моментално има девет казина низ државата и три во изградба или планирани. Само трките со коњи, слот машините и електронските игри биле легални во Пенсилванија, а законот за легализација на игрите како покер, блекџек, рулет итн. бил одобрен од државната легислатива во јануари 2010, и потпишан од гувернерот на седми во истиот месец. Спортското обложување е нелегално. Гувернерот [[Ед Рендел]], во 2009, размислувал за легализирање на видео покер машините во барови и приватни клубови откако било проценето дека околу 17.000 илегални машини се во употреба низ државата.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kyw1060.com/Pa--Lawmakers-Consider-Table-Games--More-Small-Cas/5763077 |title=архивски примерок |accessdate=2012-06-27 |archive-date=2009-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128081600/http://www.kyw1060.com/Pa--Lawmakers-Consider-Table-Games--More-Small-Cas/5763077 |url-status=dead }}</ref> Според неговиот план, на секој кој ќе имал лиценца за алкохол ќе му било дозволено да има најмногу 5 машини. Државата ќе наплаќа 50% данок од нето приходот од коцкањето откако играчот кој победил биде исплатен. Останатите 50% би останале за личноста која ги поседува машините. === Филм === [[Пенсилванска филмска продукција за даночен кредит|Пенсилванската филмска продукција за даночен кредит]] започнала во 2004 и го стимулирала развитокот на филмската индустрија во државата. == Власт == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="4" style="float:right; margin:2em; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ '''Резултати од претседателските избори'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uselectionatlas.org/RESULTS/compare.php?year=2008&fips=42&f=0&off=0&elect=0&type=state|title = Presidential General Election Results Comparison – Pennsylvania|publisher=Dave Leip's Atlas of United States Presidential Elections|year=2005|accessdate=July 7, 2007}}</ref> |- style="background:lightgrey;" ! Година ! [[Републиканска партија (САД)|Републиканци]] ! [[Демократска партија (САД)|Демократи]] |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Претседателски избори во САД, 2008|2008]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|44,15% ''2.655.885'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''54,47%''' ''3.276.363'' |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Претседателски избори во САД, 2004|2004]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|48,42% ''2.793.847'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''50,92%''' ''2.938.095'' |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Претседателски избори во САД, 2000|2000]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|46,43% ''2.281.127'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''50,60%''' ''2.485.967'' |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Претседателски избори во САД, 1996|1996]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|39,97% ''1.801.169'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''49,17%''' ''2.215.819'' |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Претседателски избори во САД, 1992|1992]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|36,13% ''1.791.841'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''45,15%''' ''2.239.164'' |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Претседателски избори во САД, 1988|1988]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''50,70%''' ''2.300.087'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|48,39% ''2.194.944'' |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Претседателски избори во САД, 1984|1984]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''53,34%''' ''2.584.323'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|45,99% ''2.228.131'' |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Претседателски избори во САД, 1980|1980]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''49,59%''' ''2.261.872'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|42,48% ''1.937.540'' |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Претседателски избори во САД, 1976|1976]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|47,73% ''2.205.604'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''50,40%''' ''2.328.677'' |- | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|[[Претседателски избори во САД, 1972|1972]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|'''59,11%''' ''2.714.521'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|39,13% ''1.796.951'' |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Претседателски избори во САД, 1968|1968]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|44,02% ''2.090.017'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''47,59%''' ''2.259.405'' |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Претседателски избори во САД, 1964|1964]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|34,70% ''1.673.657'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''64,92%''' ''3.130.954'' |- | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|[[Претседателски избори во САД, 1960|1960]] | style="text-align:center; background:#fff3f3;"|48,74% ''2.439.956'' | style="text-align:center; background:#f0f0ff;"|'''51,06%''' ''2.556.282'' |} {| class=wikitable ! colspan = 6 | Регистирани гласачи и партиски вклучувања од 28 јуни 2010<ref>{{Наведена мрежна страница | title = Voter Registration Statistics – Current Voter Registration Statistics | publisher = Pennsylvania Division of Voter Registration | format = Microsoft Excel | accessdate = July 7, 2010 | url = http://www.portal.state.pa.us/portal/server.pt/community/voter_registration_statistics/12725 | archive-date = 2010-03-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100311194356/http://www.portal.state.pa.us/portal/server.pt/community/voter_registration_statistics/12725 | url-status = dead }}</ref> |- ! colspan = 1 | Партија ! Број на гласачи ! Процент |- | [[Демократска партија (САД)|Демократи]] | style="text-align:center;"| 4.309.604 | style="text-align:center;"| 51,00% |- | [[Републиканска партија (САД)|Републиканци]] | style="text-align:center;"| 3.122.036 | style="text-align:center;"| 36,95% |- | Неопределени | style="text-align:center;"| 492.077 | style="text-align:center;"| 5,82% |- | Помали партии | style="text-align:center;"| 525.962 | style="text-align:center;"| 6,22% |- ! colspan = 1 | Вкупно ! style="text-align:center;"| 8.449.679 ! style="text-align:center;"| 100% |} === Влада === Пенсилванија имала пет [[Устав на Пенсилванија|устави]] за време на својата државност:<ref name=jenkinslaw>{{Наведена мрежна страница |author=„Jenkins Law Library“ |url=http://www.jenkinslaw.org/collection/researchguides/publications/ann-constitutions.php |title=23 „Pennsylvania Law Weekly 324“ (27 март 2000) |publisher=Jenkinslaw.org |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2010-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113203057/http://www.jenkinslaw.org/collection/researchguides/publications/ann-constitutions.php |url-status=dead }}</ref> 1776, 1790, 1838, 1874 и 1968. Пред тоа, провинцијата Пенсилванија цел век била управувана од т.н владина рамка (устав на провинцијата Пенсилванија) од кој која постоеле четири верзии: 1682, 1683, 1696 и 1701.<ref name=jenkinslaw /> Главниот град на Пенсилванија е [[Харисбург (Пенсилванија)|Харисбург]]. Законодавниот дом се наоѓа во истиот град. На претходните избори, Пенсилванија се покажла [[Демократска партија (САД)|демократски]] ориентирана земја. Сепак, во 2010, републиканците повторно добиле место во сенатот со изборот на [[Пет Томеј]], како и поголем дел од конгресните места во државата, а и контрола над двата дома на државното законодавство. Како и во останатите функции, републиканците повторно ја добиле гувернерската канцеларија со изборот на [[Том Корбет]] на 18 јануари 2011. ==== Гувернер ==== {{Главна|Список на гувернери на Пенсилванија}} Моменталниот гувернер е Том Корбет, поранешен јавен обвинител во Пенсилванија. Другите избрани функционери кои ја сочунуваат извршната власт се [[Заменик гувернер на Пенсилванија|заменик гувернерот]] Џим Каули, [[Јавен обвинител на Пенсилванија|јавниот обвинител]] Линда Кели, [[Ревизор на Пенсилванија|ревизорот]] Џек Венгер и [[Државен благајник на Пенсилванија|државниот благајник]] Роберт Мекорд. ==== Генерално собрание ==== Пенсилванија има [[Дводомен парламент|дводомна законодавна власт]] воспоставена со уставот на заедницата од 1790. Оригиналниот устав на провинцијата од Вилијам Пен имал еднодомен парламент.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.phmc.state.pa.us/BAH/dam/rg/rg7.htm |title=Државни архиви на Пенсилванија |publisher=Phmc.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> [[Генерално собрание на Пенсилванија|Генералното собрание]] вклучува 50 [[Државен сенат на Пенсилванија|сенатори]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/senators_alpha.cfm |title=Сенатори на Пенсилванија |publisher=Legis.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> и 203 [[Претставнички дом на Пенсилванија|претставници]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/representatives_alpha.cfm |title=Претставнички фом на Пенсилванија |publisher=Legis.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> Џо Скарнати е моменталниот претседател на државниот сенат,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/senate_bio.cfm?districtnumber=30 |title=Сенат на Пенсилванија |publisher=Legis.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2012-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114032223/http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/senate_bio.cfm?districtnumber=30 |url-status=dead }}</ref> Доминик Пилеџи е водачот на мнозинството<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/senate_bio.cfm?districtnumber=48 |title=Дејвид Брајдбил |publisher=Legis.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2006-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061129211637/http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/senate_bio.cfm?districtnumber=48 |url-status=dead }}</ref> и Џеј Коста е водачот на помалиот број сенатори.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/senate_bio.cfm?districtnumber=22 |title=Роберт Мелоу |publisher=Legis.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2012-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114044519/http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/senate_bio.cfm?districtnumber=22 |url-status=dead }}</ref> Сем Смит е претседател на претставничкиот дом<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/house_bio.cfm?id=67 |title=Претставнички дом на Пенсилванија |publisher=Legis.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> со Мајк Турзеј како водач на мнозинството<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/house_bio.cfm?id=61 |title=Претставнички дом на Пенсилванија |publisher=Legis.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> и Френк Дермоди како водач на помалиот број претставници.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/house_bio.cfm?id=0 |title=Претставнички дом на Пенсилванија |publisher=Legis.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2012-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120702044231/http://www.legis.state.pa.us/cfdocs/legis/home/member_information/House_bio.cfm?id=0 |url-status=dead }}</ref> По изборите во 2010, републиканците го имаат мнозинството во претставничкиот дом и сенатот. ==== Судство ==== Пенсилванија е поделена на 60 судски области,<ref name=courts>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aopc.org/T/CommonPleas/listofcounties.htm |title=Judicial districts |publisher=Aopc.org |accessdate=July 31, 2010 |archive-date=2010-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100720213457/http://www.aopc.org/T/CommonPleas/listofcounties.htm |url-status=dead }}</ref> меѓу кои повеќето (освен Филаделфија) имаат магистерски окружни судии (порано нарекувани окружни судии и судии на мирот) кои главно преседаваат на прелиминарни сослушувања за кривични и прекршочни дела, сите мали кривични дела и мали граѓански тужби.<ref name=courts /> Повеќето кривични и граѓански предмети потекнуваат од судовите на заеднички правни основи, кои, исто така, служат како [[Апелационен суд|апелациони]] судови за окружните судии и за локалните агенциски одлуки.<ref name=courts /> [[Врховен суд|Врховниот суд]] ги прима сите жалби од судовите на заеднички правни основи. Тој има единствено право за издавање налози за прислушување. Врховниот суд на Пенсилванија е последниот апелационен суд. Сите судии во Пенсилванија се избрани, а врховниот судија се определува според стажот.<ref name=courts /> ==== Оданочување ==== Пенсилванија го има 10-от највисон данок во соединетите држави. Жителите плаќаат вкупно 83.7 милијарди американски долари на државата и локалните власти, а просчната сума по глава на жител е 6.640 долари на годишно ниво. Жителите делат 76% од вкупното даночно оптоварување. Многу државни политичари се обиделе да го зголемат уделот на данок платен од извори надвор од државата. Предложено е да се оданочуваат профитните извори како на пример бушењето на природен гас, со оглед на тоа што Пенсилванија е единствената држава која не го оданочува овој процес.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://articles.philly.com/2011-07-03/news/29733315_1_shale-tax-extraction-tax-drilling-tax |title=„Shale tax comes up dry for 3d year“ |publisher=Articles.philly.com |date=July 3, 2011 |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081641/http://articles.philly.com/2011-07-03/news/29733315_1_shale-tax-extraction-tax-drilling-tax |url-status=dead }}</ref> Додатните профитни идеи вклучуваат обид да се стават патарини на меѓудржавните автопати, особено на „[[Интерстејт 80|Interstate 80]]“ кој е во голема мера употребуван од странски патници.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tollroadsnews.com/node/4527 |title=„Gov Rendell says all of Pennsylvania's transit agencies will get I-80 toll $s“ |publisher=TOLLROADSnews |date=January 6, 2010 |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2012-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405231239/http://www.tollroadsnews.com/node/4527 |url-status=dead }}</ref> [[Данок на промет|Данокот на промет]] обезбедува 39% од приходите на комонвелтот, [[Персонален данок на доход|данокот на доход]] 34%, [[Данок|даноците]] за моторни возила околу 12% и таксите за [[Пушење|цигари]] и [[Алкохолен пијалак|алкохолни пијалаци]] 5%. Личниот данок на доход е рамен на 3,07%. Поединечниот доход за оданочување се заснова на следниве осум видови на приход: компензација (плата), интерес, дивиденди, нето профит од активностите на бизнисот, професија или фарма, нето добивка или доход од диспозиции на имот, нето добивка или доход од ренти, патенти и авторски права, доход остварен преку имот или фондови и добивки од коцкање и [[лотариja]] (освен лотарија на Пенсилванија).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portal.state.pa.us/portal/server.pt/community/personal_income_tax/11409 |title=Персонален данок на доход |publisher=Portal.state.pa.us |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> Окрузите, општините и школските области наметнуваат [[Данок на имот|даноци на имот]]. Генерално даночната стапка на вкупната плата е ограничена на 1% од приходите, но некои општини со т.н. „домашно правило“ можат да наплатат и повеќе од 1%. 32 од вкупно 67-те окрузи од комонвелтот наметнуваат личен данок на акции, обврзници и слични средства. === Застапеност во 112-от конгрес === Двата [[Сенат на Соединетите Американски Држави|сенатори]] на Пенсилванија во 112-от конгрес се [[Боб Кајеси Џуниор]] и Пет Томеј. [[Претставнички дом на Соединетите Американски Држави|Претставниците]] на Пенсилванија за мандатот започнат во јануари 2011, се Боб Бреди (прв), Чака Фата (2), Мајк Кели (3), Џејсон Алтмир (4), Глен Томсон (5), Џим Џерлач (6), Пет Михан (7), Мајк Фитзпатрик (8), Бил Шустер (9), Тим Марино (10), Лу Барлета (11), Марк Криц (12), Алисон Швац (13), Мајк Дојли (14), Чарли Дент(15), Џо Питс (16), Тим Холден (17), Тим Марфи (18) и Тод Платс (19).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=108_congressional_directory&docid=cdir108_txt-39 |title=Congressional Directory Online |accessdate=July 31, 2010 }}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Регионална моќ === Во последанта декада, ниедна политичка партија не била силно доминантна во Пенсилванија. Ова, комбинирано со 6-то место на Пенсилванија според бројот на жители, ја прави една од најважните држави за политичка добивка. Демократите преовладуваат во окрузите [[Округ Филаделфија, Пенсилванија|Филаделфија]], [[Округ Делавер, Пенсилванија|Делавер]], [[Округ Ири, Пенсилванија|Ири]], [[Округ Алгени, Пенсилванија|Алгени]] и [[Округ Лакавана, Пенсилванија|Лакавана]]. Републиканците претежно доминираат во окрузите [[Округ Ланчестер, Пенсилванија|Ланчестер]], [[Округ Јорк, Пенсилванија|Јорк]], [[Округ Френклин, Пенсилванија|Френклин]], [[Округ Вестморленд, Пенсилванија|Вестморленд]], [[Округ Батлер, Пенсилванија|Батлер]], [[Округ Блеир, Пенсилванија|Блеир]], [[Округ Лајкоминг, Пенсилванија|Лајкоминг]] и [[Округ Кјумберленд, Пенсилванија|Кјумберленд]]. Окрузите кои претставуваат можност за пресврт се [[Округ Лихај, Пенсилванија|Лихај]], [[Округ Нортамптон, Пенсилванија|Нортамптон]], [[Округ Беркс, Пенсилванија|Беркс]], [[Округ Бакс, Пенсилванија|Бакс]], [[Округ Честер, Пенсилванија|Честер]], [[Округ Дауфин, Пенсилванија|Дауфин]], [[Округ Камбрија, Пенсилванија|Камбрија]], [[Округ Бивер, Пенсилванија|Бивер]], [[Округ Мерсер, Пенсилванија|Мерсер]] и [[Округ Монро, Пенсилванија|Монро]]. Генерално, демократите се силни во големите метро области, делумно [[Филаделфија]], [[Питсбург]], Ридинг, Ири, Скрентон, Вилкс-Баре и Алентаун, додека републиканците се поддржани во руралните подрачја во централниот предел на планините Алгени и северните окрузи. Од 1992, Пенсилванците најчесто го избирале демократскиот претставник за претседател на изборите (иако метрополитенската област на Питсбург во 2008 се одлучила за републиканскиот претставник), гласајќи за [[Бил Клинтон]] двапати со голема разлика, и слично и за Ал Гор во 2000 година. На претседателските избори во 2004, сенаторот [[Цон Кери|Џон Ф. Кери]] го победил [[Џорџ В. Буш]] во Пенсилванија со разлика 2.938.095 (50,92%) спрема 2.793.847 (48,42%). Неодамна, на претседателските избори во 2008 година, демократот [[Барак Обама]] го победил републиканецот [[Џон Мекејн]] во Пенсилванија со разлика 3.184.778 (54%) спрема 2.584.088 (44%). Државата има 20 изборни гласа.<ref name=PAFacts>{{Наведена мрежна страница | url = http://pasdc.hbg.psu.edu/pasdc/whats_new/2007factsfortheweb.pdf | archiveurl = https://www.webcitation.org/5n8Tu9lEk?url=http://pasdc.hbg.psu.edu/pasdc/whats_new/2007factsfortheweb.pdf | archivedate = 2010-01-29 | title = Факти за Пенсилванија, 2007 | publisher = издавател „Pennsylvania State Data Center Penn State Harrisburg“ | year = 2007 | accessdate = 25 јуни 2012 | format = PDF | url-status = dead }}</ref> Изборите од 2010 посведочиле за републиканските победи низ државата. Тие презеле контрола врз канцеларијата на гувернерот и двата дома на државниот законодавен систем. Републиканецот Пат Томеј го поразил демократот Џо Сестак во трката за место во сенатот на САД кое претходно му било доделено на демократот Арлин Спектер (Спектер ги победил претходните избори како републиканец, но во 2009 ја променил партијата). Републиканците, исто така, освоиле пет, претходно демократски, места во претставничкиот дом со што создале сооднос од 12:7 во нивна полза. === Окрузи === [[Податотека:Philly skyline.jpg|мини|десно|250п|Панорама на Филаделфија, најголемиот град во Пенсилваија]] {{Поврзано|Список на окрузи во Пенсилванија|Список на градови во Пенсилванија}} Пенсилванија е поделена на 67 [[Округ (САД)|окрузи]].<ref name="PA Manual 6-3">''The Pennsylvania Manual'', стр. 6-3.</ref> Окрузите понатаму се поделени на општини кои се инкорпорирани како [[град]]ови, [[реон]]и или населени места.<ref name="PA Manual 6-5">''Pennsylvania Manual'', стр. 6-5.</ref> Еден од окрузите, округот Филаделфија, е консолидиран во 1854, со што им ги одземал сите авторитети на градовите и околиите. Во Пенсилванија има вкупно 56 града кои се класифицираат според бројот на жители како град од прва, втора или трета каласа.<ref name="PA Manual 6-3"/><ref>''The Pennsylvania Manual'', стр. 6-46.</ref> Филаделфија, најголемиот град во Пенсилванија, има население од 1.547.297 жители и е единствениот град во државата од класа ’А’.<ref name="PA Manual 6-5"/> Питсбург (305.647) и Скрентон (76.072) се градови од втора А класа и втора класа.<ref name="PA Manual 6-5"/> [[Податотека:Pittsburgh WEO Night 1.jpg|мини|десно|250п|Панорама на Питсбург, вториот по големина град во Пенсилваија]] Останатите градови, како третиот и четвртиот најголем, односно Алентаун (107.815) и Ири (103.571) па сè до најмалиот град, Паркер, со население од само 738 жители се градови од трета класа. [[Податотека:Allentown.jpg|мини|лево|200п|Панорама на Алентаун, третиот по големина град во Пенсилваија]] Градовите од прва и втора класа се регулирани од „силна градоначалничка“ структура на градоначалничко-советничка влада, додека трета класа на градови се регулирани или од „слаба градоначалничка“ структура или, пак, од советничко-менаџерска влада.<ref name="PA Manual 6-5"/> Реоните се генерално помали од градовите со оглед на тоа што повеќето пенсилвански градови биле инкорпорирани како реони пред да бидат инкорпорирани во градови. Во Пенсилванија има 958 реони и сите се раководени од „слаба градоначалничка“ форма на градоначалничко-советничка влада. Месните заедници се третата група на општини во Пенсилванија и се класифицирани или како прва класа или како заедници од втора класа. Има 1.454 месни заедници од втора класа и 93 од прва.Втората класа може да стане прва доколку има густина на населеноста поголема од 300 жители на 120км2 и биде изгласан [[референдум]] за промената.<ref name="PA Manual 6-3"/><ref name="PA Manual 6-5"/> == Образование == [[Податотека:Penn campus 2.jpg|мини|десно|250п|Универзитетот Пенсилванија во Филаделфија]] Пенсилванија има 500 јавни училишни области, илјадници од приватни училишта, државно финансирани колеџи и универзитети и над 100 приватни институции за повисоко образование. === Основно и средно образование === {{Поврзано|Список на колеџи и универзитети во Пенсилванија}} Генерално, според државниот закон, училишната настава е задолжителна во Пенсилванија за деца на возраст од 8 до 17 години, или до дипломирањето во некое акредитирано средно училиште.<ref>[http://www.pde.state.pa.us/] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120727061658/http://www.pde.state.pa.us/ |date=2012-07-27 }} 'Оддел за образование на Пенсилванија. 4 декември 2009.'</ref> Од 2005, 83,8% од жителите на Пенсилванија на возраст од 18 до 24 имаат завршено средно училиште. Помеѓу жителите на возраст од 25 години и повеќе, 86,7% имаа диплома од средно училиште. 25,7% имаа запишано студии за повисока диплома.<ref>[http://nces.ed.gov/] 'Национален центар за образовни статистики (НЦОС). 4 декември 2009.'</ref> Државните студенти доследно се покажуваат добро на стандардизираните тестови. Во 2007, Пенсилванија се рангирала на 14-то место во математика, 12-то во читање и 10 во пишување на ученици од осмо одделение.<ref>„НЦОС.“</ref> Во 1998, генералното собрание на Пенсилванија го изгласало законот 169 кој дозволувал родителите или старателите дома да ги школуваат своите деца како опција за задолжително одење на училиште. Овој закон ги специфицирал барањата и одговорностите на родителите и школските области каде фамилиите живеат. === Високо образование === Државниот систем на Пенсилванија за високо образование („[[Државен систем на Пенсилванија за високо образование|PASSHE]]“) е [[Државен универзитет|државниот универзитетски]] систем на заедницата со 14 институции во сопственост на државата. Системот на заедницата за високо образование е организационо тело од 4 државно поврзани школа во Пенсилванија. Овие школа се независни институции кои добиваат одредена финансиска помош од државата. Исто така, има 15 јавно финансирани двегодишни колеџи и технички училишта кои се одвоени од „PASSHE“ системот. Додатно, има многу приватни двегодишни и четиригодишни технички училишта, колеџи и универзитети. Универзитетот Карниџ Мелон, државниот универзитет на Пенсилванија, универзитетот во Пенсилванија и универзитетот во Питсбург се членови на асоцијацијата на американски универзитети, покана уникатна за водечките истражувачки универзитети. Универзитетот на Пенсилванија се смета за првиот универзитет во соединетите држави кој го има основано и првото медицинско училиште во САД, како и универзитет кој е единствен во елитната школска лига во државата. Пенсилванската академија за ликовни уметности е првото, а воедно и најстарото уметничко училиште во САД.<ref name=pafa.org>{{Наведена мрежна страница|title=History of the School|url=http://www.pafa.org/School/Overview/History-of-the-School/350/|work=pafa.org|accessdate=25 јуни 2012|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615012302/http://www.pafa.org/School/Overview/History-of-the-School/350/|url-status=dead}}</ref> Фармацевсткиот колеџ во Филаделвија, сега дел од универзитетот за наука во Филаделфија, било првото фармацевстко училиште во САД.<ref name=usciences.edu>{{Наведена мрежна страница|title=About – University of the Sciences|url=http://www.usciences.edu/about/|work=usciences.edu|accessdate=25 јуни 2012}}</ref> == Рекреација == [[Податотека:Baughman's Rock Overlook.ogv|мини|десно|230п|Лудите железници „Steel Force“ и „Thunderhawk“ во паркот „Dorney Park and Wildwater Kingdom“, Алентаун]] Пенсилванија е дом на првата зоолошка градина во нацијата, зоолошката „[[Зоолошка градина на Филаделфија|Philadelphia Zoo]]“. Меѓу останатите високо акредитирани зоолошки се „Erie Zoo“ и „Pittsburgh Zoo & PPG Aquarium“. „Legihg Valley Zoo“ и „ZOOAMERICA“ се, исто така, значајни зоолошки градини. Заедницата може да се пофали со некои од најдобрите музеи во државата меѓу кои музејот [[Карниџ (музеј)|Карниџ]] во Питсбург, музејот за ликовна уметност [[Филаделфија (музеј)|Филаделфија]] и уште неколку други. Еден од уникатните музеи е музејот [[Худини (музеј)|Худини]] во Скрентон, единствената градба во светот посветена на легендарниот магионичар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.houdini.org |title=Houdini Harry Houdini attractions magic Scranton Poconos Pocono birthday party show seance School Assembly Programs birthday“ |publisher=Houdini.org |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> Пенсилванија е, исто така, дом на националниот птичарник сместен во [[Питсбург (Пенсилванија)|Питсбург]]. Сите 121 државени паркови во Пенсилванија имаат одобрен слободен влез. Пенсилванија нуди поголем број на значителни забавни паркови, меѓу кои „Camel Beach“, „Conneaut Lake Park“, „Dorney Park & Wildwater Kingdom“, „Dutch Wonderland“, „DelGrosso Amusement Park“, „Hersheypark“, „Idlewild Park“, „Kennywood“, „Knoebels“, „Lakemont Park“, „Sandcastle Waterpark“, „Sesame Place“, „Great Wolf Lodge“ и „Waldameer Park“. Пенсилванија е и дом на најголемиот внатрешен воден парк на источниот брег, „Splash Lagoon“ во Ири. Пенсилванија има и значајни музички фестивали. Меѓу нив се Мјузикфест и НЕАРфест во Бетлехем, Филаделфија фолк фестивалот, Криешн Фестивал, големиот Алентаун саем и Пурпл Дор. Има приближно еден милион лиценцирани ловци во Пенсилванија. Белоопашестиот елен, зајакот, верверицата, мисирката и тетребот се вообичаените видови дивеч. Пенсилванија се смета за една од најдобрите земји во нацијата, заедно со [[Тексас]] и [[Алабама]], за ловење мисирки. Спортскиот лов во Пенсилванија обезбедува голем поттик за економијата на зедницата. Извештајот од центарот за рурална Пенсилванија (легислативна агенција на пенсилванското генерално собрание) покажал дека ловењето, рибарењето и обработката на кожа генерираат 9.6 милијарди долари. Клубот „Boone and Crockett“ покажува дека пет од десетте најголеми (според големината на [[череп]]от) црни мечки потекнуваат од државата.<ref name=blackbear>{{Наведена мрежна страница | url = http://local.lancasteronline.com/4/212407 | title = Државата Пенсилванија останува дом на северноамериканските најголеми црни мечки | last = Рејли | first = П. | publisher = „Intelligencer Journal“ | date = 15 ноември 2007 | accessdate = 25 јуни 2012 | archive-date = 2007-11-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071116162447/http://local.lancasteronline.com/4/212407 | url-status = dead }}</ref> Исто така, државата има поставено рекорд за најголем [[лов]] на [[Американска црна мечка|црни мечки]] во книгите на „Boone & Crockett“ со 332 килограми. Најголемата мртва мечка е пронајдена во [[Јута]] во 1975, а втората најголема е илегално уловена во Пенсилванија во 1987.<ref name=blackbear/> == Сообраќај == {{Поврзано|Список на аеродроми во Пенсилванија}} {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Allegheny Mountain Tunnel.JPG | caption1 = Надворешен поглед | image2 = 2215 - Pennsylvania Turnpike Tunnel.JPG | caption2 = Внатрешен поглед | width = 200 | footer = Планинскиот тунел во Алгени кој е најдолгиот од петте тунели на „Pennsylvania Turnpike“}} [[Оддел за транспорт на Пенсилванија|Пенсилванското одделение за транспорт]] поседува 64.150км од 195.970км долгиот автопат во државата што ја рангира на петтото место за најголем државен автопатен систем во САД.<ref name="PennDOT fact 7">„Книга со факти на транспортниот оддел на Пенсилванија“, стр јули</ref> Системот „Пенсилванија автопати“ е долг 861км со главна линија која се протега од Охајо до Филаделфија и Њу Џерси.<ref name="PennDOT fact 7"/> Надгледуван е од страна на комисијата на „Пенсилванија автопати“. Друга поголема источно-западна рута е интерстејт 80 кој примарно се протега во северниот дел од државата, од [[Охајо]] до [[Њу Џерси]]. [[Интерстејт 90]] се протега на релативно малата далечина помеѓу Охајо и [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]] преку округот Ири во екстремните северозападни делови од државата. Примарен северо-јужен автопат е [[Интерстејт 79]] од својот терминал Ири, преку Питсбург, до западна Вирџинија, [[Интерстејт 81]] од Њујорк преку Скрентон, Лакавана и Харисбург до Мериленд и Интерстејт 476 кој започнува 11км северно од границата со Делавер, во Честер, округот Делавер, и патува 212км до Кларкс Самит, округот Лакавана, каде што му се придружува на Интерстејт 81. Сите, освен 32км од [[Интерстејт 476]] се дел од североисточното проширување на „Пенсилванија автопати“, додека автопатот јужно од главната линија на „Пенсилванија автопати“ е официјално наречен „Меморијачен Автопат на Ветерани“. [[југоисточна транспорт агенција на Пенсилванија|југоисточната пенсилванска транспортна агенција]] е шестата најголема транзитна агенција во САД и управува со патничкиот, тешкиот и железничкиот транспорт, како и со автобускиот превоз во метрополитенската област на Филаделфија.<ref>"Книга со факти на државниот транспорт - 2010", стр август</ref> Меѓуградскиот патнички железнички транспорт е обезбеден од [[Амтрак]], со поголем дел од сообраќајот на Кистоун услугата со висока брзина во коридорот Кистоун помеѓу Харисбург и 30-та улична станица во Филаделфија пред да се упати северно кон Њујорк; пенсилванците ја имаат истата рута од Њујорк до Харисбург, проширена до Питсбург.Возот Капитол Лимитед поминува низ Питсбург, како и низ Конелсвил, на неговиот пат од Чикаго до Вашингтон.<ref name="PennDOT fact 10"/> Патувајќи помеѓу Чикаго и Њујорк, Лејкшор Лимитед поминува низ Ири по еднаш во секоја насока. Има 67 кратки линии, товарни железнички пруги кои работат во Пенсилванија. Тоа е највисоката бројка во целата нација.<ref name="PennDOT fact 10">„Книга со факти на одделот за транспорт на Пенсилванија“, стр октомври</ref> Пенсилванија има шест големи аеродроми: „Philadelphia International“, „Pittsburgh International“, „Lehigh International“, „Harrisburg International“, „Erie International“ и „Wilkes-Barre/Scranton International“. Вкупно има 134 јавни аеродроми во државата.<ref name="PennDOT fact 10"/> Пристаништето во Питсбург е второто најголемо внатрешно пристаниште во САД и 18 во светот. Пристаништето во Филаделфија е 24-то најголемо пристаниште во САД.<ref>„Waterborne Commerce Statistics Center“, стр. 5-4.</ref> Единственото пристаниште на Пенсилванија на [[Големи Езера|големите езера]] е сместено во [[Ири]]. == Спорт == [[Податотека:Citizens Bank Park, May 2009.jpg|мини|лево|230п|„Citizens Bank Park“ во јужна Филаделфија, дом на „Philadelphia Phillies“]] Пенсилванија е дом на многу професионални спортски тимови: „Pittsburgh Steelers“ и „Philadelphia Eagles“ од националната рагби лига, „Philadeplphia Phillies“ и „Pittsburgh Pirates“ од [[Главна бејзбол лига|главната бејзбол лига]], „Philadelphia 76ers“ од [[NBA|националната кошаркарска асоцијација]], „Philadelphia Flyers“ и „Pittsburgh Penguins“ од националната хокеарска лига, „Philadelphia Union“ од [[Главна фудбалска лига|главната фудбалска лига]], „Erie Bayhawks“ од националната кошаркарска асоцијација за развој на лигата, „Wilkes-Barre/Scranton Penguins“ и „Hershey Bears“ од американската хокеарска лига и „Philadelphia Wings“ од националната лакросе лига. Овие тимови вкупно имаат освоено 7 „World Series“ првенства („Pirates“ 5, „Phillies“ 2), 16 „National League“ знамиња („Pirates“ 9, „Phillies“ 7), 3 супербоул награди од т.н стара [[субербоул]] ера („Eagles“), 6 супербоул првенства („Steelers“), 1 аренабоул првенство („Soul“), 2 „NBA“ првенства („76ers“), 5 Стенли купови („Penguins“ 3, „Flyers“ 2), 11 Калдер купови („Bears“) и 6 награди во националната лакросе лига („Wings“). Има многу тимови низ државата кои се во послабите лиги, а неколку од нив се поврзани или со „Phillies“ или, пак, со „Pirates“. Во 2008, „Phillies“ го преселиле нивниот ААА-левел тим, „Lehigh Valley IronPigs“ од [[Отава]], [[Онтарио]], во [[Канада]], на ново конструиран стадион – „Coca-Cola Park“ во Алентаун. „Lehigh Valley“ е јадрото на обожавателите и за „Phillies“ и за „Philadelphia Eagles“, кои своите пред сезонски обуки ги одржуваат на терените на универзитетот во Лихај. Според тоа, се очекува „Lehigh Valley IronPigs“ (именувани по елементот кој се користи како инструментален дел во конструкцијата на железото кое е голем составен дел од локалната економија во последните неколку декади) да се покаже популарен пред публиката во Алентаун и обожавателите на „Lehigh Valley Phillies“. [[Податотека:Cokepark allentown.jpg|мини|десно|230п|„Coca-Cola Park“ во Алентаун, дом на „Lehigh Valley IronPigs“]] Рагбито на колеџ е многу популарно во Пенсилванија. Тренерот Џо Патерно го предводел тимот „Penn State University Nittany Lions“ во времето кога тој се изборил на два национални првенства (1982 и 1986), како и пет безпоразителни сезони (1968, 1969, 1973 и 1994). На 22 јануари 2012, [[Џо Патерно]] починал од [[Рак (болест)|рак]] на [[Бел дроб|белите дробови]]. „Penn State“ сега имаат нов тренер, Бил Обрајан, кој претходно бил на функцијата офанзивен координатор на „New England Patriots“. Игрите кои „Penn State“ ги игра на домашен терен се одржуваат на вториот по големина терен во САД, стадионот „Beaver“ со 107.282 седишта. Покрај овој клуб, „University of Pittsburgh Panthers“ освоиле девет национални првенства (1915, 1916, 1917, 1929, 1931, 1934, 1936, 1937 и 1976) и изиграле осум непоразителни сезони (1904, 1910, 1915, 1916, 1917, 1920, 1937 и 1976).<ref>{{Наведено списание |url=http://graphics.fansonly.com/photos/schools/pitt/sports/m-footbl/auto_pdf/06guide-pantherhistory.pdf |title=Историја на „Panther“ – „Pitt Football“ - 2006 |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001213249/http://graphics.fansonly.com/photos/schools/pitt/sports/m-footbl/auto_pdf/06guide-pantherhistory.pdf |url-status=dead }}</ref> „Pittsburgh Panthers“ ги игра своите домашни натпревани на „Neinz Field“, стадион кој го дели со „Pittsburgh Steelers“. Меѓу другите колеџи во Пенсилванија кои го имаат освоено државното првенство се „Lafayettle College“ (1896), „Villanova University“ (2009) и „University of Pennsylvania“ (1895, 1897, 1904 и 1908).<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cfbdatawarehouse.com/data/national_championships/nchamps_team.php |title=„Recognized National Championships by Team“ |publisher=Cfbdatawarehouse.com |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2012-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113173331/http://www.cfbdatawarehouse.com/data/national_championships/nchamps_team.php |url-status=dead }}</ref> [[Кошарка]]та на колеџите е, исто така, популарна во државата, а особено во Филаделфија каде што пет универзитети колективно ја сочинуваат „Големата петорка“ и имаат богата традиција во првата кошаркарска дивизија „NCAA“. Националната титула во кошрката на колеџ ја имаат освоено следниве универзитети од Пенсилванија: „La Salle University“ (1954), „Temple University“ (1938), „University of Pennsylvania“ (1920 и 1921), „University of Pittsburgh (1928 и 1930)“ и „Villanova University“ (1985). [[Податотека:Pocono Victory Lane.JPG|мини|десно|230п|Тркачката патека Поконо во Лонг Понд]] И фудбалот, со тек на времето, добива на популарност во Пенсилванија. Додатно на учеството во клубот Филаделфија Заедница во машката фудбалска лига, моментално државата има три тима кои се компетентни за натпреварувањето во „Lamar Hunt U.S. Open Cup“, на годишно ниво. Другите два тима од Пенсилванија се „Pittsburgh Riverhounds“ и „Harrisburh City Islanders“ кои се дел од втората фудбалска лига во САД („USL-2“). Трките со коњи во Пенсилванија се составени од следниве тркачки патеки: „The Meadows“ во близина на Питсбург, „Pocono Downs“ во Вилкс Баре и „Harrah’s Philadelphia“ во Честер кои нудат трки со впрегнати коњи и „Penn National Race Course“ во Грантвил, „Racins“ (поранешен „Philadelphia Park“) во [[Бенслем, Пенсилванија|Бенслем]] и „Persque Isle Downs“ во близина на Ири кои нудат трки со расни (чистокрвни) коњи. [[Арнолд Палмер]] e еден од најдобрите професионални голфери на 20-от век кој потекнува од Латроби, додека, Џим Фјурик, моментален член на [[Професионална голферска асоцијација на САД|професионалната голферска асоцијација]] (ПГА), израснал во близина на Ланчестер. == Храна == Во книгата „Yo Mama Coock Like a Yankee“, авторот Шерон Харнс Силвермен ја нарекува Пенсилванија „светски главен град на ужинката“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_546927.html |title=Pa. knack for snacks a Farm Show feature – Pittsburgh Tribune-Review |publisher=Pittsburghlive.com |date=11 јануари 2008 |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108051209/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_546927.html |url-status=dead }}</ref> Таа е водечка земја во производството на [[Перек|переци]] и чипс од домати. „Sturgis Pretzel House“ се првите претставници на переците во Америка. Исто така, компаниите како „Anderson Barkery Company“, „Intercourse Pretzel Factory“ и „Snyder’s of Hanover“ се водечки производители во заедницата. Две од трите водечки компании за производство на чипс од домати се стационирани во Пенсилванија: „Utz Quality Foods, Inc.“ која започната со производство на чипсот во 1921 во [[Ханвовер, Пенсилванија]], и „Wise Snack Foods“ која започнала да прави чипс во 1921 во Берик (третата, „Lay’s Potato Chips“, е компанија од Тексас). Останатите компании како „Herr Foods“, „Martin’s Potato Chips“, „Snyder’s“ од [[Берлин]] (не се поврзани со „Snyder’s“ од Хановер) и „Troyer Farms Potato Products“ се, исто така, познати производители на чипс од домати. Центарот на индустријата за производство на чоколада во [[САД]] е во [[Херши, Пенсилванија]], каде што се стационирани благите „Mars“, „Godiva“ и „Wilbur Chocolate Company“, а и помали производители како „Asher’s“ во близина на [[Лансдејл, Пенсилванија|Лансдејл]] и „Gertrude Hawk“ од [[Данмор, Пенсилванија|Данмор]]. Меѓу другите забележливи компании се „Just Bom“ во Бетлехем кои ги произведуваат „Hot Tamales“, „Mike and Ikes“ омилениот мармалад на источниот брег „Peeps“, „Benzel’s Pretzels“ и „Boyer Brothers“ од Атлуна кои се добро познати по нивните „Mallo Cups“. „Auntie Anne’s Pretzels“ започнале да продаваат на пазар во Даунингтон, Пенсилванија, а денес имаат корпоративен центар во градот Ланчестер.<ref>{{Наведена мрежна страница | title = Историја на компанијата: „Auntie Anne's Pretzels“ | publisher = издавател „Auntie Anne's“ | accessdate = 25 јуни 2012 | url = http://www.auntieannes.com/company_history.aspx | archive-date = 2010-09-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100917154526/http://auntieannes.com/company_history.aspx | url-status = dead }}</ref> Традиционалната Пенсилванско-Холндска храна вклучува кокошкина пита, „schnitz un knepp“ (исушени јаболка, хејм и кнедлики), „fasnachts“ (покриени крофни), переци, болоња и др. „Shoofly“ питата е уште едно традиционално Пенсилванско-Холандско јадење. „D.G. Yuengling & Son“, најстарата американска пиварница, произведува пиво во Потсвил уште од 1829 година. == Државни симболи == {{Главна|Список на државни симболи во Пенсилванија}} [[Податотека:RuffedGrouse23.jpg|мини|десно|210п|Птицата на игрите, тетреб.]] [[Податотека:USBrigNiagaraInPort.JPG|мини|десно|220п|„USS“ Нијагара.]] * '''[[Список на гесла на државите во САД|Мото]]''': „Праведност, слобода и независност“ * '''Дрво''': Источен пелин<ref name="PA Manual 1-6">''The Pennsylvania Manual'', стр. 1-6</ref> * '''[[Список на државни птици во САД|Птица]]''': тетреб<ref name="PA Manual 1-5">''The Pennsylvania Manual'', стр. 1-5</ref> * '''Цвеќе''': планински ловор<ref name="PA Manual 1-5"/> * '''Инсект''': пенсилванска светулка<ref name="PA Manual 1-5"/> * '''Животно''': белоопашест елен<ref name="PA Manual 1-5"/> * '''Куче''': германска дога<ref name="PA Manual 1-5"/> * '''Риба''': Брук пастрмка<ref name="PA Manual 1-5"/> * '''Фосил''': „Phacops rana“<ref name="PA Manual 1-6"/> * '''Пијалак''': млеко<ref name="PA Manual 1-6"/> * '''Песна''': „Пенсилванија“<ref>''The Pennsylvania Manual'', стр. 1-7</ref> * '''Брод''': „USS“ Нијагара<ref name="PA Manual 1-6"/> * '''Електрична локомотива''': „GG1“ 4859<ref name="PA Manual 1-6"/> * '''Парна локомотива''': „K4s“ 1361 и „K4s“ 3750<ref name="PA Manual 1-6"/> * '''Разубавувачко растение''': Коронила<ref name="PA Manual 1-6"/> === Прекари === Пенсилванија е позната и како клучна држава од 1802,<ref name=autogenerated1>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.phmc.state.pa.us/bah/pahist/symbols.asp?secid=31 |title=PHMC: Државни симболи |accessdate=2012-06-27 |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122180951/http://www.phmc.state.pa.us/bah/pahist/symbols.asp?secid=31 |url-status=dead }}</ref> засновано на нејзината централна положба во однос на оригиналнтие [[тринаесет колонии]] во [[САД]] и, исто така, поради тоа што токму тука се потпишани мнгоу важни американски документи (како на пример [[Декларација за независност (САД)|декларацијата за независност]]). Пенсилванија е и економски клучна држава потенцирајќи ги индустријата за вагони и пушки<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lowellpl.lib.in.us/s2002mar.htm |title=„Lowell Tribune“, 26 март 2002 |publisher=Lowellpl.lib.in.us |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> на север и земјоделската индустрија на југ. Друг пенсилвански прекар е и дрвжавата [[Квекери|Квекер]] поради тоа што во колонијалните времиња официјално била препознавана како провинција Квекер<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dgs.state.pa.us/dgs/lib/dgs/pa_manual/section1/the_quaker_province_1681-1776.pdf#search=%22quaker%20province%20%22 |title=The Quaker Province |accessdate=2012-06-27 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325035935/http://www.dgs.state.pa.us/dgs/lib/dgs/pa_manual/section1/the_quaker_province_1681-1776.pdf#search=%22quaker%20province%20%22 |url-status=dead }}</ref> во чест на првата уставна влада<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.yale.edu/lawweb/avalon/states/pa04.htm |title=Frame of Government |publisher=Yale.edu |accessdate=25 јуни 2012 |archive-date=2010-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100617071216/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/states/pa04.htm |url-status=dead }}</ref> на Вилијам Пен која обезбедила [[Почитичка слобода|слобода]] на [[совест]]. „Јаглената држава“, „Нафтената држава“, „Чоколадната држава“ и „Железната држава“ биле прекари на Пенсилванија прифатени во времето кога овие индустрии биле во најголем подем.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.netstate.com/states/intro/pa_intro.htm |title=The State of Pennsylvania – An Introduction the Keystone State from |publisher=Netstate.Com |accessdate=25 јуни 2012}}</ref> При влегување во државата, на многу патни знаци, пишува „Државата на независноста“. == Значајни личности == {{Главна|Значајни личности од Пенсилванија}} ==Пенсилванија како тема во уметноста и во популарната култура== * „Јоргованот на Пенсилванија“ - песна на полскиот поет [[Јан Лехоњ]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 29-30.</ref> == Галерија == <center><gallery> Податотека:Downtown_Aliquippa.jpg|[[Аликвипа, Пенсилванија|Аликвипа]] Податотека:AllentownPA Skyline.jpg|[[Алентаун, Пенсилванија|Алентаун]] Податотека:Altoona Downtown from Brush Mountain.jpg|[[Алтуна, Пенсилванија|Алтуна]] Податотека:Beaver Falls.jpg|[[Бивер Фолс, Пенсилванија|Бивер Фолс]] Податотека:Bedford pitt street.jpg|[[Бедфорд, Пенсилванија|Бедфорд]] Податотека:Bethlehem_Pennsylvania_downtown.jpg|[[Бетлеем, Пенсилванија|Бетлеем]] Податотека:Blairsville Pennsylvania Market Street 2010.jpg|[[Блеирсвил, Пенсилванија|Блеирсвил]] Податотека:Butler PA skyline.jpg|[[Батлер, Пенсилванија|Батлер]] Податотека:Carlisle, Pennsylvania.jpg|[[Карлис, Пенсилванија|Карлис]] Податотека:Memorial_Square_Chambersburg.jpg|[[Чамберсбург, Пенсилванија|Чамберсбург]] Податотека:Clarion, Pennsylvania.jpg|[[Клерион, Пенсилванија|Клерион]] Податотека:Clearfield County Courthouse Apr 10.JPG|[[Клирфилд, Пенсилванија|Клирфилд]] Податотека:Corry,_Pennsylvania_Skyline.jpg|[[Кори, Пенсилванија|Кори]] Податотека:Pottercourthousecoudersport.jpg|[[Каудерспорт, Пенсилванија|Каудерспорт]] Податотека:Easton_Skyline.jpg|[[Истон, Пенсилванија|Истон]] Податотека:Cambria County Courthouse - Ebensburg, PA.jpg|[[Ебенсбург, Пенсилванија|Ебенсбург]] Податотека:Eriesky2.jpg|[[Ири, Пенсилванија|Ири]] Податотека:Franklin, Pennsylvania.jpg|[[Френклин, Пенсилванија|Френклин]] Податотека:Greencastle PA Square.JPG|[[Гринкасл, Пенсилванија|Гринкасл]] Податотека:Hanover theatre PA.jpg|[[Хановер, Пенсилванија|Хановер]] Податотека:Harrisburg,_Pennsylvania_State_Capital_Building.jpg|[[Харисбург (Пенсилванија)|Харисбург]] Податотека:Hershey, Pennsylvania.JPG|[[Хершеи, Пенсилванија|Хершеи]] Податотека:2008 03 30 - Hollidaysburg - Blair St 2.JPG|[[Холидаисбург, Пенсилванија|Холидеисбург]] Податотека:Indiana Theater Sign.jpg|[[Индијана, Пенсилванија|Индијана]] Податотека:Jeannette-pennsylvania-downtown.jpg|[[Џанет, Пенсилванија|Џанет]] Податотека:Johnstownview.jpg|[[Џонстаун, Пенсилванија|Џонстаун]] Податотека:Lancaster Pennsylvania downtown.jpg|[[Ланчестер, Пенсилванија|Ланчестер]] Податотека:Lewisburg, Pennsylvania.jpg|[[Луисбург, Пенсилванија|Луисбург]] Податотека:ltownsquare1.jpg|[[Луистаун, Пенсилванија|Луистаун]] Податотека:Clinton County Pennsylvania Courthouse.JPG|[[Лок Хевен, Пенсилванија|Лок Хевен]] Податотека:McKeesRocksPA.jpg|[[Мекис Рокс, Пенсилванија|Мекис Рокс]] Податотека:Meadville, Pennsylvania.jpg|[[Мидвил, Пенсилванија|Мидвил]] Податотека:Monessen01.JPG|[[Монисен, Пенсилванија|Монисен]] Податотека:Kennedy_Square.jpg|[[Њукасл, Пенсилванија|Њукасл]] Податотека:Palmyra Downtown.jpg|[[Палмира, Пенсилванија|Палмира]] Податотека:Philadelphia_Panorama_From_Camden.JPG|[[Филаделфија]] Податотека:Phoenixville downtown.jpg | [[Фениксвил]] Податотека:Duquesne Incline from top.jpg|[[Питсбург (Пенсилванија)|Питсбург]] Податотека:Pittston_City.jpg|[[Питстон, Пенсилванија|Питстон]] Податотека:Pottsville.jpg|[[Потсвил, Пенсилванија|Потсвил]] Податотека:Groundhogday2005.jpg|[[Понксотауни, Пенсилванија|Понксотауни]] Податотека:Reading, Pennsylvani skyline.jpg|[[Ридинг, Пенсилванија|Ридинг]] Податотека:Renovo, Pennsylvania_14_Street.jpg|[[Реново, Пенсилванија|Реново]] Податотека:Ridgway PA from Country Club Apr 10.JPG|[[Риџвеј, Пенсилванија|Риџвеј]] Податотека:DowntownScranton2003.jpg|[[Скрентон, Пенсилванија|Скрентон]] Податотека:Selinsgrove, Pennsylvania.jpg|[[Селинсгрув, Пенсилванија|Селинсгрув]] Податотека:Uprising3.JPG|[[Шемокин, Пенсилванија|Шемокин]] Податотека:ThecornerSC.JPG|[[Стејт Колеџ, Пенсилванија|Стејт Колеџ]] Податотека:Sunbury, Pennsylvania.jpg|[[Санбјури, Пенсилванија|Санбјури]] Податотека:Tyrone Borough Historic District Apr 10.JPG|[[Тајрон, Пенсилванија|Тајрон]] Податотека:Warren Pennsylvania.jpg|[[Ворен, Пенсилванија|Ворен]] Податотека:WashingtonCountyCourthouse.JPG|[[Вашингтон, Пенсилванија|Вашингтон]] Податотека:Waynesboro, Pennsylvania.JPG|[[Вејнсборо, Пенсилванија|Вејнсборо]] Податотека:Wilkes Barre Panorama.jpg|[[Вилкс-Баре, Пенсилванија|Вилкс-Баре]] Податотека:City Hall Williamsport Pennsylvania.JPG|[[Вилјамспорт, Пенсилванија|Вилјамспорт]] </gallery></center> == Наводи == {{наводи}} {{Политичка поделба на САД}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Пенсилванија|*]] 5lg30m3uy39dxra3q51uqlemlu88hbc Општина Прилеп 0 6982 5574938 5485270 2026-06-10T13:33:48Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574938 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Општина Прилеп | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline = Prilep 012.JPG | image_alt = | image_caption = Седиштето на Општина Прилеп | image_flag = Flag of Prilep Municipality.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Prilep Municipality.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Македонија општини OSM map}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Пелагониски Регион|Пелагониски]] | established_title = Година кога е основана | established_date = 1913 (во рамки на [[Кралство Србија]]) | seat = [[Прилеп]] | parts_type = Населени места | parts_style = 59 | p1 = Градот [[Прилеп]] и селата: [[Алинци (Прилепско)|Алинци]], [[Беловодица]], [[Беровци]], [[Бешиште]], [[Бонче]], [[Вепрчани]], [[Веселчани]], [[Витолиште]], [[Волково (Прилепско)|Волково]], [[Врпско]], [[Галичани]], [[Голем Радобил]], [[Големо Коњари]], [[Гуѓаково]], [[Дабница]], [[Дрен (Прилепско)|Дрен]], [[Дуње]], [[Ерековци]], [[Живово]], [[Загорани]], [[Кадино Село]], [[Кален]], [[Канатларци]], [[Клепач]], [[Кокре]], [[Крушевица]], [[Крстец]], [[Леништа]], [[Лопатица (Прилепско)|Лопатица]], [[Мажучиште]], [[Мал Радобил]], [[Мало Коњари]], [[Мало Рувци]], [[Манастир (село)|Манастир]], [[Марул]], [[Никодин]], [[Ново Лагово]], [[Ореовец (Прилепско)|Ореовец]], [[Пештани (Прилепско)|Пештани]], [[Плетвар]], [[Подмол]], [[Полчиште]], [[Прилепец]], [[Присад]], [[Ракле]], [[Селце (Прилепско)|Селце]], [[Смолани]], [[Старо Лагово]], [[Топлица (Прилепско)|Топлица]], [[Тројаци]], [[Тополчани]], [[Тројкрсти]], [[Царевиќ]], [[Чаниште]], [[Чепигово]], [[Чумово]], [[Шелеверци]] и [[Штавица]] | government_footnotes = | leader_party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Дејан Проданоски]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1194,44 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 69125 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +048 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = PP | website = {{URL|https://prilep.gov.mk/}} | footnotes = }} '''Општина Прилеп''' — [[Општини во Македонија|општина]] во јужниот дел на [[Република Македонија]] и според површината е најголемата [[Општини во Македонија|општина во Македонија]] и меѓу најголемите во [[Балкан]]от. [[Градоначалник]] е [[Дејан Проданоски]]. Седиште на општината е [[Градови во Македонија|градот]] [[Прилеп]]. == Географија == Сегашната територија на општината е составена од поранешните (до 2004 година) општини Прилеп, Тополчани и Витолиште. Општината опфаќа дел од Прилепското Поле ([[Пелагонија]]) и прилепскиот дел на [[Мариово]]. Општината се граничи со [[Општина Чашка]] и [[Општина Долнени|Долнени]] на север, [[Општина Кавадарци|Кавадарци]] на исток, [[Општина Кривогаштани|Кривогаштани]], [[Општина Могила|Могила]] и [[Општина Новаци|Новаци]] на запад и [[Грција]] на југ. Општина Прилеп зафаќа поршина од 1&nbsp;194,44 км<sup>2</sup> и има 69,27 жители на км<sup>2</sup> густина на населеност. === Населени места === Во составот на општината влегуваат и 58 села: [[Алинци (Прилепско)|Алинци]], [[Беловодица]], [[Беровци]], [[Бешиште]], [[Бонче]], [[Вепрчани]], [[Веселчани]], [[Витолиште]], [[Волково (Прилепско)|Волково]], [[Врпско]], [[Галичани]], [[Голем Радобил]], [[Големо Коњари]], [[Гуѓаково]], [[Дабница]], [[Дрен (Прилепско)|Дрен]], [[Дуње]], [[Ерековци]], [[Живово]], [[Загорани]], [[Кадино Село]], [[Кален]], [[Канатларци]], [[Клепач]], [[Кокре]], [[Крушевица]], [[Крстец]], [[Леништа]], [[Лопатица (Прилепско)|Лопатица]], [[Мажучиште]], [[Мал Радобил]], [[Мало Коњари]], [[Мало Рувци]], [[Манастир (село)|Манастир]], [[Марул]], [[Никодин]], [[Ново Лагово]], [[Ореовец (Прилепско)|Ореовец]], [[Пештани (Прилепско)|Пештани]], [[Плетвар]], [[Подмол]], [[Полчиште]], [[Прилепец]], [[Присад]], [[Ракле]], [[Селце (Прилепско)|Селце]], [[Смолани]], [[Старо Лагово]], [[Топлица (Прилепско)|Топлица]], [[Тројаци]], [[Тополчани]], [[Тројкрсти]], [[Царевиќ]], [[Чаниште]], [[Чепигово]], [[Чумово]], [[Шелеверци]] и [[Штавица]]. [[Податотека:Prilep Municipality.svg|мини|центар|Карта на општината со населените места.|392x392пкс]] == Стопанство == === Земјоделство === Земјоделието во Општина Прилеп е една од најразвиените стопански гранки. Најзастапени се следните земјоделски култури: [[тутун]]от, житните култури и бавчи. Сепак Општина Прилеп е најпозната во Република Македонија а и пошироко по тутунопроизводството кое зазема најголем дел од вкупното земјоделско производство. Затоа Прилеп е наречен град на тутунот. {| class="sortable wikitable" style="font-size:85%;" |+ Произведени жита, индустриски, градинарски и фуражни растенија во Општина Прилеп во 2023 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Zemjodelstvo__RastitelnoProizvodstvo/475_RastPr_Op_GlPosevNtes13_ml.px/table/tableViewLayout1/?rxid=46ee0f64-2992-4b45-a2d9-cb4e5f7ec5ef|title=Површини и производство на посеви, по години, по општини, според НТЕС 2013|work=Државен завод за статистика|accessdate=30 мај 2024}}</ref> |- ! Култура !! Произведено (тони) ! Вкупно во Македонија (тони) ! Удел (%) |- | [[Пченица]] || 4 077 || 215 165|| 1,89 |- | [[’Рж]] || 182 || 5 279 || 3,44 |- | [[Јачмен]] || 2 550 || 145 019|| 1,75 |- | [[Сончоглед]] || 1 067 || 5 950 || 17,93 |- | [[Тутун]]|| 4 016 || 23 713|| 16,93 |- | [[Компир]]|| 5 701 || 182 755|| 3,11 |- | [[Кромид]]|| 1 860 || 61 030|| 3,04 |- | [[Пипер]]ки|| 11 754 || 247 417|| 4,75 |- | [[Лубеница|Бостан]] || 2 480 || 124 314|| 1,99 |- | [[Луцерка]]|| 1 980 || 91 352|| 2,16 |} === Туризам === Во текот на 2023 година Општина Прилеп била посетена од 5.757 туристи, од кои 3.686 странски туристи и 2.2071 домашни.<ref name="туризам">{{Наведена мрежна страница|url=https://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__TirizamUgostitel__Turizam__TuristiNokevanja/125_Turizam_Op_BrTurNok_ml.px/|title=Број и ноќевања на домашни и странски туристи по земја на припадност, 2011-2016, по општини, по месеци|publisher=Државен завод за статистика на Република Македонија|accessdate=30 мај 2024}}</ref> Најголемиот број од странските туристи потекнувале од [[Србија]] (524), [[Турција]] (387), [[Грција]] (377), [[Германија]] (248), [[Словачка]] (222) и [[Италија]] (206).<ref name="туризам" /> == Сообраќај == Низ Општина Прилеп поминуваат следниве патишта: {{div col|colwidth=22em}} '''А патишта:''' * [[File:Motorway-A1-Hex-Green.svg|40px|link= |alt=]] А1: делница [[Градско]]-[[Прилеп]]. * [[File:Motorway-A3-Hex-Green.svg|40px|link= |alt=]] А3: [[Охрид]]-[[Ресен]]-[[Битола]]-[[Прилеп]]-[[Велес]]-[[Штип]]-[[Кочани]]-[[Македонска Каменица]]-[[Делчево]]-граница со [[Бугарија]]. '''Р1 регионални патишта:''' * [[File:Regional road Macedonia R-1101.svg|40px|link= |alt=]] [[Регионален пат 1101]]: [[Прилеп]]-[[Битола]]-[[Макази]]-[[Царев Двор]]. * [[File:Regional road Macedonia R-1107.svg|40px|link= |alt=]] [[Регионален пат 1107]]: [[Градско]]-[[Росоман]]-[[Кавадарци]]-[[Витолиште]]-[[Ново Лагово]]. * [[File:Regional road Macedonia R-1303.svg|40px|link= |alt=]] [[Регионален пат 1303]]: [[Прилеп]]-[[Македонски Брод]]-[[Кичево]]. * [[Image:Regional road Macedonia R-1306.svg|40px|link= |alt=]] [[Регионален пат 1306]]: [[Прилеп]]-[[Кривогаштани]]-[[Крушево]]-[[Сладуево]]. * [[File:Regional road Macedonia R-1312.svg|40px|link= |alt=]] [[Регионален пат 1312]]: [[Велес]]-[[Извор]]-[[Прилеп]]. '''Р2 регионални патишта:''' * [[File:Regional road Macedonia R-2338.svg|40px|link= |alt=]] [[Регионален пат 2338]]: [[Меџитлија]]-[[Гермијан]]-[[Старавина]]-[[Градешница]]-[[Бешиште]]. * [[File:Regional road Macedonia R-2339.svg|40px|link= |alt=]] [[Регионален пат 2339]]: [[Ново Лагово]]-[[Галичани]]-[[Обршани]]-[[Бучин]]-[[Граиште]]. '''Р29 регионални патишта:''' * [[File:Regional road Macedonia R-29172.svg|40px|link= |alt=]] [[Регионален пат 29172]]: [[Беловодица]]-[[Дуње]]. * [[File:Regional road Macedonia R-29374.svg|40px|link= |alt=]] [[Регионален пат 29374]]: [[Варош]]-[[Трескавец|Манастир Св. Богородица (Трескавец)]]. {{div col end}} === Железница === [[Податотека:ЖС Прилеп 20120807 124308.jpg|мини|десно|Железничка станица Прилеп]] Со железничка линија Прилеп е поврзан со Велес на север, и Битола на југ. Железничка станица покрај во градот Прилеп има и во селото [[ЖС „Галичани“|Галичани]]. Во периодот пред Втората светска војна поради економскиот развој во регионот биле преземени многу активности за градење на железничката мрежа. Во тој период пуштени се во сообраќај и пругата Прилеп – Битола на 07.04.1931, а нешто покасно и пругата Велес – Прилеп на 20.01.1936 година. == Демографија == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|50.008 |1953|57.713 |1961|63.806 |1971|69.862 |1981|76.585 |1991|79.110 |1994|76.166 |2002|76.768 |2021|69.025 |footnote=Забелешка: Податоците се однесуваат на населените места во Општина Прилеп според административната поделба од 2004 година. |source=[http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=47c45812-de99-4abf-9d8b-93ba80ef8391 Државен завод за статистика на Република Македонија] }} Седиште на општината е градот [[Прилеп]]. Според податоците од последниот попис, Општина Прилеп во 2021 година, има '''69.125''' жители, од кои:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Државен завод за статистика - соопштение: Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци ,2021|work=www.stat.gov.mk|accessdate=2022-04-04}}</ref> {| class="wikitable" | | colspan="2" |'''2002''' | colspan="2" |'''2021''' |- |'''НАРОД''' |'''број''' |<small>'''%'''</small> |'''број''' |<small>'''%'''</small> |- |'''ВКУПНО''' |'''76.768''' |'''100''' |'''69.025''' |'''100''' |- |[[Македонци]] |70.878 |92.32 |58.349 |84.53 |- |[[Роми]] |4.433 |5.77 |3.966 |5.75 |- |[[Турци]] |917 |1.19 |1.060 |1.54 |- |[[Албанци]] |22 |0.03 |127 |0.18 |- |[[Бошњаци]] |86 |0.11 |117 |0.17 |- |[[Срби]] |172 |0.22 |113 |0.16 |- |[[Власи]] |17 |0.02 |30 |0.04 |- |останати |243 |0.32 |304 |0.44 |- |лица без податоци<sup>†</sup> |/ |/ |4.959 |7.18 |} [[Податотека:Ethnic groups of Prilep Municipality.svg|мини|десно|270п|Демографска карта на општината.]] Според полот 34 208 (49,5 %) жители се мажи, 38 817 (50,4 %) се жени. {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Вероисповед''' | '''Вкупно''' |- | [[Православието во Македонија|православни]] | '''50.869''' |- |христијани |7.550 |- | [[Исламот во Македонија|муслимани]] | 5.063 |- | [[Католицизмот во Македонија|католици]] | 150 |- | [[Протестантството во Македонија|протестанти]] | 45 |- |евангелисти |116 |- | останати | 273 |- |лица без податоци |4.959 |- |'''Вкупно''' |'''69.025''' |} === Населени места === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;line-height:14px;" ! ! ВКУПНО ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! Други ! Останати<sup>1</sup> |- |Општина Прилеп |'''69.025''' |58.349 |127 |1.060 |3.966 |30 |113 |117 |304 |4.959 |- |[[Алинци (Прилепско)|Алинци]] |'''171''' |161 |1 | - | - | - | - | - | - |9 |- |[[Беловодица]] |'''15''' |15 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Беровци]] |'''365''' |340 |1 | - | - | - | - | - |1 |23 |- |[[Бешиште]] |'''14''' |14 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Бонче]] |'''22''' |18 |1 | - | - | - | - | - | - |3 |- |[[Вепрчани]] |'''2''' |1 | - | - | - | - | - | - | - |1 |- |[[Веселчани]] |'''36''' |34 | - | - | - | - | - | - | - |2 |- |[[Витолиште]] |'''41''' |41 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Волково (Прилепско)|Волково]] |'''34''' |33 |1 | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Врпско]] | '''-''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Галичани]] |'''193''' |184 |1 | - | - | - | - | - | - |8 |- |[[Голем Радобил]] |'''96''' |85 | - | - | - | - | - | - | - |11 |- |[[Големо Коњари]] |'''613''' |592 | - | - | - | - | - | - | - |21 |- |[[Гуѓаково]] | '''-''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Дабница]] |'''2''' |2 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Дрен (Прилепско)|Дрен]] |'''10''' |9 | - |1 | - | - | - | - | - | - |- |[[Дуње]] |'''10''' |5 | - | - | - | - | - | - | - |5 |- |[[Ерековци]] |'''217''' |197 | - |3 | - | - |1 |1 |3 |12 |- |[[Живово]] | '''-''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Загорани]] |'''102''' |100 | - | - | - | - | - | - | - |2 |- |[[Кадино Село]] |'''237''' |224 |1 |1 | - | - | - | - |1 |10 |- |[[Кален]] |'''5''' |5 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Канатларци]] |'''1.202''' |79 |2 |973 | - | - | - |102 | - |46 |- |[[Клепач]] |'''91''' |88 |1 | - | - | - | - | - | - |2 |- |[[Кокре]] | '''-''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Крстец]] | '''-''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Крушевица (Прилепско)|Крушевица]] |'''41''' |28 |1 | - | - | - | - | - | - |12 |- |[[Леништа]] |'''2''' |2 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Лопатица (Прилепско)|Лопатица]] |'''19''' |18 |1 | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Мажучиште]] |'''275''' |251 |4 | - | - | - | - | - |4 |16 |- |[[Мал Радобил]] | '''-''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Мало Коњари]] |'''618''' |576 |2 | - | - | - | - | - |2 |37 |- |[[Мало Рувци]] |'''2''' |2 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Манастир (село)|Манастир]] |'''3''' |3 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Марул]] |'''15''' |14 | - | - | - | - | - | - | - |1 |- |[[Никодин]] |'''1''' |1 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Ново Лагово]] |'''224''' |207 |1 | - | - | - |4 | - |4 |8 |- |[[Ореовец (Прилепско)|Ореовец]] |'''23''' |23 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Пештани (Прилепско)|Пештани]] |'''1''' |1 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Плетвар]] |'''9''' |8 | - | - | - | - | - | - | - |1 |- |[[Подмол]] |'''110''' |104 |1 | - | - | - | - | - | - |5 |- |[[Полчиште]] |'''6''' |6 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |<u>[[Прилеп]]</u> |'''63.308''' |54.028 |106 |82 |3.966 |30 |107 |14 |283 |4.692 |- |[[Прилепец]] |'''4''' |4 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Присад]] |'''4''' |4 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Ракле]] |'''2''' |2 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Селце (Прилепско)|Селце]] |'''271''' |262 | - | - | - | - | - | - |3 |6 |- |[[Смолани]] | '''-''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Старо Лагово]] |'''30''' |27 | - | - | - | - | - | - | - |3 |- |[[Топлица (Прилепско)|Топлица]] | '''-''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Тополчани]] |'''310''' |297 |2 | - | - | - | - | - |1 |10 |- |[[Тројаци]] |'''7''' |7 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Тројкрсти]] |'''39''' |36 | - | - | - | - |1 | - | - |2 |- |[[Царевиќ]] | '''-''' | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Чаниште]] |'''21''' |20 | - | - | - | - | - | - | - |1 |- |[[Чепигово]] |'''149''' |144 | - | - | - | - | - | - |1 |4 |- |[[Чумово]] |'''6''' |6 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Шелеверци]] |'''6''' |6 | - | - | - | - | - | - | - | - |- |[[Штавица]] |'''41''' |35 | - | - | - | - | - | - | - |6 |- | colspan = "12" | <small>1. Лица за кои податоците се преземени од административни извори.</small> |} {{bar box |width = 300px |float = left |title = Етнички состав |titlebar = #ddd |bars = {{Столбен постоток|Македонци|yellow|92.33}} {{Столбен постоток|Роми|black|5.77}} {{Столбен постоток|Турци|red|1.19}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.22}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.11}} {{Столбен постоток|Албанци|violet|0.03}} {{Столбен постоток|Власи|brown|0.02}} {{Столбен постоток|останати|purple|0.32}} }} == Општествени установи == == Локална самоуправа == {{Главна|Градоначалник на Прилеп}} [[Податотека:Prilep 012.JPG|мини|Зградата на Општината и споменикот на Методија Андонов - Ченто]] Градоначалник на општина Прилеп е [[Дејан Проданоски]] од редовите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]]. Тој бил избран на [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори од 2025 година]] за мандат од четири години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://drive.google.com/file/d/1Qk2B5hdWjmehbPlCA5txSf19bKSzFExX/view|title=Дополнување на Заклучок за известување за конечност на резултати од гласањето во прв круг за Локалните Избори 2025 година|date=29 октомври 2025|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|accessdate=8 ноември 2025}}</ref> Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 27 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> {{Infobox legislature | name = Совет на Општина Прилеп | members = {{ubli| 27 советници }} | house1 = [[Совет на Општина Прилеп|Совет]] | structure1 = | structure1_res = 240px | political_groups1 = {{Unbulleted list|class=nowrap | {{Color box|#C22E0A|border=darkgray}} [[ВМРО-ДПМНЕ]] (15) | {{Color box|#2212FF|border=darkgray}} [[СДСМ]] (10) | {{Color box|#9999ff|border=darkgray}} [[Левица]] (2)}} }} ===Буџет на општината=== Во 2021 година, вкупните [[буџет]]ски расходи на Општина Прилеп изнесувале 1.4 милијарда денари од кои 79,6% биле тековни расходи. Од вкупните буџетски расходи, 49,19% биле расходи за [[Плата|плати]] на вработените во општинската администрација, 27,43% биле расходи за набавка на стоки и услуги, 15,81% биле капитални расходи и 7,57% отпаѓале на други расходи. Во структурата на буџетските приходи, 17.68% биле [[Данок|даночни]] приходи, 63.41% биле трансфери од другите нивоа на власт, 6.63% неданочни приходи, 9.85% приходи од продажба на земјиште и 2.43% [[Донација|донации]].<ref name="ReferenceA">Буџетот на Општина Прилеп за 2022 година објавен во Службениот гласник на Општина Прилеп.</ref> ===Дефицит=== На крајот од 2021 година, вкупниот долг на општината изнесувал 3.4 милиони денари.<ref name="ReferenceA"/> == Образование == [[Податотека:Prilep 046.JPG|мини|десно|ООУ „Рампо Левката“]] Во општина Прилеп функционираат следниве основни училишта: * [[ОУ „Кочо Рацин“ - Прилеп]] * [[ОУ „Климент Охридски“ - Прилеп]] * [[ОУ „Кире Гаврилоски-Јане“ - Прилеп]] * [[ОУ „Гоце Делчев“ - Прилеп]] * [[ОУ „Блаже Конески“ - Прилеп]] * [[ОУ „Добре Јовановски“ - Прилеп]] * [[ОУ „Рампо Левката“ - Прилеп]] * [[ОУ „Круме Волнароски“ - Тополчани]] * [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Мало Коњари]] * [[ОУ „Кирил и Методиј“ - Канатларци]] == Историски извори == Во историските извори Прилеп '''за прв пат''' се споменува во 1014 година. Територијата на градот и неговата околина претставувале едно од најважните стратешко-политички и воени подрачја на овој дел од Балканот. Во пелагонискиот дел се наоѓале мошне важни крстосници на патишта од правецот на Егејското и Јадранското море. Важните антички магистрали [[Вија Егнација|Виа Игнација]] и [[Виа Милитарис]] својата најприродна врска ја имале преку Прилеп. Исто така преку Прилеп врвел и најкусиот трговско-каравански пат по кој од правецот на Јадранското море венецијанските и дубровничките трговци и курири поаѓале кон [[Солун]]. Низ вековите, на овој простор се среќавале и се судирале '''хеленската''', '''римската''', '''византиската и''' '''словенската култура.''' Најпретставителните споменични комплекси од античкиот период се наоѓаат на локалитетите “Бедем” во [[с. Чепигово]], “Безистен” меѓу селата [[Прилепец]] и [[Волково (Прилепско)|Волково]], како и во самиот град. На неколку локалитети се утврдени и остатоци од античките градови [[Стибера]], [[Алкомена]], Керамија и Колобанса. Според застапеноста на културно-историските споменици, ништо помалку значаен не е ниту периодот на '''средниот век'''. Тука спаѓаат црквите Св.Никола, која датира од 13 век, Св.Успение на Богородица во манастирот на [[Трескавец]] со претставителни фрески од 15, 16 и 19 век, како и манастирот со црквата Св.Преображение која се наоѓа над селото [[Зрзе]]. Најзначајниот комплекс од културно-историски споменици се наоѓа во самиот град,кој бил центар на пошироката политичко-територијална организација и значајно политичко и воено престојалиште на македонскиот [[Цар Самоил]]. Комплексот споменици на средновековниот Прилеп го зафаќа просторот на стеновитото возвишение [[Маркови Кули (Прилеп)|Маркови Кули]] и околните простори со локалитететите [[Под Кули (Варош)|Поткули]], [[Варош]] и Заград. На возвишението [[Маркови Кули (Прилеп)|Маркови Кули]] се наоѓа '''една од петте најголеми балкански тврдини''', составена од три одбрамбени појаси и повеќе кули и порти. '''Најголемиот подем''' во својата средновековна историја Прилеп го доживеал во последната четвртина од 13 и првата половина на 14 век. Резултат на таквиот растеж се значајните споменици од тој период, како што се единственото наоѓалиште на остатоци од словенска населба од 10 век, црквата Св.Архангел Михаил со фрески од 11 век,како и црквите [[Св. Димитрија (Варош)|Св.Димитрија]] и Св.Никола во која се наоѓа и фрескоживописот од 13 век. Во деветнаесеттиот век во градот се формирал трговски центар со познатата [[Стара чаршија (Прилеп)|Стара чаршија]]. Во периодот на македонската културна и национална преродба, Прилеп претставувал значајно средиште на словенската, односно македонската писменост, литература и култура. Од тој период од посебно значење е просветителската дејност која во Прилеп ја изврушувале македонските преродбеници [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот|Јордан Хаџи-Констатинов Џинот]], [[Димитар Миладинов]], [[Рајко Жинзифов]] и [[Кузман Шапкарев]] како и дејноста на познатиот собирач на македонски народни умотворби [[Марко Цепенков]]. '''Во илинденскиот период''' градот бил средиште на македонското национално и ослободително движење. Прилеп и прилепско во тој период дале десетици револуционери и борци,меѓу кои и [[Пере Тошев]], [[Ѓорче Петров]], [[Мирче Ацев]] и многу други. '''На 11 октомври 1941''' година во Прилеп, со нападот на Участакот, започна вооруженото востание на македонскиот народ против фашистичкиот окупатор за негово национално ослободување и самостојност. [[Могила на непобедените|Могилата на непобедените]], како еден од најмонументалните споменици во кој се погребани посмртните останки на повеќе од 650 борци од овој крај претставува значајно сведоштво за масовното и пожртвувано учество на луѓето од овој крај во ослободителната војна. '''Својот најзначаен подем''' и растеж Прилеп го доживеа во времето на слободниот повоен развој кога и израсна во значаен политичко-административен, културно-образовен, научен и стопански центар во [[Република Македонија]]. На [[Македонска книжевност|македонската книжевност]] Прилеп и подари повеќе од 25 писатели, на ликовната уметност дваесетина сликари и вајари, а на македонската научна мисла повеќе признати научни работници. '''Резултат на евидентниот развој''' е и дејноста на [[Економски факултет - Прилеп|Економскиот факултет]], но и на другите две научни институции: [[Институт за тутун - Прилеп|Институтот за тутун]] и Институтот за истражување на старословенската култура. == Манифестации == === Карневал Прочка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.karnevalprilep.mk/|title=Меѓународен карневал „Прочка“ - Прилеп|work=www.karnevalprilep.mk|accessdate=2022-05-09|archive-date=2022-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516194214/http://www.karnevalprilep.mk/|url-status=dead}}</ref> === Маскирањето на Прочка во Прилеп постои одамна. Овај традиционален обичај го одразува етно-културниот идентитет на Македонија и претставува уникатна појава пошироко на Балканот, Европа, па и во светот. Многувековното празнување на Прочка од 2001 прерасна во организирана културна манифестација „Прилепски карневал“ со меѓународен карактер, а на 21 Мај 2006 истиот стана член на Европската Федерација на Карневалски Градови FECC. Секоја година Прилеп е домаќин на над 300 гости од повеќе држави од Европа. Низ центарот на градот дефилираат околу 1000 интересни групни и поединечни маски, а за најубавите следуваат и награди. Покрај дефилето на маски, настанот е збогатен со концерти, клупски забави, настапи на културно-уметнички друштва, изложби на маски, како и презентации на традиционалната македонска трпеза. Градот Прилеп во 2012 година беше домаќин на 32. Конвенција на FECC. === Денови на Крали Марко === Меѓу настаните кои претставуваат традиционални културни обележја на градот се и Деновите на Крали Марко кои се одржуваат во периодот од 15 -17 мај со што се одбележува годишнината од загинувањето на [[Крал Марко|Крали Марко]]. Деновите го промовираат Прилеп како град каде што живеел легендарниот Крал Марко, место што е неодминлива дестинација на туристите во нашата држава со богата културна понуда. === Театарски фестивал „Војдан Чернодрински“ === Македонскиот театарски фестивал “Војдан Чернодрински” е конституиран 1965 година на иницијатива на Здружението на драмските уметници од Република Македонија. Фестивалот го носи името на основоположникот на македонската драма – [[Војдан Чернодрински]], драмски автор, глумец и режисер и се одржува секоја година во почетокот на месец јуни. На овој реномиран фестивал се презентираат најдобрите драмски остварувања од целокупната македонска театарска продукција. === Фестивал на народни инструменти и песни “Пеце Атанасоски” === Фестивалот на народни инструменти и песни “Пеце Атанасоски” се одржува на почетокот на месец јули во Прилеп. Постои од 1974 година, а негов основач е [[Пеце Атанасовски]], најпознатиот македонски [[гајдаџија]] и фолклорен педагог, кој, како вљубеник во народното творештво и традицијата, остави зад себе обемни опус и дело, меѓу кое и Фестивалот на гајди. Единствен е во земјава и на Балканот и главна задача му е да ги сочува од исчезнување древните и драгоцени вештини на свирачите на народни инструменти и пејачите на изворните народни песни. Фестивалот има меѓународен каректер и на него, во изминатите 34 години учествувале околу 9000 инструменталисти и пејачи од нашавта држава и целиот свет. === Пиво фестивал<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pivofestival.mk/|title=„17 години ПИВОФЕСТ - едноставно најдобри!|work=www.pivofestival.mk|accessdate=2022-05-09|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520000851/http://pivofestival.mk/|url-status=dead}}</ref> === Фестивалот на пиво се одржува во средината на месец јули. Секоја година градот Прилеп е домаќин на повеќе илјади посетители за време на четирите фестивалски денови. На изложбен простор од 3000 м2, на вкупно 25 локации  во центарот на градот, земаат учество повеќе пивари и овластени дистрибутери на пиво, како и реномирани ресторани и угостители, кои ги претставуваат најпознатите пивски брендови, како: [[Златен даб]], [[Туборг]], [[Скопско (пиво)|Скопско пиво]], Хајнекен, [[Амстел (пиво)|Амстел]], Каменица, [[Старопрамен|Старо Прамен]], Будвајзер и др. За четири дена се трошат повеќе стотини тони на пиво и скара. На овај фестивал голем акцент се става на културно-забавната програма, која се одвива на две сцени, со настапи на големи естрадни sвезди од секаков жанр на музика. === Мариовско-Мегленски средби === Во центарот на Витолиште повеќе од 30 години се среќаваат Македонците од [[Меглен]] и [[Мариово]]. Во организација на Локалната самоуправа на Општина Прилеп секоја година средбите се збогатуваат со културно-уметничка програма на која земаат учество повеќе фолклорни друштва, етно состави и музички училишта од сите краишта на Македонија. === Ликовна колонија === Центарот за современата ликовна уметност од Прилеп своето работење го започна во далечната 1957 година како Прилепска сликарска колонија. Творци на оваа сликарска колонија која прераснува во интернационална се д-р [[Бошко Бабиќ]] и [[Ристо Лозаноски]]. Колонијата се одржува во летниот период во склоп на Уметничкото 54 години ЦСЛУ го посетија бројни познати имиња од земјава и од светот и на Центарот му подарија голем број на уметнички дела. Многу од овие дела го красат нашиот град и институциите како од Прилеп, така и од цела Македонија. == Културни и природни знаменитости == == Личности == == Култура и спорт == * [[Прилепски спортски мајтапења]] == Иселеништво == == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Prilep Municipality}} * [http://www.prilep.gov.mk/ Портал на Општина Прилеп] * [http://abv.mk/company.aspx?id=14797 Општина Прилеп во „АБВ - деловен именик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160306140758/http://www.abv.mk/company.aspx?id=14797 |date=2016-03-06 }} {{Општина Прилеп}} {{Општини во Република Македонија}} [[Категорија:Општина Прилеп| ]] 1utjqznb4a6k42dkiq8r4o3sjvjqrjb Општина Виница 0 7264 5574923 5483996 2026-06-10T13:03:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574923 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Општина Виница | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline = Општинска зграда - Виница.jpg | image_alt = | image_caption = Седиштето на Општина Виница | image_flag = Flag of Vinica Municipality, North Macedonia.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Vinica Municipality, Macedonia.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Македонија општини OSM map}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Источен Регион|Источен]] | seat = [[Виница]] | established_title = Година кога е основана со закон | established_date = 1913 (во рамки на [[Кралство Србија]]) | parts_type = Населени места | parts_style = 17 | p1 = Градот [[Виница]] и селата: [[Блатец]], [[Виничка Кршла]], [[Градец (Виничко)|Градец]], [[Грљани]], [[Драгобраште]], [[Истибања]], [[Јакимово]], [[Калиманци]], [[Крушево (Виничко)|Крушево]], [[Лаки]], [[Лески]], [[Липец]], [[Пекљани]], [[Трсино]], [[Трстија]] и [[Црн Камен]] | government_footnotes = | leader_party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Митко Костадиновски]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 432,67 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 14475 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +033 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = VI | website = {{URL|https://www.vinica.gov.mk/}} | footnotes = }} [[File:Vinica Municipality.svg|thumb|right|245px|Карта на Општина Виница со селските атари.]] [[File:Ethnic groups of Vinica Municipality.svg|thumb|right|245px|Демографска карта на Општина Виница со селските атари.]] '''Општина Виница''' — општина која се наоѓа во [[Источна Македонија]]. Општината ја сочинуваат градот [[Виница]] и уште 16 населени места. Општината има 19.938 жители (податок од 2002&nbsp;г.). Седиште на општината е градот [[Виница]]. == Географија == [[File:Виница плоштад.jpg|thumb|left|mini|Општинската зграда на новиот плоштад во Виница]] Општина Виница има површина од 334 км<sup>2</sup> и е составен дел на источниот плански регион. Го зафаќа југоисточниот дел од [[Кочанска Котлина|Кочанската Котлина]]. Од јужната страна е ограничена со северните падини на планината [[Плачковица]], а на исток со падините на планината [[Голак]]. Општинскиот центар е градот [[Виница]]. Покрај градот, општината је сочинуваат уште 16 населени места. Местоположбата на Општината овозможува добра поврзаност со соседните општини во регионот.<ref name="osnovnipodatoci">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.opstinavinica.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=69&lang=mk&showall=1|title=Основни податоци за Општина Виница|date=13 јули 2010|publisher=Официјално мрежно место на Општина Виница|accessdate=2012-05-13|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305004810/http://www.opstinavinica.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=69&lang=mk&showall=1|url-status=dead}}</ref> На јужната и источната страна доминираат планините Плачковица со највисокиот врв [[Лисец]] (1.754&nbsp;м) и [[Голак]] (до 1.000&nbsp;м). На падините на овие планини се одвојува ридестиот релјеф од рамниот релјеф кој превладува во северниот и западниот дел, на надморска височина од 390–450&nbsp;м и ги опфаќа долината на [[Брегалница|реката Брегалница]] и дел од Кочанската котлина.<ref name="osnovnipodatoci" /> Во состав на општината влегуваат и 16 села: [[Блатец]], [[Виничка Кршла]], [[Градец (Виничко)|Градец]], [[Грљани]], [[Драгобраште]], [[Истибања]], [[Јакимово]], [[Калиманци]], [[Крушево (Виничко)|Крушево]], [[Лаки]], [[Лески]], [[Липец]], [[Пекљани]], [[Трсино]], [[Трстија]] и [[Црн Камен]]. == Историја == {{главна|Историја на градот Виница}} Во 1965 година во [[Социјалистичка Република Македонија]] бил донесен нов закон со кој биле укинати околиите и како единствена административна поделба останале само општините. Со тој закон била формирана и општина Виница. Претходно од 1952 до 1965, нејзината територија била во склоп на [[Општина Штип]].<ref name="службенвесник">{{наведени вести|url=http://www.slvesnik.com.mk/Issues/313D92D7E05E4442B0BCAC88B481AB1B.pdf|title=Службен весник на Социјалистичка Република Македонија од 1965, број 2|date=25 јануари 1965|publisher=Службен весник на СРМ|accessdate=2012-05-13}}</ref> == Стопанство == Во руралните подрачја превладува земјоделието, додека во градот постојат индустриски објекти од различни сектори и услужните дејности. Главни индустриски капацитети во Виница се: фабриката за градежни материјали „Тондах“, текстилните фабрики „Трико“, „Винка“ и „Виничанка“, дрвно-преработувачките капацитети „Мебел – Ви“ и „Мебел Трејд“, прехранбената индустрија „Винчини“ и други помали капацитети.<ref name="osnovnipodatoci" /> Развојот на градот Виница е темели на обнова и реконструкција на постојната индустрија и на поголема застапеност на услужните дејности. Планирани се изградби на нови стопански капацитети од мало и средно стопанство, со создавање на услови за траен и одржлив стопански развој.<ref name="osnovnipodatoci" /> == Демографија == До [[1961]] година населението се намалува поради иселување на населението од Општината. Подоцно расте градското население поради миграцијата од село во град. Во периодот од 1995 до 2005 година населението повторно се намалува, поради иселување од државата. Во 2005 година во општината живееле околу 19.000 жители, од кои во градот околу 10.000. Според нивото на образование, превладува население со средно и пониско образование. Главен проблем во општината е големата невработеност која изнесува 46% од работоспособното население. Густината на населеност е 46,08 жители на квадратен километар.<ref name="osnovnipodatoci" /> Според пописот од 2002 година, Општината брои 19 938 жители од кои:<ref name="ДЗС">{{наведена мрежна страница|url=http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Naselenie__ProcenkiNaselenie/126_Popis_Ops_NasPolStar3112_mk.px/table/tableViewLayout2/?rxid=46ee0f64-2992-4b45-a2d9-cb4e5f7ec5ef|title=Население во Република Македонија на 31.12 по специфични возрасни групи, по пол, по општини, по години|publisher=[[Државен завод за статистика на Република Македонија]]|language=македонски|accessdate=2 мај 2018}}{{Мртва_врска|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | [[Македонци]] | 18.308 | 91,59 |- | [[Албанци]] | 0 | 0,00 |- | [[Турци]] | 296 | 1,36 |- | [[Роми]] | 1.174 | 6,17 |- | [[Власи]] | 100 | 0,61 |- | [[Срби]] | 28 | 0,16 |- | [[Бошњаци]] | 0 | 0,00 |- |останати | 32 | 0,11 |} {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Вероисповед''' | '''Вкупно''' |- | [[Православието во Македонија|православни]] | '''17.806''' |- | [[Исламот во Македонија|муслимани]] | 1.489 |- | [[Католицизмот во Македонија|католици]] | 11 |- | [[Протестантството во Македонија|протестанти]] | 7 |- | останати | 625 |- |} {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Јазик''' | '''Вкупно''' |- |[[Македонски јазик|македонски]] | '''18.308''' |- |[[Албански јазик|албански]] | 0 |- |[[Турски јазик|турски]] | 296 |- |[[Ромски јазик|ромски]] | 1.174 |- |[[Влашки јазик|влашки]] | 100 |- |[[Српски јазик|српски]] | 28 |- |[[Босански јазик|бошњачки]] | 0 |- | останати | 32 |- |} == Самоуправа и политика == Градоначалник на општина Виница е [[Митко Костадиновски]] од редовите на [[ВМРО-ДПМНЕ]]. Тој бил избран на [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори од 2025 година]] за мандат од четири години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://drive.google.com/file/d/11Zj37HZKLiwCsnfgIdmBWa-I1br_d7VW/view|title= Дополнување на Заклучок за конечност на резултати од гласањето во втор круг за Локалните Избори 2025 година одржани на 02.11.2025 година |date=6 ноември 2025|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|accessdate=8 ноември 2025}}</ref> Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 15 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> == Културни и природни знаменитости == Во околината на Виница и во самиот град постојат следниве археолошки наоѓалишта<ref>Археолошка карта на Република Македонија, Том 2, [[1996]], издание на [[МАНУ]], [[Скопје]], [[Македонија]].</ref>: * [[Виница - Виница (археолошко наоѓалиште)|Виница]], населба од [[среден век|средниот век]]; * [[Пазариште - Виница (археолошко наоѓалиште)|Пазариште]], населба од [[Римско време|римското време]]; * [[Виничко кале]], утврдена населба од [[Доцна антика|доцноантичкото време]], каде се пронајдени автентични [[теракотни икони]] од ранохристијанскиот период; * [[Горица - Виница (археолошко наоѓалиште)|Горица]], населба од [[Доцна антика|доцноантичкото време]] и старохристијанска [[базилика]]; * [[Ила - Виница (археолошко наоѓалиште)|Ила]], [[некропола]] од [[Железно време|железното време]]. == Култура и спорт == Во општината има десет православни цркви и две во изградба, од кои најголема е градската црква, чиј [[патрон (светител)|патрон]] е [[Архангел Михаил|Св. Архангел Михаил]]“, два манастири и една новоизградена џамија во градот. Во општината исто така постои и музеј на [[теракотни икони]], „Теракота“, како и културен дом „Тошо Арсов“. Градот Виница е седиште на [[ФК Филип Втори]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.vinica.gov.mk Општина Виница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191214074658/https://www.vinica.gov.mk/ |date=2019-12-14 }} — службено мрежно место * [http://abv.mk/company.aspx?id=13490 Општина Виница во „АБВ - деловен именик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160306142910/http://www.abv.mk/company.aspx?id=13490 |date=2016-03-06 }} * [http://www.muzejterakota.mk/ Музеј „Теракота“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120513061652/http://www.muzejterakota.mk/ |date=2012-05-13 }} {{Општини во Република Македонија}} {{Општина Виница}} [[Категорија:Општина Виница| ]] sh9a383qnvoge6bk28dtawic7bgr9mo Михаил Сматракалев 0 7317 5574895 5574893 2026-06-10T12:00:36Z Buli 2648 5574895 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Михаил Сматракалев | image = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = 15 декември 1910 | birth_place = [[Сер]], [[Османлиска Империја]] | death_date = 16 април 1998 | death_place = [[Софија]], [[Бугарија]] | other_names = | occupation = | years_active = | known_for = | notable_works = }} '''Михаил Сматракалев''' (Ангел Жаров) — македонски национален деец, поет, раскажувач и публицист. == Биографија == Роден е на [[15 декември]] [[1910]] година во [[Сер]], денес во [[Егејска Македонија|егејскиот дел]] на [[Македонија (регион)|Македонија]], но уште како дете бил принуден да се пресели во [[Царство Бугарија|Бугарија]], каде го поминал животот. Дипломирал на Правниот факултет во [[Софија]] и долги години работел како [[адвокат]], а бил и [[судија]]. Неговата адвокатска канцеларија во Софија брзо станала собиралиште на други македонски доселеници.[[Податотека:Dzvezda(Na Jane Sandanski).jpg|thumb|300px|right|Стихотворбата „Ѕвезда“ (На Јане Сандански), со белешки од [[Никола Вапцаров]] ]]Во 1931 година, тој станал член на [[ВМРО (Обединета)]]. Во 1932 година, тој станал член на ЦК на ВМРО (Об.), а во 1934 година, тој бил избран за секретар за агитација и пропаганда. [[Податотека:Членови_на_Македонското_литературно_друштво_во_Софија.jpg|лево|мини|[[Никола Вапцаров]] со членови на Македонскиот литературен кружок: [[Михаил Сматракалев]], [[Антон Попов]] (седнати), Тодор Јанев, [[Кирил Николов]] (исправени), Софија, 1940.]] Во 1938 година, заедно со уште неколкумина [[Македонци]], го основал [[Македонски литературен кружок|Македонскиот литературен кружок]].<ref>Македонскиот литературен кружок Софија 1938-1941 Документи, Архив на Македонија, Скопје 1995.</ref> Сматракалев бил особено близок со [[Никола Вапцаров]] и неговото семејство. Кога овој ја објавил својата стихозбирка „''[[Моторни песни]]''“, Сматракалев бил единствениот што објавил критички осврт на новоиздаденото дело. Михаил Сматракалев во [[1993]] година добил [[Македонија|македонско]] [[државјанство]], врачено директно од рацете на тогашниот македонски [[Претседател на Македонија|претседател]] [[Киро Глигоров]]. Бил прогласен и за почесен член на [[Друштво на писателите на Македонија|Друштвото на писателите на Македонија]]. Починал на [[16 април]] [[1998]] во Софија. {{Quotation|„Неоспорен факт е дека ние твориме веќе македонска книжевност... дека ние сигурно ќе изградиме македонска, наша, своја литература|Ангел Жаров<ref>Георги Сталев „Литература на македонскиот јазик“, Просветно Дело, Скопје, 1995, 157 стр.</ref>}} == Мисли == На забелешките на неговите противници дека многумина револуционери велеле дека се Бугари, Сматракалев ќе одговорил: '''''Претставете си една картонска кутија на која пишува ’Бугарин‘, а што има во кутијата не ве интересира. Ние, за разлика од вас, го фрламе картонот и се интересираме за суштината што е во него. Не гледаме што пишува на капакот од сандакот, туку го отвораме и внимаваме што има внатре.''''' <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://loza.mk/2012/04/makedoncite-krem-na-bugarskoto-opstestvo-14/ |title=Михаил Сматракалев премолчуван и заборавен |accessdate=2013-08-16 |archive-date=2012-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029132210/http://loza.mk/2012/04/makedoncite-krem-na-bugarskoto-opstestvo-14/ |url-status=dead }}</ref> == Творештво == * [[Податотека:Makedonsko_zname.jpg|мини|294x294пкс|Весникот "Македонско знаме" (од 23 јули 1945) со страница посветена на тројцата Македонциː [[Антон Попов]], [[Никола Вапцаров]] и [[Атанас Романов]]. Автор на статијата е Михаил Сматракалев]]„Бура над родината“ (стихозбирка, Софија, 1936) * „Македонскиот литературен кружок“ (студија, Скопје, 1993) * „Модрите широчини на татковината“ (поезија, раскази, критички огледи и записи, Скопје, 1994) * „На македонски теми“ (студии, Скопје, 1999). == Наводи == {{reflist}} {{Македонија-биог-никулец}} {{DEFAULTSORT:Сматаркалев, Михаил}} [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Луѓе од Сер]] [[Категорија:Македонски преселници во Пазарџик]] [[Категорија:Македонски преселници во Софија]] [[Категорија:Починати во Софија]] [[Категорија:Бугарски правници од Македонија ]] [[Категорија:Бугарски судии]] [[Категорија:Родени во 1910 година]] [[Категорија:Починати во 1998 година]] 5nxnfo7v2gq0n9c27kiczp2kklao3t9 Орце Николов 0 7856 5574979 5314574 2026-06-10T15:08:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574979 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Орце Николов | портрет = Orce Nikolov.jpg | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = 7 јануари 1916 | роден-место = [[Скопје]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1942|01|04|1916|01|07}} | починал-место = | починал-причина = | националност = | наставка = <!-- ова е наставка за полињата „Роден“ и „Починал“. ако го нема ова поле, ништо нема да се смени --> | наставка1 = <!-- ова е наставка само за полето „Роден“ --> | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = | занимање = }} [[File:Orce Nikolov - bista park.jpg|thumb|Биста на Орце Николов во Градскиот парк во Скопје]] '''Јордан „Орце“ Николов''' ([[Скопје]], {{роден|7|јануари|1916}} - {{починал|4|јануари|1942}}) — македонски комунист, еден од организаторите на работничкото движење во Скопје и член на Покраинскиот комитет на [[КПЈ]] за Македонија.<ref>„Народни хероји Југославије“, „Младост“, Београд, 1975.</ref> Бил прогласен за [[народен херој на Југославија]] на [[29 јули]] [[1945]] година, како еден од првите борци од Македонија кои го добиле тоа одликување (заедно со [[Стефан Наумов - Стив]], [[Мирче Ацев]], [[Страшо Пинџур]], [[Христијан Тодоровски - Карпош]] и [[Кузман Јосифовски - Питу]]). == Животопис == Роден е во [[Скопје]], во сиромашно повеќечлено работничко семејство.<ref>[http://www.makedonskosonce.com/broevis/2003/sonce447/Tekst40.htm Анита Димова „На прагот на својата Македонија“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061108170253/http://www.makedonskosonce.com/broevis/2003/sonce447/Tekst40.htm |date=2006-11-08 }}, „Македонско Сонце“, 2003.</ref><ref name=":0">{{Наведена книга|title=Беа, загинаа, останаа|first=Боро Кралевски и други|publisher=Историски Архив - Скопје|year=1969|isbn=|location=Скопје|pages=14-15}}</ref> Го изучил кројачкиот занает и станал активист на УРС-овите синдикати.<ref>„Македонска енциклопедија“, МАНУ, Скопје, 2009, 1050 стр.</ref> Во [[1935]] година станува член на КПЈ. Го отслужува воениот рок во [[1937]] - [[1938]] година во [[Загреб]]. По враќањето од војска повторно се вклучува во активностите на УРС-овите синдикатите и заедно со [[Цветан Димов]] ја предводи подружницата на шивачките работници. Тој бил организатор на многу штрајкови во Скопје и останатите градови во Македонија. Се јавува како иницијатор и организатор и на други акции во предвоениот период, како што се: собирање помош и испраќање на борци во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанија]], организирање прослави по повод годишнината од [[Илинденско востание|Илинденското востание]], организирање протести и демонстрации против окупацијата на Албанија од страна на [[фашистичка Италија]]. Во есента 1938 година, по негова иницијатива е организирана акција за запишување доброволци за одбрана на [[Чехословачка]] од [[нацистичка Германија]].<ref name=":0" /> Во есента [[1939]] година, согласно решението на [[КПЈ]] за засилување на мобилизацијата во [[Македонија]], кога во Македонија доаѓа и [[Светозар Вукмановиќ - Темпо]], во [[Скопје]] го затекнува Орце Николов како секретар на Месниот комитет на КПЈ и член на Покраинското раководство на КПЈ за Македонија. Тој организира повеќе штрајкови на работниците во [[Скопје]], [[Тетово]], [[Гостивар]], [[Прилеп]], [[Куманово]] и други градови. Во август [[1940]] година Орце Николов учествува во организирањето на масовната екскурзија на работниците и други граѓани на [[Илинден]] во Скопје и на политичките демонстрации за Илинден. На [[9 август]] [[1940]] година паднал во полициска заседа пред неговата куќа. Во септември тој, со уште тројца уапсени, е одведен во [[Белград]], во истражниот затвор на Ада Циганлија, а оттаму во [[Велика Кикинда]]. Таму стапува во штрајк со глад за подобрување на положбата на затворениците. Кон средината на ноември изведен е пред судот за заштита на државата во Белград, каде што е осуден на две години строг затвор. Во ноември 1940 испратен е во затворот во [[Сремска Митровица]]. Додека се наоѓал во затвор, на Петтата земска конференција на КПЈ, одржана во Загреб, Орце Николов е избран за кандидат на ЦК на КПЈ.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://orcenikolov.edu.mk/za-nas/za-patronot/ |title=СУГС Гимназија „Орце Николов“, „За патронот“ |accessdate=2017-10-18 |archive-date=2017-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170923033436/http://orcenikolov.edu.mk/za-nas/za-patronot/ |url-status=dead }}</ref> По фашистичката окупација на Југославија, на [[22 август]] [[1941]] година, Николов успева да побегне од затворот, заедно со поголема група затворениците меѓу кои се и [[Бане Андреев]] и [[Богоја Фотев]]. По бегството, му се приклучува на Фрушкогорскиот партизански одред, а на почетокот од октомври 1941 година оди во [[Ужице]], каде по одлука од Врховниот штаб, сите комунисти - бивши затвореници се јавуваат на Врховниот штаб. Орце Николов таму добил задача да се пробие во Македонија, каде што се вршеа подготовки за создавање на првите партизански одреди. На [[27 октомври]] Николов со една група Македонци заминува за Македонија. Во околината на [[Лесковац]] чека да му бидат испратени фалсификувани документи за да може полесно да ја помине демаркационата линија низ територијата окупирана од [[Бугарија]]. Во првиот обид да ја премине граница, во декември 1941 година, не успеал, и се вратил назад. При вториот обид, ноќта меѓу 3 и [[4 јануари]] [[1942]] година, во пробивањето низ демаркационата линија Орце Николов загинува при заседа на бугарскиот окупатор на планината [[Кукавица]], кај селото [[Туба]], во близина на [[Владичин Хан]], [[Србија]]. Во текот на [[НОВ]], [[Баталјон „Јордан Николов“|кумановскиот баталјон]], формиран во декември [[1943]] година, го носеше неговото име. Во негова чест, [[СУГС Гимназија „Орце Николов“ - Скопје|една]] од скопските гимназии го носи неговото име. Исто така, неговото име го носи и Ансамблот на народни игри и песни „Орце Николов“ од Скопје.<ref>[http://www.cdnh.edu.mk/multimedija2006/Ansambl_Orce_Nikolov/ansambl%20Orce%20Nikolov/strani/isto1.html Ансамбл на народни игри и песни „Орце Николов“, Историјат]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Милош Константинов, Митре Инадески „Јордан Николов - Орце: прилог кон биографијата“, Архив на Скопје, Скопје, 1984. * „Народни херои од Македонија“, Наша книга, Скопје, 1973, стр. 295-299 {{Народни херои на Македонија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Николов, Орце}} [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Народни херои на Југославија од Македонија]] [[Категорија:Дејци на КПЈ]] [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Народни херои на Југославија]] [[Категорија:Жртви на Бугарската окупација на Македонија во Втората светска војна]] d05uhv6mrqa0yoqe9sd8nvovibwr4s3 Општина Центар 0 8213 5574944 5485424 2026-06-10T13:55:08Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574944 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Општина Центар | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline = Седиште на Општина Центар 01.jpg | image_alt = | image_caption = Седиштето на Општина Центар | image_flag = Flag of Centar Municipality, North Macedonia.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Centar Municipality, Macedonia.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Македонија општини OSM map}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Скопски Регион|Скопски]] | subdivision_type2 = Посебна единица | subdivision_name2 = [[Град Скопје]] | established_title = Година кога е основана со закон | established_date = 1976 | seat = [[Дебар Маало]], [[Скопје]] | parts_type = Населени места | parts_style = 1 | p1 = [[Скопје]] (со населбите (11): [[Буњаковец]], [[Водно (населба)|Водно]], [[Дебар Маало]], [[Капиштец]], [[Крњево (маало)|Крњево]], [[Маџир Маало]], [[Ново Маало]], [[Пајко Маало]], [[Пролет (скопска населба)|Пролет]], [[Тасино Чешмиче]], и [[Центар (населба во Скопје)|Центар]]) | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Горан Герасимовски]] ([[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]]) | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 7,52 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 43893 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +02 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = SK | website = {{URL|https://www.centar.gov.mk/}} | footnotes = }} '''Општина Центар''' — [[општина]] во состав на градот [[Скопје]] и е негова централна општина. Се наоѓа во средишниот и јужниот дел на градот, го опфаќа [[Плоштад Македонија|плоштадот Македонија]], двата брега на реката [[Вардар]] и дел од планината [[Водно]]. Како централна општина на градот [[Скопје]], а воедно и на [[Република Македонија]] на нејзината територија се наоѓаат [[Влада на Република Македонија|Владата]], [[Собрание на Република Македонија|Собранието]], неколку министерства и многу државни заводи, агенции и управи. На територијата на општината се наоѓаат и ректоратот на скопскиот [[универзитет „Св. Кирил и Методиј“]] заедно со неколку факултети и собранието на град [[Скопје]]. На југ и запад граничи со [[Општина Карпош]], на север со [[Општина Чаир]], а на исток со општините [[Општина Аеродром|Аеродром]] и [[Општина Кисела Вода|Кисела Вода]]. Општинско обележје е митолошката птица [[Феникс (птица)|Феникс]], која ја симболизира преродбата на градот по [[Скопски земјотрес 1963|земјотресот во 1963 г.]] == Географија == Општина Центар зафаќа површина од 7,52 км<sup>2</sup> и има густина на населеност од 6 032,18 жители/км<sup>2</sup>. [[File:Ctnaselbi mk.png|center|400px|thumb|Населбите кои се наоѓаат во Општина Центар]] === Граници === :''Главна статија: [[Граници на Општина Центар]]'' == Историја == == Стопанство == == Демографија == Според пописот од 2002 г. во Општина Центар живееле 45.412 жители, од кои: * [[Македонци]] — 38.778 (85,39&nbsp;%) * [[Срби]] — 2.037 (4,49&nbsp;%) * [[Албанци]] — 1.465 (3,23&nbsp;%) * [[Роми]] — 974 (2,14&nbsp;%) * [[Турци]] — 492 (1,08&nbsp;%) * [[Власи]] — 459 (1,01&nbsp;%) * [[Бошњаци]] — 108 (0,24&nbsp;%) * [[Грци]] — 45 (0,14&nbsp;%) * останати — 1.099 (2,42&nbsp;%) Според пописот од 2021 г.<ref name="ДЗС">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Naselenie__ProcenkiNaselenie/126_Popis_Ops_NasPolStar3112_mk.px/table/tableViewLayout2/?rxid=46ee0f64-2992-4b45-a2d9-cb4e5f7ec5ef|title=Население во Република Македонија на 31.12 по специфични возрасни групи, по пол, по општини, по години|publisher=[[Државен завод за статистика на Република Македонија]]|accessdate=2 мај 2018}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> општината брои 46.749 жители, {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!! width="100px" | Број!! width="100px" |Удел (%) |- | [[Македонци]] | 35.959 | 76,92 |- | [[Албанци]] | 1.332 | 2,85 |- | [[Турци]] | 649 | 1,39 |- | [[Роми]] | 671 | 1,44 |- | [[Власи]] | 577 | 1,23 |- | [[Срби]] | 1.354 | 2,90 |- | [[Бошњаци]] | 190 | 0,41 |- |Други неспомнати | 884 | 1,89 |- |Не се изјасниле | 68 | 0,15 |- |Непознато | 52 | 0,11 |- |Лица за кои податоците се преземени од административни извори | 5.013 | 10,72 |- |} == Населби во Општина Центар == Под подрачјето на Општина Центар не влегуваат села и одделни наслени места, односно целото подрачје на општината се протега на урбаната територија на градот [[Скопје]]. Во состав на општината влегуваат следниве населби и маала: [[Центар (населба во Скопје)|Центар]], [[Капиштец]], [[Пролет (скопска населба)|Пролет]], [[Буњаковец]], [[Маџир Маало]], [[Дебар Маало]], [[Ново Маало]], [[Пајко Маало]], [[Водно (населба)|Водно]], [[Крњево Маало]], [[Парк Маало]] и [[Тасино Чешмиче]]. Во населбата денес како топоним односно месност постои [[Еврејско маало (Скопје)|Еврејско маало]] на чие место било [[македонски Евреи|еврејска]] населба сè до [[Депортација на Евреите од Македонија|нивната депортација]] за време на Втората светска војна. == Општествени установи == * [[Награда Феникс|Награда „Феникс“]] == Самоуправа и политика == Градоначалник на општина Центар е [[Горан Герасимовски]] од редовите на [[СДСМ]]. Тој бил повторно избран на [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори од 2025 година]] за мандат од четири години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://drive.google.com/file/d/11Zj37HZKLiwCsnfgIdmBWa-I1br_d7VW/view|title= Дополнување на Заклучок за конечност на резултати од гласањето во втор круг за Локалните Избори 2025 година одржани на 02.11.2025 година |date=6 ноември 2025|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|accessdate=8 ноември 2025}}</ref> Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 23 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> Според последните локални избори од 2025 година, членовите на советот според политичката припадност за мандатот 2025-2029 се: [[File:2025 Centar Municipal Council Election.svg|thumb|300px|center| {{легенда|#bf1e24|[[СДСМ]]: 8 места}} {{легенда|#ff6600|[[ВМРО-ДПМНЕ]]: 7 места}} {{легенда|#ff0000|[[Левица (политичка партија)|Левица]]: 3 места}} {{легенда|#669ddf|[[ЗНАМ]]: 2 места}} {{legend|#2A6720|[[Шанса за Центар]]: 2 места}} {{legend|#059948|[[ДОМ]]: 1 место}} ]] === Органи === [[Податотека:organogram-centar.png|мини|десно|280п|Органограм на Општина Центар]] ==== Совет ==== Советот на Општина Центар се состои од 23 члена, на чело со претседател. При советот функционираат и комисии по разни области: * Комисија за мандатни прашања, избори и именувања * Комисија за финансирање, буџет и локален економски развој * Комисија за статут и прописи * Комисија за локален економски развој * Комисија за култура * Комисија за урбанизам, планирање и уредување на просторот * Комисија за комунални работи и заштита на животната средина и природата * Комисија за јавни дејности * Комисија за образование * Комисија за здравствена, социјална заштита и заштита на децата * Комисија за родова еднаквост * Комисија за програма за работа * Комисија за доделување на годишната награда „Феникс“ === Урбани заедници === Целокупното подрачје на Општина Центар е поделено на 17 [[урбана заедница|урбани заедници]].<ref>http://www.opstinacentar.gov.mk/urbani_zaednici.aspx {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100501044954/http://opstinacentar.gov.mk/urbani_zaednici.aspx |date=2010-05-01 }}: „Целото подрачје на општина центар е поделено на 17 урбани заедници“</ref> Тие имаат свое седиште, а со нив раководат претседателите на урбаните заедници. Највисок орган на урбаната заедница е Советот на урбаната заедница, составен од 7 членови на Советот, од кои еден е претседателот на урбаната заедница, кој и ги води седниците на Советот. Заради подобра координација на активностите на урбаните заедници, на иницијатива на претседателите на урбаните заедници е формирано Координативно тело на урбаните заедници во кое партиципираат сите урбани заедници претставувани од нивните претседатели. Со Координативното тело на урбаните заедници раководи претседателство во состав [[Мирчевски Дамјан]]- претседател на Координативното тело на урбаните заедници, Марковски Благоја, Игор Лешко, Драган Атанасовски и Стојан Донев - членови на претседателството на Координативното тело на урбаните заедници на општина Центар. {| class="wikitable sortable" |- style="background: #efefef;" ! Урбана заедница ! Адреса на седиште ! Телефон ! Претседател |- | „[[Невена Георгиева - Дуња]]“ | ул. „Васил Ѓоргов“ бр. 2 | 071/ 248-956 | Сашо Димитровски |- | „[[Боро Петрушевски|Боро Петрушевски - Папучар]]“ | ул. „Ѓорги Скрижевски“ бр. 20 | 070/ 242-320 | Благоја Марковски |- | „[[Кочо Рацин]]“ | ул. „Бигла“ бр. 2 | 075/ 603-053, 31-76-249 | Неда Ивановска |- | „[[Мито Хаџивасилев - Јасмин]]“ | ул. „50 Дивизија“ | 075/ 590-985 | Васе Трајковски |- | „[[Дане Крапчев]]“ | ул. „Алберт Ајнштајн“ | 071/ 525-626, 32-30-202 | Игор Лешко |- | „[[Наум Наумовски - Борче]]“ | ул. „Орце Николов“ бр. 79 | 070/624-959, | Даниел Темелковски |- | „[[Раде Јовчевски - Корчагин]]“ | ул. „Ѓуро Ѓоновиќ“ бр. 43 | 075/ 852-884, 31-34-878 | Драган Атанасовски |- | „[[Миле Арсовски]]“ | ул. „Васил Стефановски“ бр. 15 | 075/ 451-229, 32-98-569 | Дамјан Мирчевски |- | „[[Мирче Ацев]]“ | ул. „Орце Николов“ бр. 29 | 070/525-096 | Бошко Лозанче |- | „[[Роберт Гајдик]]“ | ул. „Кочо Рацин“ бб | 075/ 608-501 | Зоран Велевски |- | „[[Васил Антевски - Дрен]]“ | ул. „Коста Шахов“ бр. 20 | ? | Игор Стојановски |- | „[[Мирче Мацан]]“ | ул. „Пролет“ бр. 39 | 077 / 713-355 | Влатко Галабов |- | „[[Славе Георгиевски - Шнајдерот]]“ | ул. „Мирче Ацев “ бб. |? | Ристо Белов |- | „[[Благоја Деспотовски - Шовељ]]“ | ул. „Ѓуро Стругар “ бр. 15-а |? |? |- | „[[Јане Сандански]]“ | ул. „Битпазарска “ бр. 125 | 071/ 839-233, 31-24-221 | Стојан Донев |- | „[[Боте Ботевски]]“ |[[Градски трговски центар (Скопје)|Градски трговски центар]] | 070/ 273-960, 31-62-855 | Пане Глигоров |- | „[[Крњево (маало)|Крњево]]“ | ? | 071/ 238-637 | Влатко Митковски |} ===Вработени=== Во 2017 година, општината имала вкупно 792 вработени, од кои 98 биле вработени во општинската администрација, а останатите во општинските јавни [[Претпријатие|претпријатија]].<ref>„Мора ли Шилегов да прима 101 нов работник, кога на располагање има 7.620?“, ''Скопско Ехо'', бр. 75, 7.6.2018, стр. 4-5.</ref> == Проект „Безбедност за сите“ == [[Податотека:Centar, Skopje 1000, Macedonia (FYROM) - panoramio (351).jpg|мини|[[Камен мост (Скопје)|Камен мост]]]] Урбаните заедници на општина Центар, организирани преку Координативното тело на урбаните заедници, отпочна со реализација на проектот „Безбедност за сите“, проект за зголемување на безбедноста на граѓаните преку интензивирање на соработката со полицијата. Проектот е финансиран од Мисијата на ОБСЕ во Р Македонија и претставува пилот проект од ваков карактер во Р Македонија и во земјите од соседството. Носител на проектот е Координативното тело на урбаните заедници, а соработници претставници од МВР - ПС Центар, Општина Центар, невладини организации и агенциите за обезбедување. == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Натписна плоча на општина Центар 19.jpg|мини|десно|Натписна плоча на општината поставена на градба.]] На подрачјето на општината се наоѓаат многу културно-историски споменици и знаменитости по кои е препознатливо [[Скопје]] и [[Македонија]]. На подрачјето на општината се наоѓаат познатите [[Камен мост (Скопје)|Камен мост]] и скопското [[Кале]] (кои се застапени на грбот на градот [[Скопје]]). Исто така во [[Дебар Маало]] е остатокот од влезниот дел на [[Учителска школа (Скопје)|првата македонска гимназија по Втората светска војна]], потоа се наоѓаат црквите [[Свети Димитрија]] и соборниот храм [[Свети Климент Охридски]] (за жал со новата територијална поделба на [[Општина Чаир]] и беше придодадена една од најстарите и најбогатите македонски цркви „[[Црква „Св. Спас“ - Скопје|Свети Спас]]“ во која се наоѓа гробот на македонскиот херој и великан [[Гоце Делчев]] и извонреден резбан иконостас со непроценлива вредност). == Збратимени општини == * {{знамеикона|Турција}} [[Бејоглу]], [[Истанбул]], Турција <ref>{{наведени вести|url=http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=4211201278&id=14&setIzdanie=22561|title=Центар се збратими со Бејоглу во Истанбул|date=21 април 2012|publisher=[[Нова Македонија]]|accessdate=21 април 2012|archive-date=2012-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120429030648/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=4211201278&id=14&setIzdanie=22561|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.opstinacentar.gov.mk/ Официјална страница на Општина Центар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111007172107/http://www.opstinacentar.gov.mk/ |date=2011-10-07 }} * [http://abv.mk/company.aspx?id=15569 Општина Центар во „АБВ - деловен именик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160306140616/http://www.abv.mk/company.aspx?id=15569 |date=2016-03-06 }} * [http://soros.org.mk/CMS/Files/Documents/socijalna-karta-centar-web.pdf „Социјална карта на општина Центар - Скопје“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170208142716/http://soros.org.mk/CMS/Files/Documents/socijalna-karta-centar-web.pdf |date=2017-02-08 }} {{Општина Центар}} {{Општини во Република Македонија}} [[Категорија:Општина Центар| ]] aplqrvbvixvknv18gqagqb52j1bqu0r Општина Арачиново 0 8412 5574915 5473334 2026-06-10T12:52:43Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574915 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Општина Арачиново | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Aracinovo Municipality, North Macedonia.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Aračinovo Municipality.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Македонија општини OSM map}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Скопски Регион|Скопски]] | seat = [[Арачиново]] | established_title = Година кога е основана со закон | established_date = 1945 (како месен народен одбор), 1996 | parts_type = Населени места | parts_style = 4 | p1 = [[Арачиново]], [[Грушино]], [[Мојанци (Скопско)|Мојанци]] и [[Орланци (Скопско)|Орланци]] | government_footnotes = | leader_party = [[ВРЕДИ (коалиција)|ВРЕДИ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Даут Беќири]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 31,3 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 12676 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +02 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = SK | website = {{URL|https://www.haracina.gov.mk/}} | footnotes = }} '''Општина Арачиново''' — [[Општини во Македонија|општина]] во северниот дел на [[Македонија]], со седиште во [[Арачиново]]. Се состои од четири села: [[Грушино]], [[Мојанци (Скопско)|Мојанци]], [[Орланци (Скопско)|Орланци]] и [[Арачиново]]. == Географија == Општина Арачиново се наоѓа североисточно од [[Скопје]] (околу 12 км од главниот град на Македонија). Во состав на општината се четири населени места: [[Арачиново]], [[Грушино]], [[Мојанци (Скопско)|Мојанци]] и [[Орланци (Скопско)|Орланци]]. Низ општината поминува регионален пат што ги поврзува Скопје со [[Куманово]] и [[Липково]]. == Историја == ===1945-1952=== Месниот народен одбор Арачиново бил основан во 1945 година. Тој бил дел од [[Маџарска Околија|Маџарската Околија]], [[Скопски Округ]], и негови составни населени места биле [[Арачиново]], [[Брњарци]], [[Мојанци (Скопско)|Мојанци]], [[Орланци (Скопско)|Орланци]] и [[Страчинци]].<ref>{{наведено списание | author= | title=За определуене на бројот, територијалните подрачја и седиштата на околијите и месните народни одбори | url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/561D856CACDE47A384149DDCCF5D5599.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305114603/http://slvesnik.com.mk/issues/561d856cacde47a384149ddccf5d5599.pdf | work= | pages=155 | issue=24 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија|Службен весник на Федерална Македонија]] | archivedate=2016-03-05 | date=27 ноември 1945 | accessdate=31 октомври 2025 | url-status=live }}</ref> Во 1947 година, според новата административна поделба, Месниот народен одбор Арачиново го изгубил селото Страчинци, на сметка на проширениот [[Општина Синѓелиќ|МНО Синѓелиќ]]. МНО Арачиново тогаш припаѓал во [[Скопска Околија|Скопска Околија]].<ref>{{наведено списание | author= | title=Закон на административна територијална подела на Народна Република Македонија | url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/561D856CACDE47A384149DDCCF5D5599.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305185452/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/E950034FC16F478CB808167652814213.pdf | work= | pages=30 | issue=2 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија|Службен весник на Народна Република Македонија]] | archivedate=2016-03-05 | date=30 јануари 1947 | accessdate=31 октомври 2025 | url-status=live }}</ref> Во 1950 година, според новата административна поделба, Месниот народен одбор Арачиново останал територијално непроменет.<ref>{{наведено списание | author= | title=Закон за административно-територијална поделба на Народна Република Македонија | url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/8B26576D69D1402BBBCA27F6D77F927D.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304171445/http://slvesnik.com.mk/issues/8b26576d69d1402bbbca27f6d77f927d.pdf | work= | pages=204 | issue=28 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија|Службен весник на Народна Република Македонија]] | archivedate=2016-03-04 | date=26 септември 1950 | accessdate=31 октомври 2025 | url-status=live }}</ref> Согласно административната поделба од 1952 година, МНО Арачиново бил укинат и неговата општинска територија припаднала на [[Општина Синѓелиќ]].<ref>{{наведено списание | author= | title=Закон за поделбата на Народна Република Македонија на околии, градски општини и општини | url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/54F2C51F94F54EF391CB544FA57E7D57.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305051732/https://www.slvesnik.com.mk/Issues/54F2C51F94F54EF391CB544FA57E7D57.pdf | work= | pages=101 | issue=13 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија|Службен весник на Народна Република Македонија]] | archivedate=2016-03-05 | date=28 април 1952 | accessdate=31 октомври 2025 | url-status=live }}</ref> ===1996-до денес=== [[Податотека:Aračinovo Municipality.svg|мини|лево|260px|Граници на општината од 2004-до денес.]] Согласно општинската поделба од 1996 година, Општина Арачиново била обновена на сметка на намалената [[Општина Гази Баба]]. Нејзини населени места биле [[Арачиново]], [[Брњарци]], [[Грушино]], [[Мојанци (Скопско)|Мојанци]] и [[Орланци (Скопско)|Орланци]].<ref>{{нмс | author= | title=Закон за територијалната поделба на Република Македонија и определување на подрачјата на единиците на локалната самоуправа | url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/CAFFB1AA376347A0B1E3044B8FAC16C6.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20221103133527/https://www.slvesnik.com.mk/Issues/CAFFB1AA376347A0B1E3044B8FAC16C6.pdf | work= | pages=2768 | issue=49 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија]] | archivedate=3 ноември 2022 | date=14 септември 1996 | accessdate=1 ноември 2025 | url-status=live }}</ref> Според административната поделба од 2004 година, Општина Арачиново била била намалена на сметка на проширената Општина Гази Баба која го добила Брњарци.<ref>{{нмс | author= | title=Закон за територијалната организација на локалната самоуправа во Република Македонија | url=http://www.slvesnik.com.mk/Issues/9D37AEDC6F890F40A8795ED71D0C72A9.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305181107/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/9D37AEDC6F890F40A8795ED71D0C72A9.pdf | work= | pages=3, 6 | issue=55 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија]] | archivedate=2016-03-05 | date=16 август 2004 | accessdate=1 ноември 2025 | url-status=live }}</ref> <!--== Стопанство ==--> == Население == Според [[Попис на населението во Македонија (1948)|пописот од 1948 година]], Месен народен одбор Арачиново имал 1,407 жители, односно вкупното население на [[Арачиново]], [[Брњарци]], [[Мојанци (Скопско)|Мојанци]] и [[Орланци (Скопско)|Орланци]]. Следува табела според народностите во пописот од 1948 година:<ref>{{нмс | author= | title=Ethnic Composition of Yugoslavia 1948 | url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic-oldcomm1948.htm | archiveurl=https://web.archive.org/web/20240811201114/http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic-oldcomm1948.htm | work= | publisher=pop-stat.mashke.org | archivedate=11 август 2024 | date= | accessdate= 1 ноември 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Народност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 490 |- |[[Македонски Албанци|Албанци]] | 752 |- |[[Македонски Турци|Турци]] | 11 |- |[[Македонски Роми|Роми]] | 149 |- |[[Македонски Срби|Срби]] | 3 |- |Неопределени [[муслимани]] | 2 |} [[Податотека:Ethnic groups of Aračinovo Municipality.svg|мини|десно|260px|Демографска карта на општината, според пописот од 2002 година и границите од 2004 година.]] Според [[Попис на населението во Македонија (2002)|пописот од 2002 година]], Општина Арачиново имала 11,992 жители, односно вкупното население на Арачиново, Брњарци, [[Грушино]], Мојанци и Орланци. Општината имала 2,377 домаќинства и 2,583 станови. Следува табела според народностите во пописот од 2002 година:<ref>{{нмс | author= | title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 година (Книга 10) | url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324050205/http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf |page=19, 65 | work= | publisher=[[Државен завод за статистика]] | archivedate=24 март 2012 | date= | accessdate= 1 ноември 2025}}</ref> {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Народност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 987 |- | [[Македонски Албанци|Албанци]] | 10,879 |- | [[Македонски Срби|Срби]] | 13 |- | [[Македонски Власи|Власи]] | 1 |- | [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] | 65 |- | Останати | 47 |- |} Врз основа на резултатите добиени од [[Попис на населението во Македонија (2021)|пописот во 2021 година]], во општината живееле 12.676 жители, 2.848 домаќинства и 2.815 станови.<ref>{{нмс | author= | title=Соопштение - Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2021 - прв сет на податоци | url=https://www.stat.gov.mk/pdf/2022/2.1.22.10-mk-en.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20220330231830/https://www.stat.gov.mk/pdf/2022/2.1.22.10-mk-en.pdf |page=2 | work= | publisher=[[Државен завод за статистика]] | archivedate=30 март 2022 | date=30 март 2022 | accessdate= 1 ноември 2025}}</ref> Следува табела според народностите во пописот од 2021 година:<ref>{{нмс | author= | title=Соопштение - Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2021 - прв сет на податоци | url=https://www.stat.gov.mk/pdf/2022/2.1.22.10-mk-en.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20220330231830/https://www.stat.gov.mk/pdf/2022/2.1.22.10-mk-en.pdf |page=12-13, 26-27 | work= | publisher=[[Државен завод за статистика]] | archivedate=30 март 2022 | date=30 март 2022 | accessdate= 1 ноември 2025}}</ref> ;Вкупно резидентно население во Општина Арачиново според изјаснувањето за етничката припадност {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! width="100px"|'''Етничка припадност'''!!width="100px"| '''Вкупно'''!!width="100px" |'''Удел (%)''' |- | [[Македонци]] | 7 | 0,06 |- | [[Македонски Албанци|Албанци]] | 12,353 | 97,45 |- | [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] | 4 | 0,03 |- | останати | 2 | 0,02 |- | лица без податоци<sup>†</sup> | 310 | 2,45 |- | '''Вкупно''' | '''12,676''' | '''100,00''' |} Следува табела според вероисповедноста во пописот од 2021 година: ;Вкупно резидентно население во Општина Арачиново според изјаснувањето за религиската припадност {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Вероисповед''' | '''Вкупно''' |- | [[Православието во Македонија|православни]] | 1 |- | [[Исламот во Македонија|муслимани]] | 12.363 |- | [[Католицизмот во Македонија|католици]] | 1 |- | христијани | 0 |- | [[Протестантството во Македонија|протестанти]] | 0 |- | [[Евангелска црква во Република Македонија|евангелисти]] | 0 |- | [[Евангелско-методистичка црква на Македонија|евангелисти-методисти]] | 0 |- | [[Јеховини сведоци во Македонија|Јеховини сведоци]] | 0 |- | останати | 1 |- | евангелиски протестантски христијани | 0 |- | [[Агностицизам|агностици]] | 0 |- | [[Будизам|будисти]] | 0 |- | лица без податоци<sup>†</sup> | 310 |- | '''Вкупно''' | '''12.676''' |} Следува табела според мајчиниот јазик во пописот од 2021 година: ;Вкупно резидентно население во Општина Арачиново според мајчиниот јазик {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Јазик''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонски јазик|македонски]] | 1 |- | [[Албански јазик|албански]] | 12.357 |- | [[Турски јазик|турски]] | 0 |- | [[Ромски јазик|ромски]] | 0 |- | [[Влашки јазик|влашки]] | 0 |- | [[Српски јазик|српски]] | 0 |- | [[Босански јазик|бошњачки]] | 6 |- | останати | 2 |- | [[македонски знаковен јазик|знаковен јазик]] | 0 |- | непознато | 0 |- | лица без податоци<sup>†</sup> | 310 |- | '''Вкупно''' | '''12.676''' |} <sup>†</sup> Овие лица учествуваат во вкупното резидентно население, но поради нивно одбивање (бојкотирање) не биле службено попишани, туку за нив податоците биле преземени од административни извори и затоа не учествуваат во изјаснувањето за етничка припадност, вероисповед и мајчин јазик. Кампањата за бојкот на пописот во 2021 година била најмногу водена кај Македонците, поради што најмногу лица за кои нема податоци се токму етничките Македонци. == Општествени установи == Во рамките на општината е и основното училиште „Скендербег” со повеќе од 1,000 ученици. == Самоуправа и политика == Градоначалник на општина Арачиново е [[Даут Беќири]] од редовите на [[ВРЕДИ (коалиција)|Вреди]]. Тој бил избран на [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори од 2025 година]] за мандат од четири години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://drive.google.com/file/d/1Qk2B5hdWjmehbPlCA5txSf19bKSzFExX/view|title=Дополнување на Заклучок за известување за конечност на резултати од гласањето во прв круг за Локалните Избори 2025 година|date=29 октомври 2025|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|accessdate=8 ноември 2025}}</ref> Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 15 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви * [[Црква „Св. Талалеј“ - Арачиново|Црква „Талалеј“]] во Арачиново - изградена во [[1994]] година, единствената црква во селото Арачиново, а една од малкуте во општината. == Редовни настани == == Личности == == Иселеништво == == Поврзано == *[[Список на општини во Македонија по население (1948)]] *[[Список на општини во Македонија по население (2002)]] *[[Список на општини во Македонија по население (2021)]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.haracina.gov.mk/?lang=mk Портал на Општина Арачиново] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180604224851/http://www.haracina.gov.mk/?lang=mk |date=2018-06-04 }} * [http://abv.mk/company.aspx?id=28793 Општина Арачиново во „АБВ - деловен именик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160306140845/http://www.abv.mk/company.aspx?id=28793 |date=2016-03-06 }} {{Мак-никулец}} {{Општина Арачиново}} {{Општини во Република Македонија}} {{Маџарска Околија}} [[Категорија:Општина Арачиново| ]] p93ut66k245f5423fpt4135wksy8vi8 Општина Боговиње 0 8416 5574922 5548931 2026-06-10T12:58:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574922 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Општина Боговиње | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Bogovinje Municipality, North Macedonia.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Bogovinje Municipality.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Македонија општини OSM map}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Македонија]] | seat = [[Боговиње]] | parts_type = Населени места | parts_style = 14 | p1 = селата: [[Боговиње]], [[Горно Палчиште]], [[Горно Седларце]], [[Долно Палчиште]], [[Јеловјане]], [[Камењане]], [[Жеровјане]], [[Калник]], [[Новаќе]], [[Ново Село (Боговиње)‎|Ново Село]], [[Пирок]], [[Раковец (Тетовско)|Раковец]], [[Селце Кеч]], [[Синичане]], [[Урвич]] и [[Чифлик (Боговиње)|Чифлик]] | government_footnotes = | leader_party = [[ВРЕДИ (коалиција)|Вреди]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Фети Абази]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 141,65 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 22906 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +044 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = TE | website = {{URL|https://komunabogovine.gov.mk/?lang=mk|komunabogovine.gov.mk}} | footnotes = }} '''Општина Боговиње''' — [[општина]] во северозападна [[Република Македонија|Македонија]]. Центар на општината е [[Боговиње]]. Општината е проширена со новата територијална поделба на [[Република Македонија]] од [[2005]] година, кога кон поранешната Општина Боговиње е припоена и [[Општина Камењане]]. [[File:Bogovinje Municipality.svg|thumb|245px|right|Карта на општина Боговиње со селските атари.]] [[File:Ethnic groups of Bogovinje Municipality.svg|thumb|245px|right|Демографска карта на општина Боговиње со селските атари.]] == Географија == Општината граничи со [[Општина Тетово]] на север, [[Општина Брвеница]] на исток, [[Општина Врапчиште]] на југ и со [[Република Косово]] на запад. == Демографија == Врз основа на резултатите добиени од [[Попис на населението во Македонија (2021)|пописот во 2021 година]], во општината живееле 22.906 жители, 6.457 домаќинства и 7.759 станови.<ref name="ДЗС" /> === Етничка припадност === ;Вкупно резидентно население во Општина Боговиње според изјаснувањето за етничката припадност {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" ! width="100px"|'''Етничка припадност'''!!width="100px"| '''Вкупно'''!!width="100px" |'''Удел (%)''' |- | [[Македонци]] | 16 | 0,07 |- | [[Македонски Албанци|Албанци]] | 20.475 | 89,39 |- | [[Македонски Турци|Турци]] | 803 | 3,51 |- | [[Македонски Роми|Роми]] | 0 | 0,00 |- | [[Македонски Власи|Власи]] | 1 | 0,0044 |- | [[Македонски Срби|Срби]] | 2 | 0,01 |- | [[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] | 6 | 0,03 |- | останати | 35 | 0,15 |- | не се изјасниле | 0 | 0,00 |- | непознато | 1 | 0,0044 |- | лица без податоци<sup>†</sup> | 1.567 | 6,84 |- | '''Вкупно''' | '''22.906''' | '''100,00''' |} === Вероисповед === ;Вкупно резидентно население во Општина Боговиње според изјаснувањето за религиската припадност {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Вероисповед''' | '''Вкупно''' |- | [[Православието во Македонија|православни]] | 3 |- | [[Исламот во Македонија|муслимани]] | 21.329 |- | [[Католицизмот во Македонија|католици]] | 2 |- | христијани | 0 |- | [[Протестантството во Македонија|протестанти]] | 1 |- | [[Евангелска црква во Република Македонија|евангелисти]] | 0 |- | [[Евангелско-методистичка црква на Македонија|евангелисти-методисти]] | 0 |- | [[Јеховини сведоци во Македонија|Јеховини сведоци]] | 0 |- | останати | 0 |- | евангелиски протестантски христијани | 1 |- | [[Агностицизам|агностици]] | 2 |- | [[Будизам|будисти]] | 1 |- | лица без податоци<sup>†</sup> | 1.567 |- | '''Вкупно''' | '''22.906''' |} === Мајчин јазик === ;Вкупно резидентно население во Општина Боговиње според мајчиниот јазик {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Јазик''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонски јазик|македонски]] | 936 |- | [[Албански јазик|албански]] | 20.376 |- | [[Турски јазик|турски]] | 9 |- | [[Ромски јазик|ромски]] | 0 |- | [[Влашки јазик|влашки]] | 0 |- | [[Српски јазик|српски]] | 3 |- | [[Босански јазик|бошњачки]] | 8 |- | останати | 5 |- | [[македонски знаковен јазик|знаковен јазик]] | 0 |- | непознато | 2 |- | лица без податоци<sup>†</sup> | 1.567 |- | '''Вкупно''' | '''22.906''' |} <sup>†</sup> Овие лица учествуваат во вкупното резидентно население, но поради нивно одбивање (бојкотирање) не биле официјално попишани, туку за нив податоците биле преземени од административни извори и затоа не учествуваат во изјаснувањето за етничка припадност, вероисповед и мајчин јазик. Кампањата за бојкот на пописот во 2021 година била најмногу водена кај Македонците, поради што најмногу лица за кои нема податоци се токму етничките Македонци. * Дел од жителите во општината се изјасниле како Турци и Албанци, но всушност тоа се [[Македонци муслимани|Македонци]] од муслиманска вероисповед, кои се изјасниле дека [[Македонски јазик|македонскиот]] им е мајчин јазик. == Самоуправа и политика == Градоначалник на општина Боговиње е [[Фети Абази]] од редовите на [[ВРЕДИ (коалиција)|Вреди]]. Тој бил избран на [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори од 2025 година]] за мандат од четири години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://drive.google.com/file/d/11Zj37HZKLiwCsnfgIdmBWa-I1br_d7VW/view|title= Дополнување на Заклучок за конечност на резултати од гласањето во втор круг за Локалните Избори 2025 година одржани на 02.11.2025 година |date=6 ноември 2025|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|accessdate=8 ноември 2025}}</ref> Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 19 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> == Културни и природни знаменитости == == Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт == * [[ФК Дрита]] (Боговиње) == Иселеништво == == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Bogovinje Municipality}} * [http://www.komunabogovine.gov.mk/index.php?lang=mk Портал на Општина Боговиње]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://abv.mk/company.aspx?id=15778 Општина Боговиње во „АБВ - деловен именик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160306140742/http://www.abv.mk/company.aspx?id=15778 |date=2016-03-06 }} {{Општини во Република Македонија}} {{Општина Боговиње}} {{Цркви во Општина Боговиње}} {{Архео-Боговиње}} [[Категорија:Општина Боговиње| ]] [[Категорија:Општини во Македонија|Боговиње]] [[Категорија:Полошки Регион]] lfqmfzjdf27zyigx16mkpkulq7sq2u5 Општина Јегуновце 0 8437 5574913 5545786 2026-06-10T12:44:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574913 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Општина Јегуновце | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline ={{Photomontage|position=center |photo1a = Средиштето_на_Јегуновце.jpg |photo2a = Св._Константин_и_Елена_-_Вратница_(7).JPG |photo2b = Rogachevo_18.JPG |photo3a = Belovište_5.JPG |photo3b = Sv._Arhangel_Mihail_-_Podbrege_04.JPG |photo4a = ЖС_„Јегуновце“.jpg |size = 270 |spacing = 1 |color = #FFFFFF |border = 0 |foot_montage = }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Jegunovce Municipality, North Macedonia.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Jegunovce Municipality.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Македонија општини OSM map}} | map_alt = | map_caption =Границите на Општина Јегуновце | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Полошки Регион|Полошки]] | seat = [[Јегуновце]] | parts_type = Населени места | parts_style = 17 | p1 = Селата: [[Беловиште (Тетовско)|Беловиште]], [[Вратница]], [[Жилче]], [[Јажинце]], [[Јанчиште]], [[Јегуновце]], [[Копанце]], [[Орашје]], [[Подбреге]], [[Прељубиште]], [[Раотинце]], [[Ратае]], [[Рогачево]], [[Сиричино]], [[Старо Село (Тетовско)|Старо Село]], [[Туденце]] и [[Шемшево]] | government_footnotes = | leader_party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Димитар Костадиноски]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 176,93 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | established_title = Година кога е основана | established_date = 1996 | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 8895 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +044 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = TE | website = {{URL|https://opstinajegunovce.gov.mk/}} | footnotes = }} '''Општина Јегуновце''' — [[општина]] во областа [[Долни Полог]], [[Западна Македонија]]. Седиште на општината е селото [[Јегуновце]], а градоначалник е [[Димитар Костадиноски]]. Со новата територијална поделба на [[Република Македонија]] од [[2005]] година кон поранешната општина Јегуновце е припоена и [[Општина Вратница]]. == Етимологија == Името на општината е добиено според своето административно и географско средиште, селото [[Јегуновце]]. Ова име првпат се појавува во пишани извори во XIX век, каде што се среќава во форма „Егуновце“. Потеклото на името е поврзано со зборот ''егумен'' или ''игумен'', кој во православната црковна традиција означува старешина или управител на манастир. Оттука, називот ''Егуменовци'' означувал луѓе или заедница поврзана со игуменот, а со текот на времето преку народна и јазична адаптација ја добил денешна форма Јегуновце.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|102}}</ref> == Грб и знаме == === Грб === Грбот ја претставува општината преку неколку препознатливи елементи сместени во рамките на штит. Централна фигура е буквата „Ј“, која го симболизира името Јегуновце и ја истакнува општината како посебна заедница. Во позадината се наоѓа приказ на планините, како потсетник на природното богатство и географската положба на овој крај. Дополнително, претставена е фабрика, што ја отсликува индустриската традиција и стопанската активност. На грбот има и ѕвезди, кои ги симболизираат населените места на општината и нивната меѓусебна поврзаност. Во долниот дел е вметната годината на основање на општината, како белег на историскиот развој. Грбот бил официјално усвоен во 1996 година. === Знаме === Знамето на Општина Јегуновце е со основна црвена боја, што ја симболизира енергијата, традицијата и заедништвото. Во левиот горен агол е поставен грбот на општината, како носител на локалниот идентитет. На знамето се истакнати единаесет жолти ѕвезди, чиј број одговара на бројот на населените места во општината пред присоединувањето на [[Општина Вратница]] во 2005 година. Поставеноста на ѕвездите не е случајна, туку е усогласена со нивната географска распределба на картата на општината. Ова симболично претставува заедничко постоење и рамнотежа меѓу сите населени места. Знамето било усвоено во 1996 година. == Географија == Општина Јегуновце е [[општина]] во северозападниот дел на [[Република Македонија|Македонија]], во областа [[Долни Полог]]. Морфолошки се наоѓа меѓу западната падина на варовничката планина [[Жеден]] и јужната падина на [[Шар Планина]], односно е сместена на пространата алувијална рамнина на реката [[Вардар]]. На запад граничи со [[Општина Теарце]], на север со [[Република Косово]], на југ со [[Општина Желино]], а на исток со [[Општина Сарај]]. Центарот на општината, селото [[Јегуновце]], е оддалечено околу 20 километри од најблискиот град [[Тетово]], a 35 километри од главиот град [[Скопје]]. Општина Јегуновце се простира на површина од 174 км², а во нејзините рамки се наоѓаат вкупно 17 населени места, кои може да се поделат на две групи според географската поставеност: во рамничарскиот и во планинскиот дел на територијата. Планинските населби се сместени во подножјето и падините на [[Шар Планина]] и се одликуваат со почиста клима, повисока надморска височина и поразвиено сточарство и шумарство. Од нив, [[Старо Село (Тетовско)|Старо Село]] претставува највисоко населено место во општината, сместено на 870 метри надморска височина. Од друга страна, рамничарските села се протегаат во котлинскиот дел, покрај реката [[Вардар]] и плодните полиња околу неа. Овие населби имаат порамномерна структура, подобри услови за земјоделство и полесна достапност до патната инфраструктура. Најниско место во општината е селото [[Туденце]], кое се наоѓа на 385 метри надморска височина. Со вакви природни разлики, општината Јегуновце претставува простор со изразена разновидност – од високопланински услови погодни за сточарство и туризам, па сè до рамничарски области со богати земјоделски површини.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://opstinajegunovce.gov.mk/lokacija/|title=Локација|work=Општина Јегуновце|language=mk-MK|accessdate=2025-09-18|archive-date=2025-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251218031100/https://opstinajegunovce.gov.mk/lokacija/|url-status=dead}}</ref> == Историја == [[Податотека:Jegunovce 2004.svg|мини|лево|Границите на Општина Јегуновце во периодот 1996-2005 година.]] [[Податотека:Jegunovce Municipality.svg|мини|245п|Карта на Општина Јегуновце со атарите/катастарските општини.]] Просторот на Општина Јегуновце претставува подрачје со исклучително богата историја и културно наследство, кое било населено уште од најраните историски периоди. Археолошките истражувања и бројните пронајдоци сведочат дека животот на овие простори постоел уште од 5 и 6 век. Ова укажува на континуитет на населување и развој на локалните заедници низ различни епохи.<ref name=":0" /> Како материјални сведоштва на овој континуитет се појавуваат разновидни археолошки наоди – некрополи кои зборуваат за погребните обичаи и организацијата на древните жители, ранохристијански градби кои ја потврдуваат раната распространетост на христијанството, како и средновековни цркви што ја рефлектираат духовната и културната традиција на населението. Покрај нив, пронајдени се и други вредни предмети и градби кои го претставуваат богатството и разновидноста на културното наследство на регионот.<ref name=":0" /> Овие археолошки и историски сведоштва не само што ја потврдуваат долгата историја на населување на општината, туку истовремено ја истакнуваат нејзината важност како простор на кој се испреплетувале различни култури, традиции и историски процеси низ вековите. Општина Јегуновце како самостојна административно-територијална единица е официјално формирана на 18 декември 1996 година. Овој датум има особено значење за локалната самоуправа, бидејќи токму тогаш се одржала првата конститутивна седница на Советот на Општината, на која бил конституиран првиот Совет и со тоа започнала формалната работа на општинските органи. Во спомен на тој историски момент, 18 декември е востановен како празник на Општина Јегуновце. == Демографија == [[Податотека:Ethnic groups of Jegunovce Municipality.svg|мини|десно|245п|Демографска карта на Општина Јегуновце според пописот од 2002 година.]] Според пописот од [[Попис на населението во Македонија (2002)|2002]] година, во Општина Јегуновце живееле 10.790 жители.<ref name="ДЗС">{{наведена мрежна страница|url=http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Naselenie__ProcenkiNaselenie/126_Popis_Ops_NasPolStar3112_mk.px/table/tableViewLayout2/?rxid=46ee0f64-2992-4b45-a2d9-cb4e5f7ec5ef|title=Население во Република Македонија на 31.12 по специфични возрасни групи, по пол, по општини, по години|publisher=[[Државен завод за статистика на Република Македонија]]|language=македонски|accessdate=2 мај 2018}}{{Мртва_врска|date=May 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Според последниот попис од [[Попис на населението во Македонија (2021)|2021]] година, во општината живееле 8.895 жители. {| class="wikitable" |+Вкупно население според изјаснувањето за етничката припадност | | colspan="2" |'''2002''' | colspan="2" |'''2021''' | rowspan="2" |'''Вкупна промена''' | rowspan="2" |'''Процентуална промена''' |- |'''Етничка припадност''' |'''број''' |<small>'''%'''</small> |'''број''' |<small>'''%'''</small> |- |[[Македонци]] |5.963 |55.26 |4.746 |53.36 |−1.217 {{decrease}} |−1.9 {{decrease}} |- |[[Албанци]] |4.642 |44.02 |3.482 |39.15 |−1.160 {{decrease}} |−4.87 {{decrease}} |- |[[Турци]] |4 |0.04 |0 |0.00 |−4 {{decrease}} |−0.04 {{decrease}} |- |[[Роми]] |41 |0.38 |49 |0.55 |8 {{increase}} |0.17 {{increase}} |- |[[Власи]] |0 |0.00 |0 |0.00 |0 |0.00 |- |[[Срби]] |109 |1.01 |89 |1 |−20 {{decrease}} |−0.01 {{decrease}} |- |[[Бошњаци]] |1 |0.01 |0 |0.00 |−1 {{decrease}} |−0.01 {{decrease}} |- |Останати |30 |0.28 |11 |0.12 |−19 {{decrease}} |−0.16 {{decrease}} |- |Не се изјасниле |0 |0.00 |0 |0.00 |0 |0.00 |- |Непознато |0 |0.00 |0 |0.00 |0 |0.00 |- |Лица без податоци |/ |/ |518 |5.82 |518 {{increase}} |5.82 {{increase}} |- | colspan="7" | |- |Вкупно |10.790 |100 |8.895 |100 |−1.895 {{decrease}} |−17.5 {{decrease}} |} {| class="wikitable" |+Вкупно население според изјаснувањето за религиската припадност | | colspan="2" |'''2002''' | colspan="2" |'''2021''' | rowspan="2" |'''Вкупна промена''' | rowspan="2" |'''Процентуална промена''' |- |'''Религиска припадност''' |'''број''' |<small>'''%'''</small> |'''број''' |<small>'''%'''</small> |- |[[Христијанството во Македонија|Христијани]] |6.081 |56.37 |4.843 |54.45 |−1.238 {{decrease}} |−1.92 {{decrease}} |- |{{in5}}[[Православието во Македонија|Православни]] |6.078 |56.34 |4.821 |54.20 |−1.257 {{decrease}} |−2.14 {{decrease}} |- |{{in5}}[[Католицизмот во Македонија|Католици]] |3 |0.03 |21 |0.24 |18 {{increase}} |0.21 {{increase}} |- |{{in5}}[[Протестантството во Македонија|Протестанти]] |/ |/ |1 |0.01 |1 {{increase}} |0.01 {{increase}} |- |[[Евангелисти|{{in5}}Евангелисти]] |/ |/ |0 |0.00 |0 |0.00 |- |{{in5}}[[Методизам|Евангелисти-методисти]] |/ |/ |0 |0.00 |0 |0.00 |- |{{in5}}[[Јеховини сведоци во Македонија|Јеховини сведоци]] |/ |/ |0 |0.00 |0 |0.00 |- |[[Исламот во Македонија|Муслимани]] |4.692 |43.49 |3.522 |39.60 |−1.170 {{decrease}} |−3.89 {{decrease}} |- |Друго |15 |0.14 |0 |0.00 |−15 {{decrease}} |−0.14 {{decrease}} |- |Не е верник ([[Атеизам|атеист]]) |/ |/ |11 |0.12 |11 {{increase}} |0.12 {{increase}} |- |Не се изјаснил |0 |0.00 |1 |0.01 |1 {{increase}} |0.01 {{increase}} |- |Непознато |0 |0.00 |0 |0.00 |0 |0.00 |- |Лица без податоци |/ |/ |518 |5.82 |518 {{increase}} |5.82 {{increase}} |- | colspan="7" | |- |Вкупно |10.790 |100 |8.895 |100 |−1.895 {{decrease}} |−17.5 {{decrease}} |} {| class="wikitable" |+Вкупно население според мајчиниот јазик | | colspan="2" |'''2002''' | colspan="2" |'''2021''' | rowspan="2" |'''Вкупна промена''' | rowspan="2" |'''Процентуална промена''' |- |'''Мајчин јазик''' |'''број''' |<small>'''%'''</small> |'''број''' |<small>'''%'''</small> |- |[[Македонски јазик|Македонски]] |6.012 |55.72 |4.789 |53.84 |−1.223 {{decrease}} |−1.88 {{decrease}} |- |[[Албански јазик|Албански]] |4.645 |43.05 |3.524 |39.62 |−1.121 {{decrease}} |−3.43 {{decrease}} |- |[[Турски јазик|Турски]] |4 |0.04 |0 |0.00 |−4 {{decrease}} |−0.04 {{decrease}} |- |[[Ромски јазик|Ромски]] |41 |0.38 |26 |0.29 |−15 {{decrease}} |−0.09 {{decrease}} |- |[[Влашки јазик|Влашки]] |1 |0.01 |0 |0.00 |−1 {{decrease}} |−0.01 {{decrease}} |- |[[Српски јазик|Српски]] |59 |0.54 |34 |0.39 |−25 {{decrease}} |−0.15 {{decrease}} |- |[[Босански јазик|Бошњачки]] |0 |0.00 |1 |0.01 |1 {{increase}} |0.01 {{increase}} |- |Останати |28 |0.26 |3 |0.03 |−25 {{decrease}} |−0.23 {{decrease}} |- |[[Знаковен јазик]] |/ |/ |0 |0.00 |0 |0.00 |- |Непознато |0 |0.00 |0 |0.00 |0 |0.00 |- |Лица без податоци |/ |/ |518 |5.82 |518 {{increase}} |5.82 {{increase}} |- | colspan="7" | |- |Вкупно |10.790 |100 |8.895 |100 |−1.895 {{decrease}} |−17.5 {{decrease}} |} == Населени места == Во состав на општината Јегуновце влегуваат 17 села: {{Div col|colwidth=14em}} * [[Беловиште (Тетовско)|Беловиште]] * [[Вратница]] * [[Жилче]] * [[Јажинце]] * [[Јанчиште]] * '''[[Јегуновце]]''' * [[Копанце]] * [[Орашје]] * [[Подбреге]] * [[Прељубиште]] * [[Раотинце]] * [[Ратае]] * [[Рогачево]] * [[Сиричино]] * [[Старо Село (Тетовско)|Старо Село]] * [[Туденце]] * [[Шемшево]]{{Div col end}} {| class="wikitable" | colspan="1" rowspan="1" | ! colspan="1" |Вкупно !Плурална етничка група ! colspan="1" |Македонци ! colspan="1" |Албанци ! colspan="1" |Турци ! colspan="1" |Роми ! colspan="1" |Власи ! colspan="1" |Срби ! colspan="1" |Бошњаци ! colspan="1" |Други ! colspan="1" |Не се изјасниле !Непознато ! colspan="1" |Лица за кои податоците се преземени од административни извори |- ![[Општина Јегуновце]] |8.895 |{{Composition bar|4746|8895|red}} |4.746 |3.482 | - |49 | - |89 | - |11 | - | - |518 |- ! rowspan="1" |[[Беловиште (Тетовско)|Беловиште]] |230 |{{Composition bar|187|230|red}} |187 | - | - | - | - |13 | - |1 | - | - |29 |- ! rowspan="1" |[[Вратница]] |364 |{{Composition bar|301|364|red}} |301 |1 | - | - | - |10 | - |1 | - | - |51 |- ! rowspan="1" |[[Жилче]] |543 |{{Composition bar|515|543|red}} |515 |2 | - | - | - | - | - | - | - | - |26 |- ! rowspan="1" |[[Јажинце]] |913 |{{Composition bar|884|913|green}} | - |884 | - | - | - | - | - | - | - | - |29 |- ![[Јанчиште]] |481 |{{Composition bar|451|481|red}} |451 | - | - | - | - |18 | - |1 | - | - |11 |- !<u>[[Јегуновце]]</u> |705 |{{Composition bar|631|705|red}} |631 |3 | - |14 | - |6 | - | - | - | - |51 |- ![[Копанце]] |844 |{{Composition bar|548|844|green}} |196 |548 | - | - | - | - | - | - | - | - |100 |- ![[Орашје]] |625 |{{Composition bar|569|625|green}} | - |569 | - | - | - | - | - | - | - | - |56 |- ![[Подбреге]] |199 |{{Composition bar|171|199|red}} |171 | - | - |11 | - |10 | - | - | - | - |7 |- ![[Прељубиште]] |339 |{{Composition bar|210|339|red}} |210 |68 | - |24 | - |2 | - |2 | - | - |33 |- ![[Раотинце]] |482 |{{Composition bar|443|482|red}} |443 |11 | - | - | - | - | - | - | - | - |28 |- ![[Ратае]] |401 |{{Composition bar|385|401|red}} |385 | - | - | - | - |8 | - | - | - | - |8 |- ![[Рогачево]] |282 |{{Composition bar|250|282|red}} |250 | - | - | - | - |10 | - |3 | - | - |19 |- ![[Сиричино]] |399 |{{Composition bar|363|399|red}} |363 |1 | - | - | - |5 | - | - | - | - |30 |- ![[Старо Село (Тетовско)|Старо Село]] |185 |{{Composition bar|169|185|red}} |169 | - | - | - | - |6 | - |3 | - | - |7 |- ![[Туденце]] |371 |{{Composition bar|358|371|red}} |358 |2 | - | - | - | - | - | - | - | - |11 |- ![[Шемшево]] |1.532 |{{Composition bar|1393|1532|green}} |116 |1.393 | - | - | - |1 | - | - | - | - |22 |} == Стопанство == * [[МХЕ „Градиште“]] ([[Јегуновце]]) * [[ХЕК „Југохром“]] ([[Јегуновце]]) == Општествени установи == [[Податотека:Општина Јегуновце.jpg|мини|Седиштето на Општина Јегуновце.]] '''Училишта''' {{Div col|colwidth=20em}} * [[ОУ „Александар Здравковски“ - Јегуновце|ООУ „Александар Здравковски“ - Јегуновце]] * [[ПУ „Александар Здравковски“ - Јанчиште|ПООУ „Александар Здравковски“ - Јанчиште]] * [[ПУ „Александар Здравковски“ - Раотинце|ПООУ „Александар Здравковски“ - Раотинце]] * [[ОУ „Симче Настевски“ - Вратница|ООУ „Симче Настевски“ - Вратница]] * [[ПУ „Симче Настевски“ - Долно Орашје|ПООУ „Симче Настевски“ - Долно Орашје]] * [[ПУ „Симче Настевски“ - Орашје|ПООУ „Симче Настевски“ - Орашје]] * [[ОУ „Шемшево“ - Шемшево|ООУ „Шемшево“ - Шемшево]] (во минатото ООУ „Даме Груев“) * [[ПУ „Шемшево“ - Туденце|ПООУ „Шемшево“ - Туденце]] * [[ПУ „Шемшево“ - Прељубиште|ПООУ „Шемшево“ - Прељубиште]] * [[ПУ „Шемшево“ - Копанце|ПООУ „Шемшево“ - Копанце]] * [[ПУ „Шемшево“ - Жилче|ПООУ „Шемшево“ - Жилче]] {{Div col end}} '''Пошта''' * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|1225]]) — [[Вратница]] * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|1215]]) — [[Јегуновце]] * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|1228]]) — [[Шемшево]] '''Дом на култура''' * Дом на културата ([[Жилче]]) * Дом на културата ([[Јегуновце]]) * Дом на културата ([[Раотинце]]) '''Железнички станици''' * [[ЖС „Орашје“]] (Скопје — Кичево) * [[ЖС „Јегуновце“]] (Скопје — Кичево) * [[ЖС „Јегуновце Фабрика“]] (Скопје — Кичево) * [[ЖС „Ратае“]] (Скопје — Кичево) '''Друго''' * Јавно комунално претпријатие „Чистота“ ([[Јегуновце]]) * Полициска станица ([[Јегуновце]]) * Амбуланта ([[Јегуновце]]) * Амбуланта ([[Шемшево]]) * Ветеринарна станица ([[Подбреге]]) * Дисперзирани паралелки на [[ССОУ „Моша Пијаде“ - Тетово|средното земјоделско училиште „Моша Пијаде“]] од [[Тетово]] ([[Прељубиште]]) * Библиотека „Светлина“ ([[Прељубиште]]) * Градинка ([[Прељубиште]]) == Културни знаменитости == '''Цркви''' {{Div col|colwidth=20em}} * [[Црква „Св. Петка“ - Беловиште]] * [[Црква „Св. Богородица“ - Беловиште]] * [[Црква „Св. Јован Крстител“ - Беловиште]] * [[Црква „Св. Петка“ - Вратница]] * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Вратница|Црква „Св. Архангел Михаил“]] [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Вратница|- Вратница]] * [[Црква „Св. Константин и Елена“ - Вратница]] * [[Црква „Св. Никола“ - Жилче|Црква „Св. Никола“]] [[Црква „Св. Никола“ - Жилче|- Жилче]] * [[Црква „Св. Теодор Тирон“ - Јанчиште|Црква „Св. Теодор Тирон“]] [[Црква „Св. Теодор Тирон“ - Јанчиште|- Јанчиште]] * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Јегуновце|Црква „Св. Архангел Михаил“]] [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Јегуновце|- Јегуновце]] * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Јегуновце|Црква „Св. Ѓорѓи“]] [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Јегуновце|- Јегуновце]] * [[Црква „Св. Никола“ - Копанце|Црква „Св. Никола“]] [[Црква „Св. Никола“ - Копанце|- Копанце]] * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Подбреге|Црква „Св. Архангел Михаил“]] [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Подбреге|- Подбреге]] * [[Црква „Св. Јован Богослов“ - Прељубиште|Црква „Св. Јован Богослов“]] [[Црква „Св. Јован Богослов“ - Прељубиште|- Прељубиште]] * [[Црква „Св. Илија“ - Раотинце|Црква „Св. Илија“]] [[Црква „Св. Илија“ - Раотинце|- Раотинце]] * [[Црква „Св. Недела“ - Раотинце|Црква „Св. Недела“]] [[Црква „Св. Недела“ - Раотинце|- Раотинце]] * [[Црква „Св. Петка“ - Раотинце|Црква „Св. Петка“]] [[Црква „Св. Петка“ - Раотинце|- Раотинце]] * [[Црква „Св. Сава“ - Ратае]] * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Ратае]] * [[Црква „Св. Спас“ - Рогачево]] * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Рогачево]] * [[Црква „Св. Петка и Св. Недела“ - Рогачево]] * [[Црква „Св. Илија“ - Рогачево]] * [[Црква „Св. Спас“ - Рогачево]] * [[Црква „Св. Петка“ - Сиричино]] * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Старо Село]] * [[Црква „Св. Спиридон“ - Старо Село]] * [[Црква „Св. Петка“ - Туденце|Црква „Св. Петка“]] [[Црква „Св. Петка“ - Туденце|- Туденце]] * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Туденце|Црква „Св. Ѓорѓи“]] [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Туденце|- Туденце]] * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Шемшево|Црква „Св. Ѓорѓи“]] [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Шемшево|- Шемшево]] {{Div col end}} '''Џамии''' * [[Стара џамија (Копанце)|Стара џамија]] [[Стара џамија (Копанце)|- Копанце]] * [[Нова џамија (Копанце)|Нова џамија]] [[Нова џамија (Копанце)|- Копанце]] * [[Џамија (Орашје)|Главна Џамија - Орашје]] * [[Џамија (Долно Орашје)|Џамија]] [[Џамија (Долно Орашје)|- Долно Орашје]] * [[Џамија (Прељубиште)|Џамија]] [[Џамија (Прељубиште)|- Прељубиште]] * [[Џамија (Шемшево)|Џамија]] [[Џамија (Шемшево)|- Шемшево]] '''Археолошки наоѓалишта''' {{Div col|colwidth=14em}} * [[Градиште (Беловиште)|Градиште]] ([[Беловиште (Тетовско)|Беловиште]]) * [[Поле (Беловиште)|Поле]] ([[Беловиште (Тетовско)|Беловиште]]) * [[Мали Орман (Вратница)|Мали Орман]] ([[Вратница]]) * [[Св. Дуси (Вратница)|Св. Дуси]] ([[Вратница]]) * [[Св. Петка (Вратница)|Св. Петка]] ([[Вратница]]) * [[Тумба (Вратница)|Тумба]] ([[Вратница]]) * [[Црквиште (Вратница)|Црквиште]] [[Вратница|(Вратница]]) * [[Просечник (Жилче)|Просечник]] ([[Жилче]]) * [[Црквиште (Јажинце)|Црквиште]] ([[Јажинце]]) * [[Тумба (Јанчиште)|Тумба]] ([[Јанчиште]]) * [[Ќерамидница (Јанчиште)|Ќерамидница]] ([[Јанчиште]]) * [[Јегуновска тврдина]] ([[Јегуновце]]) * [[Римска некропола (Јегуновце)|Кај Фабриката]] ([[Јегуновце]]) * [[Пештер (Јегуновце)|Пештер]] ([[Јегуновце]]) * [[Арбино (Копанце)|Арбино]] ([[Копанце]]) * [[Плетарница (Копанце)|Плетарница]] ([[Копанце]]) * [[Орашко Кале|Орашко Кале-Собри]] ([[Орашје]]) * [[Манастириште (Подбреге)|Манастириште]] ([[Подбреге]]) * [[Брезјанско Нивче (Прељубиште)|Брезјанско Нивче]] ([[Прељубиште]]) * [[Три Тумби (Прељубиште)|Три Тумби]] ([[Прељубиште]]) * [[Арбино (Раотинце)|Арбино]] [[Арбино (Раотинце)|(Раотинце)]] * [[Брце (Сиричино)|Брце]] ([[Сиричино]]) * [[Матеички Дол (Сиричино)|Матеички Дол]] ([[Сиричино]]) * [[Градиште (Старо Село)|Градиште]] ([[Старо Село (Тетовско)|Старо Село]]) * [[Дубје (Старо Село)|Дубје]] ([[Старо Село (Тетовско)|Старо Село]]) * [[Цветков Рид (Старо Село)|Цветков Рид]] ([[Старо Село (Тетовско)|Старо Село]]) * [[Црквиште (Туденце)|Црквиште]] ([[Туденце]]) * [[Сред Село (Шемшево)|Сред Село]] ([[Шемшево]]) {{Div col end}} '''Споменици''' * Споменик во чест на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] ([[Раотинце]]) * Биста на [[Цоки Стојановски]] (Туденце) == Природни знаменитости == '''Реки''' * [[Бистрица (Теаречка)|Бистрица]] * [[Вардар]] * [[Ракита]] '''Езера''' * [[Вратничко Езеро]] * [[Ливадичко Езеро]] '''Месност''' * [[Савин Камен]] * [[Сенокос (Вратница)|Сенокос]] == Самоуправа и политика == Градоначалник на општина Јегуновце е [[Димитар Костадиноски]] од редовите на [[ВМРО-ДПМНЕ]]. Тој бил избран на [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори од 2021 година]] за мандат од четири години. На [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори од 2025 година]] [[Димитар Костадиноски]] добил втор мандат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://drive.google.com/file/d/1L5dRdo1hhZKe2k-STM0VdeHicQZL-GMP/view|title=Заклучок за конечност на резултати од гласањето во прв круг за Локалните Избори 2025 година|date=29 октомври 2025|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|accessdate=8 ноември 2025}}</ref> Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 11 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> Според последните локални избори од 2025 година, членовите на советот според политичката припадност се: [[File:2025 Jegunovce Municipal Council Election.svg|thumb|300px|center| {{легенда|#ff6600|[[ВМРО-ДПМНЕ]]: 5 места}} {{legend|#344B9B|[[ДУИ]]: 2 места}} {{legend|#84D988|[[ВРЕДИ (коалиција)|ВРЕДИ]]: 2 места}} {{легенда|#bf1e24|[[СДСМ]]: 1 место}} {{легенда|#669DDF|[[ЗНАМ]]: 1 место}} ]] === Членови на совет === {| class="wikitable" ! colspan="4" |Моментален состав (2025-2029) |- !Бр. !Советник ! colspan="2" |Политичка партија |- |1. |Марија Рафајловска | rowspan="5" width="5px" style="background-color: #ff6600" | | rowspan="5" |[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] |- |2. |Сашо Димитриевски |- |3. |Атефан Антовски |- |4. |Ана Ристовска |- |5. |Анастасија Стефановска |- |6. |Арбин Сабрии | rowspan="2" width="5px" style="background-color: #344b9b" | | rowspan="2" |[[ДУИ]] |- |7. |Садије Џајредини |- |8. |Фисник Алити | rowspan="2" width="5px" style="background-color: #84d988" | | rowspan="2" |[[ВРЕДИ (коалиција)|ВРЕДИ]] |- |9. |Артан Адили |- |10. |Мартина Стојаноска | width="5px" style="background-color: #bf1e24" | |[[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] |- |11. |Стефан Јанчевски | width="5px" style="background-color: #669ddf" | |[[ЗНАМ]] |} {| class="wikitable" ! colspan="4" |2021 - 2025 ! colspan="4" |2017 - 2021 ! colspan="4" |2013 - 2017 |- !Бр. !Советник ! colspan="2" |Политичка партија !Бр. !Советник ! colspan="2" |Политичка партија !Бр. !Советник ! colspan="2" |Политичка партија |- |1. |Томислав Илоски | rowspan="5" width="5px" style="background-color: #ff6600" | | rowspan="5" |[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] |1. |Бојан Симовски | rowspan="6" width="5px" style="background-color: #2212FF" | | rowspan="6" |[[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] |1. |Александар Митревски | rowspan="6" width="5px" style="background-color: #ff6600" | | rowspan="6" |[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] |- |2. |Мирослав Димовиќ |2. |Бобан Стојаноски |2. |Кристина Томовска-Ристовска |- |3. |Жаклина Серафимовска |3. |Олгица Трпчевска |3. |Ане Апостоловски |- |4. |Симона Мисајлоска |4. |Веле Ристоски |4. |Билјана Тошевска |- |5. |Милан Антовски |5. |Славица Јованоска |5. |Трпко Кировски |- |6. |Александар Стефановиќ | rowspan="3" width="5px" style="background-color: #bf1e24" | | rowspan="3" |[[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] |6. |Далиборка Аполстолска |6. |Ивица Савески |- |7. |Небојша Гаврилоски |7. |Ангеле Јовановски | rowspan="5" width="5px" style="background-color: #ff6600" | | rowspan="5" |[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] |7. |Марјан Матоски | rowspan="4" width="5px" style="background-color: #2212FF" | | rowspan="4" |[[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] |- |8. |Бети Мишовска |8. |Дарко Цветкоски |8. |Тони Трпчевски |- |9. |Орхан Сабрии | rowspan="3" width="5px" style="background-color: #344b9b" | | rowspan="3" |[[ДУИ]] |9. |Јасмина Миловска |9. |Кристина Милосавлеска |- |10. |Артан Адили |10. |Трпко Кировски |10. |Зоран Мартиновски |- |11. |Сихан Ајети |11. |Бобан Здравковски |11. |Орхан Сабрии | rowspan="3" width="5px" style="background-color: #344b9b" | | rowspan="3" |[[ДУИ]] |- |12. |Семире Исмаили | width="5px" style="background-color: purple" | |[[Алијанса за Албанците|АА]] |12. |Орхан Сабрии | rowspan="3" width="5px" style="background-color: #344b9b" | | rowspan="3" |[[ДУИ]] |12. |Себехат Рушити |- |13. |Новица Петровски | width="5px" style="background-color: red" | |[[Левица (политичка партија)|Левица]] |13. |Алјит Рушити |13. |Умер Далифи |- | colspan="4" | |14. |Кимете Камери |14. |Жарко Јанчески | width="5px" style="background-color: yellow" | |[[Единствена Македонија|НДМ]] |- | colspan="4" | |15. |Жарко Јанчески | width="5px" style="background-color: yellow" | |[[Единствена Македонија|НДМ]] |15. |Ќемаљ Емини | width="5px" style="background-color: black" | |[[Демократска партија на Албанците|ДПА]] |} === Резултати од избори === {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |Избори ! colspan="4" |Совет ! colspan="4" |Градоначалник ! colspan="2" |Излезност (круг) |- ! colspan="2" |Партија !Гласови !Мандати ! colspan="4" |Градоначалник, Партија !Прв !Втор |- |[[Локални избори во Македонија (2025)|Локални избори 2025]] | width="5px" style="background-color: #ff6600" | | align="center" |[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] |1.947 гласови (41.41%) |{{Composition bar|5|11|#ff6600}} | width="5px" style="background-color: #ff6600" | | colspan="3" |[[Димитар Костадиноски]], [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] 2.742 гласови (58.32%) |{{Composition bar|47.11|100|red}} |нема |- |[[Локални избори во Македонија (2021)|Локални избори 2021]] | width="5px" style="background-color: #ff6600" | | align="center" |[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] |1.650 гласови (35.29%) |{{Composition bar|5|13|#ff6600}} | width="5px" style="background-color: #ff6600" | | colspan="3" |[[Димитар Костадиноски]], [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] 2.412 гласови (54.01%) |{{Composition bar|43.79|100|red}} |нема |- | rowspan="2" |[[Локални избори во Македонија (2017)|Локални избори 2017]] | rowspan="2" width="5px" style="background-color: #2212FF" | | rowspan="2" |[[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] | rowspan="2" |1.883 гласови | rowspan="2" |{{Composition bar|6|15|#2212FF}} | width="5px" style="background-color: #2212FF" | |[[Дарко Блажески]], [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] 2.202 гласови | rowspan="2" style="background-color: #2212FF" | | rowspan="2" |[[Дарко Блажески]], [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] 2.739 гласови (61.79%) | rowspan="2" |{{Composition bar|0|100|red}} | rowspan="2" |{{Composition bar|43.19|100|red}} |- | style="background-color: #ff6600" | |[[Тони Коцески]], [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] 1.648 гласови |- | rowspan="2" |[[Локални избори во Македонија (2013)|Локални избори 2013]] | rowspan="2" width="5px" style="background-color: #ff6600" | | rowspan="2" align="center" |[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] | rowspan="2" |1.815 гласови (30.68%) | rowspan="2" |{{Composition bar|6|15|#ff6600}} | width="5px" style="background-color: #2212FF" | |[[Дарко Блажески]], [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] 2.165 гласови (36.6%''')''' | rowspan="2" width="5px" style="background-color: #ff6600" | | rowspan="2" |[[Тони Коцески]], [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] 2.690 гласови (54.97%) | rowspan="2" |{{Composition bar|61.78|100|red}} | rowspan="2" |{{Composition bar|0|100|red}} |- | width="5px" style="background-color: #ff6600" | |[[Тони Коцески]], [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] 1.831 гласови (30.95%''')''' |- |[[Локални избори во Македонија (2009)|Локални избори 2009]] | width="5px" style="background-color: #ff6600" | | align="center" |[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] | | | width="5px" style="background-color: #ff6600" | | colspan="3" |[[Тони Коцески]], [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] 2.226 гласови (59.66%''')''' |{{Composition bar|32.23|100|red}} |нема |- |[[Локални избори во Македонија (2005)|Локални избори 2005]] | width="5px" style="background-color: #ff6600" | | align="center" |[[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] | | | width="5px" style="background-color: #ff6600" | | colspan="3" |[[Тони Коцески]], [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] 4.425 гласови |{{Composition bar|0|100|red}} |нема |} == Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт == * [[ФК Југохром]] * [[КУД „Извор“]] == Иселеништво == == Наводи == <references/> == Надворешни врски == * [http://opstinajegunovce.gov.mk/ Општина Јегуновце] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170421133618/http://opstinajegunovce.gov.mk/ |date=2017-04-21 }} * [http://abv.mk/company.aspx?id=15777 Општина Јегуновце во „АБВ - деловен именик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160306140506/http://www.abv.mk/company.aspx?id=15777 |date=2016-03-06 }} {{Мак-никулец}} {{Општини во Република Македонија}} {{Општина Јегуновце}} [[Категорија:Општина Јегуновце| ]] [[Категорија:Општини во Македонија|Јегуновце]] [[Категорија:Полошки Регион]] 8pgsarkrtbp1pmnriacj9a05m100dd1 Општина Македонска Каменица 0 8448 5574935 5483993 2026-06-10T13:27:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574935 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Општина Македонска Каменица | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline = Centarot na Makedonska Kamenica (9).JPG | image_alt = | image_caption = Седиштето на Општина Македонска Каменица | image_flag = Flag of Makedonska Kamenica Municipality, North Macedonia.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Makedonska Kamenica Municipality.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Македонија општини OSM map}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Источен Регион|Источен]] | established_title = Година кога е основана | established_date = 1913 (во рамки на [[Кралство Србија]]), 1996 | seat = [[Македонска Каменица]] | parts_type = Населени места | parts_style = 9 | p1 = Градот [[Македонска Каменица]] и селата: [[Дулица]], [[Косевица]], [[Костин Дол (Делчевско)|Костин Дол]], [[Луковица (Делчевско)|Луковица]], [[Моштица]], [[Саса]], [[Тодоровци]] и [[Цера]] | government_footnotes = | leader_party = [[СДСМ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Соња Стаменкова]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 190,37 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 6439 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +033 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = МК | website = {{URL|https://makedonskakamenica.gov.mk/}} | footnotes = }} [[File:Makedonska Kamenica Municipality.svg|thumb|245px|right|Карта на Општина Македонска Каменица со селските атари.]] [[File:Ethnic groups of Makedonska Kamenica Municipality.svg|thumb|245px|right|Демографска карта на Општина Македонска Каменица со селските атари.]] '''Општина Македонска Каменица''' — [[општина]] во [[Источен Регион|Источниот Регион]], во [[Република Македонија]]. Центар на општината е истоимениот град [[Македонска Каменица]]. == Географија == Општина Македонска Каменица е општина во Источниот Регион во состав на Република Македонија. == Демографија == Според пописот од [[2002]] година, Општина Македонска Каменица брои 8110 жители, чиј етнички состав е:<ref name="ДЗС">{{наведена мрежна страница|url=http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Naselenie__ProcenkiNaselenie/126_Popis_Ops_NasPolStar3112_mk.px/table/tableViewLayout2/?rxid=46ee0f64-2992-4b45-a2d9-cb4e5f7ec5ef|title=Население во Република Македонија на 31.12 по специфични возрасни групи, по пол, по општини, по години|publisher=[[Државен завод за статистика на Република Македонија]]|language=македонски|accessdate=2 мај 2018}}{{Мртва_врска|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''назионалност''' | жители |во проценти |- |[[македонци]] |5.975 |92,79 |- |[[албанци]] | 6 |0,09 |- |[[турци]] | 2 |0,03 |- |[[срби]] | 9 |0,14 |- |[[Бошњаци|бошњачци]] | 9 |0,14 |- | останати | 447 |6,81 |- |вкупно |6.439 |100 |} == Општествени установи == == Самоуправа и политика == Градоначалник на општина Македонска Каменица е [[Соња Стаменкова]] од редовите на [[СДСМ]]. Таа бил повторно избрана на [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори од 2025 година]] за мандат од четири години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://drive.google.com/file/d/11Zj37HZKLiwCsnfgIdmBWa-I1br_d7VW/view|title= Дополнување на Заклучок за конечност на резултати од гласањето во втор круг за Локалните Избори 2025 година одржани на 02.11.2025 година |date=6 ноември 2025|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|accessdate=8 ноември 2025}}</ref> Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 11 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> == Културни и природни знаменитости == == Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт == == Иселеништво == == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.makedonskakamenica.gov.mk/ Општина Македонска Каменица] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160702181034/http://makedonskakamenica.gov.mk/ |date=2016-07-02 }} * [http://abv.mk/company.aspx?id=13598 Општина Македонска Каменица во „АБВ - деловен именик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160406183940/http://www.abv.mk/company.aspx?id=13598 |date=2016-04-06 }} {{Општина Македонска Каменица}} {{Општини во Република Македонија}} [[Категорија:Општина Македонска Каменица| ]] gs4s6zakflkqyqqcj8v30r6he4kzauv Општина Сопиште 0 8462 5574940 5556028 2026-06-10T13:49:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574940 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Општина Сопиште | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline = Zgradata-na-Opstina-Sopiste.JPG | image_alt = | image_caption = Седиштето на Општина Сопиште | image_flag = Flag of Sopište Municipality, North Macedonia.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = File:Голем грб на Општина Сопиште.png|thumb| | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{Македонија општини OSM map}} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Скопски Регион|Скопски]] | seat = [[Сопиште]] | established_title = Година кога е основана со закон | established_date = 1945 (под називот месен народен одбор) | established_title1 = Година кога е укината со закон | established_date1 = 1947 | established_title2 = Година кога е основана со закон | established_date2 = 1996 | parts_type = Населени места | parts_style = 13 | p1 = Селата: [[Барово (Скопско)|Барово]], [[Говрлево]], [[Горно Соње]], [[Добри Дол (Скопско)|Добри Дол]], [[Долно Соње]], [[Држилово]], [[Јаболци]], [[Нова Брезница]], [[Патишка Река]], [[Ракотинци]], [[Света Петка (Скопско)|Света Петка]], [[Сопиште]], [[Чифлик (Општина Сопиште)|Чифлик]] | government_footnotes = | leader_party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Јане Мицевски]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 25,47 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Северна Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 6713 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +02 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = SK | website = {{URL|https://opstinasopiste.gov.mk/}} | footnotes = }} '''Општина Сопиште''' — [[Општини во Македонија|рурална општина]] во [[Македонија]] во [[Скопски Регион|Скопскиот Регион]]. Админстративно седиште на [[општина]]та е [[Сопиште|истоименото село]]. Општината била по вторпат основана во 1996 година, откако дел од [[Општини во Скопје|скопската општина]] [[Општина Кисела Вода|Кисела Вода]] се отцепил. Во 2004 година, мал дел од Сопиште повторно преминал во територијата на Кисела Вода. Сопиште зафаќа површина од 222,1 км<sup>2</sup>. Се граничи со општините [[Општина Македонски Брод|Македонски Брод]], [[Општина Студеничани|Студеничани]], [[Општина Желино|Желино]] и со најголемата административна единица [[Град Скопје]]. Поделена на 13 [[Населено место|населени места]], кои сите се [[Село|села]]. [[Релјеф]]от кој влегува во територијата на општината е претежно [[Планина|планински]], и [[рид]]ски. Сопиште се наоѓа на [[Југ|јужната]] страна на планината [[Водно]]. Географски, територијата на општината е карактеризирана претежно со [[Шума|шуми]], [[Ливада|ливади]], полиња, [[Пасиште|пасишта]], [[Карпа|карпи]] и мал број на [[Пештера|пештери]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://opstinasopiste.gov.mk/2017/12/18/polozba/|title=Географска Положба и Одлики {{!}} ОПШТИНА СОПИШТЕ|last=miokon|language=mk-MK|accessdate=2020-09-26|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918095330/http://opstinasopiste.gov.mk/2017/12/18/polozba/|url-status=dead}}</ref> Во Сопиште живеат околу 6 илјади жители, а густината на населението зафаќа околу 25 жители/1 км<sup>2</sup>. Мнозинството од населението се [[Македонци]] и [[Македонски Албанци|Албанци]], кои зафаќаат околу 90% од населението. Останатиот дел се [[Турци]], [[Срби]] и [[Власи]]. Службените јазици на општината се [[Македонски јазик|македонскиот]] и [[Албански јазик|албанскиот]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://opstinasopiste.gov.mk/2018/01/08/demografija/|title=Демографија {{!}} ОПШТИНА СОПИШТЕ|last=miokon|language=mk-MK|accessdate=2020-09-26}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Градоначалник]] на општината е Јане Мицевски, од редовите на [[ВМРО-ДПМНЕ]], кој стапил на должноста по [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори од 2025 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/najgolema-pobeda-vo-prviot-krug-ima-jane-mitsevski-vo-sopishte-so-osvoeni-80-2-od-glasovite/|title=Најголема победа во првиот круг има Јане Мицевски во Сопиште со освоени 80,2% од гласовите|last=Николовски|first=Никола|date=2025-10-21|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2026-02-21}}</ref> [[Сов|Општинскиот совет]] е составен од 11 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://opstinasopiste.gov.mk/sovet/|title=Совет на Општина Сопиште {{!}} ОПШТИНА СОПИШТЕ|language=mk-MK|accessdate=2020-09-26|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918101107/http://opstinasopiste.gov.mk/sovet/|url-status=dead}}</ref> Голем број на населени места во општината, како што е селото [[Долно Соње]], постоеле од XIX век, во времето на [[Отоманската Империја]].<ref>{{Наведено списание|date=2020-07-17|title=Долно Соње|url=https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D1%9A%D0%B5&oldid=4255812|journal=Википедија|language=mk}}</ref> Во селото [[Говрлево]] се наоѓаат и [[Археолошко наоѓалиште|археолошки наоѓалишта]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://opstinasopiste.gov.mk/2018/01/08/kultura/|title=Култура {{!}} ОПШТИНА СОПИШТЕ|last=miokon|language=mk-MK|accessdate=2020-09-26|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918100454/http://opstinasopiste.gov.mk/2018/01/08/kultura/|url-status=dead}}</ref>[[File:Sopište Municipality.svg|thumb|right|245px|Карта на Општина Сопиште со селските атари.]] [[File:Ethnic groups of Sopište Municipality.svg|thumb|right|245px|Демографска карта на Општина Сопиште со селските атари.]] == Историја == === 1945-1947 === Месниот народен одбор Сопиште бил основан во 1945 година. Тој бил дел од [[Драчевска Околија|Драчевската Околија]], [[Скопски Округ]], и негово составно населено место било [[Сопиште]].<ref>{{наведено списание | author= | title=За определуене на бројот, територијалните подрачја и седиштата на околијите и месните народни одбори | url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/561D856CACDE47A384149DDCCF5D5599.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305114603/http://slvesnik.com.mk/issues/561d856cacde47a384149ddccf5d5599.pdf | work= | pages=155 | issue=24 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија|Службен весник на Федерална Македонија]] | archivedate=2016-03-05 | date=27 ноември 1945 | accessdate=20 јуни 2025 | url-status=live }}</ref> Во 1947 година, според новата административна поделба, месниот одбор бил укинат и неговата територија припаднала под [[Општина Ракотинци|Месен народен одбор Ракотинци]].<ref>{{наведено списание | author= | title=Закон на административна територијална подела на Народна Република Македонија | url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/561D856CACDE47A384149DDCCF5D5599.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305185452/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/E950034FC16F478CB808167652814213.pdf | work= | pages=30 | issue=2 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија|Службен весник на Народна Република Македонија]] | archivedate=2016-03-05 | date=30 јануари 1947 | accessdate=20 јуни 2025 | url-status=live }}</ref> === 1996-до денес === Општина Сопиште била одново создадена во 1996 година, на сметка на намалената [[Општина Кисела Вода]] . Во 2004 година, мал дел од територијата на општината, се мисли на [[Припор (Скопје)|Припор]], бил припоен повторно кон Општина Кисела Вода. == Географија == [[Податотека:Karshijak-Dobridol-Rakotinci-MK.JPG|thumb|лево|Поглед кон областа [[Каршијак]] која претежно се поклопува со општината.]] Општина Сопиште се наоѓа на јужната страна на планината [[Водно]], на координати 42` и 20`. Прекрасен амбиент се граничи со општините [[Општина Кисела Вода|Кисела Вода]], [[Општина Центар|Центар]], [[Општина Студеничани|Студеничани]] и [[Општина Сарај|Сарај]]. Патно е поврзана со пат кој доаѓа од [[Скопје]] преку скопската населба [[Припор (Скопје)|Припор]] и продолжува кон [[Батинци]] и [[Македонски Брод]]. == Демографија == На пописот од 2002 година, Општина Сопиште има 5.656 жители (1.510 домаќинства, 3.398 станови), кои живеат во 13 населени места од збиен тип, со отсуство на класичен урбан центар.<ref name="сопиште"/> Во општината постојат следните населени места: [[Сопиште]] (1.365 жители), [[Ракотинци]] (394), [[Добри Дол (Скопско)|Добри Дол]] (431), [[Долно Соње]] (707), [[Горно Соње]] (240), [[Барово (Скопско)|Барово]] (24), [[Говрлево]] (31), [[Чифлик (Општина Сопиште)|Чифлик]] (664), [[Света Петка (Скопско)|Света Петка]] (718), [[Јаболци]] (44), [[Нова Брезница]] (89), [[Држилово]] (365) и [[Патишка Река]] (584).<ref name="сопиште"/> Во минатото, поради политиката на отселување од селата, имало големо движење од селата кон градот. Денес евидентно е враќањето на населението во селата делумно предизвикано од ослабената економска состојба, но и од наметнатиот нов тренд на живеење значајна е и преселбата град-село кое население останува како постојано жителство во рамките на нашата општина со што се создаваат населби од урбан карактер.<ref name="сопиште"/> Бројот на населението во Општина Сопиште е релативно стабилен, со тежнеење на бавен природен прираст, за разлика од високиот природен прираст од минатото, којшто денес е во постапка на опаѓање и стационарно зголемената старосна структура се должи на две одлики на населението на општината.<ref name="сопиште"/> :- висок природен прираст во четири населби од муслиманска вероисповед. :- демографската стабилност на населението во некои од населбите во приградската зона на Скопје каде степенот на регресија на населението е правопропорционално со оддалеченоста од Скопската агломерација и отсуството на функционално-привлечни фактори. ===Статистика=== Вкупно население на општината по поделбата од 2004 година изнесувало 5.656, од кои: {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" | '''Народност''' | '''Број''' | '''Удел''' |- | [[Македонци]] | 3.404 | 60,18% |- | [[Албанци]] | 1.942 | 34,33% |- | [[Турци]] | 243 | 4,30% |- | [[Срби]] | 32 | 0,57% |- | [[Власи]] | 4 | 0,07% |- | останати | 31 | 0,55% |} Сепак, според Законот за Град Скопје<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/9D37AEDC6F890F40A8795ED71D0C72A9.pdf Службен весник 55/2004]</ref>, каде биле утврдени границите на скопските општини, дел од селото Сопиште, односно местото [[Припор (Скопје)|Припор]]) потпаднало под Општина Кисела Вода и населението на селото било намалено од 5.325 жители.<ref>[http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaXI.pdf Попис на населението, 2002]</ref> на 1365<ref name="сопиште">[http://opstinasopiste.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=50&Itemid=57 Општина Сопиште: население]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Тоа влијаело врз вкупното население на Општина Сопиште, и така од вкупното првично општинско население од 9.522 жители, паднало на 5.656 жители. {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" | '''Народ''' | '''Врој''' | '''Удел''' |- | [[Македонци]] | 7.216 | 75,7% |- | [[Албанци]] | 1.942 | 20,3% |- | [[Турци]] | 244 | 2,5% |- | [[Срби]] | 58 | 0,60% |- | [[Власи]] | 15 | 0,15% |- | останати | 47 | 0,49% |} {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Вероисповед''' | '''Вкупно''' |- | [[православни]] | '''6.829''' |- | [[муслимани]] | 2.310 |- | [[католици]] | 6 |- | [[протестанти]] | 2 |- | останати | 375 |} {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" | '''Јазик''' | '''Вкупно''' |- | [[македонски јазик|македонски]] | '''7.478''' |- | [[албански јазик|албански]] | 1.944 |- | [[турски јазик|турски]] | 6 |- | [[ромски јазик|ромски]] | 0 |- | [[влашки јазик|влашки]] | 10 |- | [[српски јазик|српски]] | 49 |- | [[босански јазик|бошњачки]] | 0 |- | останати | 35 |} == Општествени установи == Општината е неразвиена, како општествени институции се застапени: * Општинска зграда * Пошта * Амбуланти * Полициска станица * Основно училиште == Самоуправа и политика == Градоначалник на општина Сопиште е [[Јане Мицевски]] од редовите на [[ВМРО-ДПМНЕ]]. Тој бил избран на [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори од 2025 година]] за мандат од четири години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://drive.google.com/file/d/1L5dRdo1hhZKe2k-STM0VdeHicQZL-GMP/view|title=Заклучок за конечност на резултати од гласањето во прв круг за Локалните Избори 2025 година|date=29 октомври 2025|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|accessdate=8 ноември 2025}}</ref> Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 11 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> Според последните локални избори од 2025 година, членовите на советот според политичката припадност за мандатот 2025-2029 се: [[File:2025 Sopiste Municipal Council Election.svg|thumb|300px|center| {{легенда|#ff6600|[[ВМРО-ДПМНЕ]]: 7 места}} {{legend|#84D988|[[ВРЕДИ (коалиција)|ВРЕДИ]]: 3 места}} {{легенда|#bf1e24|[[СДСМ]]: 1 место}} ]] ==Наводи== {{Наводи}} ==Поврзано== {{Портал|Република Македонија}} * [[Скопски Регион]] * [[Општини во Македонија]] * [[Скопје]] * [[Сопиште]] {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Sopište_Municipality}} * [http://abv.mk/company.aspx?id=16156 Општина Сопиште во „АБВ - деловен именик“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160306134703/http://www.abv.mk/company.aspx?id=16156 |date=2016-03-06 }} * [http://opstinasopiste.gov.mk/ Службено мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140715223802/http://opstinasopiste.gov.mk/ |date=2014-07-15 }} * [https://maps.google.com/maps?q=Municipality+of+Sopishte&hl=en&sll=41.986744,21.531124&sspn=0.554269,1.352692&t=h&hnear=Municipality+of+Sopishte,+Macedonia+(FYROM)&z=11 Карта на Општина Сопиште] на [[Google Maps]]. {{Мак-никулец}} {{Општина Сопиште}} {{Општини во Република Македонија}} {{Драчевска Околија}} [[Категорија:Општина Сопиште| ]] sw6zovj1blrcwoko1ygdatp9bpjgkzy Општина Аеродром 0 8472 5574914 5536764 2026-06-10T12:49:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574914 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Општина Аеродром | settlement_type = [[Општини во Македонија|Општина]] | image_skyline = Аеродром-оптшина.jpg | image_alt = | image_caption = Второто седиште на Општина Аеродром | image_flag = Flag of Aerodrom Municipality, North Macedonia.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Aerodrom Municipality, 2012-present.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Map of Aerodrom Municipality, Macedonia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Скопски Регион|Скопски]] | subdivision_type2 = Посебна единица | subdivision_name2 = [[Град Скопје]] | established_title = Основање | established_date = 2004 година (со Закон)<br />12 април 2005 година (прво заседавање на општинскиот совет) | seat = [[Јане Сандански (населба)|Јане Сандански]] | parts_type = Населени места | parts_style = 2 | p1 = [[Скопје]] (со населбите (8): [[Аеродром (населба во Скопје)|Аеродром]], [[Горно Лисиче]], [[Јане Сандански (населба)|Јане Сандански]], [[Лисиче (населба во Скопје)|Лисиче]], [[Мичурин (Скопје)|Мичурин]], [[Ново Лисиче]], [[Острово (населба во Скопје)|Острово]], [[Реонски Центар]]), и селото [[Долно Лисиче]] | government_footnotes = | leader_party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = [[Дејан Митески]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 21,85 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="попис2021">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2021 - прв сет на податоци|publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]]|language=македонски|accessdate=30 март 2022}}</ref> | population_total = 77735 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] | utc_offset1 = +01:00 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] | utc_offset1_DST = +02:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[Повикувачки броеви во Македонија|Повикувачки број]] | area_code = +02 | iso_code = | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Регистарски таблички]] | blank_info = SK | website = {{URL|http://www.aerodrom.gov.mk/}} | footnotes = }} '''Општина Аеродром''' — [[Општини во Македонија|општина]] во рамки на [[Град Скопје]]. Таа била создадена со одделување од [[Општина Кисела Вода]], според новата територијална организација предвидена со законот од [[2004]] година. == Име на општината == Името на Општината е добиено по населбата [[Аеродром (населба во Скопје)|Аеродром]] (населба која пак го носи името според старата местоположба на [[Аеродром „Александар Велики“#Историја|скопскиот аеродром]]). Но иако името на општината е Аеродром, населбата Аеродром никогаш не била седиште на општината, туку првичното седиште било во населбата [[Мичурин (Скопје)|Мичурин]], а потоа во населбата [[Јане Сандански (населба)|Јане Сандански]]. ==Историја== Пред да биде создадена Општина Аеродром, нејзината територија припаѓала на [[Општина Кисела Вода]]. Според Законот за територијална поделба од 2004 година, била создадена Општина Аеродром, како составна општина на [[Град Скопје]].<ref>{{нмс | author= | title=Закон за територијалната организација на локалната самоуправа во Република Македонија | url=http://www.slvesnik.com.mk/Issues/9D37AEDC6F890F40A8795ED71D0C72A9.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305181107/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/9D37AEDC6F890F40A8795ED71D0C72A9.pdf | work= | pages=6 | issue=55 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија]] | archivedate=2016-03-05 | date=16 август 2004 | accessdate=4 јули 2024 | url-status=live }}</ref> На 12 април 2005 година, за првпат била одржана седница на Советот на општината.<ref name="портрет">{{наведена мрежна страница | url=http://www.aerodrom.gov.mk/page/portret | title=Општина Аеродром, Портрет | date=2005 | publisher=[[Државен завод за статистика на Македонија]] | accessdate=23 мај 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170407015153/http://www.aerodrom.gov.mk/page/portret | archive-date=2017-04-07 | url-status=bot: unknown }}</ref> Во март 2015 година, општински власти го промениле своето седиште и се преселиле од населбата Мичурин и се сместиле во населбата [[Јане Сандански (населба)|Јане Сандански]], под кирија во зградата на „Скопски пазар“.<ref>{{нмс | author= | title=Општина Аеродром се сели во зградата на „Скопски пазар“ | url=https://netpress.com.mk/opshtina-aerodrom-se-seli-vo-zgradata-na-skopski-pazar/ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150330003455/http://netpress.com.mk/opshtina-aerodrom-se-seli-vo-zgradata-na-skopski-pazar/ | work= | pages=6 | issue=55 | publisher=netpress.com.mk | archivedate=30 март 2015 | date=27 март 2015 | accessdate=4 јули 2024 | url-status=live }}</ref> == Географија == [[Податотека:Aerodrom Municipality.svg|мини|245п|лево|Карта на општина Аеродром со катастарските општини (на сликата КО Горно Лисиче и КО Горно Лисиче-вонград, и КО Долно Лисиче и КО Долно Лисиче-вонград се споени. Исто така на сликата вели дека населеното место Горно Лисиче се наоѓа во КО Горно Лисиче, што не е точно бидејќи поголемиот дел на Горно Лисиче е во КО Кисела Вода 2).]] [[Податотека:Речен остров кај Трубарево 4.jpg|мини|лево|220п|Средорекот поделен меѓу Општина Аеродром (КО Горно Лисиче вонград; горе лево) и Општина Гази Баба (КО Трубарево; доле десно).]] Граници на општината се следните: од мостот на железничката пруга на реката [[Вардар]], кој е тромеѓа на Општина Аеродром, [[Општина Центар|Центар]] и [[Општина Гази Баба|Гази Баба]] и се движи долж Транспортен центар „Скопје”, [[Железнички пруги во Македонија|железничката пруга]] во правец кон [[Велес]] (пругата Скопје-Велес е граница со [[Општина Кисела Вода]]), продолжува по надворешната граница на [[Катастарски општини во Македонија|катастарска општина]] Долно Лисиче до реката [[Вардар]] и свртува спротивно до мостот на железничката пруга на реката Вардар. Границата помеѓу општините Аеродром и Гази Баба не е целосно поставена на реката Вардар, односно границата го следи поранешниот [[водотек]] на [[Вардар]]. Тоа значи дека овие две општини имаат своја територија од двете страни на реката. Прекуречните територии се после завршувањето на кејот на Вардар, односно после мостот што го поврзува [[Трубарево]] и Дивтар Маало/[[Маџари]] со [[Горно Лисиче]], и завршуваат во атарот на [[Долно Лисиче]]. Вакви прекуречни територии ги има девет, од кои седум територии (кои се на левата страна на Вардар) се на Општина Аеродром, а две територии (кои се на десната страна на Вардар) се на Општина Гази Баба. Овие две општини, во истиот речен појас, делат еден [[речен остров]].<ref>{{нмс | author= | title=Графички регистар на улици и куќни броеви | url=https://address.katastar.gov.mk/AKNRegistar/ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20220626103506/https://address.katastar.gov.mk/AKNRegistar/ | work= | publisher=Катастар на Македонија | archivedate=2022-06-26 | date= | accessdate=28 јули 2024 | url-status=dead }}</ref><ref>{{нмс | author= | title=OSSP (пребарување по имотен лист/парцела) | url=https://ossp.katastar.gov.mk/OSSP/ | archiveurl= | work= | publisher=Катастар на Македонија | archivedate= | date= | accessdate=28 јули 2024 }}{{Мртва_врска|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Територијата на општината е 20 км<sup>2</sup>, од кои урбан дел е 10,4 км<sup>2</sup> или 60%, а рурално земјиште 9,6 км<sup>2</sup> или 40%. Иако Општина Аеродром е составен дел од административната единица Град Скопје, не сите населени места во општината припаѓаат во [[Скопје]] како населено место. Исклучок е Долно Лисиче поради својот рурален статус. Општина Аеродром се состои од четири катастарски општини: * КО Кисела Вода 2 - во неа припаѓаат населбите [[Аеродром (населба во Скопје)|Аеродром]], [[Горно Лисиче]], [[Јане Сандански (населба)|Јане Сандански]], [[Лисиче (населба во Скопје)|Лисиче]], [[Мичурин (Скопје)|Мичурин]], [[Ново Лисиче]], [[Острово (населба во Скопје)|Острово]], [[Реонски Центар]]. Оваа катастарска општина опфаќа територија и во Општина Кисела Вода. * КО Горно Лисиче - во неа припаѓаат неколку куќи источно од пругата која води кон Трубарево, како и [[Црква „Св. Апостоли Петар и Павле“ - Горно Лисиче|црквата „Св. Апостоли Петар и Павле“]]. Оваа катастарска општина опфаќа територија и во Општина Кисела Вода. * КО Горно Лисиче-вонград - источно од Горно Лисиче. Тоа е атарот на Горно Лисиче. Оваа катастарска општина опфаќа територија и во Општина Кисела Вода. * КО Долно Лисиче - во неа припаѓа самото населено место Долно Лисиче. * КО Долно Лисиче-вонград - тоа е атарот на Долно Лисиче. [[Податотека:Aenaselbi mk.png|center|400п|мини|Населбите во Општина Аеродром.]] == Стопанство == Број на фирми: *6.788 регистрирани деловни субјекти со пријавени работници (податокот е од Агенција за вработување). == Демографија == Вкупен број на население: 77.735 жители.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/pdf/2022/2.1.22.10-mk-en.pdf|title=Попис 2021}}</ref> [[Пол]]: * женски: 40.582<ref name=":0" /> * машки: 37,153<ref name=":0" /> [[Народност]]: *[[Македонци]]: 66.245 - 85.22%<ref name=":0" /> *[[Македонски Срби|Срби]]: 2.155 - 2.77%<ref name=":0" /> *[[Македонски Албанци|Албанци]]: 851 - 1.09%<ref name=":0" /> *[[Македонски Власи|Власи]]: 652 - 0.84%<ref name=":0" /> *[[Македонски Турци|Турци]]: 464 - 0.60%<ref name=":0" /> *[[Македонски Роми|Роми]]: 459 - 0.59%<ref name=":0" /> *[[Македонски Бошњаци|Бошњаци]]: 403 - 0.52%<ref name=":0" /> *Други: 1.157 - 1.49<ref name=":0" /> *Не се изјасниле: 5.349 - 6.88%<ref name=":0" />{{efn|Лица за кои податоците се преземени од административни извори (Голем дел од нив се по народност Македонци, но одлучиле да го бојкотираат пописот)}} Образование (за лица над 15 години): *без основно: 488{{факт}} *недовршено основно: 2264{{факт}} *основно: 9254{{факт}} *средно: 35078 {{факт}} *вишо: 2535{{факт}} *високо: 10603{{факт}} *магистри: 417{{факт}} *доктори: 274{{факт}} *возрасни кои учат ОУ: 20{{факт}} (невработени 13.000; 10% ВСС); домаќинства 21.495; станови (живеалишта) 23.754{{факт}} Според податоците заклучно со 2011 година, вкупниот број на ученици во Општина Аеродром во 2011 се зголемил за 9,9&nbsp;% во однос на вкупниот број на ученици во 2007. Аеродром е прва општина по зголемувањето на вкупниот број на ученици.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mkd.mk/96434/makedonija/vo-osnovnite-uchilista-za-10-godini-pomalku-duri-46-500-ucenici/ |title=Во основните училишта за 10 години дури 46.500 ученици помалку |accessdate=2013-02-08 |archive-date=2020-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025054453/https://www.mkd.mk/96434/makedonija/vo-osnovnite-uchilista-za-10-godini-pomalku-duri-46-500-ucenici |url-status=dead }}</ref> Според пописот од 2021 г.<ref name="ДЗС">{{наведена мрежна страница|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Naselenie__ProcenkiNaselenie/126_Popis_Ops_NasPolStar3112_mk.px/table/tableViewLayout2/?rxid=46ee0f64-2992-4b45-a2d9-cb4e5f7ec5ef|title=Население во Република Македонија на 31.12 по специфични возрасни групи, по пол, по општини, по години|publisher=[[Државен завод за статистика на Република Македонија]]|accessdate=2 мај 2018}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> општината брои 81.338 жители, и со тоа е една од поголемите општини по населеност во земјата. {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народност!! width="100px" | Број!! width="100px" |Удел (%) |- | [[Македонци]] | 69.278 | 85,17 |- | [[Албанци]] | 1.010 | 1,24 |- | [[Турци]] | 519 | 0,64 |- | [[Роми]] | 495 | 0,61 |- | [[Власи]] | 673 | 0,83 |- | [[Срби]] | 2.236 | 2,75 |- | [[Бошњаци]] | 452 | 0.56 |- |Други неспомнати | 1.305 | 1,60 |- |Не се изјасниле | 68 | 0,08 |- |Непознато | 54 | 0,07 |- |Лица за кои податоците се преземени од административни извори | 5.248 | 6.45 |- |} == Општествени установи == * [[ОУ „Лазо Ангеловски“ - Аеродром|ОУ „Лазо Ангеловски“]] * [[ОУ „Ѓорги Пулевски“ - Аеродром|ОУ „Ѓорѓи Пулевски“]] * [[ОУ „Љубен Лапе“ - Аеродром|ОУ „Љубен Лапе“]] * [[ОУ „Блаже Конески“ - Аеродром|ОУ „Блаже Конески“]] * [[ОУ „Димитар Македонски“ - Аеродром|ОУ „Димитар Македонски“]] * [[ОУ „Гоце Делчев“ - Горно Лисиче|ОУ „Гоце Делчев“]] * [[ОУ „Александар Македонски“ - Реонски Центар|ОУ „Александар Македонски“]] == Самоуправа и политика == Во 2017 година, општината имала вкупно 976 вработени, од кои 109 биле вработени во општинската администрација, а останатите во општинските јавни [[Претпријатие|претпријатија]].<ref>„Мора ли Шилегов да прима 101 нов работник, кога на располагање има 7.620?“, ''Скопско Ехо'', бр. 75, 7.6.2018, стр. 4-5.</ref> Тековен [[градоначалник]] на Општина Аеродром е [[Дејан Митески]] од редовите на [[ВМРО-ДПМНЕ]]. Тој бил избран на [[Локални избори во Македонија (2025)|локалните избори од 2025 година]] за мандат од четири години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://drive.google.com/file/d/11Zj37HZKLiwCsnfgIdmBWa-I1br_d7VW/view|title= Дополнување на Заклучок за конечност на резултати од гласањето во втор круг за Локалните Избори 2025 година одржани на 02.11.2025 година |date=6 ноември 2025|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|accessdate=8 ноември 2025}}</ref> Согласно одлука на [[Влада на Македонија|Владата на Македонија]] од 27 септември 2024 година, Советот на општината брои 27 члена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dejure.mk/zakon/odluka-za-utvrduvanje-na-brojot-na-chlenovite-na-sovetite-na-opshtinite-vo-republika-severna-makedonija|title=Дејуре, платформа за консолидирање на закони.|work=dejure.mk|accessdate=2025-11-08}}</ref> Според локалните избори од 2025 година, членовите на советот според политичката припадност за мандатот 2025-2029, биле: [[Податотека:2025 Aerodrom Municipal Council Election.svg|thumb|300px|center| {{легенда|#ff6600|[[ВМРО-ДПМНЕ]]: 15 места}} {{легенда|#ff0000|[[Левица (политичка партија)|Левица]]: 6 места}} {{легенда|#bf1e24|[[СДСМ]]: 5 места}} {{легенда|#669ddf|[[ЗНАМ]]: 1 место}}]] === Досегашни градоначалници === Досегашни градоначалници на Општина Аеродром биле:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aerodrom.gov.mk/page/prethodni-gradonachalnici |title=„Општина Аеродром, Досегашни градоначалници“ |accessdate=2019-09-02 |archive-date=2019-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190912235203/http://www.aerodrom.gov.mk/page/prethodni-gradonachalnici |url-status=dead }}</ref> * [[Кирил Тодоровски]] (2005-2009) * [[Југослав Зибероски]] (заменик градоначалник) (2008) * [[Ивица Коневски]] (2009-2017) * [[Златко Марин]] (СДСМ) (2017-2021) - тој бил избран на [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори од 2017 година]] за мандат од четири години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sec.mk/mandati-za-gradonachalnici-i-sovet-lokalni-izbori-2017/|title=Мандати за градоначалници и совет во РМ – Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=[[Државна изборна комисија на Македонија]]|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=18 октомври 2017}}</ref> * [[Тимчо Муцунски]] (ВМРО-ДПМНЕ) (2021-2024) - тој бил избран на [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори од 221 година]] за мандат од четири години. Но поради стапувањето на функцијата [[Министер за надворешни работи на Македонија|министер за надворешни работи]] во јуни 2024 година, тој се повлекол како градоначалник. * [[Дејан Митески]] (ВМРО-ДПМНЕ) (заменик градоначалник) (2024-)<ref>{{нмс | author= | title=Дејан Митески е заменик-градоначалник на Општина Аеродром | url=http://www.aerodrom.gov.mk/vest/9257 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20240704201416/http://www.aerodrom.gov.mk/vest/9257 | work= | publisher=[[Општина Аеродром]] | archivedate=4 јули 2024 | date=28 јуни 2024 | accessdate= 4 јули 2024}}</ref> ===Месни и урбани заедници=== [[Податотека:NovoLisice.jpg|мини|десно|200п|Графички дел од деталниот урбанистички план за Урбана Зона А од населбата Ново Лисиче во општина Аеродром. Со различните бои се претставени различните зони, и во табелата од десната страна се наведени сите елементи од планот.]] Општина Аеродром се состои од десет урбани и една месна заедница:<ref>{{нмс | author= | title=Урбани заедници | url=http://www.aerodrom.gov.mk/page/urbani-zaednici | archiveurl=https://web.archive.org/web/20240603204551/http://aerodrom.gov.mk/page/urbani-zaednici | work= | publisher=[[Општина Аеродром]] | archivedate=3 јуни 2024 | date= | accessdate= 4 јули 2024}}</ref> * УЗ Бисер - северниот дел на населбата [[Аеродром (населба во Скопје)|Аеродром]]. * УЗ Стар Аеродром - јужниот дел на населба Аеродром. * УЗ Горно Лисиче - Запад * УЗ Горно Лисиче - Југ * УЗ Горно Лисиче - Север * УЗ Јане Сандански * УЗ Мичурин * УЗ Населба Лисиче * УЗ Ново Лисиче * УЗ Острово * МЗ Долно Лисиче == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Детската улица во Ново Лисиче.jpg|200px|right|thumb|Познатата „Детска улица“ во [[Ново Лисиче]].]] [[Податотека:Св. Илија Аеродром.jpg|мини|Црквата Св. Илија во Аеродром]] [[Податотека:Св. Илија-Аеродром.jpg|мини|Црквата Св. Илија во Аеродром]] == Редовни настани == * [[Илинденски марш Горно Лисиче-Крушево]] - коњанички марш по повод празникот Илинден. Започнува на крајот на јули. * Велигденски денови - културно-уметничка и верска манифестацијата по повод празникот Велигден. Одржувана е во [[Црква „Св. Апостоли Петар и Павле“ - Горно Лисиче|црквата „Св. Апостоли Петар и Павле“]] во [[Горно Лисиче]]. == Личности == == Култура и спорт == * [[КК МЗТ Скопје|Кошаркарски клуб МЗТ Аеродром]] == Иселеништво == ==Галерија== <gallery> Податотека:Општина Аеродром.jpg|мини|Панорама на Општината Аеродром Податотека:Pogled na Aerodorm.jpg|Погелд на [[Џевахир Скај Сити|висококатниците]] во населба Аеродром Податотека:Мајчин Дом.jpg|мини|Ортопедската клиника „Мајчин дом“ Податотека:ОУ ЃП.jpg|мини|ОУ „Ѓорѓија Пулевски“, населба Јане Сандански Податотека:ОУ БК.jpg|мини|ОУ „Блаже Конески“, населба Мичурин Податотека:Skopje FF (36).JPG|Паркот „Јане Сандански“, населба Јане Сандански Податотека:Spomenikot na Jane Sandanski vo Aerodrom.jpg|Споменикот на [[Јане Сандански]] Податотека:Св. Никола - Јане Сандански (4).JPG|мини|Црквата „Св. Никола“ Податотека:Св. Никола - Јане Сандански (6).JPG|мини|Црквата „Св. Никола“ Податотека:Тројца јерарси-Скопје.jpg|мини|Црквата „Тројца јерарси“ Податотека:Park na Ezerata 04.JPG|Паркот на езерата Податотека:Спортски центар „Јане Сандански“.jpg|Спортскиот центар „Јане Сандански“ Податотека:Аеродром-бул ЈС.jpg|мини|Булеварот „Јане Сандански“ Податотека:Аеродром8.jpg|мини|Мотив од населбата Јане Сандански Податотека:Аеродром9.jpg|мини|Мотив од населбата Јане Сандански Податотека:Biser_Aerodrom.jpg|Трговскиот центар „Бисер“, населба Аеродром, 2006 година Податотека:Аеродром-Бисер.jpg|мини|Трговскиот центар „Бисер“, 2024 година Податотека:Аеродром-Капитол.jpg|мини|Трговскиот центар „Капитол“, населба Јане Сандански Податотека:Аеродром-Капитол2.jpg|мини|Трговскиот центар „Капитол“ Tower in Skopje.jpg|Висококатница во Аеродром Податотека:Воените кули-Аеродром.jpg|мини|Воените кули во населбата Аеродром Податотека:Аеродром1.jpg|мини|Мотив од населбата Аеродром Податотека:Аеродром2.jpg|мини|Мотив од населбата Аеродром Податотека:Аеродром3.jpg|мини|Мотив од населбата Аеродром Податотека:Аеродром4.jpg|мини|Мотив од населбата Аеродром Податотека:Аеродром5.jpg|мини|Булеварот „Васко Карангелески“ </gallery> == Белешки == <references group="б" responsive="1"></references> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Aerodrom Municipality}} * [http://www.aerodrom.gov.mk/ Портал на Општина Аеродром] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210925211322/http://www.aerodrom.gov.mk/ |date=2021-09-25 }} * [http://abv.mk/company.aspx?id=28792 Општина Аеродром во „АБВ - деловен именик“]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Општина Аеродром}} {{Општини во Република Македонија}} [[Категорија:Општина Аеродром| ]] g3xv47axa2765gc4osf6v0ebjrky39l Подареш 0 8831 5575179 5336980 2026-06-11T03:25:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575179 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Подареш | слика = Поглед на Подареш.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Радовиш}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = | население = 1.260 | година = 2002 | поштенски број = 2423 | повикувачки број = 032 | надморска височина = 370 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=36 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=32 | lon_sec=32 | слава = | мрежно место = | карта = Подареш во Општина Радовиш.svg }} '''Подареш''' — село во [[Општина Радовиш]], во околината на градот [[Радовиш]]. До [[2004]] година, селото претставувало административно седиште на поранешната [[Општина Подареш|истоимена општина]], која била припоена со Општина Радовиш. Според пописот од 2002 година, селото имало население од 1.527 жители,<ref name="попис" /> со што селото се вбројува во големи села во областа на Конче и Радовиш.<ref name="книга">{{наведена книга|last=Атанасов|first=Зоранчо|title=Инфраструктурни одлики на населените места во општините Радовиш и Конче|url=http://www.igeografija.mk/MGD/Razgledi_44-45/06-Zoranco.pdf|accessdate=20 јануари 2022|year=2011|language=македонски|pages=65–77|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419195141/http://www.igeografija.mk/MGD/Razgledi_44-45/06-Zoranco.pdf|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед во Подареш.jpg|мини|300п|лево|Сретселото]] Селото се наоѓа во источниот дел на [[Струмичко-радовишка Котлина|Радовишкото Поле]], во источниот дел на територијата на [[Општина Радовиш]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=20 јануари 2022|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=237}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 370 метри. Од градот [[Радовиш]] е оддалечено 16 километри.<ref name="енциклопедија" /> Селото се наоѓа во подножјето на [[Малешевски Планини|Малешевските Планини]], а низ него поминува [[Регионален пат 29471|регионалниот пат 29471]]. == Историја == Според бројните археолошки наоѓалишта во близина на селото, може да се потврди дека во атарот на селото постоел живот уште во дамнина.<ref name="АрхеоКарта" /> == Стопанство == Атарот на селото е голем и зафаќа простор од 34,6&nbsp;км<sup>2</sup>, при што преовладуваат шумите со површина од 2.241 [[хектар]], на обработливото земјиште отпаѓаат 748 хектари, а на пасиштата 362 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Во основа, селото има мешовита земјоделска функција. Во селото работат продавници и услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1.051 |1953|1.178 |1961|1.263 |1971|1.359 |1981|1.480 |1991|1.457 |1994|1.413 |2002|1.527 |2021|1.260 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Подареш живееле 700 жители, од кои 400 христијани ([[Македонци]]) и 300 [[Турци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_35.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 233.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Подареш имало 560 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 138-139.</ref> Според Димитар Гаџанов во 1916 година во Подареш живееле 532 жители, од кои 196 [[Турци]] и 336 [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/bg_1916/bg_1916_2_13.htm Гаджанов, Димитър Г. Мюсюлманското население в новоосвободените земи, во: Научна експедиция в Македония и Поморавието 1916, Военноиздателски комплекс „Св. Георги Победоносец“, Университетско издателство „Св. Климент Охридски“, София, 1993, стр. 243.]</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 600 [[Македонци]] и 200 [[Турци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_36_40-42_KRIVA_PALANKA_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Подареш е големо село, со пораст на бројот на населението. Така, во 1961 година селото имало 1.263 жители, од кои 1.179 биле [[Македонци]], а 67 [[Македонски Турци|Турци]]. Во 1994 година, бројот се зголемил на 1.413 жители, од кои 1.401 Македонец, а 11 жители Турци.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Подареш живееле 1.527 жители, од кои 1.515 [[Македонци]], 11 [[Македонски Турци|Турци]] и 1 [[Македонски Срби|Србин]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=20 јануари 2022}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 1.260 жители, од кои 1.157 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 12 [[Македонски Турци|Турци]], 1 [[Македонски Срби|Србин]], 9 останати и 80 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Подареш: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Власи ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | '''1.051''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 902 | 0 | 239 | 32 | 3 | 2 | — | '''1.178''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 1.179 | 0 | 67 | — | 7 | 10 | — | '''1.263''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 1.344 | 0 | 12 | — | 1 | 2 | — | '''1.359''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 1.463 | 0 | 13 | 0 | 2 | 2 | — | '''1.480''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 1.438 | 0 | 17 | 0 | 1 | 1 | — | '''1.457''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 1.401 | 0 | 11 | 0 | 0 | 1 | — | '''1.413''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 1.515 | 0 | 11 | 0 | 1 | 0 | — | '''1.527''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 1.157 | 1 | 12 | 0 | 1 | 9 | 80 | '''1.260''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Подареш во минатото било мешано македонско-турско село, но денес е целосно населено со македонско население. Според истражувањата на Бранислав Русиќ во 1928 година родови во селото:<ref>{{Наведена книга|title=Радовишка Област|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивиски фонд на МАНУ к-9,AE 116/II I|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Македонски родови:''' **'''Староседелци:''' ''Петковци'' со ''Тасовци'' и ''Доневци'' (18 к.), ''Кусовци'' со ''Васовци'' (5 к.), ''Циневци'' со ''Димовци'' и ''Крстовци'' (16 к.), ''Купицовци'' и ''Тодоровци'' (15 к.), ''Китановци'' (7 к.), ''Доневци'' и ''Митевци'' (12 к.), ''Поцевци'' (20 к.) и ''Божиновци'' и ''Тодоровци'' (7 к.). * '''Доселеници:''' ''Јовановци'' и ''Спаиловци'' (4 к.), доселени се многу одамна од селото [[Немањици]] во [[Овче Поле]]; ''Кратиловци'' и ''Пантовци'' (4 к.), доселени се на почетокот од XIX век од селото [[Смиланци]]; ''Стојковци'' (2 к.), доселени се кон крајот на XIX век од селото [[Сушево (Штипско)|Сушево]] кај [[Штип]]; ''Аранѓеловци'' (1 к.), доселени се од селото [[Дедино]]. * '''Турски родови:''' **'''Доселеници:''' ''Рустемовци'' (5 к.), ''Алиовци'' и ''Арифовци'' (10 к.), ''Исмаиловци'' и ''Асановци'' (12 к.), ''Зумбуловци'' и ''Аметовци'' (5 к.) и ''Мемедовци'' и ''Алиовци'' (5 к.). <!--=== Иселеништво ===--> == Општествени установи == * [[ОУ „Коста Рацин“ - Подареш|Основно училиште „Коста Рацин“]], централно деветгодишно основно училиште * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|2423]]) * Месна заедница * Амбуланта * Дом на културата (поранешна општинска зграда) <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Post office - Podareš (1).jpg|Поштата Податотека:Поранешна општинска зграда во Подареш.jpg|Поранешната општинска зграда Податотека:Амбуланта во Подареш.jpg|Амбулантата Податотека:Primary school Kosta Racin - Podareš (3).jpg|Основното училиште </gallery> == Самоуправа и политика == [[Податотека:Coat of arms of Podares Municipality.png|мини|200п|десно|Грбот на поранешната [[Општина Подареш]]]] Во {{римски|19}} век, Подареш било село во [[Радовишка каза|Радовишката каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Радовиш]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година со [[Општина Подареш]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото село седиште на Општина Подареш. Во периодот од 1955 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Радовиш. Во периодот 1952-1955, селото било седиште на тогашната Општина Подареш, во која покрај селото Подареш, се наоѓале и селата Дурутлија, Јаргулица, Калуѓерица, Ново Село, Ораовица, Папавница, Покрајчево, Саригон, Смиланци, Ќоселија и Худаверлија. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната Општина Подареш, во која влегувале селата Јаргулица, Подареш и Покрајчево. === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 1618 и 1619 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.225 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213184039/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|archive-date=2019-12-13|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 1.285 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk/mayr/t6/51|title=Локални избори 2021|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202105827/https://rezultati.sec.mk/mk/mayr/t6/51|archive-date=2021-12-02|dead-url=|accessdate=21 јануари 2022|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:St. George Church (Podareš) (2).jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „Св. Ѓорѓи“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|329}}</ref> * [[Градини (Подареш)|Градини]] — населба од римското време; * [[Градиште (Подареш)|Градиште]] — средновековна утврдена населба; * [[Гробишта (Подареш)|Гробишта]] — средновековен сакрален објект и некропола; * [[Калата (Подареш)|Калата]] — средновековно кале; * [[Клешан (Подареш)|Клешан]] — населба-викус од римското време; * [[Тулуко (Подареш)|Тулуко]] — населба од доцноантичкото време; и * [[Црквиште (Подареш)|Црквиште]] — средновековна некропола. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Подареш|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — главна селска црква; * [[Црква „Св. Димитриј“ - Подареш|Црква „Св. Димитриј“]] — селска црква; * [[Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Подареш|Црква „Рождество на Пресвета Богородица“]] — манастирска црква; и * [[Црква „Св. Петка“ - Подареш|Црква „Св. Петка“]] — манастирска црква. ;Манастири * [[Подарешки манастир „Рождество на Пресвета Богородица“]] — нов манастир над селото; и * [[Подарешки манастир „Св. Петка“]] — нов манастир над селото. ;Споменици * Споменик и спомен-плочи во чест на [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=55}}</ref> * [[Плаваја]] — река низ селото; и * [[Ступница]] — река низ селото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://javnaadministracija.mk/2021/12/19/radovish-chistene-na-rechnoto-korito-na-rekata-stupnitsa-vo-podaresh/|title=Радовиш: Чистење на речното корито на реката Ступница во Подареш|date=2021-12-19|work=Јавна Администрација|language=|accessdate=2022-01-21|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121182615/https://javnaadministracija.mk/2021/12/19/radovish-chistene-na-rechnoto-korito-na-rekata-stupnitsa-vo-podaresh/|url-status=dead}}</ref> <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Црква „Св. Петка“ - Подареш.jpg|Манастирската црква „Св. Петка“ Податотека:Црква „Св. Димитриј“ - Подареш 9.jpg|Црква „Св. Димитриј“ Податотека:Споменик во Подареш.jpg|Споменици со спомен-плочи во селото Податотека:Podareš - Radoviš (4).jpg|Плаваја низ селото Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Подареш 6.jpg|Манастирската црква „Рождество на Пресвета Богородица“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Подареш * [[Васил Спасов]] — македоно-одрински ополченец, 3 чета на 3 солунска дружина, носител на орден „[[За храброст]]“ IV степен<ref>„Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав“, Главно управление на архивите, 2006, стр. 624.</ref> * [[Васил Стојанов Христов]] (1892-?) — македоно-одрински ополченец, 3 чета на 3 солунска дружина, носител на орден „За храброст“ IV степен<ref>„Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав“, Главно управление на архивите, 2006, стр. 762.</ref> * [[Иван Месаров]] (1858-1913) — македонски револуционер, војвода на ВМОРО; * [[Мане Наков]] (1892-?) — македоно-одрински ополченец, 3 чета на 3 солунска дружина, носител на орден „За храброст“ IV степен<ref>„Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав“, Главно управление на архивите, 2006, стр. 479.</ref> * [[Ставруш Месаров]] — македонски револуционер, војвода на ВМРО; * [[Стојан Стојков]] (р. 1941) — македонски композитор и професор; и * [[Јордан Митев]] (р. 1986) — македонски пејач. == Култура и спорт == Во селото работи фудбалскиот клуб [[ФК Готен (Подареш)|„Готен“]], како и фолклорниот ансамбл „Подарешани“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://radovisnews.mk/2018/03/%d0%bf%d0%be%d0%b4%d0%b0%d1%80%d0%b5%d1%88/|title=Радовишка околија: ПОДАРЕШ|work=Radovis News|language=|accessdate=2022-01-21|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121182236/https://radovisnews.mk/2018/03/%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%88/|url-status=dead}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Фудбалски терен во Подареш.jpg|Фудбалски терен Податотека:Спомен-плоча во Подареш.jpg|Спомен-плоча за протераните од [[Егејска Македонија]] Податотека:Улица низ Подареш.jpg|Улица во селото Податотека:Спомен-плоча во Подареш 2.jpg|Спомен-плоча за борби во НОБ Податотека:Парк во Подареш.jpg|Селскиот парк Податотека:Спомен-плоча во Подареш 3.jpg|Загинатите соселани во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] Податотека:Podareš - Radoviš.jpg|Поглед во селото Податотека:Podareš - Radoviš (7).jpg|Нови куќи во селото Податотека:Podareš - Radoviš (8).jpg|Нова куќа во селото Податотека:Podareš - Radoviš (5).jpg|Поглед на селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Општина Радовиш]] * [[Радовиш]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Podareš}} {{Општина Радовиш}} [[Категорија:Подареш| ]] [[Категорија:Села во Општина Радовиш]] [[Категорија:Радовишки села]] [[Категорија:Села во Македонија]] d9poto30c96ru0fc6r1xjkswlqf5oo2 Прва балканска војна 0 9220 5575228 5473604 2026-06-11T07:25:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575228 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict = Прва балканска војна |partof = [[Балкански војни]] |image = [[Податотека:First Balkan War Photobox 2.jpg|300px]] |caption = |date = 8 октомври 1912 - 30 мај 1913<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=08|year1=1912|month2=05|day2=30|year2=1913}}) |place = [[Балкански Полуостров]] |casus = |territory= |result = Победа на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], [[Лондонски договор, 1913|Лондонски договор]] и поделба на [[Македонија]] |combatant1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Отоманско Царство]] |combatant2={{plainlist| * '''[[Балкански сојуз]]''': *{{flagcountry|Kingdom of Bulgaria}} *{{flagcountry|Kingdom of Greece|state}} *{{flagcountry|Kingdom of Serbia}} *{{flagcountry|Kingdom of Montenegro}}}} |commander1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Низам Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Зеки Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Есат Паша]] <br /> [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] [[Абдула Паша]] |commander2= {{plainlist| *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Фердинанд I]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Владимир Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Вазов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Михаил Савов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Иван Фичев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Васил Кутинчев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Никола Иванов]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Радко Димитриев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Стилијан Ковачев]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Георги Тодоров]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Андраник Озанјан]] *{{flagicon|Kingdom of Bulgaria}} [[Карекин Нждех]] [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] [[Константин I (крал на Грција)|Константин I]] <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] [[Никола I Петровиќ|Никола I]] <br /> *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар I]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Александар I Караѓорѓевиќ|Принц Александар]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Радомир Путник]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Петар Бојовиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Степа Степановиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Божидар Јанковиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Живојин Мишиќ]] *{{flagicon|Kingdom of Serbia}} [[Павле Јуришиќ Штурм]]}} |strength1=[[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] 570.000 |strength2=[[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] 350.000+ <br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] 125.000 <br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] 44.500 <br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] 230.000 <br>'''Вкупно: 749.500+''' |casualties1= [[Податотека:Ottoman Flag.svg|22x20px]] '''Отоманско Царство''' <br />50.000 загинати<br />100.000 ранети<br />115.000 заробени<br />75.000 загинати или исчезнати<br /> '''Вкупно: 340.000 загинати, ранети и заробени''' |casualties2= [[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] '''Бугарија:'''<ref>[http://www.bulgarianartillery.it/Bulgarian%20Artillery%201/T_OOB/Troops%20losses_1912-13.htm Bulgarian troops losses during the Balkan Wars]</ref><br />8.840 загинати <br />4.926 исчезнати<br />36.877 ранети <br />10.995 загинати или исчезнати<br /> [[Податотека:Flag of Greece (1828-1978).svg|22x20px]] '''Грција:'''<ref>Hellenic Army General staff: ''A concise history of the Balkan Wars'', page 287, 1998.</ref><br />2.373 загинати во акција <br />9.295 ранети<br />580 измрзнати<br />1.558 загинати или ранети<br /> [[Податотека:Flag of Montenegro (1905–1918).svg|22x20px]] '''Црна Гора:'''<ref>Erickson, Edward J. (2003). Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-275-97888-5.</ref><br />2.836 загинати во акција и починати од болести <br />6.602 ранети<br /> [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22x20px]] '''Србија:''' <br />5.000 загинати <br />18.000 ранети<ref>''Βιβλίο εργασίας 3, Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι'', ΒΑΛΕΡΙ ΚΟΛΕΦ and ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΟΥΛΟΥΡΗ, translation by ΙΟΥΛΙΑ ΠΕΝΤΑΖΟΥ, CDRSEE, Thessaloniki 2005, page 120,'''(Greek)'''. Retrieved from http://www.cdsee.org {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150627234917/http://www.cdsee.org/ |date=2015-06-27 }}</ref><br /> '''Вкупно: 108.000 загинати и ранети''' |casualties3= |notes= |campaignbox = {{Прва балканска војна}} }} '''Прва балканска војна''' — воен конфликт помеѓу [[Османлиското Царство]] и членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]: [[Бугарија]], [[Србија]], [[Грција]] и [[Црна Гора]]. Војната започнала на 25 септември ([[8 октомври (настани)|8 октомври]] по нов стил) [[1912]] година и завршила на 17 мај ([[30 мај (настани)|30 мај]] по нов стил) [[1913]] година со победа на сојузниците. Сојузничката победа ставила крај на петвековната османлиската доминација на [[Балканскиот Полуостров]] и поделба на [[Македонија]] помеѓу победниците. [[Османлиското Царство]] ги изгубила своите територии на полуостровот, со исклучок на еден тесен појас на северниот брег на [[Мраморното Море]]. Останатиот дел на [[Тракија]] заедно со источна Македонија потпаднале под бугарска власт. Српската војска ги освоила [[Косово]], северозападна Македонија и во други области, [[Грција]] - Епир, бројни острови во [[Егејското Море]] и југозападна Македонија до [[Солун]], а веднаш по [[Лондонски мировен договор|Лондонскиот мировен договор]] е создадена независна албанска држава, меѓутоа барањето на [[Албанци]]те за обединување на сите територии каде што живеле во една политичка целина останало неостварено. Антагонизмот и претензиите над Македонија помеѓу балканските држави довеле до раскинување на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и започнување на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]]. Според Карнегиевата анкета, причини за започнување на Првата балканска војна биле: военото и политичкото ослабување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], угнетувањето на христијаните, неуспешната борба на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], противречностите помеѓу големите сили и стремежот на балканските држави за завладување на нови територии. ==Заднина== {{quote|'''Кај голем дел водечки државници во Србија ... може да се воочи убедувањето дека Ориенталното прашање не е докрај решено, и дека порано или подоцна, Турција ќе биде натерана сè повеќе да се повлекува од Балканскиот Полуостров...'''|''Фон Баир''|Извештај, 1880<ref>Извештај 55 Белград 18.10.1880&nbsp;г., 14400.</ref>}} === Берлински конгрес === {{Главна|Берлински конгрес}} [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-R29818, Otto von Bismarck.jpg|150px|мини|лево|Ото фон Бизмарк]] [[Податотека:Berliner kongress.jpg|thumb|350px|[[Антон фон Вернер]]. ''Берлински конгрес''.]] Некои од големите сили, особено [[Австроунгарија]], [[Британија]] и [[Франција]], не биле задоволни со содржината на [[Санстефански Договор|Санстефанскиот договор]]. Причината за незадоволството била што тие сметале дека на [[Русија]] ѝ биле дадени преголеми отстапки. Поради тоа, под закана со војна, тие го иницирале новиот мировен состанок. Конгресот имал за цел да изврши ревизија на Санстефанскиот договор и да го спречи ширењето на руското влијание на Балканот. Исцрпени од претходната меѓусебна војна, Турција и Русија прифатиле одржување на нов мировен конгрес, кој го организирала Германија на чело со [[Ото фон Бизмарк]]<ref>Krasner, Stephen D. (1999). „Sovereignty: Organized Hypocrisy“. Princeton University Press. стр. 165. ISBN 069100711X.</ref>. На Конгресот било одлучено: на Отоманското Царство да ѝ бидат вратени [[Македонија]] и [[Одринска Тракија]], а територијата на [[Бугарија]] е околу трипати намалена од предвидената во Санстефанскиот договор. Од остатокот од територијата на [[Санстефанска Бугарија]], односно [[Источна Румелија]] потпаднала под турска власт и се здобила со статус на автономна област; [[Србија]], [[Црна Гора]] и [[Романија]] да добијат независност; Бугарија добила статус на вазално кнежевство во рамките на Отоманското Царство; [[Босна и Херцеговина]] ѝ била доделена на [[Австроунгарија]]. По Берлинскиот конгрес, Солсбери, Роберт Гаскон-Сесил истакнал: {{Цитат|'''Треба повторно да го воспоставиме неодржливото турско управување со јужниот Балкан. Иако ова е чисто одложување на крајот. Не останала виталност (б.н животна сила) повеќе во нив...'''<ref>Taylor, A. J. P. (1954). The Struggle for Mastery in Europe 1848–1918. Oxford University Press. p. 253.</ref>}} На овој начин моќта на [[Отоманското Царство]] во Европа и Азија била значително намалена. Влијанието на [[Руското Царство]] на Балканот исто така се намалило за сметка на зголеменото влијание на Австроунгарија. Иако била основа за стекнување на државен суверенитет на некои од балканските држави, оваа територијална поделба на Балканот не ги решила сите прашања и аспирации, туку испровоцирала понатамошни тензии кои кулминирале со [[Балканските војни]], а подоцна и [[Првата светска војна]]. ===Источно прашање=== {{Главна|Источно прашање}} Во текот на [[19 век]], големите сили имале различни погледи за решавање на т.н. „Источно прашање“ и интегритетот на [[Отоманското Царство]]. [[Руското Царство]] се стремело да воспостави контрола над [[Босфорот]] и преку него да си обезбеди излез на [[Средоземно Море|Средоземното Море]], руската влада водела [[Панславизам|пансловенски]] надворешна политика и ги поддржувала [[Бугарија]] и [[Србија]]. [[Велика Британија]] од своја страна сакала да го спречи [[Руското Царство]] да излезе на [[Средоземно Море|Средоземното Море]] и залагала за зачувување на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] и ''статус кво''. Еден француски историчар во 1898 година истакнал: {{Цитат|'''Источното прашање долго било ограничено на односите помеѓу Османлиското Царство и христијанските европски земји. И не можело да биде поинаку бидејќи единствените проблеми со кој европските политичари се соочувале биле независноста на дунавските кнежевства или независноста на Грција, војната помеѓу Русија и Турција околу превласта во Црното Море, автономијата на Египет, Внатрешната организација и административните реформи на Османлиското Царство под европско влијание, дипломатските односи помеѓу христијанските сили и султанот...'''}} [[Австроунгарија]] имала агресивна политика кон [[Балканот]]. Откако [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] ја изгубиле [[Италија]], ''Монархијата'' немала основа за создавање на колнијално царство, [[Австроунгарија]] реално можела територијално да се прошири само на [[Балканскиот Полуостров]], нивна стратрешка цел е освојување на [[Солун]] и излегување на [[Егејско Море|Егејското Море]]. Од тактички причини, [[Хабсбуршка династија|Хабсбурзите]] се залагале за зачувување на [[Отоманското Царство]] со цел добивање на време за остварување на своите планови. Една од главните цели на [[Италија]] е да недозволи некоја од големите сили да добие пристап на [[Јадранското Море]]. [[Германско Царство|Германија]] се стремело за зачувување на суверенитетот и инегритетот на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] со цела да ја претвори во своја колонија. === Македонско прашање === {{Главна|Македонско прашање}} [[Податотека:Ferdinand of Bulgaria.jpg|Фердинанд I|мини|лево|150п]] [[Податотека:Makedonien ethnisch (1892).JPG|thumb|350п|десно|Македонското население според австриска статистика]] Кон крајот на 19 и почетоко на 20 век, особено било актуелно [[Македонско прашање|Македонското прашање]] околу кое се кршеле копјата на балканските држави. [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Грција]] имале свои [[Странски пропаганди во Македонија|пропаганди на територијата на Македонија]] со цел да биле придобијат што повеќе т.н. „национални приврзаници“ кои би се искористиле како „внатрешни сојузници“ и оправдувачки фактор за територијалните претензии на балканските држави кои ги имале кон Македонија. Покрај пропагандната дејснот, била водена и жива дипломатска активност по ова прашање. {{Цитат|'''Грчкиот премиер Трикупис во 1899 година повеќе мислел на грчко-турска војна, отколку на балкански сојуз. Според него, грчки соперник на Грција во Македонија била Бугарија. Тој сметал дека расплетот на македонското прашање ќе дојде по една голема војна по 3, 5 или 8 години. Трикупис сметал дека Македонија ќе биде грчка или бугарска, зависно од победникот во војната. Доколку победат Бугарите, ќе успеат да го словенизираат населението до Тесалија. Ако победи Грција, ќе ги направи сите Грци до Источна Румелија.'''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref>}} На [[6 април]] [[1896]] година, штотуку признатиот бугарски кнез [[Фердинанд I]] се сретнал со српскиот дипломатски претставник [[Владан Ѓорѓевиќ]]. Фердинанд ја истакнал потребата од [[српско-бугарски односи|српско-бугарско зближување]] за што главен проблем претставувале нивните спротивставени интереси во Македонија. Во разговорот, Фердинанд потенцирал дека додека [[Срби]]те и [[Бугари]]те се расправале за ''раженот'', ''зајакот сè уште бил во шума''. Во контекст на тоа Фердинанд истакнал: {{Цитат|'''Во Македонија, главната маса од населението ниту се Бугари, ниту Срби, туку Словени и христијани, кои зборуваат јазик подеднакво далечен или ако сакате подеднакво близок на српскиот и на бугарскиот јазик, но, јазик, кој е посебен дијалект, ако не и посебен јазик. Наместо да се караме околу тоа, дали тој е дијалект на српскиот или бугарскиот јазик, ние треба заеднички да работиме и тоа овде (Цариград б.н) кај нашиот заеднички татко Султанот, за да им даде на своите верни поданици во Македонија такви реформи кои ќе им осигураат човечки живот и културен развиток... Ако тоа се реши, културата на Македонците ќе го реши прашањето кое што никоја сила не може да го реши, па дури ако Србите и Бугарите поради тоа ја фрлаат на коцка својата државна егзистенција'''<ref name="AMF CARI">'' Државен архив на Репубилка Македонија (ДАРМ), ф. Политичко Одделени (ПО), мф.446, Пов. Но. 228, Цариград, 26. III 1896.''</ref>}} Тој понудил формирање на сојуз во кој, според него, требало да влезат [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]], но бил против влегувањето на [[Грција]], сметајќи дека таа сака да го искористи српско-бугарскиот антагонизам и да приграби голем дел од [[Македонија]]. На [[1 март]] [[1897]] г. во [[Софија]] пристигнал српскиот крал со својата делегација. Два дена подоцна бил потпишан договорот меѓу кралството Србија и кнежевството Бугарија, а договорот предвидувал: :''1) Двете влади договорно да ги разгледуваат прашањата од заеднички интерес на српскиот и бугарскиот народ во Османлиското Царство'' :''2) Ниедна од договорните страни, без претходна согласност на другата, да не презема ништо на политички и воен план што ќе го наруши постојното статус кво'' :''3) Додека заемно не се утврдат српските и бугарските интерси на национален, црковен и просветен план во Отоманското Царство, двете страни да не си пречат, туку заемно да си помагаат'' :''4) Со спогодбата да се запознае кнезот на Црна Гора и да се покани и тој да пристапи''<ref name="Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт">Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт...</ref> По потпишувањето на договорот, [[Србија]] постојано барала поделба на [[Македонија]] 50:50 и, според [[Белград]], териториите западно од реката [[Вардар]] требало да ѝ припаднат на [[Србија]] заедно со [[Скопје]] и [[Куманово]], а источно од [[Вардар]] на [[Бугарија]], додека [[Солун]] требало да се наоѓа под заедничка управа. Меѓутоа, српско-бугарските односи биле влошени поради бугарскиот трговски аген [[Димитар Ризов]] од [[Скопје]]. Во почетокот на 1899 година, [[Владан Ѓорѓевиќ]] во Париз имал средба со бугарскиот дипломатски претставник каде јасно истакнал дека Македонското прашање за Србија претставува ''борба за живот или смрт''. Тој исткнал дека ако Србија и Бугарија не се договорат околу [[Македонија]], тогаш Србите ќе си го земат она што им припаѓа. Овој став, од страна на [[Александар Обреновиќ]] му бил презентиран и на Шишманов, бугарскиот дипломатски претставник во [[Белград]]. Набргу потоа, Шишманов имал аудиенција кај Милан. Во текот на средбата, Милан истакнал: {{Цитат|'''Македонците лесно може да се амалгамираат со бугарскиот или српскиот елемент, бидејќи разликата меѓу двата јазика била многу мала... во Македонија можело да се сретнат чисти Срби или Бугари, но тие биле толку малку што не можат да го определат карактерот на Македонија, која од своја страна била словенска земја, ниту бугарска, ниту српска... Македонија требало да се подели помеѓу Бугарија и Србија.'''<ref>Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893-1903, Скопје, 2003.</ref>}} Поради развојот на македонското револуционерно националноослободително движење кон крајот на 19 и почетокот на [[XX век]] грчката влада во [[Атина]] сметала дека нејзините интереси во Македонија се згрозени, отука Грците искажале готовност во помагање на Османлиите за уништување на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]]. Во 1900 година, овој став во [[Цариград]] бил изнесен од Маврокордатис пред османлиските власти. Од своја страна грчкиот конзул во престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], Евгенијадис сметал дека Македонија треба да остане под османска власт сè додека грцизмот не успее таму да ја заземе власта. Во [[1903]] г., поради случувањата во [[Македонија]] дошло до влошување на односите меѓу [[Бугарија]] и останатите балкански држави. Францускиот амбасадор во [[Лондон]] - Кабон, по средбата со српскиот крал и романскиот дипломатски претставник, истакнал: {{Цитат|'''Романија, Србија и Грција имале желба да ја видат Бугарија на колена пред султанот, исто како што балканските земји сакале да ја видат Грција во една грчко-турска војна... христијанските народи на Балканот биле подготвени да се уништат меѓу себе, поради што прифаќале соработка со неверникот'''}} Српскиот крал на средбата со Кабон се искажал: ''против сите опции за Македонија. Против делење, против автономија, бидејќи не сакал да види реприза на Источна Румелија и против реформи спроведени од страна на големите сили... да види војна меѓу Бугарија и Турција, со што Бугарија би добила една лекција за наредните 25 години да не помисли да се меша во Македонија''. Во текот на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], црногорскиот кнез [[Никола Петровиќ Његош|Никола]] имал средба со бугарскиот дипломатски претставник во [[Цетиње]]. На оваа средба, кнезот истакнал дека [[Црна Гора]] може да покрене 50.000 војници против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], а [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]] би можеле заедно да изведат 500.000 војници. Меѓу другото, кнезот сметал на руска, англиска и италијанска помош и така би го решиле [[Македонско прашање|македонското прашање]] со делба или автономија. Во текот на [[1903]] г. дошло до затегнување на турско-бугарската граница. За да се нормализираат односите, во [[октомври]] [[1903]] г., во [[Цариград]] бил испратен [[Григор Начовиќ]]. Под притисок на големите сили, двете држави започнале преговори, а Фердинанд, под притисок на [[Германија]], се откажал од барањето за спроведување на реформи во [[Одринско]]. Од овие преговори произлегла [[Бугарско-турска спогодба]] од [[1904]] г. По [[Илинденско востание|Илинденското востание]] било евинденто дека македонскиот народ предводен од [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] тргнал по свој сопствен пат кој не се вклопувал во визиите на балканските држави за иднината на Македонија. Отука тие ја засилиле вооружената пропагандна и започнала т.н [[Борба за Македонија]] која траела сè до [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]]. Овој конфликт е кулминацијата од дејствувањето на трите поголеми пропаганди во [[Македонија]], кој работеле за остварување на националистичките планови на нивните држави, а од другата страна била [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], таа се залагала за самостојно работење и борба за извојување на човекови права и [[слобода]] преку едно внатрешно востание. Врховистичките, грчките и српските чети ја имале поддршката на [[Бугарија]], [[Грција]] и [[Србија]], а грчките чети, поради отворениот Турцизам, ја имаале наклонетоста и на самата [[Отоманско Царство|Империја]], но андартите често се откажувале од помошта на османлиската војска и се здружувале со четите на [[Српско четничко движење|Српското четничко движење]]. На територијата на [[Македонија]] грчките чети се судрувале и со [[Власи]]те кај кој била силна романската пропаганда како и со дејците на албанското националноослободително движење. Во текот на [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] во [[Македонија]], според турските извори, имало околу 110 чети на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]], 80 андартски чети, 20 српски и 8 влашки чети. === Босанска криза === {{Главна|Босанска криза}} Во [[1908]] г., австрискиот министер [[Алојз Лекс фон Ерентал]] ја анектирал [[Босна и Херцеговина]]. Оваа област, врз основа на [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]], била под австриски мандат, но формално-правно таа сè уште била дел од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]<ref>[http://92.55.94.23/learn/docs/9525f834-88d6-48c1-af92-ce14e030bcbc.pdf THE BALKAN WARS 1912–1913]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Областа била анектирана без консултации со останатите големи сили. Франц Јосиф I во царска прокламација од 7 октомври 1908 истакнал: {{Цитат|'''Кога пред едно поколение Нашата Војска ја прекорачи Вашата земја, дедено ви е Вам уверување, дека не дошле како душмани, туку како Ваши пријатели со цврста волја, да ги отстранат сите зла, кои Вашата татковина со години тешко ја притискале. Овие зборови, дадени Вам во оној сериозен момент, чесно е одржана. Нашат влада отсекогаш сериозно се трудела во мир и законитост внимателно да работи, а на Вашата татковина да ѝ донесе среќна иднина...'''<ref>Иван Божић, Сима Ћирковић, Милорад Екмечић, Владимир Дедијер, Историја Југославије, Просвета, Београд 1972. — скуп слика између страна 368-369. Чланак написан на основу факсимила објављене прокламације.</ref>}} Кралството [[Србија]] од стратешки интереси имала територијални претензии кон оваа област. [[Србија]] извршила мобилизација и ја повикала [[Русија]] на помош, [[Австроунгарија]] се обратила кон [[Германија]]. Со тоа е создала првата криза која ја тресела [[Европа]] во почетокот на [[XX век]]. [[Русија]] била подготвена да влезе во војна, но под влијание на [[Франција]] се откажала од таквата намера. Во целата криза била вовлечена [[Бугарија]] и кнезот Фердинанд. На [[Австроунгарија]] ѝ бил потребен сојузник на [[Балкан]]от, кој би ја неутрализирал [[Србија]] во евентуална војна и [[Виена]] го избрала Фердинанд. Неколку дена пред самата анексија, во [[Виена]] биле водени тајни преговори меѓу [[Фердинанд I|Фердинанд]] и [[Франц Јосиф]]. Кнезот прифатил да биде австриски сојузник, под услов да се прогласи за цар и [[Бугарија]] да стане независна држава<ref>Guy Gauthier, Les Aigles at les Lions, Histoire des monarchies balkaniques, Éditions France-Empire, 1996.</ref>. Условите биле прифатени. По извршената анексија, Србија своите територијални апетити можела да ги задоволи само кон југ ([[Македонија]]) и југозапад ([[Албанија]]). ===Албанско национално движење=== {{Главна|Албанско национално движење}} [[Податотека:Hasan Pristina.jpg|150px|мини|лево|Хасан Приштина]][[Податотека:Albanski vilajet.png|300px|мини|десно|Албански вилает]] Со потпишувањето на [[Санстефански мировен договор|Санстефанскиот мировен договор]] било предвидено еден дел од предели во кои живеело албанско население да им се отстапи на [[Бугарија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. По [[Берлинскиот конгрес]] дошло до појава на албанското национално движење. Во цела Албанија биле организирани масовни протести. Против овој договор биле и големите сили и затоа решиле да направат исправка на Берлинскиот конгрес. Во ваква напната состојба во Албанија се барала организација на сите сили за одбрана на албанските етнички области од распарчување. За таа цел се јавила потреба од создавање на единствен центар за организирање на албанските активности. На [[10 јуни (настани)|10 јуни]] 1878 година во [[Призрен]] била формирана [[Призренска лига|Албанската лига]]. Албанските патриоти мислеле дека организираното ослободително востание и прогласување на независност на Албанија е единствен начин да им се спротивстават на балканските држави и големите сили. На собранието на Лигата била донесена одлука да се известат Големите сили дека Албанскиот народ е решен да не дозволи поделба на неговата територија и дека е подготвен веднаш да преземе мерки за практично реализирање на автономија на Албанија и соединување на вилаети каде што живееле Албанци. По предавањето на [[Улцињ]] на [[Црна Гора]], [[Високата Порта]] почнала да се подготвува да ја ликвидира Призренската Лига. Албанците кои барале автономија Султанот ги прогласил за најопасни непријатели на Османлиското Царство. Во декември 1880 г. на Косово започнале албански вооружени напади против османлиската администрација. Во почетокот на 1881. г. бил организиран вонреден собир на Лигата во [[Призрен]] на кој учествувале само оние кои ја поддржувале програмата за автономија. Собирот решил да ги раздолжи од своите органи оние кои не ја поддржувале автономијата. По прочистувањето на своите редови Лигата прогласила ''Привремена влада'' на чело со [[Имер Призрени]] - претседател, а за потпретседател бил избран [[Шаип Спахиу]]. По формирањето на Привремената влада, биле формирани и редовни воени сили како и нова администрација во ослободените краишта. [[Податотека:Shkup1912.jpg|300px|мини|десно|Албанските востаници во Скопје]] Воените сили биле под команда на Сулејман Вокши. Во јануари 1881 г. силите воспоставиле контрола на Косово и на одделни региони од северозападниот дел на Македонија. Но, во април 1881 г. османлиските војски ги разбиле војските на привремената влада и извршиле невиден терор на Косово и во цела Албанија. Илјадници Албанци биле уапсени и казнети со тешка робија, меѓу нив и Абдул Фрашери, член на Привремената влада. [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од 1908 година, повторно ги раздвижила [[Албанци]]те. На Балканот, Албанците поради изгубените привилегии кренале две поголеми востанија<ref>[http://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft7n39p1dn&chunk.id=introduction&toc.depth=1&toc.id=introduction&brand=ucpress Arabs and Young Turks - Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918, Hasan Kayalı, UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS, Berkeley · Los Angeles · London, © 1997 The Regents of the University of California]</ref><ref name=autogenerated1>[http://www.zvrk.rs/Mskola/Istorija/srpskaistorija/balkanski%20ratovi/index.htm Vladimir Ćorović, Istorija Srpskog naroda, (1885-1941), Balkanski ratovi]</ref>. Првото востание било кренато во 1910 година, а второто во јануари 1912 година. Албанците особено биле незадоволни од: ''зголемување на даноците, обврзна воена служба и разоружување на цивилното албанско население''<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://dedgjoluli.org/history1911uprising.php |title=The Highland Uprising of 1911 - Romeo Gurakuqi, University of Shkodra "Luigj Gurakuqi" - Department of History, Phoenix Shkodra 2002 |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725223246/http://www.dedgjoluli.org/history1911uprising.php |url-status=dead }}</ref>. Првото поголемо востание кое било кренато во пролета 1910 година, било задушено од казнена младотурска експедиција предводена од Шефкет Торгут Паша. Првото востание било помогнато од [[Црна Гора]] и [[Бугарија]]. Второто востание започанло во јануари 1912 година, со пари и оружје помогнале [[Србија]] и [[Црна Гора]]<ref>[http://www.rastko.rs/cms/files/books/474e828f5a0ad СРБИЈА, ЦРНА ГОРА И КОСОВО – ПРЕГЛЕД 1878-1914]{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Востанието било предводено од Општ вистанички комитет, а водачи на востанието биле [[Хасан Приштина]], [[Бајрам Цури]], [[Неџиб Драга]], [[Риза Бег Креизи]] и други. Најважните востанички барања биле: обединување на четирите вилаети (Косовскиот, Скадарскиот Јанискиот и Скопскиот) во еден Албански вилает<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |title=Intervju Dr. Slavenka Terzića |accessdate=2012-11-07 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125072917/http://www.srpskaanalitika.com/arhiva-3-2008.html |url-status=dead }}</ref> и Албанците да добијат поголеми политички права во однос на неалбанското христијанско население. Востанието ја принудило [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] да прифати спроведување на 12 од 14 барања на албанските востаници. Повторното деградација на христијанското население како граѓани од втор ред во [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], од страна на балканските држави било искористено како еден од поводите за започнување на Првата балканска војна. == Дипломатски подотовки == {{панорама|Panorama of Saint Petersburg from Palace Bridge.jpg|1000px|Поглед на [[Нева]] во Санкт Петербург}} {{quote|'''Од почетокот на влошувањето на кризата на Балканот следниве две точки јасно се истакнати на царското министерство: 1. Дека избувнувањето на војната на Балканот е готово неизбежно 2. Неопходно е да се стори сè за мирот во регионот, треба истовремено да се преземат мерки за локализација на војната во случај на негово избивање. Дури кога ќе бидат постигнати овие две цели, можеме да очекуваме директен контакт со виенскиот кабинет... Ако и понатаму продолжиме со проценка на овие значајнио акции, прво мора да укажеме на декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво и друго, мора да бидеме свесни на следните фактори: Општо е познато дека оваа декларација била нераскинливо поврзана со уште еден фактор - дека и големите сили ќе преземат одговорност за успехот на реформите. А кој ги спречи во тоа? Балканските земји. Не, тие само спроведоа истражување за значењето на договорените гаранции. Всушност било сосема спротивно. Големите сили не барале од Турција таква декларација и Турција одговорила дека нема да дозволи странска интервенција и дека сама ќе ги спроведе потребните реформи. Така што второто прашање кое се однесува на декларацијата - спроведување на реформите од страна на големите сили - останало нерешено поради Турција, која не дозволувала странска интервенција. Ова, по нашето мислење, ја поништува декларацијата за неповредливост на територијалниот статус кво, ние нема да бидеме препрека на балканските земји по ова прашање. Ако се размислува на овој начин, прашањето за статусот кво не е за нас од пресудно значење, во случај на негово кршење треба да се истакне следното: 1. Недостаток одинтерес на големите сили за територијално ширење 2. Како компезација, принцип на рамнотежа помеѓу балканските земји заоснован врз договорите кои претходеле на нивниот сојуз...'''|''Сазонов, Сергеj Димитриевич''|''Циркуларно писмо до руските претставништва во странство''<ref>Balkanski rat ili Ruska narandžasta knjiga, str. 19.-21.</ref>}} ===Улогата на Русија=== Анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]] бил силен удар за Србија која со доаѓањето на [[Петар I Караѓорѓевиќ|Петар Караѓорѓевиќ]] на српскиот престол, ги прекинала блиските врски со [[Виена]]. Српските националисти, во претходниот период, се надевале дека [[Босна и Херцеговина]] ќе стане дел од српската држава. Меѓутоа со анексијата таквите желби сè помалку имале реална основа. Настанала вистинска криза. Српските водачи се свртеле кон [[Руското Царство]] за помош. Меѓутоа руската влада не била во можност да ѝ помогне на Србија и српските водачи биле принудени да го изменат првобитниот став кон анексијата и да дадат уверување дека Србија: ''ќе ја смени актуелната политика кон Австроунгарија и... од сега со неа ќе живее во добрососедски односи''<ref>Barbara Jelavich, St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814-1974, Bloomington: Indiana University Press, 1974, страна 266-265</ref>. Барбара Јелавич истакнува: {{Цитат|'''Дури и посеризозен бил потикот на Русија им го дала на балканските држави за започнување преговори за создавање на меѓусебен сојуз. Руската цел била да се создаде фронт против Хабсбуршката Монархија, а не да испровоцира војна или крајна поделба на османлиските области во Европа. Сепак, со активна помош на дипломатски претставници, балканските влади потпишале серија документи, што, всушност, претставувале сојузи насочени против Османлиското Царство...'''}} [[Босанска криза|Босанската криза]] била понижувачка за Србија и Русија. Од тој момент, [[Руското Царство]] ја менува својата позиција кон [[Виена]] и ја напушта политиката на соработка со [[Австроунгарија]]. Русија отогаш била подготвена да договара и да поддржува политика на повторно отворање на т.н [[Источно прашање]]. Но, Русија имала за цел да создаде фронт против [[Австроунгарија]], а не да потикне војна или поделба на османлиските провинции на Балканот. Меѓутоа, со активна поддршка на руската дипломатија, балканските држави потпишале серија на документи со кој всушност се создал [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] против [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]]. === Балкански сојуз === {{Главна|Балкански сојуз}} [[Податотека:Occupied territories in the Balkans, end of April 1913.png|350px|мини|десно|Територијалните придобивки на балканските држави по Првата балканска војна и линијата на разграничување според предвоениот таен договор меѓу Србија и Бугарија]] Содавањето на еден Балкански сојуз бил дамнешна желба. Бугаринот [[Иван Вазов]] истакнал: {{Цитат|'''Балкански сојуз е два збора за кои од целото свое срце посакувам да добијат тело и крв, и што поскоро да станат стварност. А зошто сè уште не станале стварност. За тоа има многу причини: грешки од нашата историја (и српски и бугарски), и блиски и далечни, недостаток на зрели политички мисли меѓу оние кои управуваат со судбината или со нашите две држави, склоност кон судири и соперништво типично само за Словените. Како што се гледа, има многу препреки за реализација на оваа идеја. Треба да вооружи со храброст за меѓусебни остапки, ни треба храброст за меѓусебни остапки да ги заборавиме сите себични национални интереси и да мислиме само на едно: дека и бугарскиот и српскиот народ ќе бидат слободни, моќни само во братски марш напреди во цврст политички сојуз...'''<ref>Balkanski rat u slici i riječi, br. 6, 24. feb. (9. mart) 1913.</ref>}} Обидите за создавање на сојуз помеѓу [[Бугарија]] и [[Србија]] започнале уште пред стивнувањето на [[Босанска криза|Босанската криза]], која била предизвикана од анексијата на [[Босна и Херцеговина]] од страна на [[Австроунгарија]]<ref>Стр. Димитров, стр. 300-304.</ref>. Преговорите се одолговлекувале три години (1909-1911) поради Македонија. [[Софија]] и [[Белград]] не можеле да се договорат околу поделбата на оваа османлиска провинција. [[Руското Царство]] посредува во српско-бугарските преговори и обидот за постигнување на договор, меѓутоа руските дипломати одбиле да ѝ дадат на Бугарија гаранции во случај на романски напад<ref>Стателова, стр. 407-408, 410-413.</ref>. Меѓутоа, неколку околности ги забрзуваат преговорите и ја потикнуваат војната: * Обидите на бугарската дипломатија да издејствуват од [[Цариград]] прекин на прогонството врз македонското егзархиско население, пропаднале<ref>Стателова, стр. 409-410, 422-423.</ref>. * Неуспешните обиди на бугарската дипломатија биле повод за [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] да започне борба против Младотурската власт преку терористички методи со извршување на т.н [[Магарешки атентати]]. Со атентатите и со очекуваните последици од нив се сакало да се вознемири и пробуди европското јавно мислење против Турците. * Во септември 1911 година избувнува [[Турско-италијанска војна|Турско-италијанската војна]]. Конфликтот го одвлекол вниманието и силите на [[Отоманското Царство]] од [[Балканот]] за заштита на својата провинција [[Либија]]. Релативно брзо по анексијата на Босна и Херцеговина уште една голема сила, овој пат [[Италија]], го прекршила принципот на ''статус кво'', односно зачувување на суверенитетот и интегритетот на Отоманското Царство<ref>Стателова, стр. 423-424.</ref>. * Во летото на 1912 година, албанските востаници ги освојуваат [[Косово]] и [[Скопје]]. Османлиската влада е принудена на отстапки кон албанските барањата за автономија. Можноста од албанска контрола врз Косово и Македонија, ги потикнува балканските сојузници да ги забрзаат воените подготовки и постигнување на меѓусебен договор<ref name="eld3-5">Елдъров, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 3-5] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 44]</ref>. На [[29 февруари (настани)|29 февруари]] 1912 година Бугарија и Србија го склучуваат [[Српско-бугарски договор]], кои во следните месеци бил зацврстен со [[Воена конвенција кон српско-бугарската спогодба|Бугарско-српска воена конвенција]] потпишан помеѓу генерал штабовите на двете држави. Одделно од Србите, владата на [[Иван Гешов]] влегла во преговори со [[Грција]], кои резултираат со [[Бугарско-грчки договор|Бугарско-грчкиот договор]] од [[16 мај (настани)|16 мај]]. Неколку дена пред почетокот на воените дејствија [[Софија]] и [[Атина]] договараат и меѓусебна воена конвенција. Во меѓувреме, во август, е постигнат Бугарско-црногорски договор<ref>Стателова, стр. 434-438, 442-443.</ref>. Кон крајот на летото на 1912 година се направени последните обиди за спречување на вооружениот конфликт. На [[25 септември (настани)|25 септември]], кога мобилизацијата на војските на балканските земји веќе е во тек, [[Австроунгарија]] и [[Руско Царство|Русија]] издаваат декларација во која ги предупредуваат дека нема да дозволат промена на границите на Балканот, и ветуваат дека ќе ги обноват напорите за реформи во Македонија. Следниот ден црногорската војска ја напаѓа Скадарската тврдина. На [[30 септември (настани)|30 септември]], Бугарија испраќа нота од името на балканските сојузници во која ја повикува османлиската влада да обезбеди во рок од шест месеци автономија на етничките малцинства во империјата. Како одговор на ова барање, Цариград им објавил војна на сојузниците на [[4 октомври (настани)|4 октомври]]<ref name="karneg46">Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava1_3.html стр. 45-46]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 20-21.</ref>. Бугарија и Грција на [[5 октомври (настани)|5 октомври]] и објавиле војна на империјата, а Србија два дена подоцна<ref name="EB1-188-189"/> == Воени подготовки == {{панорама|NSRW Balkans15.jpg|900px|Османлиски војници}} {{quote|'''Балканските држави сигурно не тргнуваат во војна за да добијат нешто од ветувањата за реформи во Турција, туку со надеж дека ќе добијат политичка полна автономија за христијанските провинции или барем донекаде територијално да се прошираат... Конечниот успех на балканските држави ќе зависи секако од нивната воена подготвеност и во пронаоѓањето на заеднички интереси. Ако тој сојуз е создаден на солидни темели успехот ќе му биде сигурен, а ќе може да се спротивстави како една целина, како една власт, на сите обиди однадвор. '''|''Обзор, згребски дневен лист''|10 октомври 1912<ref>„Обзор“, који је излазио измеѓу 1860. и 1941, био један од најчитанијих дневних листова у Загребу. Кад су избили балкански ратови, уредник је био Славко Водварка.</ref>}} ===Демографски и економски потенцијал. Односот на силите=== Балканските сојузници биле мали држави, кои финансиски зависеле од големите европски земји ([[Франција]], [[Германија]], [[Австроунгарија]]), со аграрна економија (со исклучок на Грција, која била ориентирана исклучиво кон надворешната трговија) и неразвиена индустрија, неспособна да издржи долготрајна војна. Последното особено било видливо за време на војната, кога бугарската и другите сојузнички армии немаат доволно облека, муниција и сл.<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 67-72.</ref> Османлиското Царство има слични економски и финансиски слабости. Империјата по бројот на населението и површината на територијатабилае надмоќна во однос на балканските држави, меѓутоа таа предност била кородирала од слабата администрација, националните судири, слабата економија и недоразвитата транспортна мрежа<ref>Балканската война 1912-1913 (ДВИ 1961), стр. 73-74.</ref>. ==== Зголемување на балканското население 1878-1912 ==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Датум на пописот ! style="text-align: left;" | [[Романија]] ! style="text-align: left;" | [[Бугарија]] ! style="text-align: left;" | [[Србија]] ! style="text-align: left;" | [[Грција]] |- |align=left|1878 - 1879 || 4.486 || || || 1.679 |- |align=left|1880 || || 2.823 || || |- |align=left|1884|| || || 1.902|| |- |align=left|1887|| ||3.154 || || |- |align=left|1889 - 1890||5.038|| || 2.162|| 2.187 |- |align=left|1892|| ||3.311|| || |- |align=left|1894||5.406 || || || 714.000 |- |align=left|1895 - 1896|| || || 2.312||2.434 |- |align=left|1899 - 1900||5.957||3.744||2.494|| |- |align=left|1905|| ||4.036 ||2.689 || |- |align=left|1907|| || || || 2.632 |- |align=left|1910|| ||4.338 || 2.912|| |- |align=left|1912||7.235<ref>Jackson-Lampe, str. 166.</ref>|| || || |- |} ==== Буџетите на балканските држави 1898-1912 ==== {| class="wikitable" |- ! align=left rowspan=2| Години ! align=left colspan=3| [[Романија]] ! align=left colspan=3| [[Бугарија]] ! align=left colspan=3| [[Србија]] ! align=left colspan=3| [[Грција]] |- align=left | '''Приходи'''|| '''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' || '''Приходи'''||'''Расходи''' ||'''П-Р''' |- align=right |'''1900''' ||210 ||237 ||-27 ||81 ||96 ||-15 ||75 ||84 ||-9 ||120 ||109 ||+11 |- align=right |'''1905''' ||308 || 263 || +45 ||128 ||125 ||+3 ||95 ||87 ||+8 ||130 ||116 ||+4 |- align=right |'''1910''' ||583 || 525 ||+58 ||81 ||198 ||-17 ||126 ||128 ||-2 ||175 ||141 ||+34 |- align=right |'''1911''' ||644 ||533 ||+111 ||199||181||+18 ||140||125 ||+15 ||240 ||181 ||+59<ref>Jackson-Lampe, p. 234.</ref> |} ====Човекови ресурси за време на балканските војни 1912-1913&nbsp;г.==== {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Страни ! style="text-align: left;" | Површина (км<sup>2</sup>) ! style="text-align: left;" | Население (1912 г.) ! style="text-align: left;" | Воени резерви |- |align=left|[[Бугарија]] || 96.345 || 4.430.000 || 714.000 |- |align=left|[[Србија]] || 48.303 || 2.910.000 || 400.000 |- |align=left|[[Грција]] || 63.211 || 2.630.000 || 300.000 |- |align=left|[[Црна Гора]] || 9.000 || 247.000 || 30.000 |- |align=left|'''[[Балкански сојуз]]''' ||'''216.859'''|| '''10.217.000''' || '''1.444.000''' |- |align=left|'''[[Османска Империја]]''' ||'''2.983.000'''<ref>Г. Георгиев, Лјудски ресурси замалја које су судјеловале у Балканском рату 1912.-1913..</ref> ||'''24.800.000''' || '''1.000.000''' |} === Мобилизција и планови на Османлиското Царство === [[Податотека:Abdullah Pasha.jpg|150px|мини|лево|Абдула Паша]][[Податотека:Ottoman flag.svg|350px|мини|десно|Знаме на Османлиското Царство]]{{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 350 |image1 =Ottoman troops in retreat from Lule Burgas across the bridge at Karisdiran.jpg|caption1 =Османлиски војници <br> |image2 =Ottoman redif soldiers.jpg| caption2 =Османлиски редифи <br> |image3 =Barbaroshayreddin.jpg| caption3 =Барбароса Хајредин <br> | image4 = | caption4 =<br> }} Во моментот, кога балканските сојузници ги мобилизирале своите војници, дел од османлиските сили веќе биле мобилизирани за војната против [[Италија]]. На 10 и 12 септември, османлиската власт извршила делумна мобилизација во своите европски провинции: Тракија, Македонија, Косово и Албанија, а на 18 септември е прогласена општа мобилизација<ref>ВБТ, т. I, стр. 312-313.</ref>. На 5 октомври, кога Бугарија и Грција извршиле напад врз Османлиското Царство, во [[Лозана]] бил склучен мировен договор со [[Италија]]<ref>Encyclopedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/297469/Italo-Turkish-War ''Italo-Turkish War 1911-1912'']</ref>, со што османлиските власти можеле да се фокусираат на [[Балканот]]. Пред почетокот на Првата балканска војна, османлиските власти се соочувале со голем број на проблеми и војната со Италија, а воениот судир со четирите балкански држави за многумина во империјата бил неочекуван. Изет Фуад-паша истакнува: {{Цитат|'''Никој од нашето окружување не веруваше дека ќе има војна со Бугарија, а уште помалку со останатите четири балкански државаи. Сите и секаде говореа: „Тоа е блеф.“ Сепак, веќе долго ( б.н време) беше очигледно дека овие мали земји, заедно со Русија и Австрија, не смеат да ни дадат време да еден ден да станеме особено моќни. Ако режимот на Абдул Хамид опстанеше, до војна немаше ни да дојде бидејќи политичарите на тие мали и големи сили добро знаеја дека тој режим мошне брзо ќе доведеше до резултатите за кои тие сонуваа...'''}} Османлиската врховна комада сакала да мобилизира 750.000 луѓе. Меѓутоа, поради лошата организација и проблемите во транспортот (недостиг на персонал во железницата и на товарни животни), мобилизацијата и концентрацијата на воените сили се одвивале бавно во споредба со балканските држави<ref name="erick80">Erickson, стр. 78-84.</ref>. До почетокот на воените дејствија, османската власт и команда успеале да соберат 430.000 војници со 930 топови<ref>История на Българите: Военна история, том V, стр. 417.</ref>, а според други извори - само 300.000 војници<ref>Большая советская энциклопедия: [https://web.archive.org/web/20050514201151/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/092/584.htm ''Балканские войны 1912-1913'']</ref>. Во текот на воените дејствија, османските сили се искачиле на 570.000 војници и 4.000 топови<ref name="въчков-93"/>. Османлискиот план за војна против балканските сојузници предвидувал: : 1) концентрација на главните сили на север против Бугарите и Србите во Тракија и Македонија; и : 2) одбранбени операции против Грција и Црна Гора, за кои биле одвоени послаби воени сили. Против бугарските сили во [[Тракија (појаснување)|Тракија]], требало да настапи '''Источната армија''' на чело со Абдула Паша. До 4 октомври оваа армија одвај броела 120.000 војници, наместо предвидените 320.000 војници според предвидениот план<ref>ВБТ, т. I, стр. 505-506.</ref>. Во оваа армија влегувале нецелосните сили на I, II, III, IV и XVII корпус, војници од ''Одринскиот утврден регион'' (шест дивизии и дополнителни сили), ''Самостојната коњаничка дивизија'' и ''Крџалискиот одред''. Според османлискиот план, до завршувањето на концентрирањето на Источната армија северозападно од [[Виза]], Одринската тврдина требало да ја заштити оваа османлиска армија од бугарските сили. Крџалискиот одред кои се состоел од две дивизии и еден полк, ја зазел реката Арда и требало да ги пресече бугарските сили од пристапот кон [[Егејското Море]] и на тој начин да ги заштити комуникациите помеѓу [[Цариград]] и [[Македонија]]. Османлискиот план за воени дејствија предвидувал опколување и странични напади врз бугарските сили меѓу Тунџели и Странџа<ref name="erick80"/>. [[Податотека:Ali Riza Pasha.jpg|150px|мини|лево|Али Риза Паша.]] Планот предвидувал доколку османлиските сили успешно се пресметаат со бугарските војски, да се преземе офанзива врз Царството Бугарија по двата брега на реката [[Марица]], освојување на Хасково и Трново со Сејмен (Симеоновград), како и потиснување на бугарската армија кон север во правец на [[Стара Планина]]<ref>ВБТ, т. I, стр. 428-429.</ref>. Меѓутоа, османлискиот план не го предвидел настапувањето на Третата бугарска армија во правец на [[Лозенград]]<ref name="erick80"/>. Против српско-бугарската офанзива во Македонија била сконцентрирана '''Вардарската армија''' на чело со [[Зеки Паша]], кој сметал дека главниот српски напад ќе биде извршен во правец на [[Врање]]. Отука, Зеки Паша ги собрал своите главни сили (V, VI и VII корпсус - вкупно околу 58.000 луѓе) за против напад во реонот [[Штип]] и [[Куманово]]. '''Струмскиот корпус''' во јачина од 28.000 војници.<ref name="vbt1-511">ВБТ, т. I, стр. 511.</ref>, трбало да изврши помошен напад во [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] против Втората сојузничка армија и на тој начин д аго обезбеди десното османлиско крило во борбите околу [[Куманово]] и [[Врање]].<ref>Erickson, стр. 173.</ref><ref>Hall, стр. 47-48.</ref> Против грчките сили требало да се спротивстави '''Јанискиот корпус''' во јачина од 22.000 војници под команда на Еасат Паша кој имал задача да ги одбрани Епир и Јужна Албанија. VIII корпус во јачина од 29.000 војници и под команда на Хасан Тахсин Паша го преградил преминот помеѓу [[Тесалија]] и [[Солун]]<ref>Erickson, стр. 214-216.</ref>. Во Северна Албанија во борбите против црногорските сили и одбраната на Скадар биле сконцентрирани 25.000 војници <ref name="vbt1-511"/>. Сите османлиски сили западно од реката [[Места]] ја формирале '''Западната армија''' под команда на [[Али Риза Паша]]<ref>Erickson, стр. 163-164.</ref>. За да се спротивстават на грчката поморска надмоќност, османлиските власти се обиделе да ги купат модерните германски оклопни крстосувачи ''Блухер'' и ''Молотке''. Меѓутоа, османлиските власти не можеле да си ја дозволата нивната висока цена и затоа се задоволиле со двата стари воени брод од класата ''Брандербург'', а двата брода биле именувани како ''Барбароса Хајредин'' и ''Тургут Реис''. Овие два брода и крстосувачите ''Хамидиие'' и ''Мисидије'' го сочинувале јадрото на Османлиската флота<ref>Erickson (2003), p. 131.</ref> до летото 1912 година, меѓутоа се наоѓале во тешка механичка состоја. Флотата имала задача да ги обезбеди османлиските комуникации во Црното, Мраморното и Егејското Море. Во почетокот на војната Отоманското Царство имала десет авиони. Два од нив се наоѓале во близината на [[Солун]], а другите осум биле стационирани во [[Сан Стефано]]<ref name="turav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/turk/turk.html ''Турецкая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. === Мобилизција и планови на Балканскиот сојуз === Балканскиот сојуз мобилизација на своите војници објавил на 17-18 септември<ref name="EB1-188-189">ЕБ, т. I, стр. 188-189.</ref>. Четирите балкански држави на оружје кренеале 1,2 милиони луѓе со околу 2000 топа<ref name="въчков-93">Въчков, стр. 93.</ref>. За вкупниот број на активни војници и офицери постојат повеќе разлини бројки од 632.000<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/02.html стр. 147]</ref> до 750.000<ref>Encyclopaedia Britannica: [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50300/Balkan-Wars ''Balkan Wars''] (21.04.2009)</ref>. Меѓутоа балканските држави имале проблем со транспортот на луѓе и опрема. Бугарскиот генерал [[Иван Фичев]] истакнува: {{Цитат|'''Неодамнешното истражување покажа дека нашата (б.н бугарската) железница нема да биде во состојба да одговори на војните потреби во случај на војна. Значи, нашите оперативни проекти тешко би можеле да се задоволат кога се земаат во предвит потребите за превозот за време на мобилизацијата и концентрацијата на војската на теренот. Поради краткото постоење на бугарското кралство, железницата не можела да го постигне својот полн развој и на тој начин да стане доверливо средство во одбраната на државата. Две товарни железнички пруги кои поминувале низ северена Бугарија и јужна Бугарија и трансбалканската пруга - Горна Ораховица, Трново, Стара Загора, станаа најважните пруги за воент транспорт во време на мобилизацијата. Технички гледано, нашите железнички пруги, кои биле градени исклучиво за потребите на трговијата, имаа многу недостатоци: остар нагиб, мал полупречник, мал број на станици, нема платформи за утовар на војните возови, незадоволувачки залихи на вода во најголемиот дел од железничките станици и многу мал број на скретници...'''<ref>Вълков, Г., Генерал Иван Фичев. Избрани произведения, София, 1988, Военно издателство</ref>.}} Прeдвоените договори на Бугарија, Србија и Грција предвидувале конкретни аранжмани за координација на активностите сојузниците, меѓутоа тие немале заеднички план за борбените операции, а секоја страна дејствува во зависност од потребите. Распределбата на балканските сили против империјата не била избалансирана и отука главниот товар против Турција паднал врз грбот на бугарската армија во [[Источна Тракија]]. Србите и Грците се насочиле своите војници во Западниот оперативен театар, кој поради оддалеченоста од центарот на османлиската држава е второстепен од воена гледна точка, но има огромно политичко значење, бидејќи од развојот на воените дејствија зависело кој ќе владее [[Македонија]]<ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 15-16] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. ==== Бугарија ==== [[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|350px|мини|Знамето на Царството Бугарија]] Бугарската армија била мобилизирана во втората половина на септември и броела околу 600.000 војници со 1.116 топови<ref>Крапчански, стр. 161</ref>. Редовните активните сили се состоеле од 336.000 војници и офицери, а останатите биле распоредени во волонтерски, гранични и други делови<ref>ВБТ, т. I, стр. 308-309.</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 39-41.</ref>. Од редовите на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]], [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|македонското револуционерно движење]] и бегалците од [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] кои не биле прифатени во редовната војска, било формирано [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското доброволство]] во јачина од 14.670 души.<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 269-273.</ref>. Во периодот помеѓу 4-8 октомври<ref name="IBD-II-53">Георгиев, Трифонов, стр. 53.</ref> биле формирани три главни бугарски армии: * '''Прва армија''' - 67.000 војници под команда на пешадискиот генерал Васил Кутинчев - распоредена на двата брега на реката Тунџели во реонот на Казалагач, а Штабот бил сместен во [[Јамбол]]. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 1-ва под команда на генерал-мајор Стефан Тошев, 3-та (генерал-мајор Иван Сарафов) и 10-та (генерал-мајор Стојо Брадистилов)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Втора армија''', командант генерал-полковник Никола Иванов, во состав две пешадиски дивизии (8-ма, на чело со генерал-мајор Димитар Кирков, и 9-та на генерал-мајор Радој Сираков) Хасковскиот одред и Коњаничката зборна бригада, распоредени во реонот на [[Трново]] Сејмен-Харманли<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11">ВБТ, т. II, стр. 10-11.</ref>. * '''Трета армија''' - над 83.000 војници, под команда на генерал-полковник Радко Димитриев - распоредена источно од [[Јамбол]], со седиште во Стралџа. Во нејзиниот состав влегувале три пешадиски дивизии: 4-та под команда на генерал-мајор [[Климент Бојаџиев]], 5-та (генерал-мајор Павел Христов) и 6-та (генерал-мајор Православ Танев)<ref name="EB1-188-189"/><ref name="vbt-II-10-11"/>. [[Податотека:Ivan Fichev.jpg|150px|мини|лево|Иван Фичев]][[Податотека:The Supreme Military Council in 1910 (Kingdom of Bulgaria).jpg|350px|мини|десно|Високиот воен совет на Бугарската армија во 1910 година. Седат во првиот ред од лево кон десно: ген. Волк Велчев, ген. Георги Агура, ген. Никола Иванов, ген. Данаил Николаев, ген.Васил Кутинчев, ген.Радко Димитриев, ген. Павел Христов; во вториот ред: ген.Иван Фичев, полк Георги Тодоров, ген. Вичо Диков, ген. Стилиjaн Ковачев, ген. Кирил Ботjов, полк Петар Марков, ген. Стефан Тошев, ген. Атанас Назламов; во третиот ред: полк Пантелеj Cenov, ген.Иван Сарафов, ген. Илија Димитриев, ген. Радован Сираков и полк. Симеон Jaнков]]. Конечниот план за бугарското офанзива во [[Одринска Тракија|Тракија]] предвидувал нанасеување на главниот удар со 1-та и 3-та армија во просторот меѓу [[Одрин]] и [[Лозенград]] со општо напредување кон [[Цариград]]. Бугарската команда сметала дека ќе постигне успех преку елементот на изненадување. Затоа армијата на Кутинчев е рапоредена напред, на еден премин на бугарско-турската граница, а војниците на Димитриев биле сместени зад позициите на Самостојната коњаничка дивизија на генералот Атанас Назламов. ''Втора армија'' имала задача да го опколи [[Едрене]] и со помош на Хасковскиот одред да удри кон Крџали. Општиот фрон кој требало да го покриваат трите бугарски армии бил со широчина ос 120 километри<ref name="EB1-188-189"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 12-13] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. За офанзивата во Западните Родопи и Пиринскиот крај бугарската команда подготвила една целосна дивизија и други делови. Родопскиот одред под команда на генерал Стилијан Ковачева, во јачина од 23.000 војници во сосотав на 2-а пешадиска дивизија, бил фокусиран врз турските сили во Тамрашкиот клин и долината на Места. Седмата рилска пешадиска дивизија во јачина од 37.000 војници под команда на генерал Георги Тодоров, кај [[Дупница]] и [[Ќустендил]] челкала наредба за офанзива по текот на долината на [[Струма]] во правец кон [[Солун]] <ref name="EB1-188-189"/><ref>Крапчански, стр. 181-182.</ref><ref>ЕБ, т. V, стр. 806.</ref>. Од [[22 септември (настани)|22 септември]], Бугарскиот генералштаб во соработка со Штабот на македонско-одринските доброволни чети започнал со префрлање на чети на османлиска територија, главно на просторот Македонија, со задача да извршуваат диверзански акции и прибирање на информации за местоположбата, бројот и составот на османлиските сили. Бројот на четите се искачил на 59. На територијата на Македонија веќе дејствувале неколку десетици чети на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]], а вкупниот број на четниците се искачил на 3.000 души<ref>Национално-освободителното движение на македонските и тракийските българи, том III, стр. 274-277.</ref>. Во октомври 1912 година бугарската борбен флота располага со наставниот команден брод „Надеж“ (тип „Авизо“ 717 т) и шест лесни торпедоносеци „Дрзки“, „Смели“, „Летечки“, „Шумни“, „Храбри“ и „Строги“ (97.5 т) - сите од француско производство<ref name="bvnamore">Балканская война на море, стр. 5-7.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 6-7.</ref>. Главните бугарски пристаништа [[Варна]] и [[Бургас]] биле заштитени со подводни мини. При објавувањето на мобилизацијата на [[17 септември (настани)|17 септември]] 1912 година бугарската војска располага само со два воздушни балони („Софија 1“ и „Годар“) и еден авион („Блерио XI“)<ref>Миланов, стр. 23, 24.</ref>. Во текот на војната бројот на авионите во бугарската армија достигнува 29<ref name="bulav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/bulgar/bulgar.html ''Болгарская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Врховен командант на бугарската армија бил бугарскиот цар [[Фердинанд I|Фердинанд]], но реално со целата бугарска армија командувале помошник-командантот генерал [[Михаил Савов]] и на началникот на Генералштабот генерал [[Иван Фичев]], кои се наоѓаале во [[Стара Загора]]<ref name="sazdlalk279">Саздов, Лалков, стр. 279.</ref>. ==== Србија ==== [[Податотека:P Bojovic.jpg|150px|мини|лево|Петар Бојовиќ]] [[Податотека:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|350px|мини|Знамето на Кралството Србија]] Пред самиот почеток на војната, во престолнината на [[Србија]] преовладувала општа воена атмосфера меѓу обичните граѓани и речиси сите ја посакувале војната. Србите биле заморени од неуспешните војни кои ги воделе во последните 50 години. Весникот ''Хрватско движење'' објавува: {{Цитат|'''Вчера се пренесе низ градот неповолна вест. „Мириса на мир!“ Говореа Белграѓаните, засолнувајќи го својот нос со марамче. Ако на Србинот му дадете да бира: мир или колера? - тој со своите две раце би ја зграбил колерата... Кога ќе започне војната? Сите прашуваат; тоа го знаат само ладниот ветер кои пири од македонската страна и министерските столови, кои долго во ноќта се осветлени од електричното светло, но никои од овие не сака да проговори...'''<ref>Hrvatski pokret, 9-31 oktobar 1912.</ref>}}. Српската држава мобилизира околу 366.000 луѓе со 544 топови, од кои околу 190.000 души биле во активната војска. Од овие сили биле формирани три армии и два самостојни одреда: * '''Прва српска армија''' - била сконцентрирана околу [[Врање]] (наијужниот регион на тогашна Србија, најблиску до Македонија). Таа е најсилната српска воена групација со приближно 90.000 борци. Тие формираале пет пешадиски дивизии (I Моравска, I Дунавска, I Дринска, II Дунавската и II Тимошка) и една коњаничка дивизија<ref name="vbt1-420">ВБТ, т. I, стр. 420-421, 500-501.</ref>. Главен командант бил српскиот престолонаследникот [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]], меѓутоа клучна улога имале генералите [[Петар Бојовиќ]] и [[Радомир Путник]]. * '''Втора сојузничка армија''' - составена од една српска (I Тимошка) и една бугарска (7-та Рилска) дивизија со вкупна јачина од 50.000 борци под команда на српскиот генерал [[Степа Степановиќ]]. Оваа армија била распоредена на територијата на Бугарија, во реонот помеѓу на [[Дупница]] и [[Ќустендил]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Трета српска армија''' - под команда на српскиот генерал [[Божидар Јанковиќ]] и во состав од три дивизии (I Шумадиска, I Моравска, II Дринска) и една бригада (со вкупно 60.000 војници). Оваа армија била распоредена во реонот помеѓу [[Куршумлија]] и [[Медвеѓе]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Ибарски одред''' - составен од I Шумадиска дивизија и други сили во вкупна јачина од 12.000 војници. Одредот бил распореден во околината на [[Кралево]] и требало да дејствува во правец кон [[Нови Пазар]] и [[Косовска Митровица]]<ref name="vbt1-420"/>. * '''Јаворски одред''' - состевен од една самостојна бригада со јачина од околу 8.000 војници. Одредот зазел уште позападни позиции, кон [[Пожега]]<ref name="vbt1-420"/>. [[Податотека:Radomir Putnik (Serbia; her people, history and aspirations, 1915).jpg|150px|мини|лево|Радомир Путник]] Српскиот врховнен командант [[Александар I Караѓорѓевиќ]], во консултации генералите [[Радомир Путник]] и [[Петар Бојовиќ]], при распоредувањето на српските сили тргнал од претпоставката дека Османлиите во почетокот ќе применат пасивна одбрана на своите албански и македонски територии, било оценето дека најдобрата одбранбена линија се протегала на потегот [[Врање]]-[[Куманово]]-[[Штип]], според српскиот план за дејствување кон оваа одбранбена линија требало да тргне ''Првата српска армија''. ''Втората сојузничка армија'' имала задача да ја обиколи оваа линија од запад преку [[Крива Паланка]] и [[Кочани]], a ''Трета српска армија'' требала да дејствува на североисток кон [[Приштина]] и [[Скопје]]. ''Ибарскиот одред'' требало да навлезе во [[Косово]], додека пак ''Јаворски одред'' требало да остане на својата позиција и да дејствува во случај ако [[Австроунгарија]] се вмеша во војната, подцна овој одред се вклучил во воените операции на територијата на [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]].<ref name="vbt1-420"/><ref>Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 13-14] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Српската воена авијација се состоела од само четири авиони кои своите воени дејствија ги започнале во последните денови на војната, при опсадата на [[Скадар]]<ref name="serbav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/serbia/serbia.html ''Сербская авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref>. Пред официјалното влегување на [[Србија]] во војната повторно биле активирани силите на распуштениот [[Српски комитет на четничка акција]] чии чети долги години воделе борби со [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Две недели пред преминувањето на границата од страна на српската регуларна армија, на територијата на Македонија биле активни повеќе српски четнички сили. Четничките сили го запоседнале [[Козјак (планина)|Козјак]] и со паралата ослободување и проторување на Османлиите, успеале да ги покренат речиси сите козјачки села во борбата против [[Османлиското Царство]]. Биле активирани повеќе познати војводи и четници, меѓу нив биле: [[Јован Грковиќ Гапон]], војводата [[Доксим Михаиловиќ]] од [[Галичник]], [[Спасе Павлов-Гарда]], [[Јован Довезенски]], [[Василие Трбиќ]], [[Јован Бабунски]], [[Јован Долгач]] и други. ==== Грција ==== [[Податотека:Constantineiofgreece.jpg|150px|мини|лево|Грчкиот престолонаследник Константин]] [[Податотека:Flag of Greece (1822-1978).svg|350px|мини|десно|Знаме на Кралството Грција]] Грчката држава пред почетокот на војната имала на располагање 125.000 војници, а од овие копнени сили биле формирани две армии. * '''Тесалиска армија''' (околу 100.000 борци на чело со грчкиот престолонаследник [[Константин I (крал на Грција)|Константин]]). Оваа воена групација била распоредена околу градот [[Лариса]], со задача - освојување на [[Солун]] преку јужна Македонија. * '''Епирска армија''' (13.000 војници на чело со генералот Константинос Сапундзакис), со задача - офанзива во [[Епир]] и [[Албанија|јужна Албанија]]<ref>Erickson, стр. 216; Hall, стр. 59.</ref>. Двете воени групаци заедно имале околу 250 топа<ref name="въчков-93"/><ref name="IBTrud418">История на българите, том V: Военна история, стр. 418.</ref>. Во последната фаза од војната, бројот на грчките војници се искачил на 215.000 души<ref>Карнегиева анкета [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/prilozhenie_Ib.htm стр. 366]</ref>. ''Тесалиската армија'' имала четири авиони. Во 1911-1912 година, грчката држава повторно ги активирала своите андартските чети кои се бореле против [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] во т.н [[Борба за Македонија]]. Кон крајот на август 1912 година во [[Македонија]] влегле андартските вооружени чети на [[Михаил Анагностакос]], [[Панајотис Пападзанетеас]], Александрос Занас и многу други. Нивната активност била насочена во околината на [[Солун]] и [[Халкидик]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |title=The Macedonian Struggle1903-1912.Pavingthe Way fortheLiberation Basil K. Gounari |accessdate=2012-12-01 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307110559/https://www.scribd.com/doc/49281820/The-Macedonian-Struggle-1903-1912-by-Basil-K-Gounaris |url-status=dead }}</ref>. Со формирањето на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и почетокот на Првата балканска војна, андартските чети активно се вклучиле ја помагале офанзивата на сојузничките армии. Меѓутоа, [[Грција]] била особено важен фактор на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]], поради релативно моќната морнарица. [[Бугарско-грчка воена конвенција|Бугарско-грчката воена конвенција]] од [[22 септември (настани)|22 септември]] 1912 година предвидувала, грчката флота на чело со адмиралот [[Павлос Кунтуриотис]]) да го спречи прееминувањето на османлиските војници од [[Мала Азија]] на [[Балканот]] преку [[Егејското Море]]<ref>Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 17-18] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. Грчката флота била поделена на две воени групации и една помошна, односно разузунувачка: [[Податотека:Averof Today2.jpg|350px|мини|десно|Грчкиот крстосувач - „Авероф“]] * '''Егејска флота''' : ''Воени бродови'' : 4 (Авероф, Спетсаи, Рибар, Хидра) : ''Уништувачи'' : 10 (Стрела, Безел, Ника, Наукратис, Војвода, Нова генерација, Аспис, Бура, Молња, Копје) : ''Разузунувачи'': 4 (Лав, Пантер, Орел и Сокол) : ''Торпедни чамци'': 5 (11, 12, 14, 15, 16) : ''Подморници'': 1 (Делфин) : ''Хидроавиони'': 1<ref name="grav">Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/av1ww/greece/greece.html ''Греческая авиация в Первой Балканской войне''] (от „Уголок неба. Авиационная енциклопедия“, 24.05.2009)</ref> : ''Mинери'': 1 (Марс) * '''Јонска флота''' : ''Парни воени бродови со артилерија'' 2: (Актион, Амвракија) : ''Парни корвети'': 4 (Αλφειός, Αχελώος, Πηνειός, Ευρώτας) : ''Mали воени бродови'' (Топовници): 3 (Α, Β, Δ) * '''Крстосувачка ескадрила''' :''Запленети бродови'': :: ''Комерцијални бродови'': 5 (Хесперија, Микале, Македонија, Атина, Аркадија) ::''Помошни бродови'': 3 (Αιγιαλεία, Μονεμβασία, Ναυπλία) ==== Црна Гора ==== [[Податотека:Skadar predaja zastave.jpg|мини|Предавање на Отоманското знаме на црногорскиот крал Никола I, во Скадар, 1913 година]] Во почетокот на војната, [[Црна Гора]] имала 30.000 војници и 140 топови<ref name="EB1-188-189"/>. Малку подоцна кон нив се приклучиле и околу 4.500 доброволци од [[Босна]], [[Херцеговина]] и други области на [[Австроунгарија]], населени со словенско население. Главната цел на црногорската армија е освојување [[Скадар]], со што би се обезбедила доминацијата на Црна Гора во северна [[Албанија]]<ref>Hall, стр. 55, 57.</ref>. За таа цел се определени три девизии со јачина од 22.000 војници (од вкупно четири дивизии) кои требало да ја нападнат главната тврдина преку северниот и јужниот брег на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]]. Четвртата дивизија и една бригада требало да дејствуваат кон [[Новопазарски санџак|Новопазарскиот санџак]] кои територијално ги одвојувал Црна Гора и Србија. Главен командант бил црногорскиот крал [[Никола I Петровиќ]], меѓутоа вистинската команда се наоѓала во рацете на началникот на црногорскиот генералштаб-генерал Лазаровиќ<ref>ВБТ, т. I, стр. 422-423.</ref><ref name="krivor1415">Криворов, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 14-15] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }}</ref>. === Воружување === [[Податотека:1626 - Salzburg - Festung Hohensalzburg - Repetier.JPG|200px|мини|лево]] [[Податотека:Mannlicher schoennauer 1903-14.jpg|мини|десно|350п|Mанлихерка]] Главно пешадиско оружје во Првата балканска војна била австриската пушка „Манлихер“ во неколку варијанти (во бугарската армија - примероци од 1888 и 1895 година], во грчката - „Манлихер-Шонауер“) и германската „Маузер“ (во османлиската и српската армија) Масовно била користена и Мартинката („Хенри-Мартин“) од страна на османлиските сили, а бугарските и српските војници ја користеле и „Берданката“, како и други модели со калибар меѓу 6,5 и 7,62 мм. Коњаницата била вооружена со карабини „Манлихер“ и „Маузер“. Балканските и османлиските војски биле вооружени и со тешки митралези „Максим“ (232 парчиња во бугарската армија), „Хочкис“ (420 османлиската армија), „Норденфелд“ и други модели. Артилеријата на завојуваните страни била произведена од француската фирма „Шнајдер“ и германската „Круп“. Во годините пред војната, „Шнајдер“ ги снабдува Бугарија, Србија и Грција со модерни полски и планински топови, главно во калибар 75-мм. (Во периодот 1897-1907 година трошоците на Бугарија за Шнајдеровото оружје се трипати поголеми отколку за германското и австриското. Меѓутоа најголемиот дел од артилеријата на балканските сојузници се состола од застарени топови. Истото важи и за османлиската армија, но по 1908 година, таа успева да набави над 800 модерни топови од фирмата „Круп“ (75 и 105-мм). == Воени дејствија до првото примирје (октомври - ноември 1912)== {{Triple image|center|Bulgarian Czar Ferdinand at Adrianople.jpg|320|Ac.balkanwar.jpg|320|Serbian and Montenegrin officers in Đakovica, 1913.jpg|320|Царот Фердинанд кај Одрин|Загинати бугарски војници во Одринско|Српски и црногорски офицери во Ѓаковица}} {{quote|'''На петти октомври беше одржана сеопшта молитва. Фердинанд ја прочита прокламацијата за објавувањето на војната, а Методије Кусевич, митрополит на Стара Загора, одржа говор. Се сеќавам на тие моменти како некој сон. Додека излегувавме од црквата, бевме длабоко погодени, но и понесени од воодушевувањето дека ќе победиме. Упорната борба за време на препородот која секогаш била хрбара и успешна - последниот пример е обединувањето на Источна Румелија и Кнежсетсвото Бугарија во 1885. - кое му донесе на бугарскиот народ огромна самодоверба, можам да кажам дури и нова вера во националниот оптимизам. Од друга страна, Шејново, Шипка и Сливница покажаа дека Бугарите останале неослабени и ја покажаа храброста по која нивните предци со векови биле познати. Пред себеси имавме силен непријател, меѓутоа ја потценивме неговата сила. Чудно, после пет векови под турски јарем, сега, откако владеевме со Турците во Бугрија само триесет и четири години, ги потценивме. Во Бугарија беше омилена приказната дека Турција е држава на умирање. Во печатот, султанот секогаш беше прикажуван како болен со повез околу окото. Во војската многу Бугари на вежбите во стрелање од пушка, пукаа во мета која имаше облик на кукла со фес на главата за да се уверат себеси дека султанот е донапред одредена жртва... '''|''Симеон Радев''|Тоа, што го видов}} Географските одлики и воено стратешките одлуки на противниците довеле до формирање на неколку театри на воените дејствија во периметар меѓу [[Цариград]], [[Варна]], [[Скадар]] и [[Арта]] (на Јонско Море). Обидите на османлиската воена команда да се стекне со стратегиска иницијатива во првите денови на војната не успеала, поради иницијативата ја диктирале балканските сојузници. Бугарската армија својот главен удар го нанесува во [[Источна Тракија]]. Бугарските и османлиските сили имале помали судири во [[Родопи]]те и Западна Тракија. Грчката и бугарската војска започанле со свое настапување кон [[Солун]], односно од север, по течението на реката [[Струма]] и од југ преку долината на [[Бистрица]]. Овие операции се поддржани од грчката флота во [[Егејското Море]]. Главниот дел од српската армија навлегува во [[Македонија]], оној дел кој подоцна ќе биде познат како [[Вардарска Македонија]]. Заедно со Црногорците, српските сили ги освоиле [[Санџак]] и [[Косово]] и си пробиле пат низ северна [[Албанија]]. Во [[Епир]], грчките и османлиските сили се бореле за тврдината [[Јанина]]. === Настапување на бугарските сили во Источна Тракија === Во [[Источна Тракија]], од почетокот на октомври па сè до затишјето на воените дејствија во ноември, помеѓу бугарските и османлиските војници се воделе три големи борби. Во текот на Лозенградската операција, 9-10 октомври, Источната османлиска армија на чело со Абдула Паша од [[Одрин]] и [[Лозенград]] започанала да настапува во правец на север. Абдул Паша испратил проглас во кој истакнал: {{Цитат|'''Браќа по оружје и земјаци, одлучивме да го поразиме непријателот кој гази по светата замја на нашата татковина. Утрешниот и задутрешниот ден ќе бидат најсветите деннови на Бајрам за секој муслиманин. Конечниот пораз на непријателите кои толку години ја вознемируваат нашата земја и нашиот народ, и не ги оставаат во мир нашите браќа кои во Бугарија, мора да се смета за света должност на секој муслиманин. Затоа секој офицер и секој братски војник треба да се бори до крај за спас на нашата татковина во која секоја стапка е натопена со крв нашите предсти. Спасот на нашата татковина и на нашиот народ ќе зависат од храброста и одлучноста која што вие ќе ја прикажете во следните два дена. Мој храбри и непоколебливи пријатели! Верувам дека желбата за освета која ја чувствувате во своите срца ќе биде гаранција дека ќе ја исполните својата должност... Напред, драги мои деца! Запамтете дека ве чека среќа на земјата и рај после смрта. Со нас е Алах како и мухамедовиот дух и молитвите на калифата земски - нашиот драг султан.'''<ref>В. Георгиев – Ст. Трифонов</ref>}} [[Податотека:First Balkan war.png|350px|мини|десно|Основни правци на сојузничката офанзива]] Но Источната османлиска армија не успеала да стигне до турско - бугарската границата кога Првата бугарска армија го одбила нападот и го блокира Одринскиот гранизон. Десното османлиско крило паднало под притисокот на Третата бугарска армија која извршила маневар кај [[Странџа]] и се нашла зад позициите на Источната османлиска армија. Главните борби се воделе кај селата Муратчал и Кајпа, Гечкинли, Селиолу, Ескиполос, Петра и Ериклер. Турските војнци почанле да ги напуштаат воените редови, а на 11 октомври, без борба бугарските сили ги окупирале [[Лозенград]]<ref name="peichev_224">Пейчев, стр. 224.</ref><ref>Атанасов, стр. 128.</ref><ref name="markov1.2">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_2.html 1.2. Преломната изненада Лозенград]</ref>. По освојувањето на Лозенград, бугарските сили не го продолжиле своето дејствување против непријателот кој се повлекувал. Оваа постапка им овозможила на османлиските сили да се реорганизираат и зад реката Караагач, која го попречувала патот кон [[Цариград]], да довлечкаат засилување. Новоформираната Прва источна армија ја зазела областа околу [[Лулебургаз]], а Втората источна армија се разместила во околината на [[Бунархисар]]. [[Податотека:Bulgarian light artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Бугарска лесна артилерија]] На 15 октомври, овие османлиски армии се судриле со Третата бугарска армија, која подоцна била поддржана од Првата бугарска армија. Борбата продолќила во следните шест дена со променлив успех од двете страни. Од двете страни имало повеќе од 40.000 загинати и ранети војници. Под команда на бугарскиот генерал Ратко Димитриев, бугарските сили постигнале решавачки успех со пробивот на центарот на османлиската одбрана<ref name="sazdlalk279"/><ref name="markov1.3">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_3.html 1.3. Битката между Бунархисар и Люлебургаз пречупва статуквото]</ref>. И по овој успех, бугарските сили повторно не започнале со гонење на Османлиите. На 24 октомври, Првата и Третата бугарска армија ја обновиле офанзивата во правец на [[Цариград]]. Два дена порано, новата османлиска влада на чело со Ќамил Паша побарала од Франција и Русија молба за посредување на примирје со Бугарија, но [[Фердинанд I]] го игнорирал османлискиот предлог, како и руското предупредување да не се напаѓа престолнината на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_5a.html 1.5. Високата порта моли за милост]</ref>. На 4 и 5 ноември, бугарските војски ја нападнале Чаталџанската утврдена позиција која се протегала од Црното и [[Мраморното Море]] на 40 километри западно од Цариград. Бугарската иницијатива пропаднала, а од бугарска страна загинале 12.000 војници<ref name="mark21">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_2_1.html 2.1. Бугарска иницијатива]</ref>. Во меѓувреме, на 9 и 18 октомври, бугарските сили кај [[Одрин]] ги одбиле двата обида на Османлискиот гарнизон. До средината на ноември, Втората бугарска армија целосно ја блокирала тврдината. Опсадата на Одрин траела следните четири месеци<ref>ЕБ, т. IV, стр. 695.</ref>. Успешната офанзива на бугарските сили во Тракија ја принудила османлиската воена команда да ги задржи засилувањата, кои првенствено требало да се испратат против српските и грчките сили, за одбрана на Тракија и [[Цариград]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 1, 4.</ref>. === Српското настапување во Македонија === [[Податотека:AlejandroDeYugoslavia--strickenlandserb00aske.jpg|150px|мини|лево|Александар I Караѓорѓевиќ]]На 7 октомври, Првата српска армија започнала офанзива од [[Врање]] и навлегла во [[Македонија]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 68.</ref>. Пред навлегувањето во Македонија, српските војници имале перцепција дека на оваа територија живеело српско населени, меѓутоа сотојбата била поинаква. Карнегиевата анкета дошла до заклучок дека: {{Цитат|'''Српскиот војник, како и грчкиот, црврсто верувал дека во Македонија ќе пронајде сонародници, луѓе кои го говорат неговиот јазик и кои ќе го поздрават со ''да живее''. Меѓутоа наишол на луѓе кои говореле поинаков јазик, кои извикувал ''ура!'' Или погрешно разбирал или ништо не разбирал. Теоријата за постоењето на српска Македонија и грчка Македонија која ја научил во младоста била погрешна. Но неговото патриотско убедување дека Македонија треба да биде грчка или српска, останало недопрено. Несомнено, Македонија за него била онаква каква што била во времето на Душан Силниот или во времето на визатинските цареви. Бугарските агитатори и активисти кај населението ја всадувале идејата дека се Бугари. Меѓутоа агитаторите треба да се протераат од земјата и таа ќе биде она што отсекогаш била, српска или грчка. Кој биле тие агитатори кои го принудиле народот да го заборави српскиот и грчкиот јазик? Најпрво, тоа биле свешениците, потоа учителите, и најпосле, револуционерните елементи кои под стариот режим основале една организација (б.н ВМРО), потоа предводниците на бандите и нивните членови, селаните кои ги снабдувале со храна и пари - со една реченица целокупното машко население во зависност од тоа колку било образовано и информирано...'''<ref>Carnegie, str. 51., 52..</ref>}} Следниот ден, Тимошката дивизија (од Втората сојузна армија) се упатила од Ќустендил и ги освоила [[Крива Паланка]], [[Страцин]] и [[Кратово]], меѓутоа на 10 октомври западно од [[Кратово]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 137.</ref>, напредувањето на Тимошката дивизија било запрено до страна на Петнаесеттата османлиска дивизија. Во исто време, главните сили на Вардарската османлиска армија и Првата српска армија се судриле во [[Кумановска битка|Битката кај Куманово]]. Следниот дена (11 октомври), Првата српска армија го разбила турскиот центар<ref>ВБТ, VI, стр. 76-88, 90-91.</ref>. По оваа битка во српски раце, заедно со [[Куманово]] се нашла и вантрешноста на Македонија, како и железничката линија што ги поврзвала [[Солун]] и [[Косово Поле]]. На 13 октомври српските, на чело со Александар Караѓорѓевиќ, влегле во [[Скопје]].<ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 207]</ref>. По три дневни борби (21-23 октомври) во планините северно од [[Прилеп]] биле разбиени османлиските сили, оставени од Зеки паша, и го освоиле градот. Поразените османлиски војници се повлекувале кон [[Битола]]. Еден дел од нив останале изолирани во долината на [[Црн Дрим]]. Во [[Битола]], осмалиските сили се соочиле со притисок од две страни, српските сили од север и грчкото настапување од правец на [[Острово]] и [[Лерин]]. Во Битката кај селото Екши Су, недалеку од Лерин, на 23-24 октомври Петтата грчка дивизија била поразена и одбиена кон [[Кожани]] од страна на Шестиот османлиски корпус под команда на Џавит Паша. Во [[Битка кај Битола (Прва балканска војна)|Битката кај Битола]] на 4 и 5 ноември, Вардарската османлиска армија билла поразена. На 7 ноември српските сили влегле во [[Битола]]. Во почетокот на декември, откако изгубиле добар дел од своите сили, Зеки Паша се повлекол во [[Корча]] и [[Белград (Албанија)|Белград]] до јужна [[Албанија]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 163-166, 207-211.</ref><ref>Рябинин, [http://militera.lib.ru/h/ryabinin_aa/05.html стр. 216-218]</ref>. По победата над Вардарската османлиска армија и повлекувањето на нејзините остатоците во јужна Албанија, српската команда оделила значителни сили за помош на своите сојузници во Тракија и Албанија. Уште во октомври 1912 година, пред Битката кај Битола, под ѕидовите на [[Одрин]] биле префрлени Тимошката и Дунавската дивизија под команда на генералот Степа Степановиќ<ref>Hall, стр. 41.</ref>. Други три српски дивизии ја зајакнале црногорската опсада на [[Скадар]] во почетокот на 1913 година<ref name="vbtvi237">ВБТ, т. VI, стр. 235-237.</ref>. === Превласт на грчката флота во Егесјкото Море === [[Податотека:AlmiranteCoundouritis--inheartofgermani00vaka.jpg|150px|мини|лево|Павлос Кунтуриотис]] [[Податотека:Battle Elli.jpg|300px|мини|десно|Битката кај Ели]] Од октомври па до средината на ноември, грчката воена флота контролирала голем број на егејски острови, вклучувајќи ги [[Тасос]], [[Самотракија]], [[Тенедос]], [[Хиос]], [[Лезбос]]. По воспоставувањето на основа на островот [[Лемнос]].<ref>Hall, стр. 64.</ref>, на 14 октомври грчкиот адмирал Павлос Кунтуриотис ги блокирал [[Дарданелите]] и ги прекинал османлиските поморски комуникации помеѓу [[Мала Азија]] и [[Македонија]]<ref name="furakis"/>. На тој начин, грчката флота уште во првите денови на војната се стекнале со доминација во [[Егесјкото Море]] и не дозволувала пренесување на турските војници за [[Солун]]. Источната османлиска армија, која се борела против бугарските сили кај при Лулебургас и Чаталџа била ослабена, бидејќи била принудена да одвои дел од своите сили за заштита на [[Галиполе|Галиполскиот полуостров]], а засилувањата од [[Сирија]] и [[Палестина]] многу бавно, преку копнена рута, се движеле кон воените подрчја. По освојувањето на Солун, кон крајот на октомври сојузниците ги користеле егејски правци (во солунското пристаниште) за испраќање на свои војници во [[Источна Тракија]] (Седмата рилска дивизија)<ref>ВБТ, т. VII, стр. 62-63.</ref> и во [[Албанија]] (против [[Скадар]])<ref name="vbtvi237"/>. Грчкиот успех бил олеснет од фактот дека во првите недели на војната османлиската команда главнината од своја флота ја користела за заштита на војниците и воените набавки преку [[Црното Море]], а во почетокот на ноември и за одбивање на нападот на бугарската армија кај [[Чаталџа]] со помош на тешката бродска артилерија<ref name="bwnamore1114">Балканская война на море, стр. 11-14.</ref>. Зачувувајќи ја контролата над теснец, османлиската морнарица непречено пренесувала војски против бугарските сили, од [[Мала Азија]] во [[Источна Тракија]]<ref name="markov1.3"/>. Дури на почетокот на декември, по примирјето на фронтот кај Чаталџа, османлиската флота направила обид за пробивање на блокадата на Дарданелите, но во Битката кај Ели (3 декември 1912 година), обидот пробаднал. Месец дена подоцна, бил вториот обид за деблокада, при што дошло до Битката кај Лемнос (5 јануари 1913 година)<ref name="furakis">Фуракис, [http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf стр. 19-20] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509090004/http://www.vi-books.com/vis/vis6/vis6.4/vis6.4.pdf |date=2008-05-09 }} (27.2.2008)</ref>. Само крстосувачот Хамидије успеал да ја пробие блокадата и до крајот на војната, постојано ја вознемирувал грчката трговска морнарица и воени транспортни бродови во [[Егејското Море|Егејското]], [[Средоземното Море|Средоземното]], [[Јонското Море|Јонското]] и [[Јадранското Море]]<ref>Венедиков, Й., стр. 952-954</ref>. === Бугарски и грчки операции за освојување на Солун === [[Податотека:Grèce 1ere Guerre balkanique.png|350px|мини|Грчаката офанзива]] [[Податотека:King George I of Greece and Tsar Ferdinand of Bulgaria at Thessaloniki.jpg|мини|десно|350п|Бугарскиот цар Фердинанд и грчкиот крал Георги во Солун]] На 5 октомври грчката армија започнала офанзива од [[Тесалија]] кон [[Солун]]. Во Битката кај Еласона, следниот ден, грчките сили успеале да ја пробијат османлиската одбрана и напредувале до преминот Гликово. Во Битката кај Гликово (Сарандапоро), на 9-10 октомври, османлиските сили биле разбиени и Тесалиската грчка армија навлегла во долината на реката [[Бистрица]]. На 19 и 20 октомври, Тесалиската армија извојувала решавачка победа кај [[Ениџе Вардар]], со што и бил отворен патот кон [[Солун]]. Недела дена подоцна, 27 октомври, османлискиот командант Тахсин-паша го предал градот на принцот Константин<ref name="strdimitr334">Стр. Димитров, стр. 334-335.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_1_4.html 1.4. Напредување кон Солун]</ref>. По падот на Солун била испратена една грчка телеграма во која било истакнато: {{Цитат|'''Освојувањето на Солун се очекува во последните 24 часа, меѓутоа објавувањето дека грчката војска вчера вмарширала во градот доведе до силни изливи на емоции и радост. Најпрво Атина, а потоа и останатите делови на Грција, после големите случувања почувствуваа неопишливо олеснување кое избива од душата на целата (грчка б.н) нација. Никој не можеше да верува дека во војната против Турција грчката војска толку брзо победоносно ќе влезе во овој најголем македонски град. А оваа победа - чии губитоци после долгите и тешки борби сразмерни на нејзиното значење, посебно во овој период на годината кога непријателот, повлекувајќи се, ги уништи мостовите па војската се бореше со надојдената река - добива уште на значење поради иронијата со која европското мнение во почеткот ја прими објавата на грчко - турската војна и поради бројноста на непријателските војници против кој се бореше нашата војска. Грчките војници први го ослободија македонскиот град, како некогаш турските, но во суштина, секогаш грчки провинции, па нивното население, кое до вчера беше под турска доминација, сега конечно може слободно да диши. Робовите можат да ги кренат главите и да ја слават својата слобода. Грчката крв која е пролеана во оваа борба дојде како капка роса за да го оживее овеаното цеќе на македонската слобода. Поради тоа никој не е тажен. Родителите кои ги изгубиле синовите во светатат борба за својата земја ја благословуваа својата среќа, а ако некоја мајка пролеала солза, тоа било само затоа што разбрала дека смрта на нејзиниот сакан син ја донесе слободата на илјадници наши браќа. А ако помладите браќа искажуваа тага, тоа беше само затоа што самите немаа среќа да учествуваат во таа благородна победа. Остварувањето на идеалот на нацијата, барем за некој сонародници, создава општо чувство, на неограничена радост. Секое грчко чувство, секоја грчка душа, каде и да се наоѓа на планетата, сега се свртени кон полињата на Македонија. Со влегувањето во Солун, грчката војска додаде уште една славна страница во грчката историја и стекна ново почитување на својата сила.'''<ref>Емброс, Атина, 27 октомври 1912.</ref>}} Од север кон [[Солун]], настапувала Седмата бугарска дивизија која стигнала неколку часа по пристигнувањето на грчките сили. Офанзивата на Седмата бугарска дивизија започнала на 5 октомври со освојувањето на [[Царево село]] и [[Горна Џумаја]]. Десната колона на 11 октомври го освоила [[Кочани]], а централната и левата колона ја зазеле [[Кресненска Клисура|Кресненската Клисура]] на 14 октомври, при што бил поразен Струмскиот османлиски одред<ref>ВБТ, т. VI, стр. 100-104, 106-111, 113-120.</ref>. Следниот ден, офанзивата била запрена со наредба командантот на Втората сојузна армија, генералот Степановиќ. Три дена подоцна, на 18 октомври, заменик командантот на бугарската армија, генералот Савов ја поништил наредбата на српскиот генерал и издал наредба за настапување кон Солун. На 22-23 октомври, бугарските сили ја преминале [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]], а на 27 октомври се наоѓале кај [[Ајватово]] на 12 километри од [[Солун]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 122, 126-127, 131-136, 182-184, 190-193.</ref>. При овие операции, источното крило на Рилската дивизија била обезбедувана од Родопскиот одред кој го зазел преминот на 11 октомври, Неврокоп (18 октомври) и Сер (25 октомври). По падот на [[Солун]], Родопскиот одред учествувал во офанзива кон исток во правец на [[Скеча]] и Ќумурџина<ref>ВБТ, т. VI, стр. 32-44, 50, 171-181.</ref>. === Поразот на Османлиите во Родопите и Западна Тракија === [[Податотека:Nikola Genev - DA Karastoyanov.jpg|150px|мини|лево|Генералот Никола Генев]] [[Податотека:Monument-ossuary, Srednogorets 2021 01.jpg|мини|десно|Спомен-костурница на борците од Дваесетипрвиот средногорски полк, кои на 21 октомври 1912 година кои ја запреле османлиската контраофанзива кај Аламидере]] Во првите недели на војната, бугарските сили кои биле распоредени во централниот и источниот дел на [[Родопи]]те, Хасковскиот одред и левото крило на Родопскиот одред (Првата бригада на Втората пешадиска дивизија и Деветтиот полк) имале задача да ги покриваат Чепеларе - Хасково - Пловдив во случај на евентуална контраофанзива на османлиските сили со што би се загрозила позадината на бугарските сили кои дејствувале во [[Источна Тракија]]<ref>Иванов, стр. 43-44{{Br}}ВБТ, т. VI, стр. 51.</ref>. Затоа до почетокот на ноември, дејствувањето на бугарските сили во Родопите имале ограничен опсег и имале за цел заземање на погодни позиции за одбрана. На 8 октомври 1912 година, Хасковскиот одред однел победа над Крџалскиот корпус и влегол во [[Крџали]]. Османлиските сили под команда на Мехмед Паша Јавер се повлекле во Мастанли. Бугарските сили не ги гонеле непријателите, а по неколку дена поголемиот дел од Хасковскиот одред бил префрлен кај [[Одрин]], за да земе учество во опколувањето на тамошната тврдина. За одбрана на средното течение на [[Арта]] биле оставени малубројни сили, од Крџалискиот бугарски одред, кои успеале да го одбијат противнападот на Мехмед Паша Јавер во почетокот на ноември<ref>Иванов, стр. 59-60.</ref><ref>Михов, стр. 41-42, 180-181.</ref><ref>Erickson, стр. 149-150.</ref>. До 8 октомври, Родопскиот одред успеал да го освои Довлен со целата Тамрашка област. До 13 октомври, одредот ги контролирал Пашмакли и околните села, а неколку дена подоцна направил неуспешен обид за прекинување на железничката пруга кај селото [[Бук]], меѓу [[Драма]] и [[Скеча]]. Одредот се зацврстил на заземените позиции и на 19-21 октомври го одбил османлискиот противнапад кај [[Голем Палас]] и [[Смиљан (Бугарија)|Смиљан]]<ref>ВБТ, т. VI, стр. 22, 29-30, 51-61.</ref>. Во почетокот на ноември, по освојувањето на [[Солун]] од страна на грчките сили и протерувањето на главните османлиски сили кон Цариград, главната бугарска команда издала наредба за чистење на Родопските планини од османлиските војници како и освојување на Западна Тракија. Крџалискиот одред на генералот [[Никола Генев]], зајакнат со Третат бригада при [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], 4 ноември презел офанзива и во наредните четири ги разбива османлиските сили кај Мастанли и Балкан Торес<ref>Иванов, стр. 162 сл.</ref>. На 8 ноември, одредот ја освоил [[Ќумурџина]] и по краток одмор ја продолжува офанзивата во правец на пристаништето [[Дедеагач]]<ref>ЕБ, т. I, стр. 185, 190.</ref>. Прогонуван од војските на генерал Генев, Мехмед Паша Јавер со своите главни сили во јачина од 9.000 војници и 8 топа бил принуден да се повлече на југоситок во правец на османлиската база на Галипоскиот полустров. Меѓутоа кај Мерхамли, на десниот брег на [[Марица]], на 14 ноември османлискиот корпус бил пресретнат од одредот на полковник Александар Танев (една коњичка бригада и една бригада на [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]] и по кратка борба, Мехмед Паша Јавер бил принуден да капитулира<ref>Иванов, стр. 176-178.</ref>. Како резултата на победите кај Балкан Тореси и Мерхамли, бугарските сили ги освоиле [[Родопи]]те и [[Западна Тракија]]. На тој начин била осигурана поздаината на армиите кај [[Чаталџа]] и [[Одрин]], а биле обезбедени и снабдувачките линии во пристаништето Дедеагач и железницата во Димотика и Чорлу<ref>ЕБ, т. III, стр. 675.</ref>. === Сојузнички операции во Албанија, Косово, Санџак и Епир === [[Податотека:Mitar Martinovich Min of Montenegro.jpg|150px|мини|лево|Митар Мартиновиќ]] [[Податотека:Hasan Riza Bey and his staff.jpg|250px|мини|десно|Хасан Риза Паша со својот штаб]] На 26 септември 1912 година, црногорските војски под команда на престолонаследникот кнезот Данило и генералот [[Митар Мартиновиќ]] настапуваат од двете страни на [[Скадарско Езеро|Скадарското Езеро]] и на почетокот на октомври пристигнале пред [[Скадар]], кој бил бранет од дваесет и четири илјади османлиски војници и бранета од 24 илјади турска војска и пет илјади албански доброволци чело со [[Хасан Риза Паша]] и [[Есад Паша Топтани]]. Првите два напад (на 11 и 15 октомври) биле некоординирани и со тешки загуби, бидејќи Црногорците немале доволно пешадија и артилерија. Со српска помош во почетокот на ноември тие ги прекинале врските на Есад Паша со централна Албанија, но не успеале целосно да го блокираат [[Скадар]] и да запрат снабдувањето на гаризонот<ref>Hall, стр. 55-57.</ref>. Битката за [[Косово]] започнала на 2 октомври со напад на албанските против српските сили кај границата. На 7 октомври, Третата српска армија под команда на генералот [[Божидар Јанковиќ]] го пробила својот пат кај [[Подуево]] во долината на реката [[Лаб]]. На 9 октомври, српските сили влегле во [[Приштина]]. Османлискиот приштински одред (со многу албански доброволци во него) го дал последен отпор во преминот кај [[Качаник]], но отстапува при веста за падот на [[Скопје]] на 13 октомври<ref>ВБТ, т. VI, стр. 138-139.</ref>. Во тоа време (во средината на октомври) Црногорската источна дивизија, под команда на генералот [[Јанко Вукотиќ]], во соработка со Јаворскиот српски одред, ги освојува западниот дел на Новопазарскиот санџак со градовите Плевља и Бело Поле. Српската ибарска група на 10 октомври го освоила [[Нови Пазар]]. Малубројните османлиски сили се повлекле во западниот дел на [[Косово]], прогонувани од црногорските сили. На 20 октомври, црногорските сили го освоиле [[Пеќ]], а два дена подоцна заедно со Третат српска војска влегле во [[Ѓаково]]<ref>Hall, стр. 54, 58.</ref>. Успесите во [[Македонија]] и [[Косово]] и блокирањето на Скадарскиот гарнизон им овозможиле на српските трупи да навлезат во северна и централна [[Албанија]]. По пат, тие наипле на отпор само од албанските герилци. На 4 ноември, десната колона на Третата српска армија стигнала до градот Лежа (Леш, Алесио) и се соединиле со црногорските сили во регионот. Левата колона стигнала до [[Тирана]], а на 15 ноември било освоено пристаништето [[Драч]]<ref>Hall, стр. 54.</ref>. Иистиот ден (28 ноември по нов стил) албанскот национално собрание во [[Валона]] прогласило независност на Албанија и ги повикало големите сили на помош против странските војници кои навлегле во земјата<ref>Stickney, стр. 19-20.</ref>. Во [[Епир]] на 21 октомври, грчките сили по освојувањето на [[Превеза]] успеале да го контролираат Абракискиот Залив. Во средината на ноември тие пристиганле пред [[Јанина]]. По освојувањето на Солун, биле префрлени дополнителни три дивизии. Со нивна помош Јаниската тврдината била блокирана од три страни<ref name="strdimitr334"/>. ===Блокада на бугарскиот црноморски брег === [[Податотека:Karte der Stadt Warna 1897.jpg|200px|мини|лево|Варна]] Иако бугарскиот флота претставува помалку од половина процент од бугарската војска во 1912, воените морнари било активно вклучени во борбите по море и копно. Првата минско-артилериска позиција во историјата на Бугарија била изградена во [[Варненски Залив|Варненскиот Залив]]. Во заливот се наоѓала минската преграда од околу 240 француски ударни мини „Сотер и Харли“. Во [[Бургаски Залив|Бургаскиот Залив]] не биле поставени мини, но и двата залива биле прогласени за минирани, што ги принудило османлиските бродови да бидат претпазливи во своите дејствија пред двата бугарски пристанишни града<ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 10.</ref>. На 4 октомври 1912 година, османлиската ескадра го блокирала градот [[Варна]], а трговските бродови кои биле на пар кон ова пристаниште биле задржани. На 6-8 октомври, градот и воените објекти биле изложени на артилериски напад од кај морето. За да го спречи бомбардирањето, бугарската команда од [[Шумен]] довела тешка артилерија. На 8 октомври, била бомбардирана [[Каварна]], а на 18 октомври и [[Бургас]]<ref name="bwnamore1114"/>. Истовремено, со овие операции османлиската флота сакала да ги прикрие испораките на оружје од [[Германија]] кои се одвивале преку романското пристаниште [[Констанца]]<ref>ЕБ, т. VII, стр. 247.</ref>. Бугарските торпедоносни бродови добиле задача да го попречат пренесувањето на оружјето за [[Османлиското Царство]] преку романското пристаниште [[Констанца]]. Од страна на бугарската разузнавачка служба пристигнала информација за ново пренесување на оружје кое требало да се случи на 7 октомври од страна на египетските бродови „Акдениз“ и „Казалирмак“ под заштита на османлиска воена ескадра. Една група составена од четири бугарски торпедоносци „Летечки“, „Храбар“, „Строг“ и „Дрозок“ под команда на капетанот Димитар Добрев на 7 спроти 8 ноември започанле акција попречување на овој османлиски конвој. Бугарскиот бродови успеале да ја пронајдат само обезбедувачката османлиска ескадра предводена од крстосувачот Хамидије. Сите бугарски торпедоносци стрелаат кон Хамидије, меѓутоа успешен истрел извршил торпедоносец „Дрзок“. Хамидије бил тешко оштетен и се спасил едниствено поради интервенцијата на османлиските кораби<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 62-63.</ref><ref>Георги Купов, Торпилирането на крайцера „Хамидие“, стр. 55-77.</ref>. По оваа битка, блокадата на бугарскиот црноморски брег била укината. До 18 ноември, османлсиката флота се насочила кон [[Дарданели]]те<ref>Балканская война на море, стр. 15-16.</ref> и по безуспешните обиди за пробивање на грчката блокада, се фокусирала во поддршка на копнените операции на османлиската армија во [[Источна Тракија]]. === Улога на воздухопловните сили === [[Податотека:Bulgarian balloon at Odrin 1912.jpg|150px|мини|лево|Бугарски набљудувачки балон над Одрин]] [[Податотека:Bleriot XI - Simeon Petrov.jpg|300px|мини|десно|Командантот на Првото бугарско воздухопловно одделение поручникот Симеон Петров во францускиот авион Блерио XI]] Во Првата балканска војна борбената авијација сè уште била во својот зародиж. Авионите првенствено биле користени за разузнавање на поголем простор (до 60 километри). Бомбардирањата на непријателските позиции се извршувале со рачно изработени бомби и гранати, самото бомбарадирање имало за цел да влијае врз моралот на непријателот отколку нанаесување на голама физичка штета.<ref name="turav"/><ref name="bulav"/><ref name="serbav"/><ref name="grav"/> Воздушни борби нема, бидејќи авионите не се опремени со оружје<ref>Жирохов, М. [http://www.airwar.ru/history/locwar/europe/1912/1912.html ''Авиация в Балканской войне 1912-13 гг.'']</ref>. Први во акција атспаиле грчките воздушни сили во [[Тесалија]]. На 6 октомври 1912 година грчки авион ги бомбардирал османлиските позиции. По заземањето на [[Солун]], грчкте воздушни сили биле пренесени во Превеза, од каде требало да им помогнат на грчките војнци кои дејствувале против тврдината [[Јанина]]<ref name="grav"/>. Бугарските воздушни сили биле сместени на еден километар југоисточно од [[Свиленград]]. Во периодот помеѓу 16 октомври-17 ноември, бугарските авиони извршиле 15 полетувања, нивните задачи се состоеле од борбени задачи кои најчесто вклучувсле разузунување на [[Одрин|одринскиот реон]], како и реоните на Караагач, Јуруш, Ескикадин, Доганџа, Емекчикој, и потегот меѓу Марица и Тунџели<ref>Миланов, стр. 36.</ref>. Првото бугарско воздушно бомбардирање врз османлиските позиции кај Одрин било извршено на 17 ноември<ref name="bulav"/>. == Чаталџанско примирје == {{Triple image|center|Istanbul location Arnavutköy.svg|320|Destroyed mosque after fighting in Chataldja.jpg|320|Chataldja armistice.jpg|350|Чаталџа|Уништена џамија по борбите во Чаталџа|Претставниците на завојуваните страни при склучувањето на примирјето}} {{quote|'''Од сите страни во ист момент слушнав дека нашите војници дав дена не добиле леб. Веднаш спроведов истрага. Од мене ја криеле вистината дека Хадемкој Рамнодушниот ги испланирал залихите на тој начин за да ни наштети. А нашите јадни војници сè до последниот момент не се жалеле. Какви храбри луѓе. Луѓе од исклучителен ков. Кога ќе се потпише мир, ќе се одигра голем воен фудбалски натпревар помеѓу нас, помеѓу абдулахистите (Абдулах Паша, командант на Источната османлиска армија б.н) и назимистите (Назим Паша, османлиски министер за војна б.н). Каква шанса, каква среќа да не припаѓаш на ниедна страна! Ова приказна за ускратувањето на леб за војниците сè почесто се потврдува. Од сите страни, од сите корпуси, сите го напаѓаат Хадемкој Рамнодушниот. Ова е лудило. Командантот побудалел, воените заповедници полуделе, сите сме полуделе. Некои луѓе три дена не пробале леб. Железницата е близу, главниот град е веднаш зад нас... Дали некогаш во животот сте се наоѓале меѓу 21 000 луѓе кои четири дена не јаделе леб? Е, јас сега сум во таква состојба...'''|''Изет Фуад Паша''|15-16 декември 1912<ref>Изет-Фуад Паша, стр. 255.</ref>}} По неуспешниот напад при [[Чаталџа]], Бугарија го прифатила османлиското барање за примирје кон крајот на октомври. [[Софија]] го искористила предлогот на големите сили за посредување, упатено непосредно пред борбата и воспоставува контакт со османлиската влада преку рускиот амбасадор во [[Цариград]]. По еднонеделни преговори, на 20 ноември кај Чаталџа бил склучен договор за запирање на воените дејствија меѓу Бугарија, Србија и Црна Гора, од една страна, и Османлиското Царство од друга. Според условите на примирјето армиите на завојуваните страни ги задржале своите позиции. Примирјето не било подпишано од [[Грција]], која ги опседнувала османлиските сили кај Јанина и барала овој град да им биде предаден. Сепак грчките претставници учествувале во мирната конференција, која била отворена на 3 декември во [[Лондон]] и се одвивала паралелно со конференција на амбасадорите на големите сили<ref name="stat452">Стателова, стр. 452-455.</ref>. Во текот на преговорите, османлиската влада понудила [[Македонија]] и [[Албанија]] да добијат автономија<ref>Стр. Димитров, стр. 335-337.</ref>, но планот бил отфрлен од сојузниците кои ги сакале сите територии западно од линијата Мидија - Енос. Под притисок на големите сили владата на Ќамил Паша се согласила на отстапки, но пред да го стори тоа, владата паднала. Новата влада, која дошла на власт по Младотурскиот преврат во [[Цариград]] на 10 јануари, подготвувала контраофанзива во [[Источна Тракија]] и не испратила одговор на сојузничките услови. Неколку дена подоцна, на 16 јануари, преговорите во [[Лондон]] биле прекинати<ref>Стателова, стр. 458-460.</ref>. == Воени дејствија (декември 1912 - март 1913 г.) == {{Triple image|center|Bizani Infantry charge.jpg|300|Ottoman soldiers displaying the captured standard of the Montenegrin force during the Siege of Scutari.jpg|370|Skadar predaja zastave.jpg|310|Грчки војници во напад|Османлиски и албански борци со заробено црногорско знаме во Скадар|Црногорскиот крал Никола во Скадар}} {{quote|'''Кажуваат дека некои војници кај штабот викале: Бегајте! Што ќе барате тука? Готово е. Секој на своја страна! Така некои војници побегнаа од фронтот. Настана непотребна паника. Војниците, кои ги ширеа тие гласини, беа Бугари. Јас мислам дека тоа е вистина. Имаше Грци и Бугари во нашата војска. Беа наши државјани. Меѓутоа тие беа турски предавници. Многу од нив со години се бореа против нас. Ова ни е лекција. Нашата власт мора илјадници пати го доживеала тоа така што не би смееле да примаме во војската никој освен муслиманите. Меѓутоа тие (унионистите б.н) кажуваат: Таков е уставот. Тоа не може така. И тие се наши граѓани. Тие се со нас и во добро и во лошо. И тоа беше вистина, меѓутоа состојбата беше ваква. Секогаш Турчинот беше тој што го плаќаше крвавиот данок. Секогаш тој плаќаше со својот живот. Турската нација изумираше... Некој кажуваат дека паниката ја предизикале унионистите, кој наводно викале Бегајте! Нашата војска во Румелија ја победија Србите. Војската се повлече длабоко во Албанија. Кажуваат дека албанските баталјони побегнале од фронтот. Србите ги навлекле Албанците да го направат тоа. Тоа беше вистина. Грците ја изведоа опсадата на Јанина. Таму Вехир Паша и неговиот брат Есад Паша даваа жесток отпор. Нивниот главен командант, Али Фуад, покажа големо јунаштво и беше ранет. И албанските војници дезертираа од Јанина. Турските војници беа гладни и болни. Храбрите војници долго ја бранеа Јанина, меѓутоа на крајот и таа падна. Хасан Риза Паша покажа големо јунаштво во Скадар. Благодарение на него, опсадата на овој град траеше мошне долго. Хасан Риза беше извонреден војник. На крајот албанскиот Есад Паша, кој уште одамна го принуди Абдул Хамид на абдикација, нареди Хасан Риза да се погуби. Неговата смрт беше голема загуба за Турците. Есад беше прав никаквец. Подоцна, по стекнувањето на независноста, Албанците го убија, меѓутоа што со тоа добија? Скадар падна. Командантот на Солун, албанецот Ташин Паша безусловно го предаде Солун без борба. КАжуваат дека за тоа зел пари од Грците. Синџирот на случувањата покажува дека сите несреќи ги предизвикале Албанците. Одличен начин за да се покаже што значи поставувањето на надворешен елемент на важни места. Овој кабинет навистина беше глуп.'''|''Риза Нур''| ''Сеќавања''<ref>Риза Нур, Сеќавања</ref>}} === Во Епир и Албанија === [[Податотека:Scutari - 37-42.jpg|200px|мини|лево|Скадарската област]] [[Податотека:Turkish forces in Shkodër.jpg|350px|мини|десно|Османлиски сили во Скадар]] По одбивањето на Грција да се приклучи кон Чаталџанското примирје, нејзините војници го продолжиле настапувањето во Епир, но долго време немале успех. Првите два напад над Јанинската тврдина (во почетокот на декември 1912 и на 7-9 јануари 1913 година) биле одбиени од османлискиот гаризон. Третиот напад кој се случил на 21 февруари 1913 година завршил со одлучна грчка победа. Поголемиот дел од османлискиот гаризонот на чело со Есад Паша се предал. По падот на Јанина, Грчките сили го освоиле целиот [[Епир]]<ref>Erickson, стр. 293-304.</ref>. Примирјето од 20 ноември 1912 година не било почитувано ниту во северна [[Албанија]]. По преземањето на градот [[Елбасан]], во почетокот на декември, српските сили ја запреле својата офанзива во правец на југ од реката [[Шкумба]] со намера да се освојат териториите на север од неа. Областа јужно од реката останале под контрола на остатоците од Вардарската османлиска армија (корпусот на Џавид Паша), кој се повлекол во јужна Албанија по поразот кај [[Битола]]. Во окупираните албански територии се развило силно герилско движење против српските сили. Во март, српските војски ја минале реката Шкумба, за да ги разбијат албанските чети. Иако Џавид Паша бил засилен со неколку илјади борци од Јанискиот гарнизон, бил поразен и се повлекол кон градот [[Белград (Албанија)|Белград]] на 30 март<ref>Hall, стр. 85.</ref>. Црногорските сили кои го опседнувале [[Скадар]], биле засилени од српски војници, но двата обиди за освојување на тврдината (на 25-27 јануари и на 18-19 февруари 1913 година) пропаднале<ref>ВБТ, т. VI, стр. 234-237.</ref>. Веднаш по примирјето од 1 април, [[Србија]] ги повлекла своите војници од [[Албанија]] под притисок на [[Австроунгарија]], која се плашела дека српскиот излез на [[Јадранското Море]] ќе загрози нејзините поморските комуникации. Црногорските војници ја продолжиле опсадата на [[Скадар]] и на 10 април влегле во тврдината, која била напуштена од османлиско-албанскиот гарнизон, меѓутоа под притисок на големите сили, црногорските војници биле принудени да го напуштат [[Скадар]]<ref>Hall, стр. 73.</ref><ref>Boekh, стр. 46-47.</ref><ref>ВБТ, т. VI, стр. 238-239.</ref>. === Во Источна Тракија === [[Податотека:Ahmed Izzet Pasha 1913.jpg|150px|мини|лево|Ахмед Изет Паша]] [[Податотека:Bulgarian heavy artillery - Balkan War.jpg|350px|мини|десно|Тешка бугарска артилерија]] Со прекинот на лондонските преговори за мир, Младотурската влада сметала дека ќе дојде до делумен пресврт во војната, со што [[Османлиското Царство]] ќе ја задржи контролат над [[Источна Тракија]]. За време на примирјето, Младотурската влада поќнала да собира значителни сили кај своитре утврдени позции кај [[Чаталџа]] и [[Булаир]] (на преминот на Галиполскиот полуостров). Планот на новиот османлиски командант, [[Ахмед Изет Паша]], за одблокирање на [[Одрин]] предвидувал троен напад. Главниот удар треба да биде нанесен во Булаир од Галиполската армија. Ударот требало да биде помогнат со десант на брегот на Мраморното Море во тилот на бугарските сили. Чаталџанската османлска армија требало да го изврши вториот помошен удар<ref>ВБТ, т. VII, стр. 166-168.</ref>. Во очекување на османлиската контраофанзива, бугарската команда ги зајакнала позициите на Првата и Треатат бугарска армија при [[Чаталџа]] и по брегот на [[Црното Море|Црното]] и [[Мраморното Море]]. Кај [[Одрин]], Втората бугарска армија била засилена со две дивизии и опсадна артилерија од Србија. За заштита на тилот на трите армии, во средината на декември 1912 година била создадена Четврта бугарска армија на чело со генерал [[Стилијан Ковачев]]а. Во нејзиниот состав влегувале и две пешадиски дивизии, кои во првата фаза на војната делуваат во Источна Македонија и Родопите, Седмата рилска и Втората тракиска дивизија, делови од [[Македонско-одрински доброволни чети|Македонско-одринските доброволни чети]], Коњаничка дивизија и една Зборна коњичка бригада<ref name="Erickson, стр. 273-274">Erickson, стр. 273-274.</ref>. На 26 јануари 1913 година, османлиските војски започнале офанзива од Галиполе. Истовремено, кај Шаркој со осум илјади војници бил извршен десант. Во решавачката битка кај Булаир, Галиполската османлиска армија била поразена од Седматата рилска дивизија. Два дена подоцна Десетиот османлиски корпус под команда Хуршид паша се повлекува од плацдармата, заземена кај Шаркој. Бугарската крајбрежна стража одбила уште неколку помали десанти во Источна Тракија. Османлиската офанзива кај Чаталџа започнува три дена пред офанзивата во Булаир, на 23 јануари<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_1.html 3.1. Сражението „кланица“ при Булаир и Шаркьой]</ref>. По борбите со променлив успех, во почетокот на февруари, бугарските војници се повлекле на 10-20 км западно од Чаталџа.<ref name="Erickson, стр. 273-274"/>. На 11-13 март 1913 година бугарско-српските сили ја освоиле Одринскта тврдина. Османлискиот командант Шукри Паша се предал со шеесет илјади својата армија. Истовремено со напад на Одрин, Првата и Третата бугарска армија настапуваат против Чаталџа и ги протерале османлиските сили пд територијата која ја зазеле во јануари. На 31 март, завојуваните страни склучиле примирје кое стапило во сила следниот ден<ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_4.html 3.4. Бойните действия временно се прекратяват]</ref>. == Македонците во балканската војна == {{Triple image|center|Todor Alexandrov Hristo Matov, Georgi Monchev, Vlade Slankov, Nikola Ivanov IMARO.JPG|370|Makedonski Glas.jpg|150|Yane Sandanski cheta imaro.JPG|430|Тодор Александров, Христо Матов, Георги Мончев, Владимир Сланков и Никола Иванов во Димотика во Балканската војна.|Првата страница од првиот број на списанието „Македонски Глас“.|Јане Сандански со својата чета}} {{quote|'''... Во името на законот на природата, во името на историјата, во име на здравиот разум, ве преколнуваме, браќа, да го прифатите следното известување: Македонија е населена со хомоген словенски народ кои има своја историја, свој начин на живот, кои во минатото имал своја држава, свои идеи, и според кои тој има право сам да одлучува. Македонија треба да биде независна држава внатре во своите етнички, географски и културно-историски граници, со влада одговорна пред народно собрание. Македонската држава треба да биде посебна и рамноправна единица внатре во Балканскиот сојуз со заедничка царинска граница. Во црковните прашања во Македонија е неопходно повторно да се воспостави старата автокефална Охридска црква која потоа би воспоставила канонски односи со другите православни цркви... Браќа сојузници - ослободители! Се надеваме дека нашите зборови ќе најдат пат до вашето срце и душа, и дека ќе го следите примерот на великодушната Русија и во интерес на сопствената историја, неодложно ќе го подржите создавањето на македонската држава со што ќе биде сочуваан мирот и складот помеѓу себе. Ова решение потекнува од големата словенско-хеленска идеја за Балкански сојуз, а во интрес е и на светската култура и правда.'''|''Димитрија Чуповски''|''Mеморандум на група македонски интелектуалци''<ref>Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ, стр. 810-812.</ref>}} [[Податотека:Dimitrija Cupovski- portret.jpg|200px|мини|лево|Димитрија Чуповски]] [[Податотека:Karta Makedonija 1913.jpg|thumb|right|350px|Картата на Македонија изработена од Чуповски во 1913 година]] Пред самиот почеток на Балканските војни, [[Димитрија Чуповски]] со останатите членови на [[Македонско научно-литературно другарство во Санкт Петербург|Македонскотo научно-литературно другарство во Санкт Петербург]] настапувале на јавни собири во рускиот печат и јавен живот. По почетокот на војните, Димитрија пристигнува во [[Велес]] и со [[Петар Попарсов]] организираат ''Општомакедонска конференција'' во [[декември]] [[1912]] година. Целта на конференцијата била да се донесат заклучоци, а воедно и да се испрати сигнал, за зачувување на целоста на Македонија и обезбедување на слободата и државноста на истата. На самата конференција и од нејзиниот исход, Чуповски добива полна поддршка и полномошност за застапување на тие интереси преку [[Македонска колонија во Петроград|Македонската колонија во Петроград]] и да ги презентира истите тие интереси пред Русија и [[Европа]], воопшто. Во тој момент Чуповски ја објавува и првата карта за Македонија во боја и на македонски јазик - „Карта Македониіа“. Покрај картата, Чуповски ги објавува и „Македонски народници“ во март [[1913]] година и „Меморандум на Македонците“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |title=Меморандум за независност на Македонија од 1 март 1913 година |accessdate=2012-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022011/http://www.mn.mk/aktuelno/2964-Memorandum-za-nezavisnost-na-Makedonija-od-1-mart-1913-godina |url-status=dead }}</ref> на [[1 март]] [[1913]] година. Сите три, Чуповски ги испраќа до [[Лондонска конференција|Лондонската конференција]] и до рускиот печат за подобро запознавање со [[Македонско прашање|македонското прашање]] и желбата на Македонците за своја слободна татковина. На [[7 јуни]] бил потпишан и „Меморандумот на Македонците“ кој пак бил испратен до владите на балканските држави, додека пак на [[9 јуни]] [[1913]] година Чуповски и МНЛД го издаваат својот прв број на македонското списание на [[руски јазик]] „[[Македонски глас (Петроград)|Македонски Глас]]“. Ова списание со 11 броја кое излегувало од [[20 ноември]] [[1914]] година е важен историски архив за борбата на Македонците за зачувување на територијалната целост на Македонија и за извојувањето на македонската национална слобода. Непосредно пред објавувањето на Првата балканската војна по дознавањето за [[Српско-бугарска спогодба|Српско-бугарската спогодба]], македонското национално јадро од [[Битола]], односно [[Македонски сепаратистички кружок|македонскиот сепаратистички кружок]], на 15 август 1912 година испратил Програмско писмо до Другарството и до високи раководни органи во [[Русија]], во кое се наведува дека Балканскиот сојуз е создаден заради поделба на [[Македонија]] од страна на [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Грција]], а не за нејзино ослободување. Тие не ја признаваат [[Македонци|македонската националност]], па сакаат да ја србизираат, бугаризираат и грцизираат. На Македонија, на потомците на [[Кирил и Методиј]] може да ѝ помогне само [[Русија]], и тоа на следниов начин: # енергично застапување на братска Русија во полза на Македонците; # уништување на бугарската, на српската и на грчката пропаганда во Македонија; # обновување на црковната независност; # слободен развиток на националната свест, т.е. на свеста дека Словеномакедонците се еден и неделив народ; # отворање училишта на македонски јазик; # македонската интелигенција треба еднаш засекогаш да ја прекине срамната продажба на својата совест и чест на бугарските, на српските и на грчките пазари; и # широка внатрешна самоуправа на Македонија. Во писмото на крајот се наведува: {{Цитат|'''дека во Македонија мириса на смрт. Дека единствениот спас за нашето дело, за нашата независност, а со тоа и за спасот на Европа од војна е вмешувањето на Русија, но не во вид на поддршка на словенскиот сојуз против Турција, туку како морална поддршка на Македонија и брз, решителен притисок врз Турција за неодложно спроведување реформи во Македонија. Ако Русија му даде поддршка на Балканскиот сојуз, тогаш ќе избувне балканска воја, а Србија, Бугарија и Грција ќе ја поделат Македонија.'''}} [[Податотека:BASA 1933K-3-68-2 Todor Alexandrov.jpg|200px|мини|лево|Тодор Александров]] [[Податотека:Тодор Александрово војничка униформа.jpg|мини|десно|350п|[[Александар Протугеров]] и [[Тодор Александров]]]] Во предвечерието на војната, македонското револуционерно движење и [[Македонската емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] се наоѓале во криза и внатрешни поделби. Непосредното организирање на македонската емиграција и нејзиното активирање во подготовките за војна на Бугарија против Турција, започнало во септември 1912 година. На чело на овие сили бил [[Александар Протогеров]] и Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] - [[Тодор Александров]] и други нивни соработници. Истовремено со објавувањето и текот на општата мобилизација во Бугарија во втората половина на септември 1912 година, раководителите на ЦК т.е. десните претставници на ВМРО: Тодор Александров, [[Александар Протогеров]], [[Тодор Лазаров]], потоа, полковник Николов, Петар Д'рвингов, Христо Матов и други, биле повикани кај началникот на Штабот на бугарската армија, генералот [[Иван Фичев]], од кого добиле заповед веднаш да пристапат кон организирање на доброволечки - македонски оружени чети. Организацијата му била доверена на [[Александар Протогеров]] и полковникот [[Петар Дрвингов|Петар Д'рвингов]]. Тие, уште пред почетокот на војната, требало да навлезат во Османската држава, односно Македонија, со цел да развијат известувачка служба и во содејство со месното население да ја попречуваат мобилизацијата и концентрацијата на османските војски<ref>Виолета Аковска и Никола Жежов „ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА“, Скопје, 2004.</ref> [[Податотека:Macedono-Odrin Volunteer Corps.jpg|thumb|десно|350px|Воjници од Македонско-одринското ополчение]] Штабот на [[Македонско-одринско ополчение|Македоно-одринските доброволечки чети]] во состав: Протогеров, Д'рвингов, Николов, Атанасов и Величков, ја започнал работата околу прифаќањето и организирањето, обуката и испраќањето на доброволечките чети преку граница, во Македонија. Пријавувањето на македонските емигранти било масовно. Во текот на октомври, до почетокот на воените дејствија против Османската држава, до Штабот или лично до Протогеров, или до другите членови на Штабот, пристигнувале бројни телеграми во кои илјадници Македонци се јавувале како доброволци во четите или доброволечките одреди за да учествуваат во војната против Османската држава. Четите подготвени од Штабот, упатени во Македонија преку одредените пунктови, ја минале границата меѓу 8 и 11 октомври 1912 година и се нашле во заднината на османските војски и власти, по точно означени реони низ Македонија. Овие чети пристигнати од Бугарија, на теренот наишле на други, од порано постоечки чети кои биле под раководството на Централниот комитет на ВМРО, на чело со Тодор Александров, [[Христо Чернопеев]], [[Петар Чаулев]] и други војводи. Некои од овие чети дејствувале и самостојно, а имало и такви што биле под раководството на серските револуционери на чело со [[Јане Сандански]]. Во почетокот на Првата балканска војна во [[Македонија]] биле формирани два српски четнички одреди, кои биле под српската Врховна команда: [[Козјачки одред|Козјачкиот]], кој дејствувал во реонот на [[Скопска Црна Гора]], па сè до [[Крива Паланка]] со 11 чети, [[Прекувардарски одред|Прекувардарскиот]], кој се состоел од 16 чети; [[Податотека:Milan Gyurlukov.JPG|200px|мини|лево|Милан Ѓурлуков]] [[Податотека:Vojin Popović-Vuk in the First Balkan War.jpg|350px|мини|десно|[[Воин Поповиќ-Вук]] со својата чета]] Во летото [[1912]] година, во [[Македонија]] бил формиран Горски штаб на српските чети. Овој штаб извршил реорганизација на српските чети. За командант на Горскиот штаб во Македонија е поставен капетанот [[Воин Поповиќ-Вук]], членови на штабот биле поручник [[Светозар Ранковиќ]], поручник [[Никола Брзаковиќ]], поручник [[Миливое Чолак Антиќ]] и потпоручник [[Милан Ковиниќ]]. Во Горскиот штаб влегле и поранешните членови на српската четничка организација [[Српски комитет на четничка акција]]. Во почетокот на [[Балкански војни|Балканските војни]] овој штаб бил засилен со седум подофицери од српската армија и со 15 нови војводи. Со Горскиот штаб непосредно раководела Врховната команда, а бил стациониран на територијата на која дејствувала Првата армија и бил потчинет на штабот на Првата армија. Во штабовите на Втората и на Третата армија имало оддели за комитски работи. Со оглед на тоа дека Горскиот штаб бил стациониран на [[Козјак]] и се движел на релацијата [[Скопска Црна Гора]] - [[Крива Паланка]], единиците (11 чети) што му припаѓале го нарекувале Козјачки одре. По [[Кумановска битка|Кумановската битка]], станал Кумановски одред, а најпознат е како четнички одред на [[Воин Поповиќ-Вук]]. Штабот на одредот го сочинувале [[Срби]], односно српски офицери, а четниците и локалните војводи главно биле [[Македонци]]. Покрај Козјачкиот горски штаб кој станал главен за цела Македонија, биле создадени горски штабови за [[Порече]] и за [[Азот]]. Командант на Поречкиот штаб бил потпоручникот [[Милан Ковиниќ]], а во Азот, [[Милан Ѓокиќ]]. Со оглед на тоа дека Поречкиот и Азотскиот штаб формирале чети и во околиите на [[Кичево]] и на [[Дебар]], таа формација (16 чети) е наречена Прекувардарски одред. Составот на четите бил од 10 до 15 луѓе. Вкупната бројна состојба на четниците според формацискиот состав на двата одреда изнесувала околу 400 луѓе<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопие, 2009 г., стр. 382-383.</ref>. Операциите на српските и грчките војски во Македонија бил олеснети од активностите на [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМРО]] во тилот на османлиските сили. Заедно со милициите на локалното македонско население, силите на силите на Внатрешната револуционерна организација достигнале околу 15.000 луѓе. Некои од четите, предводени од [[Ефрем Чучков]], [[Петар Чаулев]], [[Методи Стојчев]], [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]], [[Иван Попов]] и други војводи, броеле до неколку стотици четници. Во Прилепското, четата на [[Милан Ѓурлуков]] навлегла со околу илјада борци. Овие сили ги ослободите градовите [[Велес]], [[Кратово]], [[Штип]], [[Крушево]] и [[Охрид]], уште пред пристигнувањето на српските сили. Дел од четите на ВМРО земале дирекно учество во [[Битка кај Куманово (Прва балканска војна)|Битката кај Куманово]], а четата на [[Милан Ѓурлуков]] помогнала во освојувањето на преминот кон [[Прилеп]]. Костурската здужена чета која била составена од четите на [[Васил Чекаларов]], [[Христо Силјанов]] и [[Иван Попов]], по почетокот на воените дејствија, запонале со акција на потегот [[Лерин]] - [[Костур (град)|Костур]]<ref>Македоно-одринското опълчение 1912-1913 г. Личен състав, Главно управление на архивите, 2006, стр. 580, 892.</ref>. Одредите на [[Петар Чаулев]], [[Христо Силјанов]] и други војводи, во [[Охридско]] заробиле стотина османлиски војници, а во [[Костурско]] 2.500 војници<ref>Гоцев, стр. 21-24.</ref>. [[Податотека:Яне Сандански (1872-1915).jpg|150px|мини|лево|Јане Сандански]] [[Податотека:Sandanski2.jpg|350px|мини|десно|Сандански со бугарски офицери од Седмата пешадиска рилска дивизија]] [[Јане Сандански]] формирал одред од 300 души и заедно со војводите [[Стоју Хаџиев]], [[Димитар Арнаудов]], [[Георги Казепов|Ѓорги Казепов]], [[Крсто Чапрашиков]], [[Иван Чонтев]] и четата на [[Александар Бујнов]] кој останал на лекување во [[Неврокоп]], на мазги и на коњи тргнале за [[Солун]] како претходница на бугарската Седма дивизија. Одредот од 300 Македонци предводен од Сандански, заедно со бугарската коњаничка група на мајорот Цонев, на 28 октомври 1912 година влегол во [[Солун]]. Истовремено, влегле и грчки трупи предводени од престолонаследникот [[Константин I (крал на Грција)|Константин]], а потоа влегла главнината на бугарската војска. Во [[Солун]] особено бил свечено пречекан Сандански, кој имал изграден авторитет уште во [[Младотурската револуција]] како борец за слобода и за рамноправност прокламирани во неговиот Манифест до сите народности во Османлиското Царство. Поради тоа, народот го пречекал со аплаузи и со повици ''Да живее Сандански!'', а од грчкото население со ''Зито Сандански!''. На една прослава организирана од генералот [[Георги Тодоров]], началник на Штабот на Седмата рилска дивизија, се држеле здравици за ослободувањето на [[Македонија]] и за нејзиното приклучување кон татковината [[Бугарија]]. На таквите здравици станал и Сандански и наздравил со зборовите: {{Цитат|'''Пијам за слободна и автономна Македонија, за која се бореа и дадоа скапи жртви обединетите балкански народи.'''}} По овие зборови, бугарските офицери со пцости и со закани му се нафрлиле на Сандански, а некои му се заканиле дека за таквите зборови ќе го исечат со своите сабји. Сандански навидум спокоен, си заминал со сознанието дека протерувањето на турските сили за Македонија не значело ослободување, дека македонскиот народ е измамен, дека следи распарчување и нова окупација на Македонија. == Лондонски мировен договор == {{Triple image|center|Midia-enos-map.jpg|300|St James's Palace, North Front, by Charles Wild, 1819 - royal coll 922161 257088 ORI 0.jpg |400|Prima guerra balcanica.bg.png|300|Линија на разграничување Мидија-Енос|Палатата „Сент Џејмс“|Територии под контрола на балканските сили кон крајот на април 1913 година }} {{quote|'''Конечниот пораз на Турција нема да биде крај на балканската трагедија... Државите кои го основале Балканскиот сојуз почнале освојувачка војна за територии. И сосема е природно, кога ќе се земе предвид световното соперништво помеѓу овие народи и нивниот ограничен менталитет, дека најкритичниот момент во развојот на случувањата јужно од Дунав ќе биде моментот кога сојузниците ќе треба да го поделат воениот плен... Под рушевините на европска Турција остана нов вулкан кој за секогаш ќе го тресе европскиот мир. Оваа ситуација не може да се излечи со полумерки и платонски интервенции. Европа има морална обврска да покаже огромна сила за на време да ги спречи надметнувањата и борбите кои го разоруваат балканскиот свет...'''|''Мискареа''|''Букурешт 20 март 1913''<ref>Miscarea, Bukurest, 20. mart/ 2. april 1913.</ref>}} Состаноците на Лондонската конференција на 18 април 1913 година<ref name="giza34">Гиза, [http://www.promacedonia.org/ag/ag_3_4.html 3.4. Лондонската конференция]</ref> биле обновени во услови на засилен анатгонизам меѓу балканските сојузници за распределбата на освоени османлиски територии. Во февруари и мај се случиле спорадични судири меѓу бугарските и грчките војници североисточно од [[Солун]]. Србија и Грција се подготвуваат за заедничка борба против Бугарија<ref>Саздов, Лалков, стр. 289.</ref><ref>Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_3_2.html 3.2.]</ref><ref name="mark44"/>. Во предвчерието на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], британскиот министер за надворешни работи Едвард Греј поставил ултиматум за завршување на преговорите со [[Османлиското Царство]] до крајот на месецов. Мировниот договор бил потпишан на 17 мај 1913 година во палатата „Сент Џејмс“<ref name="giza34"/>. Договорот ставил крај на војната помеѓу [[Османлиското Царство]] и [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]]. Империјата се откажала од сите права на запад од линијата Мидија - Енос, Источна Тракија и од суверенитетот над островот Крит. Договорот гарантира создавањето на албанска држава, во која влегувал и Скадар. Други прашања - поделбата на Македонија, статусот на островите во Егејското Море, воените репарации, биле оставени отворени<ref name="mark44">Марков, [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/gm_4_4.html 4.4. Лондонският договор за мир]</ref><ref>Boeckh, стр. 54.</ref>. == Последици == {{Triple image|center|Ac.balkanwar.jpg|350|Shqiptarë e ikur nga ushtria serbe në Selanik.jpg|330|Muslim refugees in the initial phase of the First Balkan War.png|330|Загинати бугарски војници|Албански бегалци|Турски бегалци}} {{quote|'''Сите поголеми места во новоослободените краишта беа полни со бедни, голи и боси, гладни и жедни сирачиња. Нивните хранители и бранители заминале во царската војска да се борат, а жените, старците и децата останаа без заштита и тие од страв ги оставија своите домови и се во нив, бегајќи во градовите верувајќи дека таму ќе најдат заштита. Гонети од глата, присилени се да просат за корка леб. И отука во новоослободените градови, човек не може да мине низ улица, а да не му здосадат молбите на турските сираци, нешто да им подели. Еден офицер ми изнесува една ваква слика од Кавадарци: Кавадарци ги полни турските сирачиња кои умираат од глад. На еден агол седнал еден српски војник... на еден камен, во крилото зел две момчиња, Турчиња, еден на едното друг на другото колено, со двете раце ги прегрнал, во едната рака држи таин (војнички леб), а во другата нож. Со ножот го сече таинот, првиот залаг му го дава едното, другиот на другото Турче, а третиот го зема за себе. Јас застанав отстрана и срцето ме заболе, што при рака немам фотографски апарат, да ја сними оваа величествена слика на љубовта на српскиот војник кон децата на победениот непријател и неговото сочувство кон нивната несреќа '''|''Српски војник им помага на турските деца''<ref>Балкански рат у слици и ријечи 12, 7. (20.) април 1913.</ref>}} === Воени жртви === Човечките загуби на сојузничките сили одделно за секоја земја биле: * [[Бугарија]] – околу 87.000 души, 14.000 убиени во борби, 19.000 починати од болести, 50.000 ранети; * [[Србија]] - 39.000 убиени, умрени и ранети; * [[Грција]] - околу 29.000 луѓе (околу 5.000 убиени и над 23.000 ранети); и * [[Црна Гора]] - околу 9.500 луѓе (меѓу кои 2.800 убиени). За загубите на [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]] нема сигурни податоци. Нејзините загубите се проценуваат на околу 100.000 или 340.000 луѓе (вклучувајќи 225.000 убиени, умрени од болести и ранети, околу 115.000 заробени)<ref>Erickson, стр. 329.</ref>. ===Цивилно население === Првата балканска војна нанела голема штета врз жителите на областите низ кои поминале војниците. Во [[Тракија]] и [[Родопи]]те биле уништени голем број села (турски, грчки и бугарски)<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115-116, 128, 133.</ref><ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_2.html стр. 117-120]</ref>. Од Лозенградскиот округ избегале околу 50.000 Турци. Десетици илјади Бугари биле принудени да побараат заштита во областите заземени од бугарската војска<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 32-34, 37]</ref>. Муслиманското население во Македонија било подложено на репресија од Македонците и од сојузничките војски, што довело до многу илјадни бегалски бранови кон поголемите градови ([[Скопје]], [[Битола]] и [[Солун]]) и кон [[Мала Азија]]<ref>Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava2_1.html стр. 67-71], [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava4_1.html стр. 144]</ref>. Опустошувањата, прекинот на трговијата и репресијата врз мирното население, извршени и од двете завојувани страни, довеле до масовен глад во текот на зимата и пролетта 1913 година, кој ги зафатил Одринско, делови од Родопите и регионот на Ќумурџина<ref>Трифонов, Тракия, [http://www.promacedonia.org/giliev/st/st_1_3.html стр. 36]</ref><ref>Георгиев, Трифонов, стр. 115, 119, 122, 135;{{Br}}Карнегиева анкета, [http://www.kroraina.com/knigi/karnegi/glava3_1.html стр. 104-107]</ref>. Епидемијата на колера и дизентеријата ги одзеле животи на многу жители во [[Источна Тракија]] и [[Бугарија]] во есента 1912 година. Победниците започнале политика на национална и верска асимилација во новоосвоените територии. Под раководството на Бугарската православна црква во јануари-февруари 1913 година биле покрстени илјадници помаци од [[Родопи]]те (вклучувајќи ги оние од старите предели на Царството Бугарија) и од [[Порече]] на [[Места]] и [[Струма]] во Македонија<ref>Георгиев, Трифонов, стр. 117-121, 126-131.</ref>. Албанците во Косово и Македонија, кои се спротивставиле на српските и црногорските војски, биле подложени на масовни колежи<ref>Hall, стр. 137-138.</ref>. Во [[Вардарска Македонија]] уште од есента 1912 година српските окупациски власти извршиле притисок врз Македонците да се изјаснуваат како Срби. Управувањето, утврдено од [[Обиди за возобновување и реосновање на ВМОРО|ВМОРО]] во [[Охрид]], [[Велес]] и други градови, било растурено, многу дејци на револуционерната организација биле уапсени или убиени. На гонења биле подложени и егзархиски свештеници и учители, на чие место дошле Срби. Егзархиските училишта биле затворени, а српските чети извршиле насилно разоружување на месните милиција, придружено со тепање и убиства. Грците во југозападна Македонија спроведуваат слична политика спрема Македонците<ref>Гоцев, стр. 30-35.</ref><ref>Гоцев, стр. 35-36.</ref>. === Ескалација и конфликт помеѓу сојузниците === Сојузничкиот антагонизам околу [[Македонија]], довел до распаѓање на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] веднаш по склучувањето на мирот со Османлиите. Напорите на Русија да ја исполни својата улогата на арбитер, определена со договорот меѓу Бугарија и Србија, пропаднал<ref>Саздов, Лалков, стр. 276, 290.</ref>. На 19 мај 1913 година (два дена по потпишувањето на Лондонскиот мир) бил склучен грчко-српскиот договор со кој двете страни ја гарантирал заедничка граница во Македонија, како и попречување на бугарските стремежи за промена на ''статус квото''. На 16 јуни, бугарската армија ги нападнала позициите на Србите и Грците со што започнала [[Втората балканска војна]]<ref>Стр. Димитров, стр. 344-346.</ref>. == Хронологија == {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! style="text-align: left;" | Година ! style="text-align: left;" | Месец ! style="text-align: centar;" | Настани |- |align=left|'''<big>1911</big>'''||<small>летото</small>||<small>Оживување на албанското национално движење</small> |- ||| <small>[[4 декември (настани)|4 декември]]</small>||<small>Напад на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] во [[Штип]]. Османските противмерки биле повод за започнување на преговорите помеѓу [[Србија]] и [[Бугарија]].</small> |- |||<small>[[16 септември (настани)|16 септември]]</small>||<small>[[Италија]] и објавила војна на [[Османлиското Царство]] поради припојувањето на [[Либија]].</small> |- |align=left|'''<big>1912</big>'''||[[16 мај (настани)|16 мај]]||<small>Склучен [[Таен бугарско-грчки мировен договор (1912)|Тајниот бугарско-грчки мировен договор]] за одбранбен сојуз.</small> |- |||<small>[[21 мај (настани)|21]]-[[27 мај (настани)|27 мај]]</small>||<small>[[Италија]] ги презела островите [[Додеканези]]те.</small> |- |||<small>[[1 август (настани)|1 август]]</small>||<small>[[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] извршува напад во [[Кочани]]. Османлиските против мерки ги раздвижиле балканските христијански држави.</small> |- |||<small>[[30 јули (настани)|30 јули]]</small>||<small>Албанските бунтовници побарале распуштање на Османлискиот парламент во рок од 48 часа и врачиле барање за автономија (четирите европски вилаети [[Скадарски вилает|Скадарскиот]], [[Јаниски вилает|Јанискиот]], [[Косовски вилает|Косовскиот]] и [[Битолски вилает|Битолскиот]] да се обединат во една провинција, [[Албанци]]те да служат војска само во таа провинција, албанскиот јазик да биде јазикот на администрацијата и образованието, сите [[Албанци]] да имаат право да носат оружје).</small> |- |||<small>[[15 август (настани)|15 август]]</small>||<small>Усмен договор помеѓу [[Србија]], [[Бугарија]] и [[Црна Гора]]: [[Бугарија]] дава воен заем на [[Црна Гора]] и ја плаќа црногорската војска во текот на војната. Црна Гора прифатила да завојува со [[Висока Порта|Високата Порта]] без претходна провокација.</small> |- |||<small>[[15 септември (настани)|15 септември]]</small>||<small>Српската влада го испраќа своето тајно упатство под број ''5669'' до сите свои амбасади да делуваат за припојување на [[Охрид]] и [[Прилеп]] кон српската држава.</small> |- |||<small>[[17 септември (настани)|17 септември]]</small>||<small>Ултиматум на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] до Портата за неодложна автономија на [[Македонија]] според [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]].</small> |- |||<small>[[18 септември (настани)|18 септември]]</small>||<small>Балканските држави и Империјата објавиле вонредна состојба и општа мобилизација. [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] формира 70 мали групи за извидување и саботажи во [[Македонија]] и [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[22 септември (настани)|22 септември]]</small>||<small>[[Бугарско-грчки договор|Таен воен сојуз]] помеѓу [[Бугарија]] и [[Грција]].</small> |- |||<small>[[23 септември (настани)|23 септември]]</small>||<small>Се формира [[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополчение]] .</small> |- |||<small>[[26 септември (настани)|26 септември]]</small>||<small>Црногорската војска започнува воени дејствиа против [[Висока Порта|Високата Порта]].</small> |- |||<small>[[2 октомври (настани)|2 октомври]]</small>||<small>Потпишан мировен договор помеѓу [[Италија]] и [[Османлиското Царство]].</small> |- |||<small>[[3 октомври (настани)|3 октомври]]</small>||<small>[[Османлиското Царство]] го отфрлила ултиматумот на членките на [[Балкански сојуз|Балканскиот сојуз]] и ги прекинува дипломатските односи со [[Србија]], [[Бугарија]], [[Црна Гора]], а се обидува да ги подобри односите со [[Грција]].</small> |- |||<small>[[4 октомври (настани)|4 октомври]]</small>||<small>Империјата им објавува војна на балканските сојузници.</small> |- |||<small>[[5 октомври (настани)|5]]-[[7 октомври (настани)|7 октомври]]</small>||<small>Бугарија, Србија, Грција и Црна Гора и објавиле војна на [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Романија]] ја објавила својата неутралност. Почеток на воените дејствија.</small> |- |||<small>[[7 октомври (настани)|7]]-[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Бугарската војска ги освојува Источните [[Родопи]] и ја спречува османлиската контраофанзива (15-25 октомври)</small> |- |||<small>[[8 октомври (настани)|8]]-[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле првиот османлиски фронт Ескиполос-Петра, го освоиле [[Лозенград]], а Втората бугарска армија го опоколила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[13 октомври (настани)|13 октомври]]</small>||<small>Српската војска ги освоила [[Скопје]], [[Куманово]], [[Велес]] и [[Штип]] во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 октомври (настани)|9]]-[[10 октомври (настани)|10 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Сарантапорос]].</small> |- |||<small>[[15 октомври (настани)|15 октомври]]</small>||<small>Воведување на српскиот администратитев систем во [[Косово]] и [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[16 октомври (настани)|16 октомври]]</small>||<small>Првото бомбардирање од авион во истооријата на војувањето - бугарската авијација го бомбардира одринското утрврдување.</small> |- |||<small>[[17 октомври (настани)|17]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија го пробиле вториот османлиски одбранбен фронт кај Лула Бургас-Бунархисар.</small> |- |||<small>[[19 октомври (настани)|19]]-[[20 октомври (настани)|20 октомври]]</small>||<small>Грчката војска победила во Битката кај [[Јанина]].</small> |- |||<small>[[27 октомври (настани)|27 октомври]]</small>||<small>Во [[Романија]] била формирана нова влада на чело со Титу Мајореско.</small> |- |||<small>[[28 октомври (настани)|28 октомври]]</small>||<small>Утрото, Грчката војска влегува во [[Солун]], а попладнето во градот влегла бугарската Рилска дивизија. Почетокот на спорот околу [[Солун]].</small> |- |||<small>[[29 октомври (настани)|29 октомври]]</small>||<small>[[Висока Порта|Високата Порта]] побарала примирје од Софија. [[Фердинанд I]] ја убедил бугарската влада да го одбие предлогот и да го прикрие од сојузниците.</small> |- |||<small>[[1 ноември (настани)|1 ноември]]</small>||<small>Почеток на покрстувањето на [[Помаци]]те во Родопите.</small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[5 ноември (настани)|5 ноември]]</small>||<small>Првата и Третата бугарска армија извршиле неуспешен напад врз османлиските одбранбени позиции кај Чаталџа </small> |- |||<small>[[4 ноември (настани)|4]]-[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Декларации на Централниот комитет на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]] против српските и грчките активности во [[Македонија]].</small> |- |||<small>[[9 ноември (настани)|9 ноември]]</small>||<small>Воведување на бугарската администрација на освоените територии.</small> |- |||<small>[[14 ноември (настани)|14 ноември]]</small>||<small>[[Македонско-одринско ополчение|Македонско-одринското ополченство]] ги победува османлиските сили во западна [[Одринска Тракија|Тракија]].</small> |- |||<small>[[18 ноември (настани)|18 ноември]]</small>||<small>Македонско-романското друштво врши притисок врз романската влада за дејствување.</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20 ноември]]</small>||<small>Примирје помеѓу сојузниците и [[Висока Порта|Високата Порта]]. [[Грција]] го отфрлила примирјето и продлжила со воените дејствија во северен [[Епир]].</small> |- |||<small>[[20 ноември (настани)|20]]-[[21 ноември (настани)|21 ноември]]</small>||<small>Првите судири помеѓу бугарската и грчката војска во близината [[Солун]], кон крајот на месецот судирот бил прекинат.</small> |- |||<small>[[28 ноември (настани)|28 ноември]]</small>||<small>Националниот конгрес во [[Валона]] ја прогласил независноста на [[Албанија]].</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3 декември]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај островот Ели.</small> |- |||<small>[[3 декември (настани)|3]]-[[24 декември (настани)|24 декември]]</small>||<small>[[Лондонска мировна конференција]]. Сојузниците ги побарале османлиските провинции во [[Европа]], западно од линијата Енос-Мидија и островот [[Крит]]. Портата предложила на [[Македонија]] да ѝ се даде автономија и одбила да ги остапи териториите. На [[Божиќ]], претставниците на Портата се повлекле од преговорите, меѓутоа големите сили извршиле притисок и барањето на балканските сојузници било прифатено. Било истакнато дека [[Албанија]] треба да стане независна држава.</small> |- |||<small>[[8 декември (настани)|8]]-[[17 декември (настани)|17 декември]]</small>||<small>Тајна бугарска мисија во [[Цариград]] со цел склучување на одделен мир со [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]].</small> |- |align=left|'''<big>1913</big>'''||<small>[[5 јануари (настани)|5 јануари]]</small>||<small>Грчко-османлиска поморска битка кај Лемнос.</small> |- |||<small>[[16 јануари (настани)|16 јануари]]</small>||<small>Бугарско-романски протокол во Лондон за корегирање на територијата во [[Добруџа]]. Под притисок на [[Руското Царство]], Софија е подготвена на исправка на границата.</small> |- |||<small>[[21 јануари (настани)|21 јануари]]</small>||<small>Поратат го осудува примирјето и тргнува во акција под паролата ''Софија или смрт!''</small> |- |||<small>[[26 јануари (настани)|26]]-[[28 јануари (настани)|28 јануари]]</small>||<small>Османлиска контраофанзива на Галиполе и Чаталџа, меѓутоа бугарската војска го одбила нападот.</small> |- |||<small>[[30 јануари (настани)|30 јануари]]-[[2 февруари (настани)|2 февруари]]</small>||<small>Безуспешни бугарско-романски преговори за [[Добруџа]] во Софија.</small> |- |||<small>[[5 февруари (настани)|5 февруари]]</small>||<small>Објавен тајниот мировен договор помеѓу [[Австроунгарија]] и [[Романија]].</small> |- |||<small>[[21 февруари (настани)|21 февруари]]</small>||<small>Грчката војска ја освоила Јанина. Бугарско-грчки инцидент кај Нигрита.</small> |- |||<small>[[5 март (настани)|5 март]]</small>||<small>Убиство на грчкиот крал [[Георгиос I]] во [[Солун]].</small> |- |||<small>[[11 март (настани)|11 март]]-[[13 март (настани)|13 март]]</small>||<small>Бугарската војска го освоила [[Одрин]].</small> |- |||<small>[[18 март (настани)|11 март]]-[[26 април (настани)|26 април]]</small>||<small>Конференција на големите сили во [[Санкт Петербург]] по прашањето за [[Добруџа]]. Бугарија ја отстапила Силистрија на Романија и ги гарантира правата на [[Власите во Македонија|Власите]] во Македонија. Тензиите продолжуваат.</small> |- |||<small>[[10 април (настани)|10 април]]</small>||<small>Црногорската војска го освоила [[Скадар]].</small> |- |||<small>[[13 април (настани)|13 април]]</small>||<small>Примирје помеѓу Сојузниците и Портата.</small> |- |||<small>[[22 април (настани)|22 април]]</small>||<small>Потпишан грчко-српски протокол, следниот ден двете држави потпишале воен сојуз.</small> |- |||<small>[[19 мај (настани)|19]]-[[21 мај (настани)|21 мај]]</small>||<small>Бугарско-грчката комисија во Солун, постигнала договор за разграничување помеѓу двете страни. </small> |- |||<small>[[17 мај (настани)|17 мај]]</small>||<small> [[Лондонски договор (1913)|Лондонски договор]].</small> |- |} == Галерија == === Карти === <center> <gallery> Image:Balkan 1912 es.svg Image:Bulgaria before Balkans Wars.jpg Image:First Balkan War.SVG Image:Guerres balkaniques - situation avant 1912.png Image:Serbian aspirations 1912.jpg Image:First Balkan war - liberated territories 1913.png Image:Minia Enoz Line.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Општо === <center> <gallery> Image:Gendarmes crétois.jpg Image:0S75mmQF2.JPG Image:Ac.balkanwar.jpg Image:Bulgarian 51st Regiment staff.jpg Image:Bulgarian balloon at Odrin 1912.jpg Image:Bulgarien Farman M.F.7.jpg Image:First Balkan War Medal.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Битки === <center> <gallery> Image:1912-13 Shukru Pasha.jpg Image:Adrianople siege artillery.jpg Image:Kumanovo1912&nbsp;маrcossouza.jpg Image:Bizani Infantry charge.jpg Image:Battle of Sarantaporos (Christidis).png Image:Albanian soldiers (Siege of Shkodër).jpg Image:Greek infantry Giannitsa 1912.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> ===Споменици === <center> <gallery> Image:Macedonian Greeks 1912&nbsp;моnument.jpg Image:Mnimio svoronu.jpg Image:The Monument at Srednogorets.JPG Image:Monument Zebrnjak near Kumanovo.jpg Image:Zebrnjak, Kumanovo.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> === Карикатури и друго === <center> <gallery> Image:Европа и немирните деца.png Image:Балканот против тиранинот (тирани против тиранин).png Image:Ослободување на Грција.png Image:Bulgarians overrun the Turkish positions (cartoon).png Image:Патување од задоволство.png Image:Averof in January 1913 between Tenedos and Lemnos.jpg Image:DC-1913-18-d-Crnogorci-slave-pad-skadra.jpg Image: Image: Image: Image: Image: <center> <gallery> Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: Image: </gallery> </center> == Поврзано == * [[Балкански сојуз]]; * [[Лондонски договор (1913)]]; * [[Втора балканска војна]]; * [[Балкански војни]]. ==Наводи== {{наводи|2}} == Литература == === На македонски === * „Македонија во времето на Балканските и првата светска војна “(1912-1918)– Д-р Петар Стојанов, Институт за Национална Историја, Скопје, 1969 * Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското револуционерно националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903, Скопје, 2003 === На руски === * Жебокрицкий В. А., Болгария накануне Балканских войн 1912—1913 г., Киев, 1960 * Жогов П. В., Дипломатия Германии и Австро-Венгрии и Первая Балканская война, М., 1969 * Мерников А. Г., Спектор А. А., Всемирная история войн, Минск, 2005 * Петросян Ю. А., Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки, М., 1990 * Писарев Ю. А., Великие державы и Балканы накануне Первой мировой войны, М., 1986 * Хальгартен Г., Империализм до 1914 года. Социологическое исследование германской внешней политики до Первой мировой войны, М., 1961 * Балканские народы и европейские правительства в XVIII — начале XX в М., Документы и исследования, 1982 === На бугарски === * Атанасов, Щ. и др.'Българското военно изкуство през капитализма, Държавно военно издателство при МНО, София 1959 * Балканската война 1912-1913, Държавно военно издателство, София 1961 * Венедиков, Йордан. Морските действия между Турците и гърците в Балканската война (1912-1913), Българска военна мисъл, г.IV, кн.40, София 1937, с. 947-954 * Войната между България и Турция през 1912-1913 г. (ВБТ), Том I, II, VI, VII, Министерство на войната, София 1928-1937 * Въчков, Ал. Балканската война 1912-1913, „Анжела“, София 2005 * Гиза''', А. ''[http://www.promacedonia.org/ag/ Балканските държави и македонският въпрос], София, 2001, Македонски Научен Институт (от сайта „Книги за Македония“, 06.05.2009) * Георгиев, В.; Трифонов, Ст. История на българите 1878-1944 в документи, том II, „Просвета“, София 1996, ISBN 954-01-0756-3 * Гоцев, Д. Национално-освободителната борба в Македония 1912-1915, Издателство на БАН, София 1981 * История на Българите, том V: Военна история (колектив), ИК „Труд“, София 2007, ISBN 954-528752-7 * Крапчански, В. и др. Кратък обзор на бойния състав, организацията, попълването и мобилизацията на българската армия от 1878 до 1944 г., Държавно военно издателство, София 1961 === На англиски === * {{Наведена книга |title=Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913 |last=Erickson |first=Edward J. |year=2003 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-275-97888-5 | url=http://books.google.com/books?id=3fYuy5iUi_sC}} * {{Наведена книга | last=Fotakis |first=Zisis |title=Greek naval strategy and policy, 1910–1919 |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-35014-3}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War |last=Hall |first=Richard C. |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=0-415-22946-4 | url=http://books.google.com/books?id=ZSllgZ-1D4YC }} * {{Наведена книга |title=The Ottoman Steam Navy, 1828–1923 | last1=Langensiepen | first1=Bernd | last2=Güleryüz | first2=Ahmet | year=1995 | publisher = Conway Maritime Press | isbn = 0-85177-610-8}} * {{Наведена книга |title=The Balkan Wars, 1912 to 1913 |last=Schurman |first=Jacob Gould |year=2004 |publisher=Kessinger Publishing |isbn=1-4191-5345-5 }} * {{Наведена книга |title=The Rise of Nationality in the Balkans | first =R. W. | last = Seton-Watson | year=2009 | origyear=1917 | publisher=BiblioBazaar | isbn=978-1-113-88264-6 | url=http://books.google.com/books?id=gD0N3nJRFGgC}} * {{Наведена книга | last1=Uyar | first1=Mesut | last2=Erickson | first2=Edward | title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk | year=2009 | isbn=978-0-275-98876-0}} === На грчки=== * Γενικόν Επιτελείον Στρατού., Ο ελληνικός στρατός κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912—1913, Τόμοι Α'—Γ' ==Надворешни врски == {{рв|First Balkan War}} * [http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu Историјска библиотека:Савез склопљен у возу] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302120753/http://www.istorijskabiblioteka.com/art2:savez-u-vozu |date=2012-03-02 }} * [http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 1912. Први балкански рат („Вечерње новости“, фељтон, септембар 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121202112254/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=798 |date=2012-12-02 }} * [http://www.srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 Sto godina od Prvog Balkanskog rata] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305175108/http://srpskadijaspora.info/vest.asp?id=17159 |date=2016-03-05 }} * [http://www.politika.rs/rubrike/Tema-nedelje/Sto-godina-od-Prvog-Balkanskog-rata/Rat-je-dobijen-posle-nekoliko-sedmica.sr.html Рат је добијен после неколико седмица („Политика“, 7. октобар 2012)] * [http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/Knjeginja-Dolgorukova-lecila-Srbe.sr.html Књегиња Долгорукова лечила Србе („Политика“, 21. октобар 2012)] * [http://www.gutenberg.org/files/11676/11676.txt Project Guttenberg: The Balkan Wars: 1912-1913] * [http://www.kroraina.com/knigi/gm_bw1/bw1_intentions.png Замисълът на действие на страните през Балканската война] (карта) * [http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg Карта на немски] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060110211900/http://faq.macedonia.org/images/bigmkd2.jpg |date=2006-01-10 }} * [http://varna.info.bg/1912.htm Атаката на „Дръзки“ срещу „Хамидие“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100111065907/http://varna.info.bg/1912.htm |date=2010-01-11 }} * [http://www.promacedonia.org/ob/index.html Отон Барбар. Моите спомени отъ войните 1912—1918, част I Спомени от Балканската война 1912—1913, София 1923] * [http://www.100godini-balkanskivoini.bg Сайт за 100 години от балканските войни] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140320134046/http://100godini-balkanskivoini.bg/ |date=2014-03-20 }} на Национален военноисторически музей|Националния военноисторически музей {{Избрана}} [[Категорија:Прва балканска војна| ]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Избрани статии на bg.вики]] [[nl:Balkanoorlogen#De Eerste Balkanoorlog]] si6w6ka4q7zh9hmhuiq82podcpdm9y7 Балдовенци 0 9977 5575083 5446452 2026-06-10T20:15:11Z ~2026-34096-50 134042 Истисб 5575083 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Балдовенци | регион= | општина=[[Општина Новаци|Новаци]] | население=0 | поштенски број= | надморска височина=690 | географска широчина=41° 0' 56" сев. ш. | географска должина=21° 32' 17" ист. д. | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=0 | lat_sec=56 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=32 | lon_sec=17 | мрежно место= | карта = Балдовенци во Општина Новаци.svg }} '''Балдовенци''' - село во [[Општина Новаци]], во околината на градот [[Битола]]. == Географија и местоположба == Балдовенци се наоѓа во средишниот дел на [[Општина Новаци]] и лежи на надморска височина од 690 метри. == Историја == Во XIX век селото било дел од Битолската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Само 1 жител на оваа населба е заведен како жртва во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Атарот зафаќа површина од 10,2 км<sup>2</sup>. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|133 |1953|171 |1961|170 |1971|0 |1981|0 |1991|0 |1994|0 |2002|0 |2021|0 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] г ''Балденци'' имало 185 жители, сите [[Македонци]] [[христијани]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 237.]</ref> На почетокот на [[XX век]] селото потпаднало под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. По податоците на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] г. во селото ''Балдоенци'' имало 136 жители, сите [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name="БИМ" /><ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 166-167.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. ''Балдоенци'' се води како чисто македонско село во Битолската каза на Битолскиот санџак со 18 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|16}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е наполно раселено по 1961 година, кога броело 170 жители, [[Македонци]]. Според пописот од 2002 година, во селото Балдовенци немало жители.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Истото било потврдено и на пописот од 2021 година. {{Пописи|185|136|133|171|170|0|0|0|0|0|0}} === Родови === Балдовенци е потполно раселено село денес, но во минатото во него живееле Македонци христијани. Сите родови во селото биле доселенички.<ref name=":2">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/469501519|title=Битољско-Прилепска котлина : антропогеографска проучавања (1914-1997)|last=Трифуноски Ф.|first=Јован|year=1998|publisher=Српска академија наука и уметности|isbn=8670252678|oclc=469501519}}</ref> Според истражувањата од 1953 година, родови во селото: * '''Доселеници:''' ''Рамнешковци'' (10 к.), први селски доселеници, старината непозната; ''Ордевци'' (5 к.), доселени се после гореспоменатиот род и тие се со непозната старина; ''Маријовци'' (2 к.) и ''Ричковци'' (1 к.), доселени се од некое село во областа [[Мариово]]; ''Џивкаровци'' (1 к.) доселени со непозната старина; ''Кушовци'' (1 к.) доселени однекаде; ''Лазаровци'' (1 к.) основачот на родот бил домазет, дошол од селото [[Скочивир]] околу 1918 година; ''Митревци'' (1 к.) доселени се од соседното село [[Тепавци]], после 1918 година, таму припаѓале на родот Бојковци, подалечно потекло од некое село во околината на [[Горица (Албанија)|Корча]]. == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Арбасиновец (Балдовенци)|Арбасиновец]] — населба од железното време; ;Цркви * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Балдовенци|Црква „Св. Атанасиј“]] — главна селска црква == Иселеништво == Од Балдовенци иселеници има во селото [[Гнеотино]] (''Јанкуловци, Ванѓел и Лазарови''). Од родот ''Рамнешовци'' иселеници има во [[Новаци]]. Од ''Кушовци'' иселеници имало во [[Битола]], каде изумреле.<ref name=":2" /> Иселеништвото било помасовно после 1953 година, денес селото е целосно раселено. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Baldovenci}} {{Општина Новаци}} [[Категорија:Балдовенци| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Новаци]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] iip18jvzme2nlp2g2ig6ba0e9msz3ia 5575093 5575083 2026-06-10T20:43:01Z Ehrlich91 24281 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-34096-50|~2026-34096-50]]) и ја поврати преработката 5446452 на Ehrlich91 5575093 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Балдовенци | регион= | општина=[[Општина Новаци|Новаци]] | население=0 | поштенски број= | надморска височина=690 | географска широчина=41° 0' 56" сев. ш. | географска должина=21° 32' 17" ист. д. | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=0 | lat_sec=56 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=32 | lon_sec=17 | мрежно место= | карта = Балдовенци во Општина Новаци.svg }} '''Балдовенци''' — целосно раселено село во [[Општина Новаци]], во околината на градот [[Битола]]. == Географија и местоположба == Балдовенци се наоѓа во средишниот дел на [[Општина Новаци]] и лежи на надморска височина од 690 метри. == Историја == Во XIX век селото било дел од Битолската каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Само 1 жител на оваа населба е заведен како жртва во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Атарот зафаќа површина од 10,2 км<sup>2</sup>. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|133 |1953|171 |1961|170 |1971|0 |1981|0 |1991|0 |1994|0 |2002|0 |2021|0 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] г ''Балденци'' имало 185 жители, сите [[Македонци]] [[христијани]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 237.]</ref> На почетокот на [[XX век]] селото потпаднало под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]]. По податоците на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] г. во селото ''Балдоенци'' имало 136 жители, сите [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name="БИМ" /><ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 166-167.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. ''Балдоенци'' се води како чисто македонско село во Битолската каза на Битолскиот санџак со 18 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|16}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е наполно раселено по 1961 година, кога броело 170 жители, [[Македонци]]. Според пописот од 2002 година, во селото Балдовенци немало жители.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Истото било потврдено и на пописот од 2021 година. {{Пописи|185|136|133|171|170|0|0|0|0|0|0}} === Родови === Балдовенци е потполно раселено село денес, но во минатото во него живееле Македонци христијани. Сите родови во селото биле доселенички.<ref name=":2">{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/469501519|title=Битољско-Прилепска котлина : антропогеографска проучавања (1914-1997)|last=Трифуноски Ф.|first=Јован|year=1998|publisher=Српска академија наука и уметности|isbn=8670252678|oclc=469501519}}</ref> Според истражувањата од 1953 година, родови во селото: * '''Доселеници:''' ''Рамнешковци'' (10 к.), први селски доселеници, старината непозната; ''Ордевци'' (5 к.), доселени се после гореспоменатиот род и тие се со непозната старина; ''Маријовци'' (2 к.) и ''Ричковци'' (1 к.), доселени се од некое село во областа [[Мариово]]; ''Џивкаровци'' (1 к.) доселени со непозната старина; ''Кушовци'' (1 к.) доселени однекаде; ''Лазаровци'' (1 к.) основачот на родот бил домазет, дошол од селото [[Скочивир]] околу 1918 година; ''Митревци'' (1 к.) доселени се од соседното село [[Тепавци]], после 1918 година, таму припаѓале на родот Бојковци, подалечно потекло од некое село во околината на [[Горица (Албанија)|Корча]]. == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Арбасиновец (Балдовенци)|Арбасиновец]] — населба од железното време; ;Цркви * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Балдовенци|Црква „Св. Атанасиј“]] — главна селска црква == Иселеништво == Од Балдовенци иселеници има во селото [[Гнеотино]] (''Јанкуловци, Ванѓел и Лазарови''). Од родот ''Рамнешовци'' иселеници има во [[Новаци]]. Од ''Кушовци'' иселеници имало во [[Битола]], каде изумреле.<ref name=":2" /> Иселеништвото било помасовно после 1953 година, денес селото е целосно раселено. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Baldovenci}} {{Општина Новаци}} [[Категорија:Балдовенци| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Новаци]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] qwnr7t7r2gf2bduj5tjyeozmlrbgq56 Орашац 0 11216 5574964 5492932 2026-06-10T14:11:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574964 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Орашац | име2 = Орашец | слика = Поглед на Орашац.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Орашац | општина = {{општинскигрб|Општина Куманово}} | регион = {{грб|Североисточен Регион}} | област = [[Овче Поле]] | население = 290 | година = 2021 | поштенски број = 1305 | повикувачки број = 031 | надморска височина = 320 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=03 | lat_sec=45 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=47 | lon_sec=59 | слава = | мрежно место = | карта = Орашац во Општина Куманово.svg }} '''Орашац''' (познато и како '''Орашец''') — село во [[Општина Куманово]], во областа [[Овче Поле]], во околината на градот [[Куманово]]. До 2004 година, селото претставувало административно седиште на поранешната [[Општина Орашац|истоимена општина]], а служи како главно село за останатите села. == Географија и местоположба == [[Податотека:ОУ „Кочо Рацин“ - Орашац 3.jpg|мини|300п|лево|Воздушен поглед на средишниот дел на селото, со основното училиште и задружниот дом]] Селото се наоѓа во средишниот дел на територијата на [[Општина Куманово]], југоисточно од градот [[Куманово]], недалеку од патот Куманово-Свети Николе. Орашац е сместено на левата страна на реката [[Пчиња]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|pages=220}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 320 метри.<ref name="енциклопедија" /> Покрај селото поминува [[Регионален пат 1204|регионалниот пат 1204]], кој ги поврзува Куманово и Свети Николе, од каде постои локално асфалтно исклучување до селото. Куќите на ова големо село се наоѓаат на висорамнина на околу 400 метри, а неговиот простран атар го зафаќа ридското земјиште во аголот помеѓу Пчиња на северозапад и нејзината притока Лука на североисток. Околни села се [[Скачковце]], [[Шупљи Камен]], [[Доброшане]] и [[Пчиња (село)|Пчиња]]. Во минатото, водата за пиење мештаните ја добивале од две чешми во селото, но во 1963 година бил изграден водовод. Во атарот на селото се наоѓаат јаките извори Стара Чешма и Вруќа Вода.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Кумановска област|last= Трифуноски|first=Јован|publisher=САНУ|year=1974|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=145-148}}</ref> Месностите во атарот на селото ги носат следниве имиња: Пчела, Долчиња, Крушчиња, Рајкови Гумна, Бардев Рид, Скрдове, Височко Дрво, Јанкова Нива, Пејкова Падина, Осојница, Годиќ, Пештера, Измида, Косматица, Новине, Вучидол, Коњарник, Рамниште, Селиште, Свируље, Чајково, Змијанац, Црквени Рид, Калишта, Крст, Бунарче, Беќаров Чукар, Голем Рид, Влашке Трнице, Поле, Плужовина, Ливада, Селце, Селиште и Подвис.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип и е издолжено во насока северозапад-југоисток. Поделено е на три големи маала: Шаноско, Гегевско и Терзинско. Во секое маало, роднинските куќи се групирани.<ref name=":0" /> И денес, како дел од селото се сметаат куќите веднаш по [[Искрин мост|Искриниот мост]] (наречен и Орашачки мост), на патот за селото [[Зубовце (Кумановско)|Зубовце]]. == Историја == Југоисточно од селото се наоѓа возвишението Црквени Рид (584 м.), каде се наоѓа месноста Калишта со рушевини од округол ѕид. Sидот бил граден со камен и малтер и се забележуваат ѕидови на околу 15 куќи. Најверојатно тука се наоѓала утврдена населба, која имала важна местоположба помеѓу Кумановско и Овче Поле.<ref name=":0" /> Орашац влегува во старите села во Кумановско, а традицијата наведува дека порано тоа имало разбиен тип. Така, некои делови се наоѓале на месностите Селиште, Чајково, Подвис и Ливада. Во текот на отоманскиот период, тоа село пропаднало наеднаш и целото словенско христијанско население се иселило. Ова иселување се поврзува со [[Голема турска војна|Австро-отоманската војна]] во {{римски|17}} век.<ref name=":0" /> Месноста Селиште се наоѓа близу денешното село, од неговата источна страна. Таму во нивите има темели на куќи, а денес таму се наоѓа изворот Стара Чешма и гробишта на денешното село. Месноста Чајково се наоѓа јужно од денешното село, каде по кажување таму се наоѓале повеќе селски куќи. Месноста Подвис се наоѓа западно од Орашац, далеку 2 километри, додека месноста Ливада е еден километар јужно од селото.<ref name=":0" /> Традицијата наведува дека порано постоело и посебно село на месноста Селце, што се наоѓа на граница на атарот помеѓу денешните села Орашац и [[Пчиња (село)|Пчиња]]. На топографските карти ова место се сретнува и под имињата Жута Карпа. Во близина на Селце се сретнувале остатоци на црквиште.<ref name=":0" /> Орашац на денешното место го основале предци на доселени македонски родови, што се случило во втората половина на {{римски|18}} век. Прва куќа ја изградиле предците на денешниот голем род Шанески, а потоа дошле и предците на големите родови Гегевци и Терзиовци.<ref name=":0" /> Во 1912 година, во селото имало околу 40 македонски куќи, но со природен прираст селото растело многу брзо. Од [[Втора светска војна|Втората светска војна]], селото претставува локален центар на југоисточниот дел на Кумановската област.<ref name=":0" /> == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 22,3&nbsp;км<sup>2</sup>, при што преовладува обработливото земјиште со површина од 922 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 889 хектари, а на шумите 303 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Во основа, селото има полјоделско-сточарска функција. Во селото работат продавници и услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> За време на отоманскиот период, во селото немало [[Чифлиг|чифлици]], иако кон крајот на владеењето Демир, Ќазим и Јашар-бег од Куманово се обидувале да основаат помали чифлици. Во тоа не успевале поради комитите.<ref name=":0" /> До крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], мештаните живееле само од земјоделство и од сточарство, одгледувајќи жито, кози и овци. По војната, стопанските услови значително се промениле. Земјоделската задруга „Велко Стаменков“ изорала голем дел од пасиштата и било забрането одгледувањето кози, поради што сточарството опаднало. Исто така, многумина се вработиле на државна работа во околните градови.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|982 |1953|1104 |1961|1259 |1971|1000 |1981|700 |1991|476 |1994|480 |2002|387 |2021|290 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Орашац живееле 602 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_27.htm Кънчов, В. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, с. 215]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Орашац имало 688 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":1">D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 126-127.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 750 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според движењето на бројот на населението, Орашац преминало од големо во средно село по големина. Така, селото во 1961 година броело 1.259 жители, од кои 1.218 биле Македонци, а 30 жители Срби. Во 1994 година, бројот се намалил на 480 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Орашац живееле 387 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=6 јануари 2024}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 290 жители, од кои 268 [[Македонци]], 3 [[Македонски Албанци|Албанци]], 3 [[Македонски Срби|Срби]], 3 останати и 13 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Орашац претставува населба на тромеѓа на три етнички групи: Пољци, Которци и Шопи. Селото припаѓа на првата група, а како кажуваат мештаните Которци започнува од соседното село [[Колицко]] па натаму, додека Шопите почнуваат од [[Страцин]].<ref name=":0" /> {{Пописи|602|688|982|1.104|1.259|1.000|700|476|480|387|290}} === Родови === Орашац е македонско село. Сите родови се доселени.<ref name=":0" /> Според истражувањата од 1965 година, родови во селото се: ''Шановци'' (40 к.), имаат свое посебно маало и поделени се на помали групи (Белчеви, Деспотовци, Петларци, Цолевци, Попови и други). Потекнуваат од предокот Шано, кој бил [[Роми|Ром]] и прв изградил куќа во денешното село. Тој се доселил однекаде, во родот денес нема жители со темна боја на кожата; ''Гегевци'' (70 к.), и тие имаат свое посебно маало и поделени се на помали групи (Ајдарци, Грујовци, Ковачеви, Нешкови и Точеви). Доселени се од [[Дебар (Албанија)|дебарскиот дел]] кој се наоѓа во [[Албанија]], од местото на старина се доселиле пет браќа после некое убиство, жителите на овој род ги знаат предците: Божин, Филип, останатите предци не ги знаат; ''Терзијовци'' (30 к.), исто имаат свое маало и се делат на Смилковци, Стаменковци и Шалковци. Гранка се од родот Гегевци; ''Макрешанци'' (20 к.), доселени се од селото [[Макреш (Кумановско)|Макреш]], а куќите им се помеѓу Шаноско и Гегевско Маало; ''Соколовци'' (5 к.), доселени се однекаде во XIX век. === Иселеништво === Целосно исчезнал родот ''Отљанци'' кои се иселиле од селото, биле доселени од селото [[Отља]], од родот ''Соколовци'' има иселеници во [[Ниш]]. ''Бошковци (2 к.)'' се иселиле во селото [[Проевце]], гранка од родот ''Гегевци. Орашчани (3 к.)'' се иселиле во селото [[Кучкарево]]. ''Петковци (1 к.)'' се иселиле во селото [[Умин Дол|Умни Дол]]. ''Шоповци (2 к.)'' се иселиле во селото [[Ќојлија]]. ''Гиевци (4 к.)'' се иселиле во селото [[Студена Бара]], [[Скопско]]. ''Рашинци (3 к.)'' се иселиле во селото [[Винце]]. Иселеници има и во [[Скопје]] и [[Куманово]].<ref name=":0" /> == Општествени установи == * [[ПУ „Кочо Рацин“ - Орашац|Основно училиште „Кочо Рацин“]], подрачно основно училиште во состав на [[ОУ „Кочо Рацин“ - Куманово]] * Задружен дом * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|1305]]) * Амбуланта * Ветеринарна станица <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Амбуланта во Орашац.jpg|Амбулантата Податотека:Објект во Орашац.jpg|Задружниот дом со ветеринарната станица Податотека:ОУ „Кочо Рацин“ - Орашац.jpg|Основното училиште Податотека:Пошта во Орашац.jpg|Поштата </gallery> == Самоуправа и политика == Кон крајот на {{римски|19}} век, Орашац било село во [[Кумановска каза|Кумановската каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Куманово]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било дел од некогашната [[Општина Орашац]]. Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Куманово. Селото припаѓало на некогашната општина Орашац во периодот од 1955 до 1962 година. Во периодот 1952-1955, селото било седиште на тогашната Општина Орашац, во која покрај селото Орашац, се наоѓале и селата Алакинце, Вак’в, Винце, Д'лга, Доброшане, Живиње, Колицко, Малино, Пчиња, Скачковце и Шупли Камен. Во периодот 1950-1952 година селото било седиште на некогашната Општина Орашац, во која влегувале селата Орашац и Скачковце. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1139 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 247 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati2021lokalni1krug.sec.mk/mk/mayr/r/45-1394|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107111318/https://rezultati2021lokalni1krug.sec.mk/mk/mayr/r/45-1394|archive-date=2024-01-07|dead-url=|accessdate=7 јануари 2024|title=архивска копија|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|218-219}}</ref> * [[Буљабашица (Орашац)|Буљабашица]] — населба од римско време; * [[Вучева Варница (Орашац)|Вучева Варница]] — некропола од доцноантичко време; * [[Гробишта (Орашац)|Гробишта]] — некропола од римско време; * [[Јеѓупка (Орашац)|Јеѓупка]] — населба од доцноантичко време; * [[Калиште (Орашац)|Калиште]] — градиште од римско време; * [[Коњарник (Орашац)|Коњарник]] — населба од железно време; * [[Селиште (Орашац)|Селиште]] — населба од римско време; * [[Црквиште (Орашац)|Црквиште]] — сакрален објект од средниот век; и * [[Чајково (Орашац)|Чајково - Дрезга]] — населба од римско време. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Орашац|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква од XVI или XVII век; * [[Црква „Св. Илија“ - Орашац|Црква „Св. Илија“]] — манастирска црква од XX век; и * [[Црква „Св. Богородица“ - Орашац|Црква „Св. Богородица“]] — мала селска црква. ;Манастири * [[Орашачки манастир]] — мал манастир надвор од селото ;[[Список на споменици на природата на Македонија|Споменици на природата]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kumanovo.gov.mk/wp-content/uploads/2022/07/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B5%D0%BD-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D1%80.-9-2022-%D0%B3.-celosen.pdf|title=Службен гласник на Општина Куманово, бр. 9, 2022|work=[[Општина Куманово]]|accessdate=6 јануари 2024|archive-date=2024-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106165850/https://kumanovo.gov.mk/wp-content/uploads/2022/07/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B5%D0%BD-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D1%80.-9-2022-%D0%B3.-celosen.pdf|url-status=dead}}</ref> * [[Орашац (палеонтолошко наоѓалиште)|Палеонтолошко наоѓалиште „Орашац“]] — споменик на природата од 1967 година; и * [[Орашачки даб]] — споменик на природата од 1967 година. <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Орашачки манастир 3.jpg|Манастирот Податотека:Црква „Св. Никола“ - Орашац 10.jpg|Главната селска црква „Св. Никола“ Податотека:Црква „Св. Илија“ - Орашац.jpg|Манастирската црква „Св. Илија“ Податотека:Орашачи Даб.jpg|Орашачкиот даб Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Орашац 6.jpg|Малата селска црква „Св. Богородица“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Орашац * [[Цветан Спасов]] (1889 – 1924) — револуционер и војвода на ВМРО == Култура и спорт == Во селото работи фудбалскиот клуб [[ФК Орашац|„Орашац“]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://macedonianfootball.com/team/orashac/|title=Macedonian Football {{!}} Orashac|date=2022-09-15|language=en-US|accessdate=2024-01-07}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Куќи во Орашац.jpg|Куќи во селото Податотека:Амбуланта во Орашац 2.jpg|Влезот на амбулантата Податотека:Сретсело на Орашац.jpg|Сретселото Податотека:Фудбалско игралиште во Орашац.jpg|Фудбалското игралиште </gallery> == Поврзано == * [[Општина Куманово]] * [[Куманово]] * [[Овче Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Orašac, North Macedonia|Орашац}} {{Општина Куманово}} [[Категорија:Орашац| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кумановски села]] [[Категорија:Села во Општина Куманово]] 4yfgfburnsjwjl8nwm009gvny14lr7b Преглово 0 11505 5575242 5548896 2026-06-11T08:22:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575242 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Преглово | слика = Plasnica en guzel.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед кон Преглово<br/><small>(во предниот дел, во позадина е [[Пласница]])</small> | општина = {{општинскигрб|Општина Пласница}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Кичевија|Долно Кичево]] | население = 928 | година = 2002 | поштенски број = 6539 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 753 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=27 | lat_sec=48 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=07 | lon_sec=14 | слава = | мрежно место = | карта = Преглово во Општина Пласница.svg }} '''Преглово''' — големо село во областа [[Кичевија|Долно Кичево]], во [[Општина Пласница]], сместено на патот помеѓу градовите [[Кичево]] и [[Македонски Брод]]. Денес, селото претставува скоро една заедничка целина со соседното село [[Пласница]]. == Етимологија == По некое предание се верува дека името на селото потекнува од некоја жена Прегла, која живеела тука. Сепак, самите мештани не се сложуваат со истото.<ref name="Брадина">[[Томо Смилјаниќ - Брадина|Смиљанић, Тома]], (1935) ''Кичевија, Насеља и порекло становништва. Београд, САНУ''</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Куќи во Преглово.jpg|мини|300п|лево|Куќи во Преглово]] Ова големо село се наоѓа во областа [[Кичевија|Долно Кичево]], во југозападниот дел на територијата на [[Општина Пласница]], од десната страна на реката [[Треска]]. Од градот Македонски Брод, местото е оддалечено 11 километри.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=12 октомври 2020|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=236}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 680 метри.<ref name="енциклопедија" /> Селото е сместено во северното подножје на [[Бушева Планина]], оддалечено 18 километри југоисточно од [[Кичево]]. Селото се наоѓа во долината на малата [[Проска Река]], која е десна притока на реката [[Треска]]. Преглово е во непосредна близина на поголемото и попознатото село [[Пласница]]. Ако се набљудуваат од далечина изгледаат како едно село.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Кичевска котлина: Селски населби и население|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=Српска академија на науките и уметностите|year=1968|isbn=|location=Белград|pages=118-119}}</ref> Месностите во планинскиот дел на атарот на селото ги носат следниве имиња: Гробишта, Агини Огради, Леништа, Попов Камен, Бегоо Трло, Бркоа Река, Преслап, Ѓупско Кладенче, Шемшионец, Дулески Трла и Стрмоштица. Месностите во внатрешниот дел на атарот на селото се следни: Петкашинец, Црквина, Јасика, Врата, Сарџионец, Гумниште, Старо Латово, Опаљено, Оџино Трло, Камилица, Киши Гроб, Голема Присојница и Саботна Вода. Месностите во котлинскиот дел на атарот на селото се следни: Шарен Камен, Лениште, Виткојца, Жежница, Орлојца, Бегоо Трло, Рамниште и Јусуфоа Нива.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип. Се разликуваат пет маала, кои се наречени по родовите: Јусуфовско, Мифтароско, Пировско, Бетовско и Зејнеловско.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Мост во Преглово.jpg|мини|300п|десно|Мост во селото на [[Проска Река]]]] Преглово се смета за старо село во [[Кичевска Котлина|Кичевската Котлина]]. Под истото име се сретнува во втората половина на {{римски|15}} век. Во тоа село живееле 32 словенско-христијански семејства.<ref name=":0" /> Мештаните тврдат дека станува збор за постаро село од соседното Пласница.<ref name="Брадина" /> Подоцна, христијаните го прифатиле исламот. Оттогаш, селото е мусламанско-торбешко, додека поранешниот христијанскиот карактер на селото може да се забележи од одредени топоними.<ref name=":0" /> На месноста Гушаици има остатоци од ѕидини, каде населението побегнало за време на [[Чума (болест)|чумата]].<ref name="Брадина" /> Постои предание дека селото некогаш било опустошено од чума, која ја донел некој човек од [[Прилеп]] со товар со волна.<ref name="Брадина" /> Во {{римски|19}} век, Преглово било село во [[Кичевска каза|Кичевската каза]] на [[Отоманското Царство]]. == Стопанство == Атарот зафаќа простор од 12,2&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 979 [[хектар]]и, а на обработливото земјиште 154 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == [[Податотека:Улица во Преглово.jpg|мини|300п|десно|Главната улица низ селото]] {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|511 |1953|573 |1961|601 |1971|720 |1981|967 |1991|1137 |1994|1031 |2002|1079 |2021|928 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото имало 230 жители, сите [[Македонци муслимани]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 257.]</ref> Според рускиот енограф [[Афанасиј Селишчев]], селото било означено како населено со Македонци муслимани.<ref>Селищев, Афанасий. „Полог и его болгарское население. Исторические, этнографические и диалектологические очерки северо-западной Македонии“. - София, 1929.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 350 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во 1961 година селото броело 601 жител, од кои 584 биле [[Македонски Турци|Турци]], а 16 жители [[Македонци]]. Во 1994 година бројот на населението се зголемил на 1.031 жител, од кои 1.001 Турчин, 29 Македонци и 1 Албанец.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Преглово живееле 1.079 жители, од кои:<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=17 октомври 2020}}</ref> * [[Македонци]]: 1 * [[Македонски Албанци|Албанци]]: 3* * [[Македонски Турци|Турци]]: 1.070* * останати: 5 <nowiki>*</nowiki>Населението е претежно македонско, но дел од македонското население со исламска вероисповед се изјаснило како Турци или Албанци. Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 928 жители, од кои 6 [[Македонски Албанци|Албанци]], 916 [[Македонски Турци|Турци]] и 6 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Преглово: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|Лица без под.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | '''511''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 130 | 0 | 436 | 0 | 7 | — | '''573''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 16 | 0 | 584 | 1 | 0 | — | '''601''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 8 | 2 | 708 | 0 | 2 | — | '''720''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 32 | 1 | 303 | 0 | 631 | — | '''967''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 39 | 2 | 1.068 | 0 | 28 | — | '''1.137''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 29 | 1 | 1.001 | 0 | 0 | — | '''1.031''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 1 | 3 | 1.070 | 0 | 5 | — | '''1.079''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 0 | 6 | 916 | 0 | 0 | 6 | '''928''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Потурчување === Поради социолошки, економски и политички влијанија, најголем дел од муслиманското население во селото се изјаснува како [[Турци]]. [[Македонски јазик|Македонскиот јазик]] е најзастапен, а јазиците на другите националности се изучуваат во поново време или воопшто не се говорат. На пописот од [[2002]] година, целото население е попишано како турско. На сите минати пописи или е заведено како македонско, или е во графата на муслимани или под друго. Општиот изговор на населението е дека отсекогаш биле Турци и дека во минатото им било забранувано да зборуваат на мајчиниот турски јазик. Најинтересен е фактот дека тие зборуваат на чист македонски јазик, а никогаш не биле под власт на држава која ја воделе [[Македонци]], а да вршеле асимилација. После турското ропство, тој дел на Македонија бил под српска окупација, па тие го асимилирале народот во [[Срби]], каде морало да се зборува на српски. Поаѓајќи од тој факт дека пласничани зборуваат на македонски, а не на окупаторскиот јазик - српски. По српската окупација, Македонија се ослободува и формира своја држава, каде [[Турци]]те се конститутивен народ, а турскиот јазик мајчин за [[Турци]]те. Сепак [[Турски јазик|турскиот]] како наставен јазик е воведен дури по 1996 [[година]], кога се формирала [[Општина Пласница]].<ref>[http://www.utrinski.mk/default.asp?ItemID=42904F8D1A714C46964D8061B8E5B6C4 ''ЛИСИЧАНИ НЕ ЈА САКААТ ДИРЕКТОРКАТА НА УЧИЛИШТЕТО'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Гледна точка на месното население ==== Месното население тврди дека се етнички Турци кои зборуваат на македонски јазик. ==== Општо гледиште ==== Според останатите гледишта, целото население по етничка припадност всушност се [[Македонци]], поточно [[Македонци муслимани]], кои се изјасниле како Турци поради политичко-религиски причини. Податоци за ова се наоѓаат во македонски, бугарски, српски и останати светски извори. === Родови === Селото Преглово е торбешко.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] во 1960-тите години родови во селото се: * Македонските муслимански (т.н. „торбешки“) родови: ''Јусуфовци'' (35 к.), ''Мифтаровци'' (20 к.), ''Пировци'' (20 к.), ''Бетовци'' (15 к.) и ''Зејновци'' (5 к.), сите се староседелски, освен родот Зејновци кои се доселени од околината на [[Дебар]], изгледа нивното потекло е албанско. Имаат иселеници околу (20 к.) во соседното село [[Пласница]]. * Во селото живее и едно ромско ковачко семејство. Според истражувањата пак на [[Томо Смилјаниќ - Брадина|Тома Смиљаниќ]] во периодот од 1921-1926 година родови во селото се: ''Пировци'' (8 к.), ''Јусуфовци'' (12 к.), ''Шутаревци'' (14 к.) и ''Прлеви'' (1 к.). Сите се староседелци.<ref name="Брадина" /> == Општествени установи == * [[ОУ „Мустафа Кемал Ататурк“ - Пласница|Основно училиште „Кемал Ататурк“]], централно основно училиште на [[Пласница]], сместено на самата граница помеѓу двете села * Здравствен пункт Преглово, изграден во 1984 г.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zdmakedonskibrod.mk/Home/Punkts#HealthPunktPreglovo|title=ЈЗУ ЗДРАВСТВЕН ДОМ МАКЕДОНСКИ БРОД|work=www.zdmakedonskibrod.mk|accessdate=2020-10-17|archive-date=2021-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302103733/https://zdmakedonskibrod.mk/Home/Punkts#HealthPunktPreglovo|url-status=dead}}</ref> == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Пласница]], која била една од ретките општини во Македонија, кои не биле променети по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Кичево. Селото припаѓало на некогашната општина Брод во периодот од 1957 до 1965 година. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото се наоѓало во рамките на некогашната општина Челопеци. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Ижиште, во која покрај селото Преглово, се наоѓале и селата Дворци, Ижиште, Лисичани, Ореовец, Пласница и Русјаци. Општината Ижиште постоела и во периодот 1950-1952, кога во нејзе биле вклучени селата: Дворци, Ижиште, Пласница и Преглово. === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 276 и 276/1 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=17 октомври 2020|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|парламентарните избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.129 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/|title=Предвремени избори за пратеници 2020|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715190628/https://rezultati.sec.mk/|archive-date=2020-07-15|dead-url=|accessdate=17 октомври 2020|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Џамии<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Јешил џамија (Преглово)|Јешил џамија]] — старата селска џамија; и * [[Јени џамија (Преглово)|Јени џамија]] — новата селска џамија. ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=57}}</ref> * [[Проска Река]] — мала река низ селото, десна притока на [[Треска]] <gallery mode="packed" heights="160px"> Податотека:Зелена џамија во Преглово.jpg|Јешил џамија Податотека:Проска Река во Преглово 2.jpg|Коритото на Проска Река Податотека:Нова џамија во Преглово.jpg|Јени џамија </gallery> <!--== Редовни настани == == Култура и спорт ==--> == Иселеништво == Од ова село се имаат иселено околу 18 торбешки семејства во [[Турција]] во периодот 1918-1957. Потоа, иселувањата престанале. Потоа иселеници има и во [[битолско]]то село [[Будаково]], родовите ''Алимовци'' (2 к.) и ''Велиовци'' (1 к.).<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Кичевско Поле]] * [[Општина Пласница]] * [[Кичево]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Preglovo}} {{Општина Пласница}} [[Категорија:Преглово| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Поречки села]] [[Категорија:Села во Општина Пласница]] 30jtus5g4edvntwp7hwla8hqxdyj7vy Фудбалска репрезентација на Англија 0 14524 5574906 5574359 2026-06-10T12:25:48Z Gurther 105215 5574906 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија за фудбалска репрезентација | Име = Англија | Грб = Arms of The Football Association (include star).svg | Грб_големина = 170px | Прекар = ''The Three Lions'' <br /> Трите лава | Сојуз = [[Фудбалската Асоцијација]] | Селектор = {{З-ИТА}} [[Фабио Капело]] | Капитен = [[Џон Тери]] | ФИФАмом = 7 | ФИФАнајв = 4 ''(Декември 1997/Септември 2006)'' | ФИФАнајн = 27 ''(Февруари 1996)'' | Најмногу натпревари = [[Питер Шилтон]] (125) | Најдобар стрелец = [[Сер Боби Чалтон]] (49) | pattern_la1 = _eng26H | pattern_b1 = _eng26H | pattern_ra1 = _eng26H | pattern_sh1 = _eng26H | pattern_so1 = _eng26Hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _eng26A | pattern_b2 = _eng26A | pattern_ra2 = _eng26A | pattern_sh2 = _eng26A | pattern_so2 = _eng26Al | leftarm2 = fe080a | body2 = fe080a | rightarm2 = fe080a | shorts2 = 000040 | socks2 = fe080a | Прв меѓународен натпревар = {{flagcountry|Шкотска}} 0 - 0 {{flagcountry|Англија}} <br /> [[Партик]], [[Шкотска]] [[30 ноември]] [[1872]] | Најголема победа = {{flagcountry|Северна Ирска}} 0 - 13 {{flagcountry|Англија}}<br />([[Белфаст]], [[Ирска]]; [[18 февруари]], [[1882]]) | Најлош пораз = {{flagcountry|Унгарија|1949}} 7 - 1 {{flagcountry|Англија}}<br />[[Будимпешта]], [[Унгарија]]; [[23 мај]], [[1954]]) | Број на учества = 12 | СП прв пат = 1950 | Најдобар резултат = Победници, [[1966 ФИФА Светско Првенство|1966]] | Регионално првенство = [[Европско Фудбалско Првенство]] | Број на учества (регионално) = 7 | Регионално прв пат = [[Европско првенство во фудбал 1968|1968]] | Најдобар резултат (регионално) = Трети, [[Европско првенство во фудбал 1968|1968]]; Полуфинале,[[Европско првенство во фудбал 1996|1996]] }} '''Фудбалската репрезентација на Англија''' ја претставува [[Англија]] во меѓународниот фубал и е контролиран од Фудбалската Асоцијација (The FA), власничко тело на фудбалот во Англија. Наспроти повеќето државните репрезентации низ светот, кои заедно претставуваат една држава, четирите држави од [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] се претставуваат посебно во меѓународните турнири. Англија е една од седумте држави кои го освоиле [[Светско првентсво во фудбал|светското првенство]], а тоа тие го направија во [[1966 ФИФА Светско Првенство|1966]], кога беа и деомаќини, со победа во финалето 4-2 над [[Фудбалска репрезентација на Германија|Западна Германија]] по продолженија. Англија заедно со [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] се двете единствени држави кои го освоиле светското првенство само еднаш и тоа на домашен терен ( Останатите репрезентации го освоиле Светското првенство најмалку двапати и тоа најмалку еднаш на странски терен). Подоцна тие имаат стасано до полуфиналето во 1990, каде изгубија од [[Фудбалската репрезентација на Германија|Западна Германија]] во полуфиналето. Англија е една од највлијателните репрезентации врз светскиот фудбал и ретко кога е надвор од топ 10 на рангингот од страна на ФИФА и Ело. Англија исто така двапати има стасано до полуфиналето на Европските првенство во 1968 и 1996 (кое беше играно во Англија). Традиционално, најголеми соперник на Англија е Шкотска, кои беа противници во првиот меѓународен натпревар во 1870.<ref name="timesofindia.indiatimes.com">http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/991601.cms</ref> Но првите регуларни натпревари доаѓаат во доцните 1980-ти. Англија исто така има и други големи соперник, како што се<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.caughtoffside.com/2007/08/21/who-are-englands-biggest-rivals-now-still-germany-portugal-argentina/2684.html|title=Who Are England’s Biggest Rivals Now? Still Germany? Portugal? Argentina?|work=caughtoffside|df=dmy|accessdate=15 ноември 2007|archive-date=2008-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080304114648/http://www.caughtoffside.com/2007/08/21/who-are-englands-biggest-rivals-now-still-germany-portugal-argentina/2684.html|url-status=dead}}</ref> : [[Фудбалската репрезентација на Аргентина|Аргентина]] и [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] со кои постојано одржува соперничка традиција. Домашен терен на Англиската репрезентација е [[Вембли стадион|стадионот Вембли]], [[Лондон]] == Историја == == Домашен стадион == == Медиумска покриеност == == Дрес == === Трет дрес === == Квалификации за 2010 ФИФА Светско Првенство == === Приајтелски мечеви во 2009 === == Моментален состав == === Почести повикувања === {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Џордан Пикфорд]]|sortname=Пикфорд, Џордан|age={{Birth date and age|1994|3|7|df=y}}|caps=15|goals=0|club={{Fb team Everton}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=21|pos=GK|name=[[Џек Батланд]]|sortname=Батланд, Џек|age={{Birth date and age|1993|3|10|df=y}}|caps=9|goals=0|club={{Fb team Stoke City}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=GK|name=[[Том Хитон]]|sortname=Хитон, Том|age={{Birth date and age|1986|4|15|df=y}}|caps=3|goals=0|club={{Fb team Burnley}}|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Кајл Вокер]]|sortname=Вокер, Кајл|age={{Birth date and age|1990|5|28|df=y}}|caps=44|goals=0|club={{Fb team Manchester City}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Дани Роуз]]|sortname=Роуз, Дани|age={{Birth date and age|1990|7|2|df=y}}|caps=25|goals=0|club={{Fb team Tottenham}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Хари Мегваер]]|sortname=Maguire, Harry|age={{Birth date and age|1993|3|5|df=y}}|caps=16|goals=1|club={{Fb team Leicester City}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=DF|name=[[Киеран Трипиер]]|sortname=Trippier, Kieran|age={{Birth date and age|1990|9|19|df=y}}|caps=16|goals=1|club={{Fb team Tottenham}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Бен Чилвел]]|sortname=Chilwell, Ben|age={{Birth date and age|1996|12|21|df=y}}|caps=5|goals=0|club={{Fb team Leicester City}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Мајкл Кин]]|sortname=Кин, Мајкл|age={{Birth date and age|1993|1|11|df=y}}|caps=5|goals=0|club={{Fb team Everton}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=DF|name=[[Џејмс Тарковски]]|sortname=Тарковски, Џејмс|age={{Birth date and age|1992|11|19|df=y}}|caps=2|goals=0|club={{Fb team Burnley}}|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Џордан Хендерсон]]|sortname=Хендерсон, Џордан|age={{Birth date and age|1990|6|17|df=y}}|caps=48|goals=0|club={{Fb team Liverpool}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Ерик Дајер]]|sortname=Дајер, Ерик|age={{Birth date and age|1994|1|15|df=y}}|caps=38|goals=3|club={{Fb team Tottenham}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=MF|name=[[Деле Али]]|sortname=Али, Деле|age={{Birth date and age|1996|4|11|df=y}}|caps=33|goals=3|club={{Fb team Tottenham}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=MF|name=[[Рос Баркли]]|sortname=Баркли, Рос|age={{Birth date and age|1993|12|5|df=y}}|caps=25|goals=2|club={{Fb team Chelsea}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Џејмс Ворд-Проус]]|age={{Birth date and age|1994|11|1|df=y}}|caps=1|goals=0|club={{Fb team Southampton}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Деклан Рајс]]|age={{Birth date and age|1999|1|14|df=y}}|caps=0|goals=0|club={{Fb team West Ham United}}|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=11|pos=FW|name=[[Рахим Стерлинг]]|age={{Birth date and age|1994|12|8|df=y}}|caps=47|goals=4|club={{Fb team Manchester City}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Хари Кејн]] {{Капитен}}|age={{Birth date and age|1993|7|28|df=y}}|caps=35|goals=20|club={{Fb team Tottenham}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=FW|name=[[Џејдон Санчо]]|age={{Birth date and age|2000|3|25|df=y}}|caps=3|goals=0|club={{Fb team Borussia Dortmund}}|clubnat=GER}} {{nat fs g player|no=19|pos=FW|name=[[Калум Вилсон (фудбалер 1992)|Калум Вилсон]]|sortname=Вилсон, Калум|age={{Birth date and age|1992|2|27|df=y}}|caps=1|goals=1|club={{Fb team AFC Bournemouth}}|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=20|pos=FW|name=[[Калум Хадсон-Одои]]|age={{Birth date and age|2000|11|7|df=y}}|caps=0|goals=0|club={{Fb team Chelsea}}|clubnat=ENG}} |} == Учества на турнири == === Учества на Светски Првенства === === Учества на Европски Првенства === == Историја на играчи == === Познати поранешни играчи === === Играчи со најмногу настапи === === Играчи со најмногу голови === === Менаџери === == Наводи == {{reflist|2}} == Надворешни врски {{fb start}} {{International football}} {{UEFA teams}} {{2006 FIFA World Cup finalists}} {{fb end}} {{Англија: Теми}} {{Фудбал во Англија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чемпионшип}} [[Категорија:Фудбалот во Англија]] [[Категорија:Фудбалски репрезентации од Европа|Англија]] f8km0as79jap44r9qfj634tv0zkyfbe Праја 0 14807 5575227 5407168 2026-06-11T07:19:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575227 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Праја | settlement_type = главен град | official_name = <!-- if different from name --> | native_name = <!-- if different from name --> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Praia Ribeira de Palmarejo (cropped).jpg | photo2a = Palácio da Cultura, Praia, Cape Verde.jpg | photo2b = Praia-Hôtel de ville (2).jpg | photo3a = Praia-Fundação Amílcar Cabral (1).jpg | photo3b = Praia-Monument to Diogo Gomes (3) (cropped).jpg | photo4a = Praia aerial (cropped).jpg | spacing = 2 | position = center | color_border = white | color = white | size = 285 | foot_montage = Од горе на десно: Поглед кон Монте Вермелјо, Градско собрание на Праја, Споменик на Диого Гомес, птичји перспектива на Праја, Финдасао Амилсар, Палатата на културата }} | image_flag = | image_shield = | nickname = | motto = | image_map = | map_caption = |pushpin_map = Cape Verde#Africa |pushpin_relief = 1 |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 250 |pushpin_map_caption = Местоположба на Праја | subdivision_type = [[Список на острови во Зелениот ’Рт|Остров]] | subdivision_name = [[Сантјаго (Зелен ’Рт)|Сантјаго]] | subdivision_type1 = [[Административна поделба на Зелениот ’Рт|Општина]] | subdivision_name1 = [[Праја (општина)|Праја]] | subdivision_type2 = [[Административна поделба на Зелениот ’Рт|Цивилна парохија]] | subdivision_name2 = [[Праја (општина)|Носа Сењора да Граса]] | seat_type = | seat = | coordinates = {{coord|14.918|-23.509|type:adm1st_region:CV_dim:50000|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | area_footnotes = | area_total_km2 = 102.6 | established_title = Основан | established_date = 16 век | established_title1 = Град | established_date1 = 1858 | population_footnotes = | population_total = 159050 | population_as_of = проц. 2017 | population_demonym = | population_note = | population_density_km2 = auto | population_urban = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | timezone = [[Зелено’ртско време|CVT]] | timezone_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | leader_title = | leader_name = | leader_party = | website = | footnotes = }} '''Праја''' ([[Португалски јазик|португалски]]: ''Praia'', „''плажа''“) е главниот и најголемиот град во [[Зелен ’Рт|Зелениот ’Рт]].<ref name=yearbook>[http://ine.cv/wp-content/uploads/2017/02/statistical-yearbook-cv-2015_en.pdf Cabo Verde, Statistical Yearbook 2015], [[Instituto Nacional de Estatística (Cape Verde)|Instituto Nacional de Estatística]]</ref> Градот се наоѓа на јужниот брег на островот [[Сантјаго (Зелен ’Рт)|Сантјаго]]. Праја е административен центар на [[Праја (општина)|истоимената општина]]. Праја е економски, политички и културен центар на Зелениот ’Рт. == Географија == Праја се наоѓа на [[висорамнина|висорамнинско]] место, поточно [[вулкан]]ски висорманскински платоа. Сите овие висорамнини имаат свои имиња, а централната висорманина во Праја се нарекува „Плато“. Урбаниот дел на градот претежно се наоѓа на овие платоа и околните долинчиња. Долг период само централното „Плато“ се сметало како Праја. Другите висорамнински населени места биле сметани за околни населби или предградија. Поради тоа, денес централниот дел се издвојува во поглед на урбанизацијата. По независноста централното Плато административно се споил со околните населби и се добил денешниот облик на Праја. Урбанизацијата веднаш започнала во населбите и продолжила северно во градот. == Клима == Праја има пустинска клима со кратки дождливи сезони и долги сушни периоди.Освен од август до октомври речиси и да нема дождови. Годишно просечно има 210 милимегтри врнежи. {{Weather box|width=auto |location = Праја |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 31.9 |Feb record high C = 33.1 |Mar record high C = 34.2 |Apr record high C = 33.4 |May record high C = 33.3 |Jun record high C = 34.1 |Jul record high C = 32.5 |Aug record high C = 33.1 |Sep record high C = 36.2 |Oct record high C = 34.8 |Nov record high C = 33.0 |Dec record high C = 31.0 |year record high C = 36.2 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 25.0 |Mar high C = 26.1 |Apr high C = 26.4 |May high C = 27.1 |Jun high C = 27.9 |Jul high C = 28.0 |Aug high C = 28.6 |Sep high C = 29.7 |Oct high C = 29.2 |Nov high C = 28.0 |Dec high C = 25.6 |year high C = 27.2 |Jan mean C = 22.4 |Feb mean C = 22.2 |Mar mean C = 22.9 |Apr mean C = 23.4 |May mean C = 24.0 |Jun mean C = 24.9 |Jul mean C = 25.4 |Aug mean C = 26.2 |Sep mean C = 26.8 |Oct mean C = 26.4 |Nov mean C = 25.4 |Dec mean C = 23.4 |year mean C = 24.4 |Jan low C = 20.0 |Feb low C = 19.4 |Mar low C = 19.7 |Apr low C = 20.3 |May low C = 21.0 |Jun low C = 21.9 |Jul low C = 22.9 |Aug low C = 23.8 |Sep low C = 24.0 |Oct low C = 23.6 |Nov low C = 22.7 |Dec low C = 21.3 |year low C = 21.7 |Jan record low C = 16.9 |Feb record low C = 16.2 |Mar record low C = 16.5 |Apr record low C = 17.0 |May record low C = 18.8 |Jun record low C = 19.2 |Jul record low C = 20.3 |Aug record low C = 20.6 |Sep record low C = 19.6 |Oct record low C = 19.6 |Nov record low C = 19.5 |Dec record low C = 17.3 |year record low C = 16.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 2 |Feb precipitation mm = 2 |Mar precipitation mm = 0.5 |Apr precipitation mm = 0 |May precipitation mm = 0 |Jun precipitation mm = 0 |Jul precipitation mm = 8 |Aug precipitation mm = 45 |Sep precipitation mm = 105 |Oct precipitation mm = 58 |Nov precipitation mm = 30 |Dec precipitation mm = 10 |year precipitation mm = 260 |unit precipitation days = 0.1 mm |Jan precipitation days = 1 |Feb precipitation days = 0 |Mar precipitation days = 0 |Apr precipitation days = 0 |May precipitation days = 0 |Jun precipitation days = 0 |Jul precipitation days = 2 |Aug precipitation days = 7 |Sep precipitation days = 7 |Oct precipitation days = 4 |Nov precipitation days = 2 |Dec precipitation days = 1 |year precipitation days = 24 |Jan humidity = 64 |Feb humidity = 62 |Mar humidity = 59 |Apr humidity = 63 |May humidity = 65 |Jun humidity = 67 |Jul humidity = 72 |Aug humidity = 74 |Sep humidity = 76 |Oct humidity = 73 |Nov humidity = 68 |Dec humidity = 67 |year humidity = 68 |Jan sun = 223.2 |Feb sun = 234.5 |Mar sun = 279.0 |Apr sun = 285.0 |May sun = 306.9 |Jun sun = 279.0 |Jul sun = 217.0 |Aug sun = 201.5 |Sep sun = 216.0 |Oct sun = 244.9 |Nov sun = 234.0 |Dec sun = 204.6 |year sun = |Jand sun = 7.2 |Febd sun = 8.3 |Mard sun = 9.0 |Aprd sun = 9.5 |Mayd sun = 9.9 |Jund sun = 9.3 |Juld sun = 7.0 |Augd sun = 6.5 |Sepd sun = 7.2 |Octd sun = 7.9 |Novd sun = 7.8 |Decd sun = 6.6 |yeard sun = 8.0 |source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]<ref name = DWD> {{Наведена мрежна страница | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_085890_kt.pdf | title = Klimatafel von Praia / Sao Tiago / Kapverden (Rep. Kap Verde) | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | accessdate = 6 November 2018}}</ref> }} ==Демографија== Според националната статистичка агенција, градот имал население од 159.050 жители во јули 2017 година. За споредба, во средината на 19 век Праја имала население од 1500 до 2000 жители. {|class="wikitable" |- ! colspan="4" |Население на Праја (1990–2017)<ref>Извор: [http://www.citypopulation.de/CapeVerde.html City Population], citing the [http://www.ine.cv/index.aspx Instituto Nacional de Estatísticas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081118142225/http://www.ine.cv/index.aspx |date=18 November 2008 }}.</ref> |- style="background:blue; color:white; text-align:center;" |'''1990''' |'''2000''' |'''2010''' |'''2017''' |- style="text-align:center;" |61,644 |94,161 |130,271 |159,050 |} == Стопанство == [[Податотека:Praia aerialview.jpg|мини|десно|270px|Воздушна снимка на Праја.]] Праја е комерцијален центар и пристаниште на кое се тргува со [[кафе]], [[шеќерна трска]] и тропски овошја. Во овој град е развиена и [[риболов|рибната]] индустрија. Во близина има неколку [[Плажа|плажи]]. ==Меѓународни односи== Праја е збратимен со: {{div col|colwidth=20em}} *{{знамеикона|USA}} [[Бостон]], САД<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Sister cities|url=https://www.boston.gov/economic-development/sister-cities|website=boston.gov|publisher=City of Boston|accessdate=19 February 2020}}</ref> *{{знамеикона|POR}} [[Фаро (Португалија)|Фаро]], Португалија<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Geminações|url=https://www.cm-faro.pt/pt/menu/292/geminacoes.aspx|website=cm-faro.pt|publisher=Faro|language=pt|accessdate=11 December 2019}}</ref> *{{знамеикона|POR}} [[Фогеира да Фоз]], Португалија<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Geminações de Cidades e Vilas: Figueira da Foz|url=https://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M6230|website=anmp.pt|publisher=Associação Nacional de Municípios Portugueses|language=pt|accessdate=10 December 2019|archive-date=2021-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212025024/https://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M6230|url-status=dead}}</ref> *{{знамеикона|POR}} [[Фуншал]], Португалија<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Acordos de Geminação|url=http://www.cm-funchal.pt/en/rela%C3%A7%C3%B5es-internacionais/179-acordos-de-gemina%C3%A7%C3%A3o.html|website=cm-funchal.pt|publisher=Funchal|language=pt|accessdate=10 December 2019|archive-date=2021-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20211212025027/https://www.cm-funchal.pt/en/rela%C3%A7%C3%B5es-internacionais/179-acordos-de-gemina%C3%A7%C3%A3o.html|url-status=dead}}</ref> *{{знамеикона|POR}} [[Гондомар (Португалија)|Годномар]], Португалија<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Geminações|url=https://www.cm-gondomar.pt/concelho/geminacoes/barton-inglaterra/|website=cm-gondomar.pt|publisher=Gondomar|language=pt|accessdate=12 December 2019|archive-date=2021-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228205558/https://www.cm-gondomar.pt/concelho/geminacoes/barton-inglaterra/|url-status=dead}}</ref> *{{знамеикона|CHN}} [[Џинан]], Кина<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Sister Cities|url=http://english.jinan.gov.cn/art/2018/12/18/art_29566_2754518.html|website=english.jinan.gov.cn|publisher=Jinan|accessdate=19 February 2020}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *{{знамеикона|POR}} [[Лисабон]], Португалија<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Acordos de geminação|url=https://www.lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais/acordos-de-geminacao|website=lisboa.pt|publisher=Lisboa|language=pt|accessdate=3 February 2020|archive-date=2020-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203073427/https://www.lisboa.pt/municipio/relacoes-internacionais/acordos-de-geminacao}}</ref> *{{знамеикона|MAC}} [[Макао]], Кина<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Exchange between IACM and other cities|url=https://www.iam.gov.mo/files/exchange_e.pdf|website=iam.gov.mo|publisher=Governo da Região Administrativa Special de Macau|date=2019|accessdate=19 February 2020}}</ref> *{{знамеикона|POR}} [[Понта Делгада]], Португалија<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Geminações de Cidades e Vilas: Ponta Delgada|url=https://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M9500|website=anmp.pt|publisher=Associação Nacional de Municípios Portugueses|language=pt|accessdate=12 December 2019|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512211937/https://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M9500|url-status=dead}}</ref> *{{знамеикона|USA}} [[Провиденс (Роуд Ајленд)|Провиденс]], САД<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Providence Gets Its Fifth Sister City, But No One Knows for Sure|url=https://www.golocalprov.com/news/providence-gets-its-fifth-sister-city-but-no-one-knows-for-sure|website=golocalprov.com|publisher=GoLocalProv News|date=13 October 2016|accessdate=19 February 2020}}</ref> {{div col end}} == Наводи == {{Наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Praia (Cape Verde)}} * {{official website|http://www.cmpraia.cv/}} {{Главни градови во Африка}} [[Категорија:Зелен ’Рт]] [[Категорија:Главни градови во Африка]] [[Категорија:Градови на Зелениот ’Рт]] [[Категорија:Населени места основани во 16 век]] cp4npcyc0iyqzelkx6qx5i90qsubfpv Петар Драганов 0 15888 5575131 5461324 2026-06-10T23:10:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575131 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Петар Драганов | image = Петар Данилович Драганов 2.jpg | alt = | caption = Петар Данилович Драганов снимен во Комрат една година пред смртта ( 1927 година ). | birth_name = | birth_date = 1857 | birth_place = [[Комрат]], [[Руска империја]] | death_date = 1928 | death_place = [[Комрат]], [[Кралство Романија]] | other_names = | occupation = | years_active = | known_for = | notable_works = }} '''Петaр Драганов''' ([[1857]] — [[1928]]) — [[Русија|руски]] филолог, [[славист]] и [[македонист]], роден во [[Комрат]], [[Руска Империја]]. По потекло е [[Бугари]]н од [[Бесарабија]]<ref>Кузман Шапкарев - „За възраждането на българщината в Македония“, София, 1984, стр. 594</ref><ref>акад. Блаже Ристовски - „Македонистот Петар Драганов“</ref><ref>Петар Драганов - „1888:A New Work on the Ethnography of the Macedonian Slavs“</ref>. Студирал историја и филологија на универзитетот во [[Санкт Петербург]]. == Биографија == По покана од [[Бугарската егзархија]], од [[1885]] до [[1887]] година работи како професор во [[Солунската машка гимназија]]. Во Солун доаѓа како приврзаник на бугарскиот став за македонскиот како дел од бугарскиот национален идентитет. Но, по обемните етнографски истражувања во Македонија, изградува сопствени ставови за етничкото потекло и културниот идентитет на Македонците. Според Драганов, Македонија претставува засебна етнографска целина на Балканот, исто како што македонските говори се дел од посебен македонски јазик. Поради ваквите негови ставови кои биле во директен судир со теориите на неговите бугарски работодавачи, Драганов се враќа во [[Русија]] каде преку бројни написи и предавања ги поставува темелите на [[македонистика]]та во Русија. == Фотографии == <!--Петар Данилович Драганов: Code for the first example--> <!--This version has least options--> <gallery caption="Петар" данилович="" драганов="center"> File:Петар Данилович Драганов 1.jpg|Петар Данилович Драганов снимен во Комрат на крајот на 1920 или почeтокот на 1921 година. File:Петар Данилович Драганов 3.jpg|Петар Данилович Драганов снимен во Компрат по Првата светска војна. File:Петар Данилович Драганов 4.jpg|Петар Данилович Драганов како студент во Харков во 1881 година. File:Петар Данилович Драганов 5.jpg|Петар Данилович Драганов дел од славистичката група на Петербуршкиот универзитет во 1884 година. File:Петар Данилович Драганов 6.jpg|Петар Данилович Драганов во службената униформа како директор , снимен во Кишинев околу 1912 - 1914 година. File:Петар Данилович Драганов 7.jpg|Насловната страница на првата книга од тритомниот зборник македонски народни песни собрани од Петар Данилович Драганов во Македонија во 1885 - 1887 година. File:Петар Данилович Драганов 8.jpg|За проучувањето на современа Македонија во етнографски, статистички и дијалектолошки поглед. File:Петар Данилович Драганов 9.jpg|За проучувањето на современа Македонија во етнографски, статистички и дијалектолошки поглед (2). File:Петар Данилович Драганов 10.jpg|За проучувањето на современа Македонија во етнографски, статистички и дијалектолошки поглед (3). File:Петар Данилович Драганов 11.jpg|За проучувањето на современа Македонија во етнографски, статистички и дијалектолошки поглед (4). File:Петар Данилович Драганов 12.jpg|За проучувањето на современа Македонија во етнографски, статистички и дијалектолошки поглед (5). </gallery> == Надворешни врски == * [http://www.gate.net/~mango/Draganov.htm Петар Драганов за етнографијата на македонските словени] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120407031450/http://www.gate.net/~mango/Draganov.htm |date=2012-04-07 }} (англиски) * [http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=386&ArticleID=15456 Македонистот Петар Драганов - 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090820003147/http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=386&ArticleID=15456 |date=2009-08-20 }} * [http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=387&ArticleID=15481 Македонистот Петар Драганов - 2] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090820003151/http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=387&ArticleID=15481 |date=2009-08-20 }} * [http://www.spic.com.mk/DesktopDefault.aspx?tabindex=1&tabid=1&EditionID=388&ArticleID=15523 Македонистот Петар Драганов - 3]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10899-draganov-p-d-makedonsko-slavyanskiy-sbornik-s-prilozheniem-slovarya-vyp-1-m-1894#page/1/mode/grid/zoom/1 Драганов, Петр Данилович. Македонско-славянский сборник с приложением словаря : Вып.1, 1894] * [http://www.scribd.com/full/37122719?access_key=key-1tj7lum1ecr88uqx4uer Назални вокални звуци во денешните македонско-словенски и бугарски дијалекти] * [http://www.scribd.com/fullscreen/50745166?access_key=key-165icc5hxlngux0aanu2 ЗА ПРОУЧУВАЊЕТО НА СОВРЕМЕНА МАКЕДОНИЈА ВО ЕТНОГРАФСКИ, СТАТИСТИЧКИ И ДИЈАЛЕКТОЛОШКИ ПОГЛЕД Соопштение на П.Д.Драганов во Етн.одд.на Рус. имп. геогр. Друштво ] * [http://www.mkd.mk/35232/makedonija/petar-draganov-kako-misijata-za-bugarizacija-stana-misija-za-posebnosta-na-mj/ Како Бугаринот Драганов наместо бугаризација почна мисија за посебноста на македонскиот јазик] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120818221326/http://www.mkd.mk/35232/makedonija/petar-draganov-kako-misijata-za-bugarizacija-stana-misija-za-posebnosta-na-mj/ |date=2012-08-18 }} == Белешки == <references /> [[Категорија:Бесарапски Бугари|Драганов, Петар]] [[Категорија:Руски македонисти|Драганов, Петар]] [[Категорија:Руски слависти]] [[Категорија:Починати во 1928 година]] sv2nm83ykeopr1d8cg0a3qottepbyvs Попова Шапка 0 16092 5575195 5471452 2026-06-11T05:17:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575195 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Скијачки центар | name = Попова Шапка | logo = Лого на скијачки центар Попова Шапка.png | logo_width = 150п | picture = Поглед на Попова Шапка 2.jpg | caption = Воздушен поглед на скијачкиот центар и викенд-населбата | location = [[Шар Планина]] | nearest_city = [[Тетово]] | coordinates = {{coord|42|0|50|N|20|53|8|E|type:landmark_region:MK|display=inline,title}} | vertical = | top_elevation = 2.525 м. | base_elevation = 1.650 м. | skiable_area = 35 км<sup>2</sup> | number_trails = | longest_run = | total_length = 20 км | liftsystem = | lift_capacity = 8.000 скијачи/час | terrainparks = | snowfall = | snowmaking = | nightskiing = | external_link = }} '''Попова Шапка''' — [[скијачки центар]] во северозападниот дел на [[Македонија]], именуван според [[Попова Шапка (врв)|истоимениот]] врв (1.780 м) на [[Шар Планина]], кој се наоѓа во непосредна близина. Се одликува со голем број на сончеви денови во текот на целата година и со снег од ноември до мај. Административно влегува во атарот на селото [[Лисец]], кое лежи пониско. Зимско-рекреативниот центар е оддалечен 18 километри од Тетово и 65 километри од Скопје. Од [[Тетово]] води [[Регионален пат 1209|регионалниот пат 1209]], кој поминува низ попатните шарпланински села. Пред [[Конфликт во 2001 година|воените дејствија во 2001 година]], до Попова Шапка можело да се стигне и преку гондолска [[жичарница]] долга околу 7 километри од самиот град Тетово. Но, поради сериозни оштетувања за време на воените дејствија жичарницата е нефункционална. Почетната станица на жичарницата се наоѓа во близина на [[Арабати баба-теќе]] и за неполни четириесет минути можело да се стигне до Попова Шапка. Видикот од Попова Шапка е отворен кон соседните планини [[Јакупица]] и [[Солунска Глава]] (2.540 м.), а во подножјето се наоѓа [[Полошката Котлина]]. == Потекло и значење на името == Името се поврзува со една легенда за свештено лице, поп, кој го посетувал регионот каде сега се наоѓа Попова Шапка. Посетите биле од верска природа, а при една таква посета, дошло до невреме со силен ветер и ветрот ја оддувал шапката на попот. Тој започнал да ја бара шапката, но не можел да ја најде, па им наредил и на помошниците да бараат. Некој од верниците извикал дека шапката е на брдото, но потоа се насмеал и рекол дека брдото му заличило на шапката од попот. Тие заминале, но местото засекогаш го добиле името по поповата шапка.<ref name="историја"/> == Историја == Првите скијачки активности на Попова Шапка започнале во 1934 година, кога бил подигнат планинарско-скијачки дом. Во рамки на планинарското друштво Љуботен во 1929 година била создадена скијачка секција, по што во февруари 1934 година на Попова Шапка биле организирани и првите скијачки натпревари. Пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се направиле првите чекори за планинарството и планинскиот туризам.<ref name="историја">{{Наведена мрежна страница|url=https://sharplanina.com.mk/istorija.html|title=Историја|work=sharplanina.com.mk|accessdate=2025-11-06|archive-date=2023-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126121113/https://sharplanina.com.mk/istorija.html|url-status=dead}}</ref> По војната, Попова Шапка започнала да се развива како планинарско-скијачки центар. На Шапка започнале да се градат првите жичарници и ски-лифтови.<ref name="историја"/> Центарот е еден од најстарите и најголемите во Македонија, кој потекнува од 1947 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://skimacedonia.mk/%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8-2/%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D1%88%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B0/|title=Попова Шапка|work=Ski Macedonia|accessdate=2025-11-06}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Истата година бил организиран и првиот [[Шарпланински куп]], најстарата скијачки манифестација на Балканот.<ref name="историја"/> Во 1948 година била изградена и единствената [[скијачка скокалница]] во Македонија.<ref name="историја"/> Со центарот управува државното претпријатие [[ЕЛЕМ|Електростопанство на Македонија]]. == Објекти == === Сместувачки капацитети === До [[Втора светска војна|Втората светска војна]] единствен објект на Попова Шапка бил планинарскиот дом свечено пуштен во употреба на 11 ноември 1934 година,<ref>{{Наведена книга|title=Тетовскиот говор|first=Дарко Гавровски|publisher=Дарко Гавровски|year=2020|isbn=978-608-245-615-7|location=Тетово|pages=448-451}}</ref> за кој во еден новински напис од 1940 година се истакнува дека може да прими околу 130 луѓе, нема струја, но е поврзан со телефонска линија со Тетово, а преноќување чинело 5-6 динари за членови на планинарско друштво, 10-25 динари за сите други (зависно од тоа дали сместувањето е засебно или групно). Полн пансион чинел 32 динари. Превозот од Тетово траел 3 часа, а бил со изнајмен коњ за 10-20 динари до селото Лисец, па оттука до домот можело да се оди пешки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/groups/tetovo/permalink/4026649907390768/|title=1940 - весник Политика - „Попова Шапка рамен на Шамони и Сен Мориц“|work=www.facebook.com|language=sr|accessdate=2021-06-05}}</ref> На Попова Шапка се изградени хотелите „Попова Шапка“, „Тетекс“, „Славија“, „Бора“ и други одморалишта. Во непосредна близина на Попова Шапка се наоѓаат местата [[Јелак]], [[Лешница]] и [[Церипашина]]. Во поново време во центарот се подигнати и нови хотели. === Верски објекти === Во непосредна близина на скијачкиот центар се наоѓа [[Поповошапски манастир|Поповошапскиот манастир]] со [[Црква „Св. Наум Охридски“ - Попова Шапка|црквата „Св. Наум Охридски“]], а во поново време е подигната [[Џамија (Попова Шапка)|џамија]]. == Спортски манифестации == На Попова Шапка традиционалната се одржува манифестацијата „[[Шарпланински куп]]“. Летно време се одржува планински велосипедски маратон „Шарски Води“, со почеток на Попова Шапка и крај во [[Бунец]] на [[Маврово]]. Традиционален меѓународен скијачки „[[Меморијал Стеве Илиески – Караѓуле]]“. Скијачкиот центар Попова Шапка располага со скијачки патеки во должина од 35 км, три хомогенизирани патеки според стандардите на ФИС, со 9 [[скилифт]]ови и 2 двоседишници. Скијачките патеки се погодни за повеќе ски-дисциплини, а посебно се привлечни за скијачи-рекреативци. == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Popova-Shapka-Panoramic-View.jpg|Скијачкиот центар зиме Податотека:Поглед на Попова Шапка 3.jpg|Воздушен поглед на центарот Податотека:Поглед на Попова Шапка.jpg|Воздушен поглед на викенд-населбата </gallery> == Поврзано == * [[Шапка (планина)|Шапка]] — планина во југозападниот дел на Егејска Македонија == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://popovashapka.com.mk/ Официјална страница]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://macedoniafromabove.mk/shapka/ 360° Виртуелен поглед на Попова Шапка] {{Шар Планина}} [[Категорија:Попова Шапка| ]] [[Категорија:Шар Планина]] [[Категорија:Скијачки центри во Македонија]] [[Категорија:Лисец]] pqf1vddltwje7fn8k8qsmawo4a2fuvi Прилепско Езеро 0 23779 5575280 5148667 2026-06-11T09:41:35Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575280 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Езеро |lake_name = Прилепско Езеро |image_lake = Prilep Lake.jpg |caption_lake = Езерото и браната |image_bathymetry = <mapframe latitude="41.3875" longitude="21.598888888888887" zoom="12" width="250" height="250" align="center" frameless="1"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 21.598891, 41.386635 ] } } ] } </mapframe> |caption_bathymetry = |coords = {{Coord|41|23|15|N|21|35|56|E|type:waterbody_region:MK|display=inline,title}} |type = вештачко |inflow = [[Ореовечка Река]] |outflow = |catchment = |basin_countries = [[Македонија]] |length = 1,4 км |width = 0,6 км |area = 0,54 км<sup>2</sup> |depth = |max-depth = 28 м |volume = 0,6 км<sup>3</sup> |residence_time= |shore = |elevation = |islands = |cities = }} '''Прилепско Езеро''' — [[вештачко езеро]] во месноста Гладно Поле во непосредна близина на [[Прилеп]]. Ваквата географска положба овозможува ова езеро да биде рекреативен центар и туристички мотив. Езерото е изградено на [[Ореовечка Река]] во 1967&nbsp;г. и од тогаш се користи за [[наводнување]] и како технолошка вода.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.tkprilep.com.mk/hidros.htm | title = Хидросистем | publisher = Тутунски комбинат АД Прилеп | accessdate = 11 март 2010 | archive-date = 11 февруари 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100211010840/http://www.tkprilep.com.mk/hidros.htm | url-status = dead }}</ref> Тоа зафаќа површина од 0,54&nbsp;км<sup>2</sup>. Долго е 1,4&nbsp;км, а широко 400 до 600&nbsp;м. Најголема длабочина му е 28 м. Во езерото можат да се акумулираат 6.000.000 м<sup>3</sup> вода.<ref>{{МКЕ|1223}}</ref> До Прилепското Езеро се стасува по патот Велес - Прилеп ([[Регионален пат 1312|Р1312]]). Под езерските води се наоѓа потопеното село [[Пештерица (село)|Пештерица]]. == Спортско-рекреативен центар == Во 2021 г. крај езерото е изграден спортско-рекреативен комплекс со летниковци, мултимедијален центар на отворено, подиум за манифестации, игралишта за кошарка, одбојка, маси за пинг-понг, четири детски игралишта, осветлена пешачка патека и пристапна рампа за лица со попреченост.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.prilep.gov.mk/staven-vo-funkczija-sportsko-rekreativniot-kompleks-kaj-prilepskoto-ezero/|title=Ставен во функција спортско-рекреативниот комплекс кај Прилепското езеро|last=|date=6 септември 2021|work=Општина Прилеп|language=|accessdate=20 јануари 2024}}</ref> == Галерија == <gallery widths="220"> Податотека:Prilep Lake dam.jpg|Поглед на браната Податотека:Споменик на Прилепско Езеро.jpg|Споменик крај езерото Податотека:Прилепско Езеро во зима (2).JPG|Езерото зиме </gallery> == Поврзано == * [[Пештерица]] — пештера кај езерото == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Lake Prilep}} * [https://aberdojde.mk/прилепско-езеро-излетнички-туристи/ Прилепско Езеро – излетнички туристички локалитет со голем потенцијал] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240120080941/https://aberdojde.mk/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8/ |date=2024-01-20 }}, портал „Абер дојде“ {{Езера во Република Македонија}} {{Хидрографија на Македонија}} [[Категорија:Географија на Прилеп]] [[Категорија:Вештачки езера во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 1967 година во Македонија]] srgfk7ykir785gokx72c3oye4f7vsi6 Покраини во Куба 0 24233 5575185 5556673 2026-06-11T03:47:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575185 wikitext text/x-wiki '''[[Куба]]''' се дели на 15 '''покраини''' и една специјална [[општина]] што не спаѓа во ниедна покраина. Последната измена во организацијата се случила во 2010 г. со поделбата на покраината Хавана на две покраини: [[Артемиса (покраина)|Артемиса]] (со три источни општини од соседната покраина [[Пинар дел Рио (покраина)|Пинар дел Рио]]) и [[Мајабеке (покраина)|Мајабеке]]. Новите покраини стапиле на сила на 1 јануари 2011 г. Покраината на самиот град [[Хавана]] опстојува и понатаму, и тоа под изворното име „Ла Хабана“. == Список на покраини == [[Податотека:CubaSubdivisions.png|десно|600п]] Од запад кон исток, покраините на Куба се следниве: # [[Пинар дел Рио (покраина)|Пинар дел Рио]] # [[Артемиса (покраина)|Артемиса]] # [[Хавана]] # [[Мајабеке (покраина)|Мајабеке]] # [[Матансас (покраина)|Матансас]] # [[Сиенфуегос (покраина)|Сиенфуегос]] # [[Виља Клара (покраина)|Виља Клара]] # [[Санкти Спиритус (покраина)|Санкти Спиритус]] # [[Сиего де Авила (покраина)|Сиего де Авила]] # [[Камагвеј (покраина)|Камагвеј]] # [[Лас Тунас (покраина)|Лас Тунас]] # [[Гранма (покраина)|Гранма]] # [[Олгин (покраина)|Олгин]] # [[Сантјаго де Куба (покраина)|Сантјаго де Куба]] # [[Гвантанамо (покраина)|Гвантанамо]] # [[Хувентуд]] — остров со статус на „специјална општина“ == Демографија == Податоци за населението од попис:<ref>[http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/ Попис на Куба 2002 г.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080117100501/http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/ |date=2008-01-17 }} [http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/tablas_html/ii_4.htm Табела на населението] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171016045222/http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/tablas_html/ii_4.htm |date=2017-10-16 }}</ref> {|class="wikitable sortable" style="text-align:right; font-size:95%;" |- style="border-bottom-style:double;" !width="*"| Покраина !width="*"| Админ. центар !width="*"| Нас. (2005) !width="*"| Нас. (%) !width="*"| Површ. (км²) !width="*"| Површ. (%) !width="*"| Густина |- ! [[Артемиса (покраина)|Артемиса]] |align="left"| [[Артемиса]] | {{пб|502392}} || 4,49 || {{пб|4004}} || 3,75 || 125,5 |- ! [[Виља Клара (покраина)|Виља Клара]] |align="left"| [[Санта Клара (Куба)|Санта Клара]] | {{пб|817395}} || 7,31 || {{пб|8069}} || 7,6 || 97,17 |- ! [[Гвантанамо (покраина)|Гвантанамо]] |align="left"| [[Гвантанамо]] | {{пб|507118}} || 4,54 || {{пб|6366}} || 6,0 || 82,22 |- ! [[Гранма (покраина)|Гранма]] |align="left"| [[Бајамо]] | {{пб|822452}} || 7,36 || {{пб|8452}} || 7,9 || 98,20 |- ! [[Камагвеј (покраина)|Камагвеј]] |align="left"| [[Камагвеј]] | {{пб|784178}} || 7,02 || {{пб|14134}} || 13,2 || 50,22 |- ! [[Лас Тунас (покраина)|Лас Тунас]] |align="left"| {{nowrap|[[Викторија де Лас Тунас]]}}{{nbsp|4}} | {{пб|525485}} || 4,70 || {{пб|6373}} || 6,0 || 79,77 |- ! [[Мајабеке (покраина)|Мајабеке]] |align="left"| [[Сан Хосе де лас Лахас]] | {{пб|381446}} || 3,41 || {{пб|3733}} || 3,49 || 102,2 |- ! [[Матансас (покраина)|Матансас]] |align="left"| [[Матансас]] | {{пб|670427}} || 6,00 || {{пб|11669}} || 10,0 || 56,80 |- ! [[Олгин (покраина)|Олгин]] |align="left"| [[Олгин]] | {{пб|1021321}} || 9,14 || {{пб|9105}} || 8,5 || 109,90 |- ! [[Пинар дел Рио (покраина)|Пинар дел Рио]] |align="left"| [[Пинар дел Рио]] | {{пб|594560}} || 5,32 || {{пб|8884}} || 8,32 || 67,00 |- ! [[Санкти Спиритус (покраина)|Санкти Спиритус]] |align="left"| [[Санкти Спиритус]] | {{пб|460328}} || 4,12 || {{пб|6737}} || 6,3 || 68,33 |- ! [[Сантјаго де Куба (покраина)|Сантјаго де Куба]] |align="left"| [[Сантјаго де Куба]] | {{пб|1036281}} || 9,27 || {{пб|6343}} || 5,9 || 168,32 |- ! [[Сиего де Авила (покраина)|Сиего де Авила]] |align="left"| [[Сиего де Авила]] | {{пб|411766}} || 3,68 || {{пб|5962}} || 5,6 || 60,70 |- ! [[Сиенфуегос (покраина)|Сиенфуегос]] |align="left"| [[Сиенфуегос]] | {{пб|395183}} || 3,54 || {{пб|4149}} || 3,9 || 94,54 |- style="background:#f2f2f2; border-top-style:double;" |- ! [[Хавана]]{{nbsp|4}} |align="left"| [[Хавана]] | {{пб|2328000}} || 19,70 || 740 || 0,7 || {{пб|3053.49}} |- ! [[Хувентуд]] |align="left"| [[Нуева Херона]] | {{пб|86559}} || 0,77 || {{пб|2199}} || 2,1 || 35,78 |- ! ''[[Куба]]'' | align="left"| '''''[[Хавана]]''''' | '''''{{пб|11177743}}''''' || || '''''{{пб|106827}}''''' || || '''''101,72''''' |} == Поврзано == {{Портал|Куба}} * [[Политика на Куба]] * [[Географија на Куба]] * [[Список на градови во Куба]] * [[Општини во Куба]] * [[ISO 3166-2:CU]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Statoids|id=ucu|title=Покраини во Куба}} {{en}} {{Северна Америка по тема|Административна поделба на}} [[Категорија:Покраини во Куба| ]] [[Категорија:Административна поделба на Куба]] [[Категорија:Списоци за Куба]] [[Категорија:Првостепени административни единици на земјите]] [[Категорија:Списоци на административни единици на земјите]] qb6puw3752vvpvcp3mzgqv8dhhqm3vi Ајнтрахт Франкфурт 0 26126 5574995 5561232 2026-06-10T16:04:14Z -Lemmy- 53660 5574995 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = #FFFFFF | color2 = #CC0000 | clubname = Ајнтрахт Франкфурт | fullname = | image = [[Податотека:Eintracht Frankfurt crest.png|200px]] | image_size = | nickname = ''Die Adler'' („Орли“) | founded = {{Start date and years ago|df=y|1899|3|8}} | ground = [[Дојче Банк Парк]] | capacity = 59,500 | chairman = {{flagsport|GER}} Матијас Бек (клуб) | manager = {{flagsport|AUT}} [[Ади Хутер]] | league = [[Бундеслига]] | season = 2025/26 | position = 8. | current = ФК Ајнтрахт Франкфурт сезона 2025-2026 | website = http://www.eintracht.de/ | pattern_la1 = _frankfurt2627h | pattern_b1 = _frankfurt2627h | pattern_ra1 = _frankfurt2627h | pattern_sh1 = _frankfurt2627h | pattern_so1 = _frankfurt2627hl | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = | pattern_b3 = | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = | body3 = | rightarm3 = | shorts3 = | socks3 = }} '''Ајнтрахт Франкфурт''' ([[германски јазик|германски]]: ''Eintracht Frankfurt'') е спортска асоцијација од [[Франкфурт на Мајна]] во [[Германија]] . Покрај [[фудбал]]от, здружението исто така негува [[кошарка]], [[рагби]], [[хокеј на трева]] и [[одбојка]]. Боите на фудбалскиот клуб се црвена, црна и бела. Тој во моментов се натпреварува во [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата во Германија]] . == Историја == Во периодот од [[1899|1899 година]] до [[1927|1927 година]] во Франкфурт се формирале неколку клубови, кои биле споени и раздвоени. Првиот меѓу нив е ''ФК Викторија 1899'', основан на [[8 март]] истата година. Во финалето, фудбалскиот клуб ''Ајнтрахт Франкфурт'' е формиран во [[1967|1967 година]] година. Ајнтрахт никогаш немал премногу успех на национално ниво, без постигнување на значителен успех пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во поствоената Германија, „орлите“ освоиле две првенства во јужната зона - [[1953|1953 година]] и [[1959|1959 година]]. По војната, добро играле во групната игра, па играле за титула со локалниот соперник [[ФК Кикерс|Кикерс]] од [[Офенбах на Мајна|Офенбах]] . Возбудливиот последен круг на [[Берлин]] [[28 јуни|на 28 јуни]] завршил со победата на Ајнтрахт по продолжувањето на 5: 3 и тоа била единствената титула во историјата на клубот. Во историјата на европскиот фудбал, Ајнтрахт влезе следната година како учесник во најатрактивниот финален натпревар во историјата на [[Лига на шампиони во фудбал|Купот на шампионите]] . Алфредо ди Стефано и [[Ференц Пушкаш|Ференц Пускас]] на германските шампиони им ги дале сите голови во победата од 7: 3 во Парк Хемден . Кога [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]] била основана (1963), Ајнтрахт бил еден од 16-те членови и ќе остане непроменет во првите 33 првенства. Во ова време, клубот освоил трофеј во ''Купот на Германија'' - [[1974]], [[1975]], [[1981]], [[1988]] и [[2018|2018 година]] година. Најголем успех бил постигнат во [[1980|1980 година]] кога Ајнтрахт го освоил [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]]. Четири германски екипи играле во полуфиналето оваа сезона, а Ајнтрахт ги победил [[Бајерн Минхен|Баерн]] и [[Борусија Менхенгладбах]]. Најблиската нова титула на Ајнтрахт била во [[1992|1992 година]] кога загубил два бодови на крајот од сезоната за [[ФК Штутгарт|Штутгарт]], но никогаш не завршил на првите две позиции во Бундеслигата. Оттогаш, Ајнтрахт е постојан патник од првата во втората лига и назад. Фудбалскиот клуб станал акционерско друштво [[1 јули|на 1 јули]] [[2000|2000 година]] година. Тој е предводен од тројца членови на управниот одбор, предводени од претседателот [[Херберт Брухаген]], поранешен играч на Гитерсо (1969-1982). Управниот одбор е надгледуван од осумчлен надзорен одбор на чело со Херберт Бекер, претставник на главниот спонзор на Ајнтрахт од Фрапорт (аеродром во Франкфурт). == Успех == === Национално === * '''[[Прва Бундеслига (фудбал)|Германско првенство]] ( ''пред [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]]'' )''' <ref name="soccerway">{{Наведена мрежна страница |url=https://int.soccerway.com/teams/germany/eintracht-frankfurt/979/trophies/ |title=Germany - Eintracht Frankfurt - Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news |website=Soccerway |publisher=Perform Group |access-date=28 February 2017}}</ref> ** '''Шампион (1) :''' 1959. ** Втора класа (1) : 1932. * '''Германски Куп''' ** '''Освојувач (5) :''' 1973/74, 1974/75, 1980/81, 1987/88, 2017/18. ** Финалист (4) : 1963/64, 2005/06, 2016/17, 2022/23. * '''Супер купот на Германија''' ** Финалист (2) : 1988, 2018 * '''Втора Бундеслига''' ** '''Шампион (1) :''' 1997/98. * '''Фуџи купот во Германија''' (скок напред лига) ** '''Освојувач (1) :''' 1992. ** Финалист (1) : 1994. === Меѓународен === * '''[[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА / УЕФА Лига Европа]]''' ** '''Освојувач (2) :''' 1979/80, 2021/22. * '''[[Лига на шампиони во фудбал|Куп на европски шампиони]]''' ** Финалист (1) : [[Куп на шампиони 1959/60|1959/60.]] * '''Интертото Куп''' ** '''Освојувач (1) :''' 1966/67. * '''Cup Alpa''' ** '''Освојувач (1) :''' 1967. * '''Куп на Анталија''' ** '''Освојувач (1) :''' 2011 година. == Тим во сезоната 2025/2026 == ''Од 28 Февруари 2026 година.'' <ref>[http://www.eintracht.de/scc/prvi-tim Први тим]{{Мртва_врска|date=Февруари 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, eintracht.de, Посетено на 28.02.2025.</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no= 2|nat=DEU|name=[[Елијас Баум]]|pos=DF}} {{Fs player|no= 3|nat=BEL|name=[[Артур Теат]]|pos=DF}} {{Fs player|no= 4|nat=GER|name=[[Робин Кох]]|pos=DF}} {{Fs player|no= 5|nat=SUI|name=[[Орел Аменда]]|pos=DF}} {{Fs player|no= 6|nat=DEN|name=[[Оскар Хојлунд]]|pos=MF}} {{Fs player|no= 7|nat=DEU|name=[[Ансгар Кнауф]]|pos=MF}} {{Fs player|no= 8|nat=ALG|name=[[Фарес Чаиби]]|pos=MF}} {{Fs player|no= 9|nat=DEU|name=[[Џонатан Буркард]]|pos=FW}} {{Fs player|no=11|nat=DEU|name=[[Јунес Ебнуталиб]]|pos=FW}} {{Fs player|no=13|nat=DEN|name=[[Расмус Кристенсен]]|pos=DF}} {{Fs player|no=15|nat=TUN|name=[[Ељес Скири]]|pos=MF}} {{Fs player|no=16|nat=SWE|name=[[Хуго Ларсон]]|pos=MF}} {{Fs player|no=18|nat=GER|name=[[Махмуд Дахуд]]|pos=MF}} {{Fs player|no=19|nat=FRA|name=[[Жан Матео Бахоја]]|pos=MF}} {{Fs player|no=20|nat=JPN|name=[[Рицу Доан]]|pos=MF}} {{Fs player|no=21|nat=GER|name=[[Натаниел Браун]]|pos=DF}} {{Fs player|no=22|nat=USA|name=[[Тимоти Чандлер]]|pos=DF}} {{Fs player|no=23|nat=DEU|name=[[Михаел Цетерер]]|pos=GK}} {{Fs player|no=25|nat=FRA|name=[[Арно Калимуендо]]|pos=FW}} {{Fs player|no=26|nat=JPN|name=[[Кеита Косуги]]|pos=DF}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=27|nat=GER|name=[[Марио Геце]]|pos=MF}} {{Fs player|no=29|nat=MAR|name=[[Ајубе Амаимуни]]|pos=FW}} {{Fs player|no=30|nat=BEL|name=[[Миши Батшуаји]]|pos=FW}} {{Fs player|no=31|nat=SWE|name=[[Лове Архов]]|pos=MF}} {{Fs player|no=33|nat=DEU|name=[[Јенс Грал]]|pos=GK}} {{Fs player|no=34|nat=DEU|name=[[Намди Колинс]]|pos=DF}} {{Fs player|no=37|nat=GER|name=[[Џеремаја Малузе]]|pos=MF}} {{Fs player|no=38|nat=GER|name=[[Ебу Бекир Ис]]|pos=MF}} {{Fs player|no=39|nat=DEU|name=[[Амил Шиљевиќ]]|pos=GK}} {{Fs player|no=40|nat=BRA|name=[[Кауа Сантос]]|pos=GK}} {{Fs player|no=41|nat=MLI|name=[[Фусени Думбија]]|pos=DF}} {{Fs player|no=42|nat=TUR|name=[[Џан Узун]]|pos=MF}} {{Fs player|no=44|nat=ECU|name=[[Дејвис Баутиста]]|pos=DF}} {{Fs player|no=45|nat=USA|name=[[Марвин Дилс]]|pos=MF}} {{Fs player|no=48|nat=ESP|name=[[Јуниор Авуси]]|pos=FW}} {{Fs player|no=49|nat=ESP|name=[[Дерек Боакје Осеи]]|pos=DF}} {{Fs player|no=50|nat=GER|name=[[Алесандро Гаул Соуза]]|pos=FW}} {{Fs player|no=53|nat=DEU|name=[[Александар Стаф]]|pos=FW}} <!-- {{Fs player|no=|nat=FRA|name=[[Ерик Жуниор Дина Ебимбе]]|pos=MF}} {{Fs player|no=|nat=HUN|name=[[Ноа Фењо]]|pos=MF}} {{Fs player|no=|nat=GER|name=[[Ноел Футкеу]]|pos=FW}} {{Fs player|no=|nat=HUN|name=[[Кристијан Листеш]]|pos=MF}} {{Fs player|no=|nat=GER|name=[[Џесик Нганкам]]|pos=FW}} {{Fs player|no=|nat=FRA|name=[[Нилс Нкоунку]]|pos=DF}} {{Fs player|no=|nat=ALB|name=[[Симон Симони]]|pos=GK}} {{Fs player|no=|nat=CRO|name=[[Хрвоје Смолчиќ]]|pos=DF}} {{Fs player|no=|nat=FRA|name=[[Еље Вахи]]|pos=FW}} On loan until 1 July 2026 --> |----- {{Fs end}} == Наводи== {{Наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Eintracht Frankfurt}} *{{official website|http://www.eintracht.de/}} {{de}} *[http://www.sge4ever.de/ Прво мрежно место за навивачи] {{de}} *[http://www.commerzbank-arena.de/ Службено мрежно место за стадионот] {{de}} *[http://www.resultsfromfootball.com/bundesliga-team/eintrachtfrankfurt.html Статистика на клубот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927182645/http://www.resultsfromfootball.com/bundesliga-team/eintrachtfrankfurt.html |date=2007-09-27 }} {{Бундеслига}} {{Шампиони на Германија во фудбал}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Германија]] ot45ncaboq7tqqgpdaxa79waivislrz ПУ „Страшо Пинџур“ - Чешиново 0 29652 5575037 5456961 2026-06-10T17:19:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575037 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Страшо Пинџур | подрачно = [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Соколарци|ОУ „Страшо Пинџур“]] | слика = ОУ „Страшо Пинџур“ - Чешиново 2.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Чешиново]] | општина = [[Општина Чешиново-Облешево]] | наречено_по = [[Страшо Пинџур]] | адреса = Ул. „Христијан Тодоровски Карпош“, с. Чешиново | основање = {{start date and age|1969}} | актуелен директор = | број на ученици = | настава на = македонски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Страшо Пинџур“''' (официјално: '''Подрачно основно општинско училиште „Страшо Пинџур“ - Чешиново'''; скратено: '''ПООУ „Страшо Пинџур“''') — подрачно основно училиште во кочанското село [[Чешиново]], во состав на [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Соколарци|истоименото училиште]] од селото [[Соколарци]], [[Општина Чешиново-Облешево]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-22|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето е именувано по македонскиот партизан [[Страшо Пинџур]]. == Местоположба == Училиштето се наоѓа во селото [[Чешиново]]. == Историја == Училиштето било изградено во 1969 година.<ref name="програма">{{Наведена мрежна страница|url=https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-2024-2025-izmeneta.pdf|title=Годишна програма за 2024/25|date=јули 2024|work=[[Општина Чешиново-Облешево]]|accessdate=26 декември 2024|archive-date=2024-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241103213239/https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-2024-2025-izmeneta.pdf|url-status=dead}}</ref> == Настава == Во училиштето наставата се изведува на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]]. Покрај учениците од Чешиново, во него учат и учениците од околните села [[Уларци]] и [[Спанчево]]. == Услови == За реализирање на воспитно-образовната дејност училиштето користи 10 училници, од кои еден е кабинет по англиски јазик – во кој има интерактивна табла за потребите на наставниците при примената на ИКТ во наставата, еден кабинет по информатика, како и една фискултурна сала која за жал во моментов не е оспособена за користење и два спортски терени за реализација на наставата по физичко и здравствено образование. Во склоп на училиштето работи и училишната библиотека која има задоволителен број на лектирни изданија. Во ова училиште се наоѓаат и просториите за раководниот кадар на училиштето и тоа: канцеларија на директорот, канцеларии за педагогот и секретарот на училиштето, наставничка канцеларија, како и простории за техничкиот персонал. == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Чешиново.jpg|Поглед на училиштето Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Чешиново 5.jpg|Фудбалското игралиште Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Чешиново 6.jpg|Кошаркарското игралиште Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Чешиново 4.jpg|Детското игралиште Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Чешиново 3.jpg|Влезот </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Страшо Пинџур, Чешиново}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Чешиново-Облешево]] [[Категорија:Училишта посветени на Страшо Пинџур|Чешиново]] [[Категорија:Чешиново]] jdzi24yb4gq1j9od6mzk50e0uskhk2h Пабло Неруда 0 30780 5575038 5421902 2026-06-10T17:25:08Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575038 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Инфокутија за писател | name = [[Податотека:Златен венец.svg|20px]] Пабло Неруда | image = Pablo Neruda 1963.jpg | caption = Неруда во 1963 | bgcolour = gold | caption = | birth_date = роден на [[12 јули]] [[1904]] | birth_place = {{знамеикона|Chile}} [[Парал]], [[Чиле]] | death_date = починал на [[23 септември]] [[1973]] | death_place = {{знамеикона|Chile}} [[Сантјаго (Чиле)|Сантјаго]], [[Чиле]] | occupation = [[поет]], [[дипломат]], [[политичар]] | signature = Firma Pablo Neruda.svg }} [[Податотека:Salvador_Allende_y_Pablo_Neruda.jpg|мини|десно|Неруда со [[Салвадор Аљенде]].]] '''Пабло Неруда''' ({{langx|es|Pablo Neruda}}; [[12 јули]] [[1904]] - [[23 септември]] [[1973]]) — псевдоним, а подоцна и официјалното име на [[чиле]]анскиот писател и [[комунизам|комунист]] '''Нефтали Рикардо Рејес Басоалто''' (''Neftalí Ricardo Reyes Basoalto''). Тој се смета за еден од најголемите и највлијателни поети на [[XX век]], а неговите дела се преведени на многу јазици.<ref>[[Раде Силјан]], Странски авиори&дела, Матица Македоонска, Скопје, 2001, стр. 314.</ref> Својот [[псевдоним]], што подоцна му станува негово легално и официјално име, го презел од името на [[Чешка|чешкиот]] писател и поет [[Јан Неруда]]. [[Поезија]]та на Неруда е разгранета во неколку различни стилови и мотиви, почнувајќи од еротските љубовни песни (како „''Бели ридови''"), [[надреализам|надреалистичните]] поеми, историските епови, како и политичките [[манифест]]и. Можеби најобожаваните песни на Неруда се „''Оди за скршените нешта''," собрани во неколку томови. [[Колумбија|Колумбискиот]] романописец [[Габриел Гарсија Маркез]] еднаш го нарекува Неруда „најголемиот поет на XX век на било кој јазик“. Во 1971 година, Неруда ја добива [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]], а следната година и ''Златниот венец'' на [[Струшки вечери на поезијата|Струшките вечери на поезијата]]. Неруда е поетот кој ќе чита пред најмногубројна публика и тоа на двапати. На [[15 јули]] [[1945]] година, на стадионот ''Пекамбу'' во [[Саун Пауло]], [[Бразил]], пред 100 000 луѓе читал песни во чест на [[комунизам|комунистичкиот]] водач и револуционер [[Луис Карлос Престес]].<ref>[http://www.neruda.uchile.cl/cronologia/cronologia6.htm Неруда - животот на поетот - хронологија (1944–1953)], Fundación Neruda, Чилеански Универзитет.</ref> Откако ја примил [[Нобелова награда|Нобеловата награда]] за литература, на покана од претседателот [[Салвадор Аљенде]], Неруда рецитирал делови од својата поезија на ''Estadio Nacional'' пред повеќе од 70.000 луѓе. Во текот на својот живот, Неруда бил неколкупати на видни дипломатски позиции, а кратко време бил и секретар на Чилеанската комунистичка партија. Кога конзервативниот чилеански претседател [[Габриел Гонсалес Видела]] спроведол терор врз [[Комунизам|комунистите]] во Чиле, издаден бил налог за апсење на Неруда. Неговите пријатели со месеци го криеле во подрумот на една куќа во пристанишниот град [[Валпараисо]]. Преку планината во близина на [[езеро]]то [[Маихуе]], Неруда успеал да избега во [[Аргентина]]. Подоцна, Неруда бил близок соработник на социјалистичкиот претседател [[Салвадор Аљенде]]. Хоспитализиран бил поради [[рак (болест)|рак]] во времето на [[Чилеански државен удар (1973)|државниот удар во Чиле]] на [[11 септември]] [[1973]] година кој го предводел [[Августо Пиноче]] и во кој неговиот близок пријател [[Салвадор Аљенде|Аљенде]] го изгубил животот. Неруда умрел од [[Срцев удар|инфаркт]] дванаесет дена подоцна. Веќе легенда во текот на својот живот, по смртта, Неруда станал вистинска митска личност, а неговиот [[Закоп|погреб]] прозвучил насекаде низ светот. Имено, по наредба на Пиноче погребот на Неруда не смеел да стане јавен настан, но илјадници Чилеанци, со солзи во очите, и покрај смртните закани, ги преплавиле улиците во чест на големиот поет. Со тоа, погребот на Неруда се претворил во прв голем јавен протест против новововедената [[диктатура]]. Во 2016 година, режисерот [[Пабло Лараин]] (Pablo Larraín) го снимил биографскиот филм „Неруда“ во кој е прикажано неговото бегство преку [[Анди]]те по прогонот на комунистите во Чиле во 1948 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-01-03 Večer tisuću nagrada: Neruda, čileansko-argentinsko-francusko-španjolski film (пристапено на 3.1.2023)]</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Pablo Neruda}} * [https://www.fakulteti.mk/news/14052017/pablo-neruda-sakam-da-znaesh-edna-rabota Пабло Неруда, „Ако ме заборавиш“] * [https://www.fakulteti.mk/news/14052020/pablo-neruda-vecherva-bi-mozhel-da-gi-napisham-najtazhnite-stihovi Пабло Неруда, „Вечерва би можел да ги напишам најтажните стихови“] * [https://www.fakulteti.mk/news/18-02-21/pablo_neruda_zabraneto_e Пабло Неруда, „Забрането е“] * [https://kogajaljubevdenicija.wordpress.com/2016/05/09/%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE-%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%B0/ Пабло Неруда, „Ми се допаѓаш кога молчиш“] * [https://preminportal.com.mk/nauka-kultura/literatura/19494-pablo-neruda-ne-obvinuvaj-nikogo Пабло Неруда, „Не обвинувај никого“] * [https://www.crnobelo.com/zabava/evergrini/42298-poleka-umira-onoj-koj-ne-patuva-pablo-neruda Пабло Неруда, „Полека умира оној кој не патува...“] * [https://www.marxists.org/makedonski/tematska/poezija-proza/neruda.htm Пабло Неруда, „Проклетство“] * [https://krajbrezje.mk/2018/11/02/kje-dojdat-drugi-denovi-pablo-neruda/ Пабло Неруда, „Ќе дојдат други денови“] * [https://skopjeinfo.mk/pablo-neruda-kje-znaesh Пабло Неруда, „Ќе знаеш...“] * [https://makfax.com.mk/kultura/aktuelno/cetvrti-pat-pogreban-pablo-neruda/ „Четврти пат погребан Пабло Неруда“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230905123436/https://makfax.com.mk/kultura/aktuelno/cetvrti-pat-pogreban-pablo-neruda/ |date=2023-09-05 }}, Макфакс, 26 април 2016 * [https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1971/neruda/lecture/ Пабло Неруда на Nobelprize.org.] * [https://fundacionneruda.org/ Фондација Неруда] * [http://www.neruda.uchile.cl Universidad de Chile: Неруда] * [http://www.poetseers.org/nobel_prize_for_literature/pablo_neruda_%281971%29/pablop/ Избрани песни од Пабло Неруда] (англиски) {{Нобелова награда за литература}} {{Добитници на Златен венец (1966–1990)}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Неруда, Пабло}} [[Категорија:Чилеански комунисти]] [[Категорија:Чилеански поети]] [[Категорија:Добитници на Златен венец на Струшките вечери на поезијата]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за литература]] [[Категорија:Чилеански нобеловци]] [[Категорија:Родени во 1904 година]] [[Категорија:Починати во 1973 година]] oy69vrqpst1i84zmcbc9gubu9v89n4v Пивофест 0 31105 5575150 5297394 2026-06-11T00:50:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575150 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Фестивал | име = Пивофест | целосно име = | лого = <!--Вклучете "[[Податотека:име на податотека|големина во px|]]" кога внесувате податотека--> | опис на лого = | слика = [[Податотека:Пивофест Прилеп 2018 08.jpg|200п|]] | големина = 200px | опис слика = Главната сцена на „Пивофест“ 2018 година | датум = [[Јули]] | почнува = | завршува = | зачестеност = Секоја година | локација = [[Прилеп]] | постоење = | првпат = {{start date|2002}} | последен пат = | учесници = | посетители = | жанр = Пивски фестивал | буџет = | поддржувач = [[Општина Прилеп]] | веб страна = [http://pivofestival.mk/ www.pivofestival.mk] | фусноти = }} '''Пивофест''' — [[пивски фестивал]] што се одржува во [[лето|летниот]] период во градот [[Прилеп]] во организација на [[Општина Прилеп]] и стопанските субјекти од градот. Фестивалот е од отворен тип, се одржува во центарот на градот. Учество земаат познати производители на пиво и локални угостители. Посетители доаѓаат од сите краишта на [[Република Македонија]] и соседните земји. Фестивалот е познат по добрата забава, [[скара]] и ладното пиво и секако масовната посетеност. ==Историја== Настанот е туристичка манифестација која што има 17 годишна традиција во Прилеп. Оваа ревија на врвни пива и специјалитети на скара, дополнета со фонот на избрани музички брендови на Балканот, е туристичка атракција, која што предизвикува интерес и кај љубителите на овој тип забави не само од Македонија, туку и пошироко на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Последните неколку години почетокот на фестивалот коинцидира со верскиот празник „Петровден“, а манифестацијата трае 4 дена. Има извонредна посетеност<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pivofestival.mk/za-festivalot|title=ЗА ФЕСТИВАЛОТ|last=Уредник|work=pivofestival.mk|language=mk-mk|accessdate=2018-07-14|archive-date=2018-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710045238/http://pivofestival.mk/za-festivalot|url-status=dead}}</ref> . {{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 225 |image1 = Пивофест Прилеп 2018 09.jpg|caption1 = Штандови на „Пивофест“ 2018 година во центарот на [[Прилеп]]<br> |image2 = Пивофест Прилеп 2018 04.jpg|caption2 = Точење пиво на штанд на „Пивофест“<br> }} Фестивалот има стекнато традиција, и на туристичката карта на Прилеп има едно од најважните места. На фестивалот гостуваат екстрадни ѕвезди од регионот. Во 2009 главен гостин била хрватската пејачка [[Северина]].<ref>[http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=111633 Завршува „Пиво Фест“, вчера настапи Северина], [[А1 телевизија]], 19 јули 2009</ref> Во 2010 била [[Светлана Ражнатовиќ-Цеца]], во 2011 [[Здравко Чолиќ]], во 2012 [[Лепа Брена]], во 2013 [[Горан Бреговиќ]], во 2014 [[Жељко Самарџиќ]],<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.popularno.mk/2014/07/16/prilep-pivofest-2014/ |title=архивски примерок |accessdate=2014-07-18 |archive-date=2014-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141207094649/http://www.popularno.mk/2014/07/16/prilep-pivofest-2014/ |url-status=dead }}</ref> во 2015 [[Дино Мерлин]]. И многу други познати музичари како [[Жељко Јоксимовиќ]], [[Мирослав Илиќ]], [[Петар Грашо]], [[Халид Бешлиќ]], [[Љубиша Стојановиќ - Луис]], [[Харис Џиновиќ]], [[Данијела Мартиновиќ]], [[Емина Јаховиќ]], [[Тони Цетински]], [[Јелена Розга]], [[Тијана Дапчевиќ]],[[Оливер Драгојевиќ]], [[Неда Украден]], [[Гоца Тржан]], [[Саша Ковачевиќ]] и многу други. == Во 2007 година == На фестивалската забава учествувале над 350.000 посетители од [[Македонија]] и странство кои испиле околу 250 тони пиво и изеле околу 60 тони скара<ref>* [http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=4D5EDAA780FB3449BD5E91BE593FA609 Рекордна посетеност на „Пиво фест“], [[Утрински Весник]], 21 јули 2009</ref>. На двете бини во центарот на градот настапиле 30-ина музички имиња и од забавната и од народната естрада. На 15-те штанда на шесте пиварници и десетте скараџии немало слободно место. Имало организирани посети од [[Грција]] и од [[Бугарија]], а имало туристи и од [[Кина]]. == Период 2009 — 2016 година == {{unreferenced section|date=July 2015}} {| class="wikitable sortable" |- ! Година ! Дати ! Посетеност ! class="unsortable"| Изведувачи |- |2009 |16-19 јули |200.000 |[[Северина Вучковиќ]], [[Љубиша Стојановиќ - Луис]], [[Ван Гог]], [[Електирчни Оргазам]]. |- |2010 |15-18 јули |320.000 |[[Светлана Ражнатовиќ-Цеца]], [[Гуча Оркестар]], [[Даниела Враниќ]]. |- |2011 |14-17 јули |340.000 |[[Здравко Чолиќ]], [[Харис Џиновиќ]]. |- |2012 |14-17 јули |400.000 |[[Лепа Брена]], [[Жељко Јоксимовиќ]], [[Мирослав Илиќ]], [[Петар Грашо]], [[Џеј Рамадановски]]. |- |2013 |18-21 јули |300.000-400.000 |[[Горан Бреговиќ]], [[Халид Бешлиќ]], [[Данијела Мартиновиќ]], [[2Cellos]], [[Ина|Inna]] |- |2014 |17-20 јули |300.000-400.000 |[[Жељко Самарџиќ]], [[Јелена Розга]], [[Тони Цетински]], [[Емина Јаховиќ]], [[Маид Хечимовиќ]],[[Тијана Дапчевиќ]] |- |2015 |16-19 јули |300.000-400.000 |[[Прљаво Казалиште]], [[Дино Мерлин]], [[Оливер Драгојевиќ]], [[Неда Украден]], [[Гоца Тржан]],[[Саша Ковачевиќ]] |- |2016 |14-17 јули |300.000-400.000 |[[Тропико Бенд]], [[Аца Лукас]], [[Рада Манојловиќ]], [[Каролина Гочева]], [[Парни Ваљак]], [[Хари Мата Хари]], [[Александра Радовиќ]]<ref>{{cite web | url=http://pivofestival.mk/programa | title=Програма - Фестивал На Пивото 2022 }}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |} == Галерија == <center> <gallery mode="packed" heights="120"> Податотека:Пивофест Прилеп 2018 06.jpg|Главната сцена на плоштадот „Александрија“ Податотека:Пивофест Прилеп 2018 03.jpg|Штандови на „Пивофест“ Податотека:Пивофест Прилеп 2018 01.jpg|Штанд на [[Наше Македонско (пиво)|наше македонско пиво]] на „Пивофест“ Податотека:Пивофест Прилеп 2018 09.jpg|Штанд на [[Скопско]] на „Пивофест“ Податотека:Пивофест Прилеп 2018 04.jpg|Штанд на [[златен даб]] на „Пивофест“ Податотека:Пивофест Прилеп 2018 02.jpg|Буриња со пиво за точење Податотека:Пивофест Прилеп 2018 05.jpg|Посетители на „Пивофест“ Податотека:Pivo Fest '09.jpg|Штандови на „Пивофест“ 2019 година во центарот на [[Прилеп]] </gallery> </center> == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Пивски фестивал]] * [[Октоберфест]], прочуен германски пивски фестивал == Надворешни врски == {{рв|Pivo Fest}} * [http://www.pivofest.info/ Пиво фест] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200808232104/http://www.pivofest.info/ |date=2020-08-08 }} {{en}} * [http://kriglapivo.com Кригла Пиво] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190910145551/http://kriglapivo.com/ |date=2019-09-10 }} {{mk}} [[Категорија:Култура на Прилеп]] [[Категорија:Пивски фестивали]] rybcfilti8glwwoz6u52i03pl460i8c Петре Арсовски 0 37882 5575142 5537483 2026-06-10T23:51:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575142 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Петре Арсовски | image = Istrel_(1972)_Petar_Arsovski.jpg | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1945|6|12}} | birth_place = [[Мокрени]], [[Демократска Федерална Македонија|ДФ Македонија]], [[Демократска Федеративна Југославија|ДФ Југославија]] | nationality = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонци|Македонец]] | known = по улогите во: <br>[[Среќна Нова ’49]]<br> [[Истрел (филм)|Истрел]]<br>[[Сенки над Балканот]]<br>[[Тетовирање (филм)|Тетовирање]]<br>[[Македонскиот дел од пеколот]]<br>[[Трето полувреме]]<br>[[Златна петорка]]<br>[[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]]<br>[[Другарот]] | occupation = [[глумец]] | spouse = | years_active = 1968 - сѐ уште }} '''Петре Арсовски''' (р. {{роден на|12|јуни|1945}} во {{роден во|Мокрени}}) — [[Македонија|македонски]] театарски, филмски и телевизиски [[глумец]]. == Животопис == Петар Арсовски дипломирал на Факултетот за драмски уметности во [[Скопје]]. Бил првата генерација димломирани глумци заедно со [[Ѓорѓи Колозов]], [[Мајда Тушар]], [[Гоце Влахов]], [[Снежана Киселичка]], [[Кирил Псалтиров]], [[Соња Каранџуловска]], [[Ацо Дуковски]], [[Лилјана Велјанова]] и [[Љупчо Петрушевски]]. Првата улога Петре Арсовски ја остварува во [[1968]] година во претставата „''Венецијански близнаци''“ во улога Првиот полицаец, чија премиера била одржана на [[12 декември]] [[1968]] година. Во текот на својата театарска кариера, учествувал во глумење на 58 ликови на сцената на МНТ, како и 16 ликови на други сцени од други театри. За првпат на филм се појавил во играниот филм „[[Македонскиот дел од пеколот]]“ во [[1971]] година. Во [[1974]] година се вработил во [[Македонски народен театар|Македонскиот народен театар]] каде се пензионирал во [[2009]] година. И покрај пензионирањето, Арсовски продолжил со играњето во претстави и филмови. Тој во својата кариера има остварено, бројни филмски улоги, играјќи во над 60 филмови и над 20 телевизиски серии. Тој е единствениот македонски глумец кој има остварено над 80 филмски и телевизиски улоги, заедно со [[Петре Прличко]], [[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]] и [[Илија Џувалековски]]. Остварил главни улоги во филмовите: [[Истрел (филм)|Истрел]], [[Најдолгиот пат (филм)|Најдолгиот пат]], [[Пресуда (македонски филм)|Пресуда]], [[Време, води (филм)|Време, води]], [[Среќна нова '49]], [[Тетовирање (филм)|Тетовирање]], Стапица, [[Трето полувреме (филм)|Трето полувреме]], [[Златна петорка (филм)|Златна петорка]]. Играл и во телевизиските серии: [[Волшебното самарче (ТВ-серија)|Волшебното самарче]], [[Бушава азбука]], [[На наш начин]], [[Трст виа Скопје]], [[Во светот на бајките (телевизиска серија)|Во светот на бајките]], [[Македонски народни приказни]], [[Заведени]] и [[Сенки над Балканот]]. Во 2018 година по повод 50 години од својата глумечка кариера, Арсовски направил изложба во фоајето на Македонскиот народен театар<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurir.mk/makedonija/kultura/izlozba-za-50-godini-akterska-kariera-na-petre-arsovski/|title=Изложба за 50 години глумечка кариера на Петре Арсовски|last=|first=|date=18 декември 2018|work=kurir.mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731175248/https://kurir.mk/makedonija/kultura/izlozba-za-50-godini-akterska-kariera-na-petre-arsovski/|archive-date=2019-07-31|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref>. Добитник е на повеќе награди и признанија.<ref>{{нмс|title=Интервју со Петре Арсовски | url=https://racin.mk/intervju/petre-arsovski-sega-mi-se-zhivee-najpojke | publisher = | work = Рацин.мк || date = | accessdate = 11 декември 2024}}</ref> Живее и работи во Скопје. '''Театарски претстави''' * Прв полицаец - Венецијански близнаци од Карло Голдони, режисер: [[Вукан Диневски]], [[МНТ]] 1968; * Мустаките на Зајко Рококајко од Ристо Давчевски, режисер: [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1973; * Сенатор - Јас Клаудиј од Џон Мортимер, режисер: [[Слободан Унковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1973; * Нојфел - Хелдерлин од Петар Вајс, режисер: [[Владимир Милчин]], [[МНТ]] 1973; * Крис - Сите мои синови од Артур Молиер, режисер: [[Илија Милчин]], [[Драмски театар - Скопје]] 1974; * Кирилов - Бесови од Арбер Ками, режисер: [[Илија Милчин]], [[МНТ]] 1978; * Затвореник - Александрија од [[Богомил Ѓузел]], режисер: [[Владимир Милчин]], [[МНТ]] 1978; * Ѓорѓо - Чорбаџи Теодос од [[Васил Иљоски]], режисер: [[Ацо Алексов]], [[МНТ]] 1978; * Писарот Пусич - Милион маченици од [[Ристо Крле]], режисер: [[Петре Прличко]], [[МНТ]] 1980; * Страхиа - Војна и мир во Груда од Вељко Радовиќ, режисер: Благора Ераковиќ, [[МНТ]] 1981; * Мочах - Свирач на покривот од Џери Бок, режисер: Владо Штефанчиќ, [[МНТ]] 1983; * Бугар - Среќна нова '49 од Горан Михиќ, режисер: [[Слободан Унковски]], [[МНТ]] 1985; * Корнулов - Рамна земја од [[Ташко Георгиевски]], режисер: [[Владимир Милчин]], [[МНТ]] 1985; * Екарт - Баал од Бертолт Брехт, режисер: [[Владимир Милчин]], [[МНТ]] 1987; * Михаил - Аудиција под нов покрив од Вацлав Хавел, режисер: [[Душан Наумовски]], [[МНТ]] 1988; * Пинч - Забуни од [[Вилијам Шекспир]], режисер: [[Димитрие Османли]], [[МНТ]] 1989; * Јаков - Рави од Синиша Ковачевиќ, режисер: [[Љубиша Георгиевски]], [[МНТ]] 1989; * Новинар - Посета на старата дама од Фидрих Диренмат, режисер: [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] 1990; * Виктор - Гнев божји од Жаклина Мирчевски, режисер: [[Слободан Унковски]], [[МНТ]] 1990; * Иван - Крик од Блаже Миневски, режисер: [[Владимир Милчин]], [[МНТ]] 1991; * Ангеле - Буре барут од Дејан Дуковски, режисер: [[Сашо Миленковски]], [[МНТ]] 1994; * Поп Милош - Бунт во домот за старци од [[Венко Андоновски]], режисер: [[Бранко Ставрев]], [[МНТ]] 1994; * Осман бег - [[Македонска крвава свадба]] од [[Војдан Чернодрински]], режисер: [[Сашо Миленковски]], [[МНТ]] 1995; * Инспекторот - Едмонд од Дејвид Мемед, режисер: Синиша Ефтимов, [[МНТ]], 1997; * Луков - Црнила од [[Коле Чашуле]], режисер: [[Виолета Џолева]], [[МНТ]] 2001; * Павле - Гроф Миливој од [[Ристо Крле]], режисер: [[Димитрие Османли]], [[МНТ]] 2001; * Икомо - Балканот не е мртов од Дејан Дуковски, режисер: Александар Поповски, [[МНТ]] 2001; * Робијашот - Демони од Фјодор Достоевски, режисер: [[Владимир Милчин]], [[МНТ]] 2001; * Тасин - Ослободување на Скопје од Душан Јовановиќ, режисер: Срѓан Јакаќиевиќ, [[МНТ]] 2002; * Инспекторот - Чија си од [[Сашко Насев]], режисер: [[Виолета Џолева]], [[Универзална сала – Скопје]] 2004; * Ревизор од Николај Василевич Гогољ, режисер: [[Владимир Милчин]], [[МНТ]] 2006; * Таткото - Луди за љубов од Шем Сепарт, режисер: Нина Николиќ, Младински културен центар 2010; * Чичко Јакоб - Разговор во четири очи од Ингмар Бергман, режисер: Нина Николиќ, [[МНТ]] 2015; * Петар - Галеб од [[Антон Павлович Чехов]], режисер: Нина Николиќ, [[МНТ]] 2018; * Мортен Кил - Народен непријател од Хенрих Ибзен, режисер: Нина Николиќ, [[МНТ]] 2022; * Везан и Рабинот - Сите сме птици од Важди Муавад, режисер: [[Слободан Унковски]], [[МНТ]] 2022. == Филмографија== {| class="wikitable sortable" border="1" cellspacing="0" cellpadding="3" | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |1970-ти[[#1|&#9650;]]<div id="1970"/> |- | 1971 || [[Македонски дел од пеколот]] ТВ-филм || Панде Кајзеро |- | 1972 || [[Истрел (филм)|Истрел]] ТВ-филм || Игор |- | 1973 || [[Добра долина]] ТВ-филм || |- | 1973 || [[Смилевскиот конгрес (филм)|Смилевскиот конгрес]] ТВ-филм || Петар Ацев |- | 1974 || [[Средба (филм)|Средба]] ТВ-филм || Јон |- | 1974 || [[Волшебното самарче (ТВ-серија)|Волшебното самарче]] ТВ-серија || Петре |- | 1975 || [[Јад (филм)|Јад]] ТВ-филм || |- | 1976 || [[Цимерите од соба 306]] ТВ-филм || Веле |- | 1976 || [[Најдолгиот пат (филм)|Најдолгиот пат]] ТВ-филм || Јован |- | 1977 || [[Итар Пејо (телевизиска серија)|Итар Пејо]] ТВ-серија || Клисарот |- | 1977 || [[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]] ТВ-филм || |- | 1977 || [[Пресуда (македонски филм)|Пресуда]] ТВ-филм || |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |1980-ти[[#1|&#9650;]]<div id="1980"/> |- | 1980 || [[Време води (филм)|Време води]] ТВ-филм || Петар |- | 1981 || [[Булки крај шините]] ТВ-филм || Ристе |- | 1982 || [[Јужна патека]] ТВ-филм || Ѓорѓи |- | 1982 || [[Јагне на ражен (ТВ-филм)|Јагне на ражен]] ТВ-филм || Кузман |- | 1982 || [[Илинден (телевизиска серија)|Илинден]] ТВ-серија || |- | 1983 || [[Записник (филм)|Записник]] ТВ-филм || |- | 1983 || [[Опасни траг (филм)|Опасни траг]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Белото циганче (телевизиска серија)|Белото циганче]] ТВ-серија || |- | 1984 || [[Го мемираше мојот јастраб]] ТВ-филм || Бајрам |- | 1985 || [[На наш начин]] || |- | 1985 || [[Бушава азбука]] ТВ-серија || |- | 1985 || [[Јазол (филм)|Јазол]] ТВ-филм || Симеон |- | 1986 || [[Среќна Нова ’49]] ТВ-филм || Бургер |- | 1989 || [[Еурека]] ТВ-серија || Човекот |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |1990-ти[[#1|&#9650;]]<div id="1990"/> |- | 1990 || [[Трст виа Скопје (телевизиска серија)|Трст виа Скопје]] ТВ-серија || Геро |- | 1991 || [[Тетовирање (филм)|Тетовирање]] ТВ-филм || Командир |- | 1992 || [[Заминување од Пасквелија (филм)|Заминување од Пасквелија]] ТВ-филм || Арџо |- | 1992 || [[Македонски народни приказни (телевизиска серија)|Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 1993 || [[Бог да ги убие шпионите (филм)|Бог да ги убие шпионите]] ТВ-филм || Сакир |- | 1993 || [[Крик на немиот Индијанец (филм)|Крик на немиот Индијанец]] ТВ-филм || |- | 1995 || [[Ангели на отпад (филм)|Ангели на отпад]] || Џокер |- | 1995 || [[Македонски народни приказни (телевизиска серија)|Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 1997 || [[Џипси меџик]] ТВ-филм || Босанац |- | 1997 || [[Добредојдовте во Сарајево]] ТВ-филм || Џои |- | 1998 || [[Салон Хармони]] ТВ-серија ||Полицаецот |- | 1998 || [[Збогум на 20-тиот век]] ТВ-филм || Мажот |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2000-ти[[#1|&#9650;]]<div id=2000"/> |- | 2000 || [[Је ли јасно пријатељу]] ТВ-филм || Бесим |- | 2000-2001 || [[Во светот на бајките (телевизиска серија)|Во светот на бајките]] ТВ-серија || |- | 2000-2001 || [[Светот има осум страни]] ТВ-серија || |- | 2000-2001 || [[Досие Скопје]] ТВ-серија || |- | 2001 || [[Одмазда (филм)|Одмазда]] ТВ-филм || Александар |- | 2002 || [[Вампирџија (филм)|Вампирџија]] || |- | 2002 || [[Заведени]] ТВ-серија || |- | 2003 || [[Седум приказни за љубовта и свршувањето]] ТВ-филм || |- | 2003 || [[Едно од лицата на смртта]] ТВ-филм || |- | 2003 || [[Волци (филм)|Волци]] ТВ-филм || Лазе |- | 2003 || [[Нежната прашина на заборавот]] ТВ-серија || Поп Серафим |- | 2004 || [[Големата вода (филм)|Големата вода]] ТВ-филм ||Воен доктор |- | 2005 || [[Обични луѓе (телевизиска серија)|Обични луѓе]] ТВ-серија || Трпе |- | 2005 || [[Бал-кан-кан]] ТВ-филм || |- | 2006 || [[Караула]] ТВ-филм || Илиевски |- | 2006 || [[Стрмоглави]] ТВ-филм || |- | 2006 || [[Патувања со рабробил]] ТВ-филм || |- | 2006 || [[Мост (филм)|Мост]] ТВ-филм || Славеј |- | 2006 || [[Американецот (филм)|Американецот]] ТВ-филм || |- | 2007 || [[Стапица (филм)|Стапица]] ТВ-филм || Вељо |- | 2009 || [[На изгрејсонце]] ТВ-филм || Војдан |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2010-ти[[#1|&#9650;]]<div id="2010"/> |- | 2011 || [[Ова не е американски филм]] ТВ-филм || |- | 2011 || [[Мистер Рубин]] ТВ-филм || Професор |- | 2012 || [[Скопје ремикс]] ТВ-филм || |- | 2012 || [[Трето полувреме (филм)|Трето полувреме]] ТВ-филм || Папас |- | 2012 || [[Човекот со чудна навика, да ме удира со чадор по глава]] ТВ-филм || Боге |- | 2013 || [[Балканот не е мртов (филм)|Балканот не е мртов]] ТВ-филм || Свештеник |- | 2013 || [[Равна гора]] ТВ-серија || Душан |- | 2014 || [[До балчак]] ТВ-филм || Прв трговец |- | 2015 || [[За кралот и татковината]] ТВ-филм || |- | 2015 || [[Лазар]] ТВ-филм || Добре |- | 2015 || [[Шишка делукс]] || |- | 2016 || [[Ноќно живеење (филм)|Ноќно живеење]] ТВ-филм || |- | 2016 || [[Ослободување на Скопје (филм)|Ослободување на Скопје]] ТВ-филм || Димчо |- | 2016 || [[Златна петорка (филм)|Златна петорка]] ТВ-филм || Џиџи |- | 2017 || [[На терапија]] ТВ-серија ||Татко на Владо |- | 2017 || [[Љубов и предавство]] ТВ-серија || Џиџи |- | 2017-2019 || [[Сенки над Балканот]] ТВ-серија || Газда Киро |- | 2019 || [[Ефектот на Среќа]] ТВ-филм || Професорот |- style="background: Lavender; text-align:center; " | colspan="4" |2020-ти[[#1|&#9650;]]<div id="2020"/> |- | 2020 || [[Другарот]] ТВ-филм || Димче |- | 2023 || [[Лена и Владимир]] ТВ-филм || Васил |- | 2024 || [[На се ќе дојде крај]] ТВ-филм || Амбасадор |- | 2025 || [[Константинова раскрсница]] ТВ-серија || |- | 2026 || [[Сенки над Балканот|Сенки над Балканот 3]] ТВ-серија || Киро |} == Награди == *1976 - фф [[Ниш]] Награда за најхумана улога во филмот „[[Најдолгиот пат (филм)|Најдолгиот пат]]“ *2018 - [[награда „11 Октомври“]] за животно дело од областа на културата и уметноста<ref>[http://www.sobranie.mk/2016-2020-soopstenija-ns_article-dodeluvanje-na-drzavnata-nagrada-11-oktomvri-2018.nspx Доделување на наградата 11 Октомври] на семрежното место на Собранието на Република Македонија</ref> *2018 - Награда за животно дело [[Војдан Чернодрински]] *2021 - Награда „13 Ноември“ на град [[Скопје]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb name|0037590}} * [https://mnt.mk/ansambl/umetnicki-ansambl/akteri/Petar-Arsovski Биографија на Петре Арсовски]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на мрежното место на [[Македонски народен театар]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Арсовски, Петар}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Луѓе од Мокрени]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Македонски глумци]] [[Категорија:Добитници на наградата „11 Октомври“]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] 333jvdh0xwfq0qv2de2kgykfkjiij45 Александар Маленко 0 40179 5574910 5574551 2026-06-10T12:28:19Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-33977-55|~2026-33977-55]]) и ја поврати преработката 5017140 на Bjankuloski06 5574910 wikitext text/x-wiki '''Александар Маленко''' (роден на [[20 јануари]] [[1979]] во Охрид)<ref name="sreference">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/aleksandar-malenko-1.html |title=Aleksandar Malenko Bio, Stats, and Results |accessdate=2016-08-01 |archive-date=2009-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091008125744/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/aleksandar-malenko-1.html |url-status=dead }}</ref> — поранешен пливач од Македонија. Се натпреварувал за Македонија на [[Летните олимписки игри]] во [[Летни олимписки игри 1996|1996]] и [[Летни олимписки игри 2004|2004]] година.<ref name="sreference" /> == Наводи == {{наводи}} {{Македонија-спортист-никулец}} {{DEFAULTSORT:Маленко, Александар}} [[Категорија:Македонски пливачи]] [[Категорија:Родени во 1979 година]] 43u3xn84c5ehza1xlq6ozolxdjtovnz Парвиз Даводи 0 45516 5575066 5416382 2026-06-10T19:54:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575066 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Davodi.jpg|thumb|right|Парвиз Давуди]] '''Парвиз Давуди''' ({{langx|fa|پرویز داودی}}; {{рн|5|февруари|1952}} – {{пн|18|април|2024}}) — [[иран]]ски [[државник]] и на [[11 септември]] [[2005]] назначен за прв потпредседател. Роден е во Техеран, во семејство на [[Азербејџанци]]. Работел во [[Техерански универзитет|Техеранскиот универзитет]] како [[професор]] по [[економија]]. Имал звање доктор по економски науки. Бил голем [[либерал]] и се залагал за високоразвиена економија и слободен глобален економски пазар. Починал во Техеран на 18 април 2024, на возраст од 72 години.<ref>{{наведени вести |title=Former Iranian vice president Davoudi passes away at 72 |url=https://ifpnews.com/former-iranian-vice-president-davoudi-passes-away-72/ |access-date=18 април 2024 |publisher=Iran Front Page |date=18 април 2024 |archive-date=2024-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418152132/https://ifpnews.com/former-iranian-vice-president-davoudi-passes-away-72/ |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Parviz Davoodi}} * [https://web.archive.org/web/20061107100225/http://www.president.ir/farsi/ahmadinejad/cabinet/davodi.htm Биографија (персиски)] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Давуди, Парвиз}} [[Категорија:Ирански политичари]] [[Категорија:Луѓе од Техеран]] qfglye2rsgka4ivdf3t21y8oi1tv0yu Солунско Кралство 0 50797 5574897 5573846 2026-06-10T12:20:03Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-33897-67|~2026-33897-67]]) и ја поврати преработката 5539441 на Ehrlich91 5574897 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Infobox Former Country |native_name = {{native name|la|Regnum Thessalonicae}}<br>{{native name|el|Βασίλειον Θεσσαλονίκης}} |conventional_long_name = Солунско кралство |common_name = Солун |continent = Европа | region = Балкан | country = Македонија |era = Среден век | |status = Вазалство |status_text = [[Вазалство]] на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] |government_type = Монархија |year_start = 1204 | year_end = 1224 |event_start = Создадено |event_end = Присоединување кон Епир |p1 = Византиска империја |image_p1 = [[File:Simple Labarum.svg|20px|alt=]] |s1 = Епирско Деспотство |flag_s1 = |image_coat = Coat of arms of the Kingdom of Thessalonica.svg |symbol = |symbol_type = Грб |image_map =Latin Empire - Thessalonica.png |image_map_caption = Солунското Кралство во рамките на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] (1204). |capital = [[Солун]] |common_languages = официјален: [[Латински јазик|латински]], <br> народ: [[Грчки јазик|грчки]] |religion = официјална: [[Римокатоличка црква]], <br> народ: [[Православие]] |leader1 = [[Бонифациј Монфератски]] |leader2 = [[Деметриј Монтфератски]] |year_leader1 = 1204–1207 |year_leader2 = 1207–1224 |title_leader = Крал }} '''Солунското кралство''' е една од создадените [[Крстоносни држави]] после [[Опсада на Цариград (1204)|преземањето на Цариград]] во [[1204]] година на просторот на некогашна [[Византија]], која во исто време претставувала и вазалство на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] со седиште во [[Цариград]]. Во македонската историографија скоро и да не се спомнува а секако дека имало огромно социјално и политичко влијание врз македонскиот народ. == Историја == Нејзин основач и прв крал бил раководителот на [[Четврта крстоносна војна|четртиот крстоносен поход]], [[Бонифациј Монфератски]] ([[1204]]—[[1207]]). Најпрвин тој се согласил да биде испратен за преземање на вториот по големина град во [[Византија]], [[Солун]]. Така во [[1204]] година, по претходното отстапување на [[Крит]] на венецијанците, тој го создал Солунското кралството, кое било потчинето на Балдуин. Кралството ги завладеало земјите [[Македонија]], [[Тесалија]] и [[Тракија]]. По преземањето на островот [[Евбеја]], [[Бонифациј Монфератски]] помогнал во создавањето на нови држави: [[Атинско Војводство|Атинската Грофовија]] и [[Ахајско Кнежевство|Ахајското Кнежевство]], кои станале вазали на Солунското Кралство. [[Бонифациј Монфератски]] со државата раководел сè до [[4 септември]] [[1207]] година, кога бил убиен од страна на бугарските војски на [[цар Калојан]]. Неговиот наследник бил неговиот син ''Деметрие'', кој сѐ уште бил бебе, така што државата била управувана од страна на разни феудалци. Кралството било нападнато во [[1210]] година од страна на [[Епир]]. Овие борби со [[Епир]] продолжиле и во следните години, за да на крајот, Солунското кралство потпадне под [[Епирско Деспотство|Епирското Деспотство]]. Од самото настанување, кралството било во војна со соседното Бугарско Царство. Меѓутоа, веќе на 4 септември 1207 година, солунскиот крал Бонифациј загинал во судир со бугарскиот цар Калојан (1197—1207), а нов крал во Солун станува неодамна родениот син на Бонифациј, Димитриј (1207—1224). Наместо него, започнуваат да владеат ломбардиските благородници предводени од Оберто II (регент 1207—1209), чија крајна цел била поставување на постариот син на Бонифациј, Вилијам, за крал. Покрај тоа, тие се судриле и со моќниот латински цар Хенрик (регент 1205—1206, цар 1206—1216), кој ги сузбива во 1209 година и за нов регент го поставува својот брат Јустас Фландриски (регент 1209—1216). Кон постојаните напади на Бугарите, од 1210 година се приклучиле и нападите на епирските деспоти, прво на Михајло (1210—1214), кој не постигнал позначаен успех, а потоа и на Теодор (деспот 1214—1224, цар 1224—1230), кој со текот на времето успева да заземе поголем дел од кралството и да го сведе на Солун со најблиската околина. Завршниот удар врз кралството Теодор го задал во декември 1224 година, кога го зазел Солун и го уништил кралството, а последниот крал Димитриј се спасил со бегство и продолжил да ја носи титулата солунски крал во егзил. '''Позадина''' Солунското Кралство е една од крстоносните држави настанати по падот на Цариград во рацете на крстоносците во 1204 година. По падот на Византија, се очекувало водачот на Четвртиот крстоносен поход, Бонифациј Монфератски, да стане нов латински цар. Сепак, дуждот Енрико Дандоло и венецијанските власти сметале дека Бонифациј е премногу поврзан со соборените византијски власти. Неговиот брат Конрад, ерусалимски крал, бил во роднински врски со свргнатата византиска царска династија. Вистинската причина зошто Бонифациј Монфератски не ја добил титулата латински цар била тоа што Венецијанците знаеле дека таква силна личност не би можеле лесно да ја контролираат. Затоа биле одржани избори на кои Бонифациј бил прегласан. Нов латински цар станал Балдуин I (1204-1205). '''Основање''' При поделбата на византиските територии, Бонифациј ги добил областите на азискиот брег на Босфор. Тој ги заменил за областите околу Солун, вториот по големина град во Византиското Царство, по самата престолнина. Бидејќи и самиот Балдуин сакал толку голем град во склоп на своето царство, Бонифациј морал да го освои. Власта на Бонифациј во Солун била воспоставена кон крајот на 1204 година. Формално, Солун бил прогласен за престолнина на новото „кралство“, а Бонифациј ја понел кралската титула. Меѓутоа, титулата крал никогаш официјално не се употребувала во Солун. Извори од крајот на 13 и почетокот на 14 век говорат дека Бонифациј ги темелел своите права над овој град врз основа на бракот на неговиот помлад брат Рајнер од Монферат со Марија Комнина (1180), ќерка на познатиот византиски цар Манојло. Бонифациј владеел кратко, само три години. Меѓутоа, тој за тоа време успеал да ги прошири поседите на Солунското Кралство и да ги удри темелите на неговата моќ. Власта на Бонифациј била проширена на Тесалија, Беотија, Еубеја и Атика. Границите на Солунското Кралство се протегале до Домокос, Фарсала и Велестино: јужна Тесалија, со градовите Зетонион и Равеника биле под контрола на латинскиот цар, но и тие и државите на југот на Грција биле вазали на Бонифациј како солунски крал. Латинскиот цар покренал експедиција против побунетите ломбардски барони во Солун по смртта на Бонифациј Монфератски (1208-1209). Оваа побуна резултирала со отцепување и осамостојување на Атинското Војводство, Маркизатот Бодоница и Господството Салона. '''Ломбардска побуна''' Бонифациј настрадал во борбата против бугарскиот цар Калојан на 4 септември 1207 година. Неговата глава му била испратена на бугарскиот цар. Кралството го наследил малолетниот син на Бонифациј, Димитриј, кој бил во колевка. Маргарета Унгарска, вдовицата на Бонифациј, немала вистинска власт во градот. Таа преминала кај ломбардските благородници предводени од Оберто II од Бијандрате. Неговата цел била да го постави постариот син на Бонифациј, Вилијам VI од Монферат, на престолот. Бидејќи Оберто не ја прифатил врховната власт на латинскиот цар Хенрик, овој во 1209 година покренал поход на Солун. Оберто бил свргнат и протеран на Еубеја, а нов господар на Солун станал братот на Хенрик, Јустас Фландриски, во име на малолетниот Димитриј. '''Војната со Епир и уништувањето на Солунското Кралство''' Користејќи ги немирите во Солун, Михаило I Дука Комнин, поранешен сојузник на Бонифациј, го нападнал Кралството во 1210 година. Истовремено нападнале и Бугарите. Хенрик успеал да ги победи двајцата непријатели, но по смртта на Михаило во 1214 година, на епирскиот престол доаѓа уште помоќен владетел — Теодор. Првата цел на епирскиот владетел била уништување на Солунското Кралство, на патот кон заземање на самиот Цариград. Во првите девет години од своето владеење, Теодор ги освојува сите солунски територии, со исклучок на самиот град. Латинскиот цар не бил во состојба да го одбрани својот вазал, бидејќи истовремено војувал против никејската војска во Азија. Во 1224 година, Димитриј станал доволно стар за самостојно да владее. Теодор, меѓутоа, го зазема Солун, со што Солунското Кралство станува дел од Епирското Деспотство. '''Титуларни кралеви на Солун''' Титулата солунски крал го надживеала самото кралство. Членовите на династијата Монферат ја носеле до 1284 година. До 14 век, вкупно 11 личности ја носеле титулата крал на Солун. Византиската царица Ирина од Монферат, на почетокот на 14 век, по судирот со сопругот Андроник, во знак на протест заминала во Солун. Својата власт над градот ја темелела врз фактот дека потекнува од династијата која во првата четвртина на 13 век владеела со Солунското Кралство. == Солунски кралеви == * 1204&ndash;1207 : [[Бонифациј Монфератски]] (Бонифациј I) * 1207&ndash;1224 : [[Деметриј Монтфератски]] (Деметриј) ** 1207&ndash;1209 : [[Оберто II Биандратски]], регент ** 1209&ndash;1216 : [[Евстациј Фландрсики]], регент ** 1216&ndash;1224 : ..., регент == Литература == *{{Citation | surname=Haberstumpf | given=Walter | title=Dinastie europee nel Mediterraneo orientale. I Monferrato e i Savoia nei secoli XII–XV | place=Torino | year=1995 | url=http://centri.univr.it/RM/biblioteca/scaffale/volumi.htm#Walter%20Haberstumpf | accessdate=2012-11-11 | archive-date=2005-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051231060532/http://centri.univr.it/RM/biblioteca/scaffale/volumi.htm#Walter%20Haberstumpf | url-status=dead }} *{{Citation | surname=Runciman | given=Steven | title=A history of the Crusades | publisher=Cambridge University Press | place=Cambridge | year=1951–1954 }} {{Крстоносни војни-никулец}} {{Крстоносни држави}} {{coord|40|38|N|22|57|E|type:country_source:kolossus-eswiki|display=title}} [[Категорија:Крстоносни држави]] [[Категорија:Поранешни вазалства]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа]] [[Категорија:Солунско Кралство| ]] [[Категорија:Поранешни држави на Балканот]] [[Категорија:Поранешни кралства]] 92qwftttl3skr268gay1m9sgmmpxxro 5574899 5574897 2026-06-10T12:21:26Z Gurther 105215 5574899 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Infobox Former Country |native_name = {{native name|la|Regnum Thessalonicae}}<br>{{native name|el|Βασίλειον Θεσσαλονίκης}} |conventional_long_name = Солунско кралство |common_name = Солун |continent = Европа | region = Балкан | country = Македонија |era = Среден век | |status = Вазалство |status_text = [[Вазалство]] на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] |government_type = Монархија |year_start = 1204 | year_end = 1224 |event_start = Создадено |event_end = Присоединување кон Епир |p1 = Византиска империја |image_p1 = [[File:Simple Labarum.svg|20px|alt=]] |s1 = Епирско Деспотство |flag_s1 = |image_coat = Coat of arms of the Kingdom of Thessalonica.svg |symbol = |symbol_type = Грб |image_map =Latin Empire - Thessalonica.png |image_map_caption = Солунското Кралство во рамките на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] (1204). |capital = [[Солун]] |common_languages = официјален: [[Латински јазик|латински]], <br> народ: [[Грчки јазик|грчки]] |religion = официјална: [[Римокатоличка црква]], <br> народ: [[Православие]] |leader1 = [[Бонифациј Монфератски]] |leader2 = [[Деметриј Монтфератски]] |year_leader1 = 1204–1207 |year_leader2 = 1207–1224 |title_leader = Крал }} '''Солунското кралство''' е една од создадените [[Крстоносни држави]] после [[Опсада на Цариград (1204)|преземањето на Цариград]] во [[1204]] година на просторот на некогашна [[Византија]], која во исто време претставувала и вазалство на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] со седиште во [[Цариград]]. == Историја == Нејзин основач и прв крал бил раководителот на [[Четврта крстоносна војна|четртиот крстоносен поход]], [[Бонифациј Монфератски]] ([[1204]]—[[1207]]). Најпрвин тој се согласил да биде испратен за преземање на вториот по големина град во [[Византија]], [[Солун]]. Така во [[1204]] година, по претходното отстапување на [[Крит]] на венецијанците, тој го создал Солунското кралството, кое било потчинето на Балдуин. Кралството ги завладеало земјите [[Македонија]], [[Тесалија]] и [[Тракија]]. По преземањето на островот [[Евбеја]], [[Бонифациј Монфератски]] помогнал во создавањето на нови држави: [[Атинско Војводство|Атинската Грофовија]] и [[Ахајско Кнежевство|Ахајското Кнежевство]], кои станале вазали на Солунското Кралство. [[Бонифациј Монфератски]] со државата раководел сè до [[4 септември]] [[1207]] година, кога бил убиен од страна на бугарските војски на [[цар Калојан]]. Неговиот наследник бил неговиот син ''Деметрие'', кој сѐ уште бил бебе, така што државата била управувана од страна на разни феудалци. Кралството било нападнато во [[1210]] година од страна на [[Епир]]. Овие борби со [[Епир]] продолжиле и во следните години, за да на крајот, Солунското кралство потпадне под [[Епирско Деспотство|Епирското Деспотство]]. Од самото настанување, кралството било во војна со соседното Бугарско Царство. Меѓутоа, веќе на 4 септември 1207 година, солунскиот крал Бонифациј загинал во судир со бугарскиот цар Калојан (1197—1207), а нов крал во Солун станува неодамна родениот син на Бонифациј, Димитриј (1207—1224). Наместо него, започнуваат да владеат ломбардиските благородници предводени од Оберто II (регент 1207—1209), чија крајна цел била поставување на постариот син на Бонифациј, Вилијам, за крал. Покрај тоа, тие се судриле и со моќниот латински цар Хенрик (регент 1205—1206, цар 1206—1216), кој ги сузбива во 1209 година и за нов регент го поставува својот брат Јустас Фландриски (регент 1209—1216). Кон постојаните напади на Бугарите, од 1210 година се приклучиле и нападите на епирските деспоти, прво на Михајло (1210—1214), кој не постигнал позначаен успех, а потоа и на Теодор (деспот 1214—1224, цар 1224—1230), кој со текот на времето успева да заземе поголем дел од кралството и да го сведе на Солун со најблиската околина. Завршниот удар врз кралството Теодор го задал во декември 1224 година, кога го зазел Солун и го уништил кралството, а последниот крал Димитриј се спасил со бегство и продолжил да ја носи титулата солунски крал во егзил. '''Позадина''' Солунското Кралство е една од крстоносните држави настанати по падот на Цариград во рацете на крстоносците во 1204 година. По падот на Византија, се очекувало водачот на Четвртиот крстоносен поход, Бонифациј Монфератски, да стане нов латински цар. Сепак, дуждот Енрико Дандоло и венецијанските власти сметале дека Бонифациј е премногу поврзан со соборените византијски власти. Неговиот брат Конрад, ерусалимски крал, бил во роднински врски со свргнатата византиска царска династија. Вистинската причина зошто Бонифациј Монфератски не ја добил титулата латински цар била тоа што Венецијанците знаеле дека таква силна личност не би можеле лесно да ја контролираат. Затоа биле одржани избори на кои Бонифациј бил прегласан. Нов латински цар станал Балдуин I (1204-1205). '''Основање''' При поделбата на византиските територии, Бонифациј ги добил областите на азискиот брег на Босфор. Тој ги заменил за областите околу Солун, вториот по големина град во Византиското Царство, по самата престолнина. Бидејќи и самиот Балдуин сакал толку голем град во склоп на своето царство, Бонифациј морал да го освои. Власта на Бонифациј во Солун била воспоставена кон крајот на 1204 година. Формално, Солун бил прогласен за престолнина на новото „кралство“, а Бонифациј ја понел кралската титула. Меѓутоа, титулата крал никогаш официјално не се употребувала во Солун. Извори од крајот на 13 и почетокот на 14 век говорат дека Бонифациј ги темелел своите права над овој град врз основа на бракот на неговиот помлад брат Рајнер од Монферат со Марија Комнина (1180), ќерка на познатиот византиски цар Манојло. Бонифациј владеел кратко, само три години. Меѓутоа, тој за тоа време успеал да ги прошири поседите на Солунското Кралство и да ги удри темелите на неговата моќ. Власта на Бонифациј била проширена на Тесалија, Беотија, Еубеја и Атика. Границите на Солунското Кралство се протегале до Домокос, Фарсала и Велестино: јужна Тесалија, со градовите Зетонион и Равеника биле под контрола на латинскиот цар, но и тие и државите на југот на Грција биле вазали на Бонифациј како солунски крал. Латинскиот цар покренал експедиција против побунетите ломбардски барони во Солун по смртта на Бонифациј Монфератски (1208-1209). Оваа побуна резултирала со отцепување и осамостојување на Атинското Војводство, Маркизатот Бодоница и Господството Салона. '''Ломбардска побуна''' Бонифациј настрадал во борбата против бугарскиот цар Калојан на 4 септември 1207 година. Неговата глава му била испратена на бугарскиот цар. Кралството го наследил малолетниот син на Бонифациј, Димитриј, кој бил во колевка. Маргарета Унгарска, вдовицата на Бонифациј, немала вистинска власт во градот. Таа преминала кај ломбардските благородници предводени од Оберто II од Бијандрате. Неговата цел била да го постави постариот син на Бонифациј, Вилијам VI од Монферат, на престолот. Бидејќи Оберто не ја прифатил врховната власт на латинскиот цар Хенрик, овој во 1209 година покренал поход на Солун. Оберто бил свргнат и протеран на Еубеја, а нов господар на Солун станал братот на Хенрик, Јустас Фландриски, во име на малолетниот Димитриј. '''Војната со Епир и уништувањето на Солунското Кралство''' Користејќи ги немирите во Солун, Михаило I Дука Комнин, поранешен сојузник на Бонифациј, го нападнал Кралството во 1210 година. Истовремено нападнале и Бугарите. Хенрик успеал да ги победи двајцата непријатели, но по смртта на Михаило во 1214 година, на епирскиот престол доаѓа уште помоќен владетел — Теодор. Првата цел на епирскиот владетел била уништување на Солунското Кралство, на патот кон заземање на самиот Цариград. Во првите девет години од своето владеење, Теодор ги освојува сите солунски територии, со исклучок на самиот град. Латинскиот цар не бил во состојба да го одбрани својот вазал, бидејќи истовремено војувал против никејската војска во Азија. Во 1224 година, Димитриј станал доволно стар за самостојно да владее. Теодор, меѓутоа, го зазема Солун, со што Солунското Кралство станува дел од Епирското Деспотство. '''Титуларни кралеви на Солун''' Титулата солунски крал го надживеала самото кралство. Членовите на династијата Монферат ја носеле до 1284 година. До 14 век, вкупно 11 личности ја носеле титулата крал на Солун. Византиската царица Ирина од Монферат, на почетокот на 14 век, по судирот со сопругот Андроник, во знак на протест заминала во Солун. Својата власт над градот ја темелела врз фактот дека потекнува од династијата која во првата четвртина на 13 век владеела со Солунското Кралство. == Солунски кралеви == * 1204&ndash;1207 : [[Бонифациј Монфератски]] (Бонифациј I) * 1207&ndash;1224 : [[Деметриј Монтфератски]] (Деметриј) ** 1207&ndash;1209 : [[Оберто II Биандратски]], регент ** 1209&ndash;1216 : [[Евстациј Фландрсики]], регент ** 1216&ndash;1224 : ..., регент == Литература == *{{Citation | surname=Haberstumpf | given=Walter | title=Dinastie europee nel Mediterraneo orientale. I Monferrato e i Savoia nei secoli XII–XV | place=Torino | year=1995 | url=http://centri.univr.it/RM/biblioteca/scaffale/volumi.htm#Walter%20Haberstumpf | accessdate=2012-11-11 | archive-date=2005-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051231060532/http://centri.univr.it/RM/biblioteca/scaffale/volumi.htm#Walter%20Haberstumpf | url-status=dead }} *{{Citation | surname=Runciman | given=Steven | title=A history of the Crusades | publisher=Cambridge University Press | place=Cambridge | year=1951–1954 }} {{Крстоносни војни-никулец}} {{Крстоносни држави}} {{coord|40|38|N|22|57|E|type:country_source:kolossus-eswiki|display=title}} [[Категорија:Крстоносни држави]] [[Категорија:Поранешни вазалства]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа]] [[Категорија:Солунско Кралство| ]] [[Категорија:Поранешни држави на Балканот]] [[Категорија:Поранешни кралства]] 0afie95ey1zvz4u6h5mwistdyk6zw7w 5574900 5574899 2026-06-10T12:21:57Z Gurther 105215 5574900 wikitext text/x-wiki {{Викификација}}{{внимание}} {{Infobox Former Country |native_name = {{native name|la|Regnum Thessalonicae}}<br>{{native name|el|Βασίλειον Θεσσαλονίκης}} |conventional_long_name = Солунско кралство |common_name = Солун |continent = Европа | region = Балкан | country = Македонија |era = Среден век | |status = Вазалство |status_text = [[Вазалство]] на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] |government_type = Монархија |year_start = 1204 | year_end = 1224 |event_start = Создадено |event_end = Присоединување кон Епир |p1 = Византиска империја |image_p1 = [[File:Simple Labarum.svg|20px|alt=]] |s1 = Епирско Деспотство |flag_s1 = |image_coat = Coat of arms of the Kingdom of Thessalonica.svg |symbol = |symbol_type = Грб |image_map =Latin Empire - Thessalonica.png |image_map_caption = Солунското Кралство во рамките на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] (1204). |capital = [[Солун]] |common_languages = официјален: [[Латински јазик|латински]], <br> народ: [[Грчки јазик|грчки]] |religion = официјална: [[Римокатоличка црква]], <br> народ: [[Православие]] |leader1 = [[Бонифациј Монфератски]] |leader2 = [[Деметриј Монтфератски]] |year_leader1 = 1204–1207 |year_leader2 = 1207–1224 |title_leader = Крал }} '''Солунското кралство''' е една од создадените [[Крстоносни држави]] после [[Опсада на Цариград (1204)|преземањето на Цариград]] во [[1204]] година на просторот на некогашна [[Византија]], која во исто време претставувала и вазалство на [[Латинско Царство|Латинското Царство]] со седиште во [[Цариград]]. == Историја == Нејзин основач и прв крал бил раководителот на [[Четврта крстоносна војна|четртиот крстоносен поход]], [[Бонифациј Монфератски]] ([[1204]]—[[1207]]). Најпрвин тој се согласил да биде испратен за преземање на вториот по големина град во [[Византија]], [[Солун]]. Така во [[1204]] година, по претходното отстапување на [[Крит]] на венецијанците, тој го создал Солунското кралството, кое било потчинето на Балдуин. Кралството ги завладеало земјите [[Македонија]], [[Тесалија]] и [[Тракија]]. По преземањето на островот [[Евбеја]], [[Бонифациј Монфератски]] помогнал во создавањето на нови држави: [[Атинско Војводство|Атинската Грофовија]] и [[Ахајско Кнежевство|Ахајското Кнежевство]], кои станале вазали на Солунското Кралство. [[Бонифациј Монфератски]] со државата раководел сè до [[4 септември]] [[1207]] година, кога бил убиен од страна на бугарските војски на [[цар Калојан]]. Неговиот наследник бил неговиот син ''Деметрие'', кој сѐ уште бил бебе, така што државата била управувана од страна на разни феудалци. Кралството било нападнато во [[1210]] година од страна на [[Епир]]. Овие борби со [[Епир]] продолжиле и во следните години, за да на крајот, Солунското кралство потпадне под [[Епирско Деспотство|Епирското Деспотство]]. Од самото настанување, кралството било во војна со соседното Бугарско Царство. Меѓутоа, веќе на 4 септември 1207 година, солунскиот крал Бонифациј загинал во судир со бугарскиот цар Калојан (1197—1207), а нов крал во Солун станува неодамна родениот син на Бонифациј, Димитриј (1207—1224). Наместо него, започнуваат да владеат ломбардиските благородници предводени од Оберто II (регент 1207—1209), чија крајна цел била поставување на постариот син на Бонифациј, Вилијам, за крал. Покрај тоа, тие се судриле и со моќниот латински цар Хенрик (регент 1205—1206, цар 1206—1216), кој ги сузбива во 1209 година и за нов регент го поставува својот брат Јустас Фландриски (регент 1209—1216). Кон постојаните напади на Бугарите, од 1210 година се приклучиле и нападите на епирските деспоти, прво на Михајло (1210—1214), кој не постигнал позначаен успех, а потоа и на Теодор (деспот 1214—1224, цар 1224—1230), кој со текот на времето успева да заземе поголем дел од кралството и да го сведе на Солун со најблиската околина. Завршниот удар врз кралството Теодор го задал во декември 1224 година, кога го зазел Солун и го уништил кралството, а последниот крал Димитриј се спасил со бегство и продолжил да ја носи титулата солунски крал во егзил. '''Позадина''' Солунското Кралство е една од крстоносните држави настанати по падот на Цариград во рацете на крстоносците во 1204 година. По падот на Византија, се очекувало водачот на Четвртиот крстоносен поход, Бонифациј Монфератски, да стане нов латински цар. Сепак, дуждот Енрико Дандоло и венецијанските власти сметале дека Бонифациј е премногу поврзан со соборените византијски власти. Неговиот брат Конрад, ерусалимски крал, бил во роднински врски со свргнатата византиска царска династија. Вистинската причина зошто Бонифациј Монфератски не ја добил титулата латински цар била тоа што Венецијанците знаеле дека таква силна личност не би можеле лесно да ја контролираат. Затоа биле одржани избори на кои Бонифациј бил прегласан. Нов латински цар станал Балдуин I (1204-1205). '''Основање''' При поделбата на византиските територии, Бонифациј ги добил областите на азискиот брег на Босфор. Тој ги заменил за областите околу Солун, вториот по големина град во Византиското Царство, по самата престолнина. Бидејќи и самиот Балдуин сакал толку голем град во склоп на своето царство, Бонифациј морал да го освои. Власта на Бонифациј во Солун била воспоставена кон крајот на 1204 година. Формално, Солун бил прогласен за престолнина на новото „кралство“, а Бонифациј ја понел кралската титула. Меѓутоа, титулата крал никогаш официјално не се употребувала во Солун. Извори од крајот на 13 и почетокот на 14 век говорат дека Бонифациј ги темелел своите права над овој град врз основа на бракот на неговиот помлад брат Рајнер од Монферат со Марија Комнина (1180), ќерка на познатиот византиски цар Манојло. Бонифациј владеел кратко, само три години. Меѓутоа, тој за тоа време успеал да ги прошири поседите на Солунското Кралство и да ги удри темелите на неговата моќ. Власта на Бонифациј била проширена на Тесалија, Беотија, Еубеја и Атика. Границите на Солунското Кралство се протегале до Домокос, Фарсала и Велестино: јужна Тесалија, со градовите Зетонион и Равеника биле под контрола на латинскиот цар, но и тие и државите на југот на Грција биле вазали на Бонифациј како солунски крал. Латинскиот цар покренал експедиција против побунетите ломбардски барони во Солун по смртта на Бонифациј Монфератски (1208-1209). Оваа побуна резултирала со отцепување и осамостојување на Атинското Војводство, Маркизатот Бодоница и Господството Салона. '''Ломбардска побуна''' Бонифациј настрадал во борбата против бугарскиот цар Калојан на 4 септември 1207 година. Неговата глава му била испратена на бугарскиот цар. Кралството го наследил малолетниот син на Бонифациј, Димитриј, кој бил во колевка. Маргарета Унгарска, вдовицата на Бонифациј, немала вистинска власт во градот. Таа преминала кај ломбардските благородници предводени од Оберто II од Бијандрате. Неговата цел била да го постави постариот син на Бонифациј, Вилијам VI од Монферат, на престолот. Бидејќи Оберто не ја прифатил врховната власт на латинскиот цар Хенрик, овој во 1209 година покренал поход на Солун. Оберто бил свргнат и протеран на Еубеја, а нов господар на Солун станал братот на Хенрик, Јустас Фландриски, во име на малолетниот Димитриј. '''Војната со Епир и уништувањето на Солунското Кралство''' Користејќи ги немирите во Солун, Михаило I Дука Комнин, поранешен сојузник на Бонифациј, го нападнал Кралството во 1210 година. Истовремено нападнале и Бугарите. Хенрик успеал да ги победи двајцата непријатели, но по смртта на Михаило во 1214 година, на епирскиот престол доаѓа уште помоќен владетел — Теодор. Првата цел на епирскиот владетел била уништување на Солунското Кралство, на патот кон заземање на самиот Цариград. Во првите девет години од своето владеење, Теодор ги освојува сите солунски територии, со исклучок на самиот град. Латинскиот цар не бил во состојба да го одбрани својот вазал, бидејќи истовремено војувал против никејската војска во Азија. Во 1224 година, Димитриј станал доволно стар за самостојно да владее. Теодор, меѓутоа, го зазема Солун, со што Солунското Кралство станува дел од Епирското Деспотство. '''Титуларни кралеви на Солун''' Титулата солунски крал го надживеала самото кралство. Членовите на династијата Монферат ја носеле до 1284 година. До 14 век, вкупно 11 личности ја носеле титулата крал на Солун. Византиската царица Ирина од Монферат, на почетокот на 14 век, по судирот со сопругот Андроник, во знак на протест заминала во Солун. Својата власт над градот ја темелела врз фактот дека потекнува од династијата која во првата четвртина на 13 век владеела со Солунското Кралство. == Солунски кралеви == * 1204&ndash;1207 : [[Бонифациј Монфератски]] (Бонифациј I) * 1207&ndash;1224 : [[Деметриј Монтфератски]] (Деметриј) ** 1207&ndash;1209 : [[Оберто II Биандратски]], регент ** 1209&ndash;1216 : [[Евстациј Фландрсики]], регент ** 1216&ndash;1224 : ..., регент == Литература == *{{Citation | surname=Haberstumpf | given=Walter | title=Dinastie europee nel Mediterraneo orientale. I Monferrato e i Savoia nei secoli XII–XV | place=Torino | year=1995 | url=http://centri.univr.it/RM/biblioteca/scaffale/volumi.htm#Walter%20Haberstumpf | accessdate=2012-11-11 | archive-date=2005-12-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051231060532/http://centri.univr.it/RM/biblioteca/scaffale/volumi.htm#Walter%20Haberstumpf | url-status=dead }} *{{Citation | surname=Runciman | given=Steven | title=A history of the Crusades | publisher=Cambridge University Press | place=Cambridge | year=1951–1954 }} {{Крстоносни држави}} {{coord|40|38|N|22|57|E|type:country_source:kolossus-eswiki|display=title}} [[Категорија:Крстоносни држави]] [[Категорија:Поранешни вазалства]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа]] [[Категорија:Солунско Кралство| ]] [[Категорија:Поранешни држави на Балканот]] [[Категорија:Поранешни кралства]] 4kisyiirdhe3zvi70pspjjq7upq6n7p Приднестровие 0 62081 5575273 5492593 2026-06-11T09:30:44Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575273 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = <!-- --><span style="line-height:1.33em; font-size:90%;"><!-- -->Република Молдовеняскэ Нистрянэ<br /><!-- --><br /><!-- -->Приднестрóвская Молдáвская Респýблика<br /><!-- --><br /><!-- -->Придністровська Молдавська Республіка<br /><!-- --><br /><!-- --><span style="line-height:1.33em; font-size:95%;"><!-- --></span> |conventional_long_name = Приднестровска Молдавска Република |common_name = Приднестровие |image_flag = Transnistria State Flag.svg |image_coat = Transnistria-coa.svg |image_map = Transnistria-map.png |national_anthem = <p>[[Те славиме тебе, Приднестровие]]</p> [[File:National_anthem_of_Transnistria_(orchestral_instrumental_version)_(one_verse).ogg]] |official_languages = [[молдавски јазик|молдавски]], [[руски јазик|руски]], [[украински јазик|украински]] |ethnic_groups = 32% [[Молдавци]]<br />31% [[Руси]]<br />29% [[Украинци]] |ethnic_groups_year = 2005 |capital = [[Тираспол]] |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |largest_city = |government_type = [[Претседателска република]] |leader_title1 = [[Претседател]] |leader_name1 = [[Игор Смирнов]] |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |sovereignty_type = [[Де факто]] [[Независност]] |established_event1 = [[Декларација за независност на Приднестровие]] |established_date1 = [[2 септември]] [[1990]] |established_event2 = [[Војна во Приднестровие]] |established_date2 = [[2 март]] - [[21 јули]] [[1992]] |established_event3 = Признавање |established_date3 = |површина_km2 = 4163 |percent_water = 2.35 |population_estimate = 537,000<ref>"Население Приднестровья за полгода сократилось на 3,5 тыс. человек," ''Novy region 2'', 7 септември 2007. http://www.nr2.ru/pmr/138729.html</ref> |population_estimate_year = 2007 |population_estimate_rank = <!--163 Where does this come from? Rank among what?--> |population_census = 555,347 |population_census_year = 2004 |population_density_km2 = 133 |population_density_sq_mi = 345 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = <!--77 Where does this come from? Rank among what?--> |GDP_PPP_year = |GDP_PPP = |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_per_capita = |GDP_PPP_per_capita_rank = |HDI_year = |HDI = |HDI_rank = |HDI_category = |currency = [[Приднестровска рубља]]<sup>1</sup> |time_zone = |utc_offset = +2 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = +3 |cctld = нема<sup>2</sup> |calling_code = 373 |calling_code_note = &nbsp; spec. +373 5 и +373 2 |footnote1 = [[Молдавска леа]] се употребува како парична единица во територијата под Молдавска контрола и во безбедносната зона |footnote2 = Се употребуваат .com, .ru и .md (понекогаш). }} [[Податотека:Igor Smirnov (2017-10-04).jpg|мини|Игор Смирнов, првиот претседател на републиката]] '''Приднестровие''', позната и како '''Приднестар''', '''Транснистрија''', '''Трансднестар''', '''Трансднестрија''' или '''Трансднестарска Република''' (целосно име: '''Приднестарска Молдавска Република''') е автономна покраина во составот на Молдавија, [[де факто]] независна од [[Молдавија]] од [[2 септември]] [[1990]] година, која се наоѓа на левата страна од реката [[Днестар]].<ref>{{Ref-en}} [http://books.google.com/books?id=XhTZ1z9vaIUC&pg=PA102&lpg=PA102 ''De Facto States''] By Tozun Bahcheli, Barry Bartmann, Henry Felix Srebrnik</ref> Опфаќа површина од 4.163&nbsp;км<sup>2</sup>, но поради географската положба, со реката Днестар има граница долга 816&nbsp;км, па поради тоа личи на остров долг 400, а широк 10&nbsp;км. Вкупното население е 642.000, претежно од словенско, романско и туркиско потекло (30% [[Русија|Руси]], 29% [[Украина|Украинци]], 34% Молдавци, остатокот го сочинуваат [[Гагаузи]], [[Бугари]] и [[Полјаци]]). Со административно-територијалната поделба на Молдавија, територијата на Приднестровската Молдавска Република во уставот на Молдавија се јавува како Автономна територија формирана со посебен статус на Приднестровие во составот на Молдавија, која фактички територијата на Приднестровие не ја контролира (со исклучок од неколку села).<ref>[http://geo.1september.ru/article.php?ID=200201704 Новое административное устройство Молдавии]</ref><ref>[http://www.vspmr.org/Law/?ID=319 Государственный реестр ПМР] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090821053954/http://www.vspmr.org/Law/?ID=319 |date=2009-08-21 }} в законе «Об административно-территориальном устройстве Приднестровской Молдавской Республики»</ref>). Должината на границите на Приднестровската Молдавска Република е 816 км: од нив 411 км — со територија, контролирана од властите на Молдавија, 405 км — со Украина<ref>[http://www.customs.tiraspol.net/content/view/12/34/ О Приднестровье] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111201172616/http://customs.tiraspol.net/content/view/12/34 |date=2011-12-01 }}<blockquote>Приднестровская Молдавская Республика (ПМР) расположена в юго-восточной части Европы. Граничит с Украиной и Молдовой. Общая протяжённость Государственной границы 816 км, в том числе с Республикой Молдова — 411 км, с Украиной — 405 км.</blockquote></ref><ref>[http://www.vz.ru/politics/2006/5/4/32332.html Украина выроет границу]<blockquote>Аналогичным рвом Украина намерена отгородиться и от Приднестровья, где проживает более 200 тысяч граждан Украины… Погранслужба Украины планирует завершить все мероприятия к лету. Защищать границу от приднестровцев украинцы собираются с помощью современного технического оборудования, доставленного из США… По словам приднестровского замминистра, «виноградные столбики, перекрашенные в пограничные столбы, не соответствуют никаким нормам пограничных инженерных сооружений». «Украинские власти устанавливают их без согласования с Приднестровьем. Нередко возникают конфликтные ситуации, так как точные границы не определены, и нашим пограничникам не раз приходилось демонтировать сооружения украинских коллег», — отметил Вырвич.</blockquote></ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090310091537/http://www.zn.ua/1000/1600/65583/ Реанимация за счет Приднестровья]<blockquote>А теперь о том, из каких позиций в приднестровском урегулировании сегодня исходит Украина. Во-первых, она не приемлет принятия никаких решений по урегулированию конфликта вне формата «5+2». Как-никак, речь идет о будущем страны, с которой Украина, в отличие от России, непосредственно граничит.</blockquote></ref><ref>[http://politcom.org.ua/?p=1196 Год 2009. Молдова и Приднестровье, внешнеполитические итоги]<blockquote>Остается украинское направление. Украина — одна из двух стран с которыми непосредственно граничит Молдова, и которая также граничит с мятежным Приднестровьем.</blockquote></ref><ref>[http://www.rusk.ru/newsdata.php?idar=179167 Иван Мазепа расколол Приднестровье]<blockquote>«…Так же играет роль то, что Приднестровье — это анклав, который находится очень далеко от России, и в то же время, непосредственно граничит с Украиной», — отмечает Богдан Безпалько.</blockquote></ref> Приднестровие нема излез на море. Приднестровие е уредена како претседателска република и има свој устав. Според уставот службени јазици се молдавскиот (кирилица), рускиот и украинскиот. Главен град на републиката е [[Тираспол]] кој има 159.000 жители. Други поголеми градови се [[Дубасари]] и [[Бендери]]. == Име == Името на оваа територија на романски е '''Транснистрија''', '''Транс-Днестар'''<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/3641826.stm Regions and territories: Trans-Dniester], BBC вести, 7 март 2007</ref> или '''Трансднестрија'''<ref>[http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9116439 The black hole that ate Moldova: A glimpse inside Transdniestria], [http://www.economist.com Economist], May 3rd, 2007</ref>, но официјално во молдавската документација се наведува како '''Станга Ниструлуи''' ([[молдавски]]:Stânga Nіstruluі) што во превод значи „Лев брег на Днестар“. На руски името на оваа територија се нарекува '''Приднестровие''', па нејзиното целосно име е '''Приднестарска Молдавска Република''' ([[руски]]:Приднестровская Молдавская Республика, [[молдавски]]:Republica Moldovenească Nistreană, [[украински]]:Придністровська Молдавська Республіка). == Историја == [[Податотека:Massr map.png|thumb|left|200px|Карта на МАССР]] Во антиката, територијата на Придњестровие била населена со Тирагетите кои биле тракиско племе. Во средниот век на територијата на Приднестровие живееле словенските племиња Уличи и Тиверци, и номадските туркиски племиња Печензите и Куманите. Со текот на времето, територијата била дел од [[Киевска Русија]] и Галичко-Волинското кнежевство, а во XIV век била дел од Големото Литванско кнежевство. Во [[1569]] година, северниот дел на Приднестровие влегол во состав на Брацлавското кнежевство кое влегло во состав на [[Малополска]]. Територијата била дел од Руската Империја во 1793 година. Јужниот дел од Приднестровието бил дел од [[Златната Орда]] во 1242 година, каде при крајот на XV век влегол во состав на Кримското ханство. Со Јашкиот мировен договор, Приднестровие била дел од Руската Империја. Во тоа време бил малку населен регион, коешто население било мешано, и се состоело во основа од Молдавци, но исто и Евреи, Украинци, Срби и Бугари. {{Главна|Религија во Тиресполија}} {{bar box |title = Верници во Тиерсполија |titlebar=#ddd |float=right |bars = {{Столбен постоток|Православни|red|100}} }} При крајот на XVIII века Руската Империја праќа војници за да ја заштитат својата југозападна граница. Руските власти го поддржувале доселувањето на бугарите, русите, германците, ерменците, грците и молдавците во Приднестровие. Низ XIX век Приднестровие, со градовите Григориопол, [[Дубосар]] и Тираспол влезе во состав на Руската Империја. Од 1918 до 1940 година овој дел бил поделен меѓу Романија и Украина. == Географски и демографски одлики == Транснистрија се наоѓа во источниот дел од [[Молдавија]] и е во должина од 400&nbsp;км. На запад се граничи со [[Бесарабија]] (411&nbsp;км), а на исток со [[Украина]] (405&nbsp;км). Западната граница кон остатокот од Молдавија всушност ја претставува реката Днестар, а поголемиот дел од територијата, особено по брегот на [[Днестар]] е една голема долина. На оваа површина, Приднестровие зафаќа површина од 4.163&nbsp;км<sup>2</sup> на која живеат околу 537.000 жители. Населението го сочинуваат 3 бројни етнички групи: Молдавци (32%), Руси (31%) и Украинци (29%). Најголем и главен град е Тираспол со околу 159.163 жители. На територијата на Приднестровие има уште 10 градови со вкупно 69 општини, а вкупниот број на населени места е 147. == Административна поделба == Приднестровие е поделено на 7 административни единици: 5 реони и 2 града (општини) под републичка управа. Петте реони се: * [[Каменка]] (Кáменка, Kamenka) * [[Дубасари]] (Дубоссáры, Dubossary) * [[Григориопол]] (Григориóполь) * [[Рибница (реон)|Рибница]] (Рыбница, Rybnitsa) и * [[Слобозија]] (Слободзéя), а двата града (општини) се: * [[Бендери]] (Бендéры) и * [[Тираспол]] (Тирáсполь) == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{commons|Transnistria}} * [[BBC]]: [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3641826.stm Профил на Приднестровие] * [[Економист]]: [http://www.economist.com/world/europe/displaystory.cfm?story_id=9116439 Црна дупка што ја јаде Молдавија] * [[ОБСЕ]] [http://www.osce.org/moldova/ Мисија до Молдавија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080516193839/http://www.osce.org/moldova |date=2008-05-16 }} * [[Радио Слободна Европа]]: [http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/09/2921dabd-b521-449a-a326-bf81bbe3ac88.htmlПроблемот за Приднестровие е долг]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Џос Бунстра, [http://www.fride.org/eng/File/ViewLinkFile.aspx?FileId=1351 „Молдавија, Приднестровие и Европската демократска политика“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070227101156/http://www.fride.org/ |date=2007-02-27 }}, [http://www.fride.org FRIDE], февруари 2007 * Стјуарт Хенсел, [http://www.peacebuilding.md/library/153/en/Moldova%20Strategic%20Conflict%20Assessment%202006.pdf Молдавските интереси во конфликтот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071025224219/http://www.peacebuilding.md/library/153/en/Moldova%20Strategic%20Conflict%20Assessment%202006.pdf |date=2007-10-25 }} {{Административна поделба на Молдавија}} {{Европа}} {{Словенска Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Приднестровие| ]] [[Категорија:Молдавија]] [[Категорија:Автономни републики]] [[Категорија:Непризнаени држави и територии]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1990 година]] 1i4lygk81dcn9p9tsqaetxm1pzo9vsi Прашка пролет 0 63118 5575225 5415763 2026-06-11T07:18:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575225 wikitext text/x-wiki [[Податотека:10 Soviet Invasion of Czechoslovakia - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|мини|десно|300п|Чехословачки демонстранти со националното знаме пред уништен советски тенк]] '''Прашка пролет''' ({{langx|cs|Pražské jaro}}, {{langx|sk|Pražská jar}}) — периодот на политичка либерализација во [[Чехословачка]] во времето на доминацијата на [[СССР]] со [[Источниот блок]], по [[Втората светска војна]]. Прашката пролет започнала на [[5 јануари]] [[1968]] г. година со доаѓањето на власт како Прв секретар на Комунистичката партија на ЧССР на реформистот [[Александар Дубчек]], и траела до [[21 август]] истата година кога [[Советскиот Сојуз]] и дел од сојузниците од [[Варшавскиот пакт]] извршиле инвазија врз Чехословачка и промена на политичкото раководство. Реформите кои ги спроведувал Дубчек имале за цел да обезбедат повеќе демократски права за граѓаните и делумна децентрализација на економијата. Меѓу реформите кои биле спроведени биле: поголемата слобода на медиумите, слобода на говорот и слободно движење и патување. Реформите не биле прифатени од останатите комунистички земји, пред сѐ од СССР. Поради несогласувањето со нив, воените сили од неколку земји предводени од СССР извршиле инвазија врз Чехословачка, ги прекинале реформите и по кратко време воспоставиле нова власт која била целосно лојална на советскиот модел. == Реформи == Во февруари 1968 г, на 20-годишнината од преземањето на власта во [[Чехословачка]] од страна на комунистите, [[Александар Дубчек|Дубчек]] одржал говор во кој ги образложил потребите за промени по триумфот на [[социјализам|социјализмот]]. Тој рекол дека е потребно да се „зајакне водечката улога на партијата поефективно“<ref name="Navratil52"/> и признал дека, и покрај настојувањето на неговиот претходник [[Клемент Готвалд]] за подобри односи со општеството, Партијата пречесто преземала непопуларни одлуки за тривијални прашања. Дубчек објавил дека мисијата на Партијата е да „изгради напредно социјалистичко општество засновано на здрави економски темели&... социјализам кој ќе кореспондира со историските демократски традиции на Чехословачка, во согласност со искуствата на другите комунистички партии...“<ref name="Navratil52">Navrátil (2006), pp 52–54</ref> Во април 1968 г. Дубчек ја претставил „Акционата програма 1968“ за либерализација, која вклучувала слобода на печатот, слобода на говорот и слобода на движење, со економски акцент на потрошувачките добра и можноста за повеќепартиски систем. Програмата се засновала на гледиштето дека „социјализмот не може да значи само ослободување на работничката класа од нејзините експлоататори, туку мора да обезбеди поисполнет живот на секој човек од било кое буржоаско општество.“<ref>Ello (1968), pp 32, 54</ref> Програмата ја ограничила и моќта на тајната полиција.<ref>{{нмс | last = Von Geldern | first = James | last2 = Siegelbaum | first2 = Lewis | publisher = Soviethistory.org | title = The Soviet-led Intervention in Czechoslovakia | url = http://soviethistory.org/index.php?action=L2&SubjectID=1968czechoslovakia&Year=1968 | accessdate = 2008-03-07 }}</ref> и предвидувала уставен закон за федерализација на ЧССР во две рамноправни држави - Чешка и Словачка.<ref name="Auto">Hochman, Dubček (1993)</ref> Програмата се осврнувала и на меѓународните односи и предвидувала одржување на добри односи со западните земји, како и соработка со Советскиот Сојуз и другите комунистички земји.<ref name="Library">{{наведени вести | last = Dubček | first = Alexander | author2 = Kramer, Mark; Moss, Joy; Tosek, Ruth (translation) | title = Akční program Komunistické strany Československa | work = Action Program | pages = 1–6 | language = cs | publisher = Rudé právo | date = 1968-04-10 | url = http://library.thinkquest.org/C001155/documents/doc13.htm | accessdate = 2008-02-21 | archive-date = 2008-05-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080506101804/http://library.thinkquest.org/C001155/documents/doc13.htm | url-status = dead }}</ref> Таа предвидувала транзиција во тек од десет години, во која ќе се овозможат демократски избори и нова форма на демократски социјализам кој ќе го замени тековниот систем.<ref name="Postwar">Judt (2005), p 441</ref> Пишувачите на Програмата биле внимателни да не ги критикуваат акциите на повоениот комунистички режим, туку само истакнувале дека тие акции не се веќе корисни.<ref name="Doc"/> На пример, го оправдувале повоеното „централистичко управување засновано на директиви како одговор на остатоците на [[буржоазија]]та“. „Бидејќи антагонистичките класи веќе се победени во социјализмот“, велела програмата, „овие методи повеќе не се потребни“.<ref name="Doc"/> Програмата предвидувала економски реформи за Чехословачката економија да може да се придружи на „светската научно-техничка револуција“ наместо да се потпира на [[тешка индустрија|тешката индустрија]], производството на [[суровини]] и човечки труд од ерата на [[Сталин]].<ref name="Doc">Ello (1968), pp 7–8, 129–30, 9, 131</ref> Покрај тоа, работниците требало да бидат наградувани според нивните квалификации и способности, а работните места да се исполнуваат со „способни, образовани социјалистички експертски кадри“ за да бидат конкурентни на капиталистичките економии.<ref name="Doc"/> == Реакција од Источниот блок == [[Податотека:Brezhnev 1973.jpg|thumb|150px|right|Леонид Брежнев.]] Реформите не биле добро примени од Советското раководство на чело со [[Леонид Брежнев]]<ref name="trans">{{нмс | title = Document #81: Transcript of Leonid Brezhnev's Telephone Conversation with Alexander Dubček, 13 август 1968 | date = 1998 | url = http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/publications/DOC_readers/psread/doc81.htm | work = The Prague Spring '68 | publisher = The Prague Spring Foundation | accessdate = 2008-01-23 }}</ref><ref>Navrátil (2006), pp 172–181</ref> , кое се плашело дека тие може да ја ослабнат позицијата на [[Источниот блок]] во време на [[Студената војна]]. На состанокот во април 1968 г. во [[Дрезден]], тогаш во [[Источна Германија]], водачите на Варшавскиот пакт го критикувале чешкото раководство за планираните реформи, и му сугерирале дека самото споменување на „демократизација“ претставува критика на политиката на останатите. На 3 август 1968 г. претставници од [[СССР]], Источна Германија, [[Полска]], [[Унгарија]], [[Бугарија]] и [[Чехословачка]] се сретнале во [[Братислава]] и потпишале декларација која ги обврзувала на верност кон [[Марксизам|марксизмот]]-[[Ленинизам|ленинизмот]] и пролетерскиот интернационализам, и објавиле непомирлива војна против буржоаската идеологија и сите антисоцијалистички сили.<ref>Navrátil (2006), pp 326–329</ref> Советскиот Сојуз ја изразил својата намера да интервенира во било која земја од [[Варшавскиот пакт]], ако таа се обиде да воспостави „буржоаски“ (повеќепартиски) систем. По конференцијата во Братислава, советските трупи ја напуштиле Чехословачка, но останале на нејзините граници.<ref>Navrátil (2006), pp 326–327</ref> Сосема ненадејно, без некој особен повод, СССР заедно со Унгарија, Полска и Бугарија, извршиле инвазија на ЧССР на 20 август 1968 г. Тие испратиле стотици илјади војници и илјадници тенкови за да ја окупираат земјата. Инвазијата била молскавична: почнала и завршила во текот на ноќта помеѓу 20 и 21 август 1968 г. без отпор од војската на Чехословачка<ref name="Global">{{нмс | title = Soviet Invasion of Czechoslovakia | work = Military | date = 2005-04-27 | publisher = GlobalSecurity.org | url = http://www.globalsecurity.org/military/world/war/czechoslovakia2.htm | accessdate = 2007-01-19 }}</ref>. Во текот на инвазијата, 72&nbsp;Чеси и Словаци загинале, 266 биле тешко повредени, a уште 436 полесно повредени.<ref name="Praguelife">{{нмс | title = Springtime for Prague | work = Prague Life | publisher = Lifeboat Limited | url = http://www.prague-life.com/prague/prague-spring | accessdate = 2006-04-30 }}</ref><ref name="Williams158">Williams (1997), p 158</ref> Александар Дубчек го повикал народот да не се спротивставува.<ref name="Williams158"/> Советите ја оправдале акцијата со „доктрината на [[Леонид Брежнев|Брежнев]]“ која велела дека СССР има право да интервенира ако некоја земја од Источниот блок почнува да се движи кон капитализам.<ref>Grenville (2005), p 780</ref> Дубчек и раководството на партијата биле повикани на преговори во [[Москва]], каде што бил потпишан тнр. Московски протокол со кој се предвидувало потиснување на опозицијата, враќање на [[цензура]]та и разрешување на одредени реформисти.<ref name = "navratil">Jaromír Navratíl, et al, eds. “The Prague Spring 1968: A National Security Archive Documents Reader,” (Budapest: Central European University Press, 1998).</ref> Во април следната година Дубчек бил сменет од челната позиција на Комунистичката партија на ЧССР од [[Густав Хусак]]. Исто така, и сите прореформски политичари во Комунистичката партија на Чехословачка постепено биле сменети. == Последици == [[Податотека:Unbearable kundera book cover.jpg|thumb|150px|Милан Кундера: Неподнослива леснотија на постоењето]] Спонтаниот граѓански протест и отпор кон инвазијата бил голем. Еден студент, [[Јан Палах]], дури и се самозапалил на [[Вацлавски плоштад|Вацлавскиот плоштад]] во [[Прага]] и загинал во знак на протест против укинувањето на слободата на говорот.<ref>{{нмс | title = Jan Palach | url = http://archiv.radio.cz/palach99/eng/aktual3.html | publisher = Radio Prague | accessdate = 2008-02-19 }}</ref> Илјадници луѓе ја напуштиле Чехословачка: 70.000 веднаш, а уште 300.000 потоа емигрирале од земјата.<ref>{{нмс | last = Čulík | first = Jan | title = Den, kdy tanky zlikvidovaly české sny Pražského jara | url = http://www.britskelisty.cz/9808/19980821h.html | publisher = Britské Listy | accessdate = 2008-01-23 }}</ref> По инвазијата, Чехословачка влегла во период на „нормализација“. Политичките водачи настојувале да го следат советскиот систем и модел на вредности. Чехословачка останала окупирана до 1990. година кога странските воени сили, претежно од СССР, се повлекле. Прашката пролет силно влијаела на односите во Источниот блок: [[Албанија]] се повлекла од Варшавскиот пакт, а водачот на [[Романија]], [[Николае Чаушеску]], остро ја критикувал советската постапка.<ref name="Warsaw">{{нмс | last = Curtis | first = Glenn E. | title = The Warsaw Pact | url = http://www.shsu.edu/~his_ncp/WarPact.html | publisher = Federal Research Division of the Library of Congress | accessdate = 2008-02-19 | archive-date = 2008-02-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080226153443/http://www.shsu.edu/~his_ncp/WarPact.html | url-status = dead }}</ref> Покрај тоа, СССР развил и таканаречена „доктрина на Брежнев“, која оправдувала интервенција на други земји од Варшавскиот договор во земја од истиот договор, ако социјализмот во таа земја е загрозен. Прашката пролет останува овековечена во музиката и литературата преку делата на [[Карел Крил]] и на [[Милан Кундера]] „[[Неподнослива леснотија на постоењето]]“. == Наводи == {{reflist|2}} == Литература == * {{наведена книга | last = Aspaturian | first = Vernon |author2=Valenta, Jiri; Burke, David P. | title = Eurocommunism Between East and West | publisher = Indiana Univ Pr | date = 1980-04-01 | isbn = 0253202485 }} * {{наведена книга | last = Chafetz | first = Glenn | title = Gorbachev, Reform, and the Brezhnev Doctrine: Soviet Policy Toward Eastern Europe, 1985–1990 | date = 1993-04-30 | publisher = Praeger Publishers | url = | isbn = 0275944840 }} * {{наведена книга | last = Christopher | first = Andrew |author2=Mitrokhin, Vasili | title = The World Was Going Our Way: The KGB and the Battle for the Third World | url = http://books.google.ca/books?id=4eSR1rHg5_YC&dq=%C3%A1lvaro+cunhal+prague+spring&source=gbs_summary_s&cad=0 | date = 2005 | publisher = Basic Books | isbn = 0465003117 }} * {{наведена книга | last = Cook | first = Bernard | title = Europe Since 1945: An Encyclopedia | date = 2001-01-10 | publisher = Routledge | isbn = 0815313365 }} * {{наведена книга | last = Despalatović | first = Elinor | title = Neighbors at War: Anthropological Perspectives on Yugoslav Ethnicity | url = http://books.google.com/books?id=EEBkON-ySQUC&pg=PA91&lpg=PA91&dq=croatian+spring&source=web&ots=JOamoHfh9i&sig=-kpRI3p2tHUUyliONu70O2ol61c | publisher = Penn State Press | isbn = 0271019794 }} * {{наведена книга | last = Dubček | first = Alexander | authorlink = Александар Дубчек |author2=Hochman, Jiří | title = Hope Dies Last: The Autobiography of Alexander Dubcek | publisher = Kodansha International | date = 1993-01-01 | isbn = 1568360002 }} * Ello (ed.), Paul (April 1968). Control Committee of the Communist Party of Czechoslovakia, "Action Plan of the Communist Party of Czechoslovakia (Prague, April 1968)" in ''Dubcek’s Blueprint for Freedom: His original documents leading to the invasion of Czechoslovakia.'' William Kimber & Co. 1968 * {{наведена книга | last = Fowkes | first = Ben | title = Eastern Europe 1945–1969: From Stalinism to Stagnation | url = http://books.google.ca/books?id=fWIEzbnmF6YC&dq=prague+spring+letter+of+invitation+havel | publisher = Longman | date = 2000-08-29 | isbn = 0582326931 }} * {{наведена книга | last = Franck | first = Thomas M. | title = Nation Against Nation: What Happened to the U.N. Dream and What the U.S. Can Do About It | |publisher = Oxford University Press | date = 1985 | isbn = 0-19-503587-9 }} * {{наведена книга | last = Goertz | first = Gary | title = Contexts of International Politics | date = 1995-01-27 | publisher = Cambridge University Press | isbn = 0521469724 }} * {{наведена книга | last = Gorbachev | first = Mikhail | authorlink = Михаил Горбачов | last2 = Mlynař | first2 = Zdeněk | title = Conversations with Gorbachev: On Perestroika, the Prague Spring, and the Crossroads of Socialism | publisher = Columbia University Press | date = 2003-10-08 | isbn = 0231118651 }} * {{наведена книга | last = Gorbanevskaya | first = Natalia | title = Red Square at Noon | publisher = Holt, Rinehart and Winston | date = 1972 | isbn = 0030859905 }} * {{наведена книга | last = Grenville | first = J.A.S. | title = A History Of The World From the 20th To The 21st Century | isbn = 0415289556 | publisher = Routledge | date = 2005-08-04 }} * {{наведена книга | last = Judt | first = Tony | title = Postwar: A History of Europe Since 1945 | publisher = Penguin Press | date = 2005-10-05 | isbn = 1594200653 }} * {{наведена книга | last = Jutikkala | first = Eino |author2=Pirinen, Kauko | title = Suomen historia (History of Finland) | date = 2001 | isbn = 80-7106-406-8 }} * {{наведена книга | last = Kundera | first = Milan | title = The Unbearable Lightness of Being | publisher = HarperCollins | date = 1999 | isbn = 0060932139}} * {{наведена книга | last = Kusin | first = Vladimir | title = The Intellectual Origins of the Prague Spring: The Development of Reformist Ideas in Czechoslovakia 1956–1967 | url = | publisher = Cambridge University Press | date = 2002-07-18 | isbn = 0521526523 }} * {{наведена книга | last = Margolius-Kovály | first = Heda | title = Under a Cruel Star: A life in Prague 1941–1968 | date = 1986 | publisher = Holmes & Meier | location = New York | isbn = 0-8419-1377-3 }} * {{наведена книга | last = Morrison | first = Scott |author2=Cherry, Don | title = Hockey Night in Canada: By The Numbers: From 00 to 99 | url = | date = 2006-11-26 | publisher = Key Porter Books | isbn = 1552639843 }} * {{наведена книга | last = Navazelskis | first = Ina | title = Alexander Dubcek | date = 1990 | publisher = Chelsea House Publications; Library Binding edition | date = 1990-08-01 | isbn = 1555468314 }} * {{наведена книга | last = Navrátil | first = Jaromír | title = The Prague Spring 1968: A National Security Archive Document Reader (National Security Archive Cold War Readers) | publisher = Central European University Press | date = 2006-04-01 | isbn = 9637326677 }} * {{наведена книга | last = Ouimet | first = Matthew | title = The Rise and Fall of the Brezhnev Doctrine in Soviet Foreign Policy | publisher = University of North Carolina Press, Chapel Hill and London | date = 2003 }} * {{наведена книга | last = Skilling | first = Gordon H. | title = Czechoslovakia’s Interrupted Revolution | publisher = Princeton: Princeton University Press | date = 1976 }} * {{наведена книга | last = Suvorov | first = Viktor | title = The Liberators | date = 1983 | publisher = New English Library, Sevenoaks | location = London, Hamilton | isbn = 0450055469 }} * {{наведена книга | last = Williams | first = Kieran | title = The Prague Spring and its Aftermath: Czechoslovak Politics, 1968–1970 | publisher = Cambridge University Press | date = 1997 | isbn = 0521588030 }} == Надворешни врски == {{рв|Prague Spring}} * [https://www.marxists.org/makedonski/istorija/1968/studentska1968/cehoslovacka.htm Карел Хемала, „За што се борат чехословачките студенти и младина“] * [https://www.marxists.org/makedonski/istorija/cehoslovacka/index.htm Данко Грлиќ, „'Случајот' на Чехословачка и новите тенденции во социјализмот“] * [http://library.thinkquest.org/C001155/ Think Quest] – The Prague Spring 1968 * [http://www.rferl.org/features/1998/08/F.RU.980820113706.asp Radio Free Europe] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080501095853/http://www.rferl.org/features/1998/08/F.RU.980820113706.asp |date=2008-05-01 }} – A Chronology Of Events Leading To The 1968 Invasion * [http://www.prague-life.com/prague/prague-spring Prague Life] – More information on the Prague Spring {{Студена војна}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Протести 1968 година]] [[Категорија:Надворешни односи на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Историја на Прага|Пролет]] [[Категорија:Историја на Чехословачка]] [[Категорија:Студена војна]] [[Категорија:Војни на Чехословачка]] [[Категорија:Војни на СССР]] [[Категорија:Прашка пролет]] hi0xvyubywk6l8qyxz5w4m8dp60t8bq Питагорова теорема 0 67005 5575158 5526817 2026-06-11T01:30:03Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575158 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pythagoras.svg|мини|140x140пкс| '''Питагорова теорема''': Збирот на плоштините [[Квадрат|на квадратите]] конструирани над [[Катета|катетите]] ( и ) е еднаков на плоштината на квадратот над [[хипотенуза]]та ().]] Во [[математика]]та, '''Питагоровата теорема''' ја изразува врската што постои помеѓу трите страни на [[правоаголен триаголник]] во [[Евклидова геометрија|Евклидовата геометрија]]. Ако ''a'' и ''b'' се [[Катета|катетите]], а ''c'' [[хипотенуза]]та на правоаголен триаголник, важи еднаквоста: : <math>a^2 + b^2 = c^2\, </math> односно изразено со зборови: {{Цитат|''Плоштината на квадратот конструиран над хипотенузата на правоаголен триаголник е еднаква на збирот на плоштините на квадратите конструирани над катетите на тој триаголник.''}} [[Теорема]]та го добила името по [[Стара Грција|старогрчкиот]] [[Математика|математичар]] [[Питагора]], за кој традиционално се смета дека ја открил и докажал,<ref name="Heath">Heath,, pp. 144</ref> иако денес е сигурно дека била позната многу пред Питагора.{{Sfn|Миланковић|2017}} {{Sfn|Логос|2017}} [[Питагора|Питагоровата]] теорема е една од најосновните и најважните математички теореми. Препознатливата слика на правоаголен триаголник со конструирани [[квадрат]]и на сите три страни, користена за визуелна претстава на самото тврдење, послужила како основа за генерирање на [[фрактал]]от наречен [[Питагорово дрво]]. == Историја == [[Податотека:Chinese_pythagoras.jpg|мини|300x300пкс| Визуелен доказ на Питагоровата теорема за [[триаголник]] чии страни се [[Питагорина тројка|Питагорова тројка]] (3, 4, 5) од еден од најстарите [[Народна Република Кина|кинески]] математички текстови, 500–200 г. пр. н. е.]] Историски гледано, откривањето и разбирањето на Питагоровата теорема поминало низ неколку фази: * алгебарско истражување на постоење [[Питагорина тројка|на Питагорова тројка]], * подобро разбирање на односот помеѓу страните на правоаголен [[триаголник]], односно односот помеѓу соседните [[Агол|агли]] на триаголникот, што е последица на стекнување на сè поголеми знаења за рамнините и површините и * наоѓање голем број на различни докази на [[Докази|теоремата]]. === Древни цивилизации === Врската што постои помеѓу страните на триаголникот чии должини се 3, 4 и 5 им била позната уште на [[Вавилон]]ците, 2000 г. пр. н. е.{{Sfn|Андрић|1989}} а може да се најде и во познатата [[Народна Република Кина|кинеска]] книга ''Девет книги за математичка вештина,'' која се претпоставува дека е напишана околу [[1100 п.н.е.|1100 година пр. н. е.]]<ref name="smith">Smith,, pp. 288</ref> Познатата вавилонска глинена плоча која го носи бројот 322 во Плимптоновата збирка е таблица од Питагорови тројки со 15 реда создадена во 1800 пр. н. е. [[Стар Египет|Старите Египќани]] знаеле за четири Питагорови тројки, како што е потврдено во [[папирус]] датиран за време на владеењето на XII династија, околу [[20 век пр. н. е.|2000 пр. н. е.]], во која меѓу другото е можно да се најде и односот: : <math>1^2 + \left(\frac{3}{4}\right)^2 = \left(1\frac{1}{4}\right)^2\, </math> .<ref name="smith">Smith,, pp. 288</ref> Таа е еквивалентно на Питагоровата тројка (3, 4, 5) ако изразот се прошири за да се ослободи од [[Дропка|дропките]]. Питагоровите тројки може да се најдат и во ''Сулвасутрите'', светите песни на [[Хиндуизам|хиндусите]], од 5-4 век пр .н. е., кои кажуваат за начинот на добивање прави агли со помош на јаже со 3-4-5, т.е. 12-16-20, 15-20-25, 5-12-13, 15-36-39, 8-15-17 и 12-35-37 јазли врзани на еднакви растојанија. Користењето јаже за одредување прав агол имало своја практична примена во древно време, на пример парцелизирање на земјиштето, а луѓето што се занимавале со тоа биле наречени ''затегнувачи на јаже'' ({{langx|el|Λρπεδονάπται}}).<ref name="strojk">[[Дирк Стројк|Стројк]], ''Кратак преглед историје математике'', pp. 21</ref> Сепак, според некои автори, малку е веројатно дека Египќаните всушност користеле јаже со 12 јазли за да одредат прав агол, и нема очигледни докази дека знаеле дека триаголникот со страни (3, 4, 5) е правоаголен.<ref name="Maor15">Maor,, pp. 15</ref> === Питагора === Традиционално, откривањето на теоремата му се припишува на [[Питагора]], старогрчки филозоф и научник, кој денес е познат посредно преку подоцнежните извори. Според нив, Питагора е роден околу [[570 п.н.е.|570 г. пр. н. е.]] на островот [[Самос]], веројатно бил ученик на [[Талес од Милет|Талес]], а дел од својот живот го поминал патувајќи низ [[Стар Египет|Египет]] и [[Ахеменидско Царство|Персија]], така што, по враќањето во родниот Самос, наишол на тиранската власт на [[Поликрат]], за што се верува, дека била причина да се пресели во [[Кротон (град)|Кротон]] каде ја основал познатата [[Питагорејци|Питагорејската школа]].<ref>Maor, ''The Pythagorean Theorem - A 4000 Year History'', pp. 17.</ref> Питагорејците тврделе дека теоремата ја открил Питагора и дека во знак на благодарност им жртвувал стотина [[Домашно говедо|бикови]] на [[бог]]овите.<ref>Стројк, ''Кратак преглед историје математике'', pp. 52</ref> Проблемот со прецизното утврдување на правата вистина е последица на тоа што Питагорејците усно го пренесувале стекнатото знаење, кое се сметало за свето и било строго чувано. Покрај тоа, новите откритија често му се припишувале на голем учител, додека вистинскиот пронаоѓач останувал непознат. Ова е поткрепено со фактот дека името на Питагора не се споменува никаде во изјавата за теоремата што се појавува во [[Евклид]]овите [[Елементи (Евклид)|''Елементи'']].<ref name="Maor42">Maor, ''The Pythagorean Theorem - A 4000 Year History'', pp. 42.</ref> Денес постојат неколку хипотези: * Питагора ја презел [[теорема]]та од [[Вавилон]]ците, односно бил само посредник помеѓу знаењето што доаѓало од Исток и [[Стара Грција|Грците]]. Иако, според античките извори, Питагора ги посетил Египет и Вавилон, оваа инобликција не е сигурна. * Питагора ја формулирал и [[Докази|докажал]] теоремата за прв пат независно од вавилонските извори. Овој пристап бил широко прифатен во древно време. * Питагора слушнал за теоремата на неговите патувања, но тој бил првиот што го докажал тоа. Сосема е јасно дека ниту Египќаните ниту Вавилонците не отишле подалеку од секојдневната примена на теоремата за практични цели. На пример, во [[Каиро|Каирскиот]] [[папирус]], откриен во [[1938]] година, а дешифриран во [[1962]] година, има 40 математички задачи, од кои девет се решени со помош на Питагоровата теорема. Една од тие задачи гласи: : ''„Скала долга 10 [[Лакот (мерка)|лакти]] е потпрена на ѕид, така што нејзината основа е 6 лакти од работ на ѕидот. Колку високо се протега таа скала?“'' : Меѓутоа, иако теоремата се користи во решавањето на проблемот, нема обид да се обопшти, ниту да се докаже.{{Sfn|Burton|2005}} * Питагора не учествувал во откривањето на теоремата, но првиот доказ го пронашле неговите студенти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://plato.stanford.edu/entries/pythagoras/#WasPytMatCos|title=Pythagoras - 5. Was Pythagoras a Mathematician or Cosmologist?|accessdate=22 март 2009}}</ref> Првото зачувано дело во кое Питагора се поврзува со исказот на теоремата е [[Плутарх]]овиот ''Етички зборник - Моралија'', напишан на крајот на [[1 век|првиот]] или почетокот на [[2 век|вториот век]] од новата ера. Во него се наведуваат стихови од едно незачувано [[Аполодор]]ово дело од [[2 век п.н.е.|вториот век пр. н. е.]] Според Плутарх, {{Цитат|''кога Питагора го открил тој прочуен став,<br />заради тоа понудил сјајна жртва волови.''}} Истите стихови ги наведува Атенеј од Невкратис, во неговото дело ''Гозба на учените'', на почетокот на [[3 век|третиот век од нашата ера.]]{{Sfn|Лучић|2009}} === Следбеници === Првиот писмен доказ за Питагоровата теорема се појавува само 150 години подоцна, во првата и шестата книга од [[Евклид]]овите ''[[Елементи (Евклид)|Елементи]]'', каде што, според [[Прокло]], доказот од шестата книга е единствениот изворен Евклидов доказ во ''Елементите'', додека доказот од првата книга му се припишува на [[Евдокс]].<ref name="Maor42"/> Околу [[250 п.н.е.|250]] пр. н. е. [[Архимед]] приближно ја одредува вредноста на бројот [[Пи]] користејќи ја Питагоровата теорема и впишани и опишани [[Многуаголник|многуаголници]] во [[круг]]. Во 2 век пр. н. е., [[Клавдиј Птоломеј]] ја докажува [[Птоломеева теорема|теоремата]] во неговиот ''[[Алмагест]]'': : ''„Производот на [[Дијагонала|дијагоналите]] на [[тетивен четириаголник]] е еднаков на збирот на производите на неговите спротивни страни.“'' {{Sfn|Митровић|1988}} Оттука, во посебниот случај кога тетивниот четириаголник е всушност [[правоаголник]], се добива Питагоровата теорема. [[Херон Александриски|Херон]] од [[Александрија]] подоцна<ref>Због недостатка извора тешко је одредити када се то тачно десило. Према књизи у питању је период између [[100. п. н. е.]] и 100. године н. е.</ref> ја докажал [[Херонова формула|формулата]] со која може да се пресмета плоштината на произволен [[триаголник]] преку неговите страни користејќи пропорции. Денес, таа формула се докажува со помош на Питагоровата теорема. Во 3 век од нашата ера [[Пап Александриски]] докажал проширена верзија на Питагоровата теорема која се применува на произволен триаголник, а шест века подоцна, Ал Харани дал доказ за друго обопштување што се применува на произволен триаголник. == Формулирање на теоремата == [[Податотека:Pythagorean_proof.svg|мини|200x200пкс| Визуелен доказ на Питагоровата теорема]] Според теоремата:<blockquote>Во кој било [[правоаголен триаголник]], плоштината на [[квадрат]]от конструиран над [[хипотенуза]]та (страната спроти правиот агол) е еднаква на збирот на плоштините на квадратите конструирани над катетите (страните што се среќаваат во правиот агол на триаголникот).</blockquote>Овој исказ обично се наведува во следниов облик: {{Цитат|''Квадратот над хипотенузата е еднаков на збирот на квадратите над катетите.''}} Ако ''c'' е [[должина]]та на хипотенузата, а ''a'' и ''b'' се должините на преостанатите две страни, теоремата може да се напише користејќи ја следната еднаквост: : <math>a^2 + b^2 = c^2\, </math> или, изразено од таму: : <math> c = \sqrt{a^2 + b^2}. \,</math> Ако хипотенузата е позната и треба да се одреди една од катетите, можно е да се користи една од следните две еднаквости (кои се добиваат од почетната еднаквост, со решавање на соодветната непозната): : <math>c^2 - a^2 = b^2\, </math> или : <math>c^2 - b^2 = a^2\, </math> Од наведените еднаквости може да се забележи дека односот меѓу страните на правоаголен триаголник е таков што, во случај една од нив да е со непозната должина, може да се определи со помош на преостанатите две познати страни. Обопштувањето на оваа теорема, позната како [[косинусна теорема]], овозможува пресметување на должината на третата страна на произволен триаголник, ако се познати должините на преостанатите две страни и големината на аголот што тие го покриваат, што е една од поставките на задачата наречена [[решавање на триаголник]]. Ако познатите страни определат прав агол, косинусната теорема се сведува на Питагоровата теорема. === Неевклидски геометрии === [[Податотека:Triangle_esfèric.png|мини|131x131пкс| Сферичен триаголник]] Во [[Сферна геометрија|сферната геометрија]], на [[Единична сфера|единичната сфера]], за правоаголен [[сферен триаголник]] ABC чии должини на страните се соодветно a, b и c, Питагоровата теорема има облик: : <math>\cos a=\cos b\cdot\cos c. </math>{{Sfn|Дугошија|1999}} Доколку полупречникот на сфера е со должина РРР, еднаквоста станува: : <math>\cos \frac{a}{R}=\cos \frac{b}{R} \cdot\cos \frac{c}{R}.</math> <ref>Оваа еднаквост се добива како специјален случај на [[Косинусна теорема (сферна геометрија)|косинусната теорема]] за сферен триаголник. Доколку косинусната функција се развие со помош на [[Колин Маклорен|Маклореновиот]] [[Маклоренов ред|ред]], можно е да се покаже дека наведениот облик на Питагоровата теорема ќе се приближува на својот евклидски еквивалент кога полупречникот на сферата тежи кон [[бескончност]].</ref> Во [[Хиперболична геометрија|хиперболична рамнина]] претставена со [[Анри Поенкаре|Поенкаревиот]] модел на диск, ако е правоаголен триаголник со катети и хипотенуза, Питагоровата теорема има облик: : <math>\cosh c=\cosh a\cdot\cosh b, </math><ref>{{Наведена книга|url=http://books.google.com/?id=TABicHVMQhMC&pg=PA122|title=The Poincaré half-plane: a gateway to modern geometry|last=Stahl|first=Saul|publisher=Jones & Bartlett Learning|year=1993|isbn=978-0-86720-298-4|chapter=Theorem 8.3}}<br /><br />За доказ погледати {{Наведена мрежна страница|url=http://www.math.uncc.edu/~ghetyei/courses/old/S06.6118/hypsin.pdf|title=Sines and cosines in the Poincar´e disk model of the hyperbolic plane|pages=122|accessdate=24 февруари 2009}}{{Мртва_врска|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> каде [[Хиперболичен косинус|хиперболичниот косинус]] е дефиниран со: : <math>\cosh x=\frac{e^x + e^{-x}}{2}. </math> === Хилбертови простори === Вообичаена [[Вектор|норма]] на [[Реален број|реалниот]] [[Евклидов простор]] <math>\scriptstyle R^{k}</math> се воведува со користење на [[скаларен производ]] . [[Векторски простор|Векторскиот простор]] со норма воведена со помош на скаларен производ се нарекува предхилбертов простор. Ако предхилбертовиот простор е [[Метрички простор|комплетен]] во однос на неговата метрика, тој се нарекува [[Хилбертов простор]]. Ова е секогаш случај во [[Димензии на векторски простор|конечнодимензионални]] простори како што е <math>\scriptstyle R^{k}</math>, но бесконечнодимензионалните предхилбертови простори не мора да бидат Хилбертови. Ако е во реален простор <math>\scriptstyle X</math> со скаларен производ (предхилбертовиот простор) воведена норма на векторот со: : <math>\left\|x\right\|=\sqrt{x\cdot x}</math> , со соодветните својства<ref>За особине погледати Д. Аднађевић, З. Каделбург,''Математичка анализа '', pp. 268</ref>, потоа за [[Ортогоналност|ортогонални]] [[вектор]]и <math>\scriptstyle x</math> и <math>\scriptstyle y</math> Питагоровата теорема добива облик: : <math>\left\|x+y\right\|^2=\left\|x\right\|^2+\left\|y\right\|^2</math> .<ref name="Analiza2">{{Harvnb|Каделбург|1991}}</ref> == Докази == Со векови, Питагоровата теорема служела како вдахновение за нови математички [[докази]], кои ги пронашле и луѓе кои не биле професионални математичари. Во книгата ''Питагорово тврдење'' ({{langx|en|The Pythagorean Proposition}}) од Елиша Скот Лумис ( {{langx|en|Elisha Scott Loomis}}), првично објавена во [[1927]] година, која била дополнета со нови докази во [[1940]] година, можно е да се најдат сите познати докази до нивното објавување, вкупно 371. Меѓу другото, таму се наведени [[Питагора|Питагоровиот]] и [[Евклид]]овиот доказ, потоа најкраткиот и најдолгиот доказ кој му се припишува на [[Адриен-Мари Лежандр|Лежандр]], па [[Клавдиј Птоломеј|Птоломеевиот]], [[Леонардо да Винчи|Леонардовиот]], [[Кристијан Хајгенс|Хајгенсовиот]] и [[Готфрид Вилхелм Лајбниц|Лајбницовиот]], како и доказот на [[Џејмс Гарфилд]], од времето пред да стане [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседател на САД]].<ref name="Maor">Maor, ''The Pythagorean Theorem - A 4000 Year History''</ref> === Питагоров доказ === Иако постојат материјални докази дека врската помеѓу [[Катета|катетите]] и [[хипотенуза]]та на правоаголен триаголник им била позната на древните цивилизации, она што одлучило дека [[теорема]]та го добила името по Питагора е фактот што тој бил првиот што го [[Докази|докажал]] тоа. Меѓутоа, бидејќи во негово време немало соодветен материјал за запишување, знаењето стекнато од [[питагорејците]] било пренесувано усно, а не постои сигурен извор врз основа на кој со сигурност би можело да се тврди како изгледал изворниот Питагоров доказ. Во неговите ''[[Елементи (Евклид)|Елементи]]'', [[Евклид]] дал два докази за теоремата, прв во првата книга,<ref>Еуклид, ''Елементи'', [http://poincare.matf.bg.ac.rs/nastavno/zlucic/EUKLID01_T_47.HTML књига, тврђење ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150910222011/http://poincare.matf.bg.ac.rs/nastavno/zlucic/EUKLID01_T_47.HTML |date=2015-09-10 }}, Приступљено 23. 4. 2013.</ref> доказ целосно заснован на односите на површините, а потоа во шестата книга,<ref name="euklidVI">Еуклид, ''Елементи'', [http://poincare.matf.bg.ac.rs/nastavno/zlucic/EUKLID06_T_31.HTML књига, тврђење ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150910213300/http://poincare.matf.bg.ac.rs/nastavno/zlucic/EUKLID06_T_31.HTML |date=2015-09-10 }}, Приступљено 23. 4. 2013.</ref> доказ кој користи [[Сличност (геометрија)|сличност]] и е многу поедноставен. Со оглед на тоа што [[геометрија]]та не била доволно развиена во времето на Питагора, малку е веројатно дека тој го користел првиот доказ, а ако го користел вториот, тогаш тој не бил целосен, бидејќи целосната теорија на сразмерност ја дал дури [[Евдокс]], кој живеел два века по Питагора. Од друга страна, многу е веројатно дека Питагора прв ја докажал теоремата во случај на рамнокрак правоаголен триаголник, бидејќи овој доказ бил познат дури и на Хиндусите, а тој можел да го слушне на неговите патувања по [[Средоземно Море|Средоземјето]]. Дали и тој го докажал општиот случај не се знае, но се претпоставува дека го разгледувал. Тој е традиционално заслужен за докажување на општ случај кој веќе бил познат во древна [[Народна Република Кина|Кина]].<ref name="Maor" /> === Евклидови докази === Во своите ''[[Елементи (Евклид)|Елементи]]'', [[Евклид]] ја докажува Питагоровата теорема на две места, прво во првата, а потоа во шестата книга. Првиот доказ е доста тежок за следење, и според [[Прокло]], му припаѓа на претходникот на Евклид, [[Евдокс]], како и теоријата на пропорционалност изложена во петтата книга на ''Елементите.''<ref name="Maor"/> Постојат различни толкувања за тоа зошто Евклид избрал да ја докаже теоремата на потежок начин во првата книга, иако во негово време биле познати поедноставни докази. Од една страна, повеќето од овие докази вклучуваат поделба на [[Правоаголен триаголник|правоаголниот триаголник]] на помали, [[Сличност (геометрија)|слични]] [[Триаголник|триаголници]] и користење на својствата на пропорционалност за да се изведе соодветната еднаквост, но тие не се претставени до петтата книга, додека сличноста е опфатена во шестата книга. Од друга страна, бидејќи старите Грци ги толкувале сите [[Аритметика|аритметички операции]] преку [[геометрија]]та, многу е веројатно дека првиот доказ дошол природно кај Евклид - бидејќи тој ја гледал Питагоровата теорема како однос помеѓу површините. Според Прокло, вториот доказ е целосно Евклидов, згора на тоа, тој е единствениот изворен Евклидов доказ во ''Елементите''.<ref name="Maor" /> [[Податотека:Illustration_to_Euclid's_proof_of_the_Pythagorean_theorem.svg|мини| Доказ од првата книга [[Евклид|на Евклидовите]] ''[[Елементи (Евклид)|Елементи]]'']] Суштината на првиот доказ е дека, ако со ''A'', ''B'' и ''C'' се означени темињата на правоаголен триаголник со прав агол кај темето ''A'', и ако од тоа теме се спушти висина на хипотенузата која се продолжува до спротивната страна на квадратот над хипотенузата, таа ќе го подели тој квадрат на два правоаголници, чии плоштини ќе бидат еднакви на плоштините на квадратот над поблиската катета. За формален доказ, прво е потребно да се покаже дека важат следните елементарни [[Лема|леми]]: # (САС став кон складноста на триаголниците) Ако две страни на еден триаголник се еднакви на две страни на друг триаголник, и ако аглите кои ги зафаќаат тие парови со еднакви страни се исто така еднакви, тогаш триаголниците се складни.<ref>Евклид, ''Елементи'', [http://poincare.matf.bg.ac.rs/nastavno/zlucic/EUKLID01_T_4.HTML книга, тврдење ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150910222614/http://poincare.matf.bg.ac.rs/nastavno/zlucic/EUKLID01_T_4.HTML |date=2015-09-10 }}, Пристапено 23. 4. 2013.</ref> # Плоштината на триаголникот е еднаква на половина од плоштината на кој било паралелограм конструиран над двете страни од тој триаголник.<ref>Евклид, ''Елементи'', [http://poincare.matf.bg.ac.rs/nastavno/zlucic/EUKLID01_T_41.HTML книга, тврдење ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150910221712/http://poincare.matf.bg.ac.rs/nastavno/zlucic/EUKLID01_T_41.HTML |date=2015-09-10 }}, Пристапено 23. 4. 2013.</ref> # Плоштината на кој било правоаголник е еднаква на производот на две соседни страни. # Плоштината на кој било квадрат е еднаква на производот на неговите две страни (тоа следи од претходната лема). Интуитивната идеја на доказот е дека квадратите над катетите се преобразуваат во паралелограми со иста плоштина, кои потоа со нова преобразба се вклопуваат во правоаголниците на кои е поделен квадратот над хипотенузата.<ref>Ради једноставнијег праћења доказа погледати следећи [http://www.sunsite.ubc.ca/DigitalMathArchive/Euclid/bookI/images/bookI-47.html визуелни доказ], [http://www.cut-the-knot.org/pythagoras/morey.shtml трансформацију] приказану помоћу јава-аплета, и [http://www.takayaiwamoto.com/Pythagorean_Theorem/Euclid_47_anim.gif анимацију].</ref> [[Податотека:Illustration_to_Euclid's_proof_of_the_Pythagorean_theorem2.svg|мини|194x194пкс| Слика со нацртани нови должини]] # Нека е правоаголен [[триаголник]] со прав агол на темето. # На секоја од страните, и се нацртани квадрати, и соодветно. # Од точка, нормала се спушта на страницата, која е продолжена до пресекот со страницата и е исто така паралелна со i . Нејзините пресеци со страни и соодветно се означени со и . # Со поврзување на точките i, односно i, се добиваат триаголници i. # Аглите и се правилни, па точките, и [[Колинеарност|се колинеарни]] . Сличен заклучок е донесен и за точките и . # Аглите и се правилни, што значи дека аголот е еднаков на аголот, бидејќи и двата се еднакви на збирот на правиот агол и аголот. # Бидејќи страната е еднаква на страната и еднаква, триаголникот е складен на триаголникот. # Бидејќи точките се колинеарни, правоаголникот има двојно поголема површина од триаголникот. # Бидејќи точките се колинеарни, квадратот има двојно поголема површина од триаголникот. # Од горенаведеното произлегува дека правоаголникот има иста површина како квадрат, што е еднакво на ². # Слично на тоа, можно е да се покаже дека правоаголникот мора да има иста површина како квадрат кој е ². # Додавањето на добиените равенства ќе биде ² + ² = # Како што е, важи # Оттука ² + ² = ², бидејќи е квадрат. [[Податотека:Pythagoras_generalizatoin_1.JPG|лево|мини|150x150пкс| Пример за обопштување на Питагоровата теорема]] [[Податотека:Proof-Pythagorean-Theorem.svg|лево|мини|150x150пкс| Доказ од шестата книга [[Евклид|на Евклидовите]] ''елементи'']] Можно е Евклид да бил свесен за тешкотијата на овој доказ и затоа во шестата книга докажал малку поопшт случај на Питагоровата теорема користејќи сличност. Според ова тврдење, во случај на правоаголен триаголник, [[геометриска фигура|геометриската фигура]] (без ограничувањето дека мора да биде квадрат) конструирана над [[хипотенуза]]та е еднаква по површина на збирот на плоштините на слични и слично конструирани геометриски фигури. над [[Катета|нозете]] .<ref name="euklidVI"/> # Нека биде правоаголен триаголник со прав агол на темето. # Аналогно на претходниот доказ, потребно е да се спушти нормалата од темето на правиот агол до хипотенузата. Основата на нормалата е означена со . # Бидејќи е нормално на и е нормално на, аглите и се еднакви на аглите со нормални катети. # Последица е тоа што триаголниците се и слични едни на други и слични на почетниот триаголник, па нивните соодветни страни се пропорционални. # Од еднаквоста и, со вкрстено множење се добива дека ²= и ²= се валидни. # Додавањето на добиените равенства ќе биде ²+²= # Бидејќи, ²+²=² е валиден. Покрај горенаведените изјави, во првата книга ''на Елементите'', Евклид докажал и изјава во спротивна насока од Питагоровата теорема, според која правоаголен триаголник е единствениот триаголник каде што важи еднаквоста ²+²=².<ref>Еуклид, ''Елементи'', [http://poincare.matf.bg.ac.rs/nastavno/zlucic/EUKLID01_T_48.HTML књига, тврђење ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091010184827/http://poincare.matf.bg.ac.rs/nastavno/zlucic/EUKLID01_T_48.HTML |date=2009-10-10 }}, Приступљено 23. 4. 2013.</ref> === Гарфилдов доказ === [[Податотека:Teorema_de_Pitágoras.Garfield.svg|мини|150x150пкс| Слика со [[Џејмс Гарфилд|Гарфилдовиот]] доказ за Питагоровата теорема]] Друг особено значаен геометриски доказ, во кој не се користат квадрати над страните, бил откриен околу [[1876|1876 година]] од [[Џејмс Гарфилд]], кој подоцна станал дваесеттиот [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседател на САД]]. Според Илиша Лумис, доказот бил резултат на една од математичките дискусии на Гарфилд со другите членови на Конгресот.<ref name="Maor"/> Идејата на доказот е да се додаде уште еден соодветен триаголник на почетниот [[триаголник]], така што пократката [[катета]] од првиот и подолгата катета од вториот ќе лежат на права линија и ќе тргнуваат од истото теме. Потоа, со спојување на преостанатите две темиња од триаголниците кои припаѓаат на [[Хипотенуза|хипотенузите]], се добива правоаголен [[трапез]] чии основи се со должина i и висина со должина . Од една страна, неговата плоштина може да се добие како производ од полузбирот на основите и висината, а од друга страна, како збир на плоштините на трите триаголници на кои е поделен, така што: : <math> \frac {(a+b)^2} 2 = \frac {{ab}} 2 + \frac {{ab}} 2 + \frac {c^2} 2 \,\, \Rarr \,\, a^2 + b^2 = c^2 </math> === Леонардов доказ === [[Податотека:Teorema_de_Pitágoras.Leonardo_da_Vinci.svg|мини|213x213пкс| [[Леонардо да Винчи|Леонардоовиот]] доказ на Питагоровата теорема]] [[Податотека:Pythagoras_theorem_leonardo_da_vinci.png|мини|202x202пкс| Идејата за [[Леонардо да Винчи|Леонардовиот]] доказ на Питагоровата теорема]] Следниот доказ му се припишува на познатиот [[италија]]нски уметник и научник [[Леонардо да Винчи]],{{Sfn|Петковић|2006}} и се потпира на [[Осна симетрија|симетријата]] и [[вртење]]то.<ref>Поради поедоностано следење на доказите, погледајте ја следнава [http://www.takayaiwamoto.com/Pythagorean_Theorem/Euclid_47_5_anim.gif анимација] и [https://web.archive.org/web/20081120085300/http://www.math.csusb.edu/courses/m129/leo_pyth.html архивираната][https://web.archive.org/web/20081120085300/http://www.math.csusb.edu/courses/m129/leo_pyth.html преобразба] која може интерактивно да се направи со поддршка на Јава-прилог.</ref> # Нека ''ABC'' е правоаголен [[триаголник]] со прав агол кај темето ''C''. # Над секоја од страните ''CA'', ''BC'' и ''AB'' конструирани се [[квадрат]]и, ''ACED'', ''BCFG'' и ''ABHJ'' соодветно. # Над странита ''HJ'', конструиран е триаголник ''HJI'' кој е складен со триаголникот ''ABC'', но заротиран за 180 [[Степен (агол)|°]] (степени) во однос на него. # [[Шестаголник]]от ''AJIHBC'' се преполовува со неговата дијагонала ''CI''. # Со поврзување на точките ''Е'' и ''F'' се добива шестаголник ''ABGFED'' кој се преполовува со својата дијагонала ''DG''. Триаголниците ''ABC'' и ''ECF'' се симетрични во однос на дијагоналата ''DG'', што што за последица има точките ''D'', ''C'' и ''G'' да се [[Колинеарност|колинеарни]]. # Ако четириаголникот DABG се заротира околу точката ''A'' за 90° (во насока на стрелките на часовникот на приложената слика), тој ќе се совпадне со четириаголникот ''CAJI'', што значи дека тие имаат еднакви плоштини. Ова е последица на тоа што аглите ''DAC'' и ''BAJ'' се прави, што значи дека аголот ''DAB'' е еднаков на аголот ''CAJ'', бидејќи и двата се еднакви на збирот на правиот агол и аголот ''CAB''. Слично на тоа, аголот ''AJI'' е еднаков на аголот ''ABG'', бидејќи и двата се еднакви на збирот на правиот агол и ''ABC'' аголот. Ова значи дека отсечката ''AD'' преминува во ''AC'', отсечката ''AB'' преминува во ''AI'', а отсечката ''BG'' во ''JI''. # Бидејќи четириаголниците ''DABG'' и ''CAJI'' имаат еднакви плоштини (да речеме, ''S''), и шестаголници ''ABGFED'' и ''AJIHBC'' имаат меѓусебно еднакви плоштини (''2S''). Ако од шестаголникот ''ABGFED'' се изостават складните триаголници '''ABC''' и ''ECF'', неговата плоштина се намалува на збирот на плоштините на квадратите ''ACED'' и ''BCFG''. Од друга страна, ако плоштините на складните триаголници ''ABC'' и ''HJI'', се одземат од плоштината на шестаголникот ''AJIHBC'', добиената површина е еднаква на плоштината на квадратот ABHJ, а оттаму непосредно следи еднаквоста ''AC''²+''BC''²=''AB''². === Доказот на Џорџ Ејри === [[Податотека:Airy_tdp.gif|лево|мини|150x150пкс| Сликата што ја користел Ејри за да ја докаже Питагоровата теорема. Во белиот [[петаголник]] бил испишан доказот во стихови.]] [[Англија|Англискиот]] [[Математика|математичар]] и [[астроном]], [[Џорџ Бидел Ејри]], го формулирал својот доказ во стих што бил испишан на придружната слика, а изворно гласи: {{Цитат|''I am, as you can see, <br />a² + b² - ab<br />When two triangles on me stand,<br />Square of hypothenuse is plann'd<br />But if I stand on them instead<br />The squares of both sides are read.''<ref>{{cite web|url=http://web.math.unifi.it/archimede/archimede_NEW_inglese/pitagora/exh_pitagora/scheda3.html#2|title=Још један врло једноставан доказ|accessdate=22 ноември 2008|archive-date=2023-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030080134/http://web.math.unifi.it/archimede/archimede_NEW_inglese/pitagora/exh_pitagora/scheda3.html#2|url-status=dead}}</ref>}} што на [[Македонски јазик|македонски]] може да се преведе со: : „''Јас сум, како што се гледа, a² + b² - ab. Кога на мене стојат два триаголници, се добива квадрат над хипотенузата. Но, ако застанам на нив, се добиваат квадрати над катетите.“'' Идејата на доказот е да се забележи белиот [[петаголник]] кој е заеднички елемент за двете страни на равенката. На приложената слика е добиено така што [[квадрат]]от на страната a и квадратот на страната b, се ставаат на иста линија и се потпираат еден на друг, а потоа се одземаат два сини правоаголни [[Триаголник|триаголници]] чии катети се со должини a и b. Плоштината на тој петаголник е точно a² + b² - ab. Ако му се додадат два црвени триаголници што се совпаѓаат со сините триаголници, плоштината на таа втора фигура ќе биде c², со што теоремата е докажана. == Обопштување на теоремата == === Косинусна теорема === [[Податотека:Driehoek-cosinusregel.png|мини|150x150пкс| Нерамностран остроаголен триаголник]] Едно од значајните обопшување на Питагоровата теорема е [[Косинусна теорема|косинусната теорема]], која, покрај за правоаголните, важи и за острите и тапите триаголници, односно може да се примени на кој било триаголник. Ако темињата, страните и аглите на триаголникот се означени како на сликата, важат еднаквостите: : <math>\ a^2=b^2+c^2-2bc\cos \alpha,</math> : <math>\ b^2=a^2+c^2-2ac\cos \beta,</math> : <math>\ c^2=a^2+b^2-2ab\cos \gamma.</math> {{Sfn|Дугошија|Ивановић|Милин|1999}} Собирокот на вишокот може да се толкува како двоен [[Скаларен производ|скаларен производ на векторите]] определени од соодветните страни. Кога е <math>\gamma</math> прав агол, ќе биде <math>\cos\gamma = 0 </math>, па тогаш последната еднаквост се сведува на Питагоровата теорема. === Просторна Питагорова теорема === [[Податотека:De_gua_theorem_2.svg|мини|157x157пкс| [[Тетраедар]]]] Еден просторен аналог на Питагоровата теорема е посебен случај на [[Косинусна теорема|косинусната теорема]] за [[тетраедар]], според кој, за површините на страните на тетраедарот означени со <math>\scriptstyle S_O</math>, <math>\scriptstyle S_A</math>, <math>\scriptstyle S_B</math> и <math>\scriptstyle S_C</math>, кои се спротивни на соодветните темиња во нивниот индекс, а за диедарските агли на рабовите (диедрален агол ???), (???) и (???), важи еднаквоста: : <math>S^{2}_{O} = S^{2}_{A} + S^{2}_{B} + S^{2}_{C} - 2S_{B}S_{C}\cos\alpha - 2S_{C}S_{A}\cos\beta - 2S_{A}S_{B}\cos\gamma. </math> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://elib.mi.sanu.ac.rs/files/journals/nm/230/nm513406.pdf|title=Милорад Бељић, ''Косинусна теорема за тетраедар''|accessdate=23 октомври 2008}}</ref> Ако аглите <math>\scriptstyle \alpha</math>, <math>\scriptstyle \beta</math> и <math>\scriptstyle \gamma</math> се прави, така што [[триедар]]от при темето е правоаголен, претходната еднаквост се сведува на: : <math>S^{2}_{O} = S^{2}_{A} + S^{2}_{B} + S^{2}_{C}, </math> што може да се смета за обопштување на Питагоровата теорема во просторот <math>\scriptstyle R^{3}</math>. Оваа теорема била претставена на Париската академија на науките од [[Франција|францускиот]] математичар [[Жан-Пол де Ги де Малвес]] во [[1783]] година, заради што го носи неговото име, иако истото веќе му било познато на [[Рене Декарт|Декарт]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mathworld.wolfram.com/deGuasTheorem.html|title=de Gua's Theorem|accessdate=23 октомври 2008}}</ref> === Парсевалова еднаквост === Обопштувањето на Питагоровата теорема до бесконечнодимензионални [[Сепарабилен простор|сепарабилни]] [[Пред-Хилбертов простор|предхилбертови простори]] е познато како [[Марк Антоан Парсевал|Парсевалова]] еднаквост. Ако е <math>\scriptstyle X</math> еден таков простор, а <math>\scriptstyle\left\{e_{1},e_{2},\cdots\right\}</math> еден од неговите [[Ортонормална основа|ортонормални основи]], потоа за секој вектор <math>\scriptstyle x\in X</math> важи: : <math>\sum_{n=1}^{+\infty}\left(x\cdot e_n\right)^2 = \left\|x\right\|^2</math> <ref name="Analiza2"/> . == Последици и употреба на теоремата == === Питагорови тројки === Питагоровата тројка е подредена тројка [[Природен број|од природни броеви]], и за која важи еднаквоста ²+²=², односно, Питагоровата тројка се состои од целобројните должини на страните на правоаголен триаголник. [[Вавилонија|Вавилонски]] глинени плочи <ref>Видети [http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html 7289] и [http://www.math.ubc.ca/~cass/courses/m446-03/pl322/pl322.html 322]</ref> ( {{langx|en|YBC 7289, Plimpton 322}}) датирани 1800-1600 г. пр. н. е. покажуваат дека таквите тројки биле познати многу пред Питагора. Денес не е баш јасно каква употребна вредност имало тоа знаење. Според некои извори<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maa.org/news/monthly105-120.pdf|title=Eleanor Robson, Words and Pictures: New Light on Plimpton 322|accessdate=16 ноември 2008}}</ref>, се чини дека тоа е список на готови решенија за проблем што му овозможил на еден древен предавач по [[математика]] веднаш да ја провери точноста на ученичките трудови без дополнителни пресметки. Секоја Питагорова тројка е со облик (''ka'',&nbsp;''kb'',&nbsp;''kc''), каде ''k''е природен број, а (''a'',&nbsp;''b'',&nbsp;''c'') е примитивна Питагорова тројка (односно сочинуваат заемно прости броеви). Има бесконечно многу различни примитивни Питагорови тројки и позната е нивната експлицитна параметризација. === Геометриска конструкција на ирационални броеви === [[Податотека:Square_root_of_2_triangle.svg|лево|мини|150x150пкс| [[Корен из 2|Ко нарен од 2]] е конструкбилен број - правоаголен триаголник со катети со единична должина има дијагонала со должина √2]] Откривањето [[Ирационален број|на ирационалните броеви]] им се припишува на [[питагорејци]]те, но не е точно познато дали до нив стигнале со проучување на [[Геометриска средина|геометриската средина]] или со разгледување на должината на дијагоналата на квадрат.<ref>Стројк, ''Кратак преглед историје математике'', pp. 53</ref> Покрај тоа што утврдиле дека постојат ''несомерливи'' броеви, покажале дека тие можат да се конструираат, што сериозно го загрозило нивното верување дека во основата на сè е она што сега се нарекува [[рационален број]], па откритието било строго чувано. Постои предание дека еден од членовите на братството, кој се осмелил јавно да проговори за тоа, за казна бил удавен во морето.<ref>Heath, ''A History Of Greek Mathematics, volume I'', pp. 154.</ref> Иако тие не можат да се изразат како количник од два [[Цел број|цели броја]], некои ирационални броеви може да се [[Конструкција со шестар и линијар|конструираат со помош на линијар и шестар]]. Така, √2, која понекогаш се нарекува ''Питагорова константа'' {{Sfn|Finch|2003}}, може да се добие како [[хипотенуза]] на правоаголен триаголник со двете катети со единица должина. Ако катетите се со должина 1 и √2, хипотенузата ќе биде со должина √3 и слично за квадратен корен од кој било природен број. Не може сите позитивни ирационални броеви да се конструираат со помош на линијар и шестар. Конструктибилните броеви сочинуваат посебно подмножество од множеството алгебарски броеви и затоа ги има преброиво многу, додека останатите, неконструктибилни реални броеви ги има непреброиво многу. Неконструктибилни се на пример броевите <math>\sqrt[3]{2}</math>. === Базелски проблем === [[Италија]]нскиот [[Математика|математичар]] [[Пјетро Менголи]] во [[1644|1644 година]] го поставил прашањето за определување на збирот на реципрочните вредности на квадратите на сите [[Природен број|природни броеви]]. Иако поставувањето на проблемот е релативно едноставно, решението се чекало речиси еден век, бидејќи [[Леонард Ојлер|Ојлер]] дури во [[1735|1735 година]] го објавил резултатот, за кој во [[1741]] година и докажал дека навистина е бараниот збир. Со помош на математичка нотација, базелскиот проблем може да се напише на следниов начин: : <math> \sum_{n=1}^{+\infin} \frac{1}{n^2} = \lim_{n \to +\infty}\left(\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \cdots + \frac{1}{n^2}\right) = \frac{\pi ^2}{6}, </math> а збирот на дадениот ред може геометриски да се [[Апроксимација|апроксимира]] со помош на Питагоровата теорема. Со конструирање правоаголен триаголник со [[Катета|катети]] со должина 1 и 1/2 се добива [[хипотенуза]] чија должина е квадратен корен од збирот на првите два члена од дадениот ред. Ако потоа се конструира нов правоаголен триаголник над таа хипотенуза како катета, чија втора катета со должина 1/3, неговата хипотенуза ќе има должина еднаква на квадратниот корен од збирот на првите три члена на истиот ред. Со проширување на постапката до [[бесконечност]], должината на хипотенузата на секој следен [[триаголник]] е сè поблиску и поблиску до вредноста <math>\frac{\pi}{\sqrt{6}}</math>. === Растојанието помеѓу две точки во аналитичката геометрија === Формулата за растојанието помеѓу две точки во [[Рене Декарт|Декартовиот]] [[Декартов координатен систем|правоаголен координатен систем]] е изведена со помош на Питагоровата теорема. Ако се <math>\scriptstyle A\,=\,(x_a,y_a)</math> и <math>\scriptstyle B\,=\,(x_b,y_b)</math> две точки во [[Рамнина (математика)|рамнината]], тогаш нивното [[Евклидово растојание]] е: : <math>\left|AB\right| = \sqrt{(x_a-x_b)^2 + (y_a-y_b)^2}.</math>{{Sfn|Кечкић|1994}} Во општ случај, во повеќедимензионалниот [[Евклидов простор]], растојанието помеѓу точките <math>\scriptstyle A\,=\,(a_1,a_2,\dots,a_n)</math> и <math>\scriptstyle B\,=\,(b_1,b_2,\dots,b_n)</math> се одредува со формулата: : <math>\sqrt{(a_1-b_1)^2 + (a_2-b_2)^2 + \cdots + (a_n-b_n)^2} = \sqrt{\sum_{i=1}^n (a_i-b_i)^2}.</math> === Фермаовата последна теорема === [[Последна Фермаова теорема|Последната Фермаова теорема]] е тврдење што [[Пјер де Ферма]] ја запишал без доказ на маргините на втората [[Диофант]]ова книга ''Аритметика'', а се однесува на прашањето дали постојат природни броеви што би го задоволиле обопштувањето на равенката со која се дефинираат Питагоровите тројки. Тврдењето до кое дошол околу [[1637]] година,{{Sfn|Синг|1999}} дека не постојат природни броеви за кои важи еднаквоста: : <math>a^n + b^n = c^n\, </math> секогаш кога [[Природен број|природниот број]] е поголем од 2, е претпоставка со векови, но тоа било докажано дури во [[1995]] година од [[Ендрју Вајлс]]. == Обратна Питагорова теорема == Таканаречената Обратна Питагорова теорема гласи: ''Ако плоштината на квадратот конструиран над хипотенузата е еднаков на збирот на плоштините на квадратите конструирани над катетите, тогаш триаголникот е правоаголен.'' == Спомнување на Питагоровата теорема во општата култура == Во книгата ''Автобиографија'', [[Бранислав Нушиќ]] ја наведува формулацијата во стих: {{quote|''Квадрат од хипотенузе,<br />То зна свако дете,<br />Раван је квадратима<br />Од обе катете.''{{sfn|Нушић|1963|pp= 125,127}}|id=}} што на македонски би било: {{Цитат|''Квадратот над хипотенузата,<br />Знае секое дете,<br />Еднаков е на квадратите<br />Над двете катети.''}} [[Германија|Германскиот]] [[поет]] и [[Ботаника|ботаничар]], [[Аделберт фон Шамисо]], посветил една од своите песни на откривањето на Питагоровата теорема.<ref>Погледати оригинални текст на немачком, и превод на енглески Брајана Кола: {{Наведена мрежна страница|url=http://colecizj.easyvserver.com/pgchapyt.htm|title=Adalbert von Chamisso, ''Vom Pythagoreischen Lehrsatz''|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326102554/http://colecizj.easyvserver.com/pgchapyt.htm|archive-date=26 март 2012|accessdate=22 ноември 2008}}</ref> На една од седумте слики на [[Франција|францускиот]] сликар [[Лоран де ла Ер]] ({{langx|fr|Laurent de La Hyre}}) што ги претставува седумте слободни вештини, древниот тривиум и квадривиум, под назив ''Алегорија на геометријата,'' е прикажана жена која држи [[пергамент]] со неколку геометриски фигури во десната рака.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ateg.org/whitfield.php|title=Laurent de La Hyre (1601—1666), Allegory of Geometry|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307120354/http://ateg.org/whitfield.php|archive-date=7. 03. 2016|accessdate=16 ноември 2008}}</ref> Првата во серијата е токму сликата што [[Евклид]] ја дал во својот доказ за Питагоровата теорема во првата книга на [[Елементи (Евклид)|''Елементите'']].<ref name="Maor"/> Во филмот на [[Виктор Флеминг]] [[Волшебникот од Оз|„Волшебникот од Оз“]], заснован на истоимената книга на [[Л. Френк Баум]], постои сцена<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=uCOxU2rKLas|title=Wizard of Oz, Scarecrow's Mathematical Error|accessdate=5 август 2017}}</ref> во која еден од главните ликови, Страшилото, во мигот кога на подарок од Волшебникот добива диплома, го покажува своето знаење со експлицитно наведување на неточна изјава на теоремата во следниов облик: {{Цитат|''Збирот на квадратните корени на кои било страни на рамнокрак триаголник е еднаков на квадратниот корен на третата страна.''<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/character/ch0004328/quotes|title=Реплике Страшила из филма „Чаробњак из Оза“|accessdate=15 ноември 2008}}</ref>}} Формулацијата на Страшилото ја наведува [[Хомер Симпсон]] во десеттата епизода од петтата серија на „[[Симпсонови]]“, откако ги употребил очилата на [[Хенри Кисинџер]] пронајдени во тоалетот на Спрингфилдската јадрена електрана. За разлика од исказот на Страшилото, кој останува неточен, во [[Цртан филм|цртаната серија,]] од позадина се слуша глас кој делумно го поправа Хомер („''Тоа е правоаголен триаголник, идиот.''“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.imdb.com/title/tt0701040/quotes|title=Реплике Симпсонових из епизоде „$прингфилд“|accessdate=15 ноември 2008}}</ref> Во [[Грција]], [[Јапонија]], [[Сан Марино]], [[Македонија]] и [[Суринам]] биле издадени [[Поштенска марка|поштенски марки]] со визуелен приказ на Питагоровата теорема.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://jeff560.tripod.com/stamps.html|title=Images of Mathematicians on Postage Stamps|last=Miller|first=Jeff|date=|accessdate=20 април 2014|archive-date=2023-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824014343/https://jeff560.tripod.com/stamps.html|url-status=dead}} <br /><br /> Погледати поштанске марке издате у [http://jeff560.tripod.com/images/theorem.jpg Грчкој], [http://jeff560.tripod.com/images/pythagoras7.jpg Јапану], [http://jeff560.tripod.com/images/pythag3.jpg Сан Марину], [http://jeff560.tripod.com/images/pythagoras6.jpg Македонији] и [http://jeff560.tripod.com/images/theorem2.jpg Суринаму].</ref> Во [[Уганда]] во [[2000|2000 година]] во оптек била [[Пари|монета]] во облик на правоаголен триаголник, на чија задна страна е фигурата на Питагора и алгебарската нотација на теоремата, заедно со текстот „Питагоров милениум“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://homepage.sefanet.ch/meylan-sa/saviez-vous1.htm|title=Le Saviez-vous?|archive-url=https://web.archive.org/web/20090921060307/http://homepage.sefanet.ch/meylan-sa/saviez-vous1.htm|archive-date=21 септември 2009|accessdate=7 октомври 2008}}</ref> Слика што ја симболизира Питагоровата теорема може да се види и на [[грб]]от на [[Шведска|шведскиот]] инженер Кристофер Полхем ({{Langx|sv|Christopher Polhem}}).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.numericana.com/arms/polhem.htm|title=Christopher Polhem (1661-1751).Swedish engineer, knighted in 1716.|accessdate=24 февруари 2009}}</ref> Во седумнаесеттата и триесет и четвртата книга на англиското издание на [[стрип]]от [[Астерикс]] се појавува ликот на младиот римски [[архитект]] Квадратнадхипотенузис ({{langx|en|Squareonthehypothenus}}), чие име е вдахновено од теоремата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asterix.com/encyclopedia/characters/squareonthehypothenus.html|title=Squareonthehypothenus|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120003750/http://asterix.com/encyclopedia/characters/squareonthehypothenus.html|archive-date=20 ноември 2010|accessdate=20 февруари 2011}}</ref> == Наводи == [[Категорија:Геометрија на триаголникот]] [[Категорија:Равенки]] [[Категорија:Агол]] [[Категорија:Плоштина]] [[Категорија:Евклидова геометрија]] [[Категорија:Триаголници]] [[Категорија:Математички теореми]] 4yuotfvh8le3wrka6xjdgoby8wd8800 490-ти п.н.е. 0 74497 5574909 5574546 2026-06-10T12:27:18Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/~2026-31258-15|~2026-31258-15]]) и ја поврати преработката 2947516 на Addbot 5574909 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=октомври 2009}} {{490-ти п.н.е.}} == Настани == * ... == Личности == * ... == Откритија == * ... [[Категорија:5 век п.н.е.]] [[Категорија:490-ти п.н.е.]] dlhqaipy7jktatt7tl143k42p5iptki Уметноста во 1799 година 0 108908 5575130 5035635 2026-06-10T23:09:46Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5575130 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1799|уметноста}} '''[[1799]] година во [[уметност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == * [[19 март]] – Скулпторот [[Жан-Жак Кастекс]] го напушта Каиро за Горен Египет во групата предводена од [[Пјер-Симон Жирар|Пјер Жирар]]. Тој се враќа од експедицијата со многу цртежи. * [[18 август]] (1-ви [[фруктидор]] VII година) – Отворање на [[Салонот за сликарство и скулптура|Салонот]], на кој биле изложени 429 уметнички дела. Со своето второ учество во Салонот, [[Пјер-Нарсис Герен]] стекна озлогласеност со изложбата „[[Враќањето на Марко Секст|Враќањето на Марко Секст]]“, чиј успех бил поврзан со толкувањето на сликата како алузија на враќањето на иселениците. Уметничкиот настан бил обележан и со скандалот околу сликата „Госпоѓица Ланж како Данаја“ од Ан-Луј Жироде, сатиричен портрет на глумицата Ан-Франсоаз-Елизабет Ланж како гола Данаја. Уметникот ја насликал во дух на одмазда по инцидентот со глумицата, која била незадоволна што нејзиниот претходен портрет, на кој била прикажана гола, „Госпоѓица Ланж како Венера“, бил изложен во Салонот. Скандалот бил толку голем што ја уништил кариерата на глумицата.<ref>{{harvsp|Lobstein|2006|p=40-41|id=Lobstein}}</ref> * [[21 декември]] (30 фример, VIII година) – [[Жак-Луј Давид]] ја организирал изложбата на својата слика „[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]“ во поранешната архитектонска сала на [[Лувр]]. Изложбата е необична по тоа што се наплаќала влезница, бидејќи Давид одлучил да не изложува во Салонот. * [[Џејмс Бери (сликар)|Џејмс Бери]] станува првиот и (за 200 години) единствен член кој е исклучен од британското [[Кралско друштво на уметности]], набргу по појавувањето на неговото воинствено „Писмо до [[Друштвото на дилетанти]]“. * [[Каспар Давид Фридрих]] го доживува својот прв [[Депресија (расположение)|депресивен]] интерлудиум. * [[Пјер-Анри де Валенсиен]] го објавува ''Éléments de perspektiva pratique: à l'usage des artistes, suivis de réflexions et conseils à un élève sur la peinture, et particulièrement sur le genre du paysage; Елементи за користење на уметникот од практична перспектива и совети од студентот за користење на практична перспектива сликарство, особено за жанрот [[пределно сликарство|предел]]). ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Уметноста во 1799 година| ]] 1khety5qhgzgdr44z33jxrdszx9e247 5575132 5575130 2026-06-10T23:11:33Z P.Nedelkovski 47736 P.Nedelkovski ја премести страницата [[1799 во уметноста]] на [[Уметноста во 1799 година]]: усогласување на називот 5575130 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1799|уметноста}} '''[[1799]] година во [[уметност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == * [[19 март]] – Скулпторот [[Жан-Жак Кастекс]] го напушта Каиро за Горен Египет во групата предводена од [[Пјер-Симон Жирар|Пјер Жирар]]. Тој се враќа од експедицијата со многу цртежи. * [[18 август]] (1-ви [[фруктидор]] VII година) – Отворање на [[Салонот за сликарство и скулптура|Салонот]], на кој биле изложени 429 уметнички дела. Со своето второ учество во Салонот, [[Пјер-Нарсис Герен]] стекна озлогласеност со изложбата „[[Враќањето на Марко Секст|Враќањето на Марко Секст]]“, чиј успех бил поврзан со толкувањето на сликата како алузија на враќањето на иселениците. Уметничкиот настан бил обележан и со скандалот околу сликата „Госпоѓица Ланж како Данаја“ од Ан-Луј Жироде, сатиричен портрет на глумицата Ан-Франсоаз-Елизабет Ланж како гола Данаја. Уметникот ја насликал во дух на одмазда по инцидентот со глумицата, која била незадоволна што нејзиниот претходен портрет, на кој била прикажана гола, „Госпоѓица Ланж како Венера“, бил изложен во Салонот. Скандалот бил толку голем што ја уништил кариерата на глумицата.<ref>{{harvsp|Lobstein|2006|p=40-41|id=Lobstein}}</ref> * [[21 декември]] (30 фример, VIII година) – [[Жак-Луј Давид]] ја организирал изложбата на својата слика „[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]“ во поранешната архитектонска сала на [[Лувр]]. Изложбата е необична по тоа што се наплаќала влезница, бидејќи Давид одлучил да не изложува во Салонот. * [[Џејмс Бери (сликар)|Џејмс Бери]] станува првиот и (за 200 години) единствен член кој е исклучен од британското [[Кралско друштво на уметности]], набргу по појавувањето на неговото воинствено „Писмо до [[Друштвото на дилетанти]]“. * [[Каспар Давид Фридрих]] го доживува својот прв [[Депресија (расположение)|депресивен]] интерлудиум. * [[Пјер-Анри де Валенсиен]] го објавува ''Éléments de perspektiva pratique: à l'usage des artistes, suivis de réflexions et conseils à un élève sur la peinture, et particulièrement sur le genre du paysage; Елементи за користење на уметникот од практична перспектива и совети од студентот за користење на практична перспектива сликарство, особено за жанрот [[пределно сликарство|предел]]). ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Уметноста во 1799 година| ]] 1khety5qhgzgdr44z33jxrdszx9e247 5575138 5575132 2026-06-10T23:27:40Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5575138 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1799|уметноста}} '''[[1799]] година во [[уметност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == * [[19 март]] – Скулпторот [[Жан-Жак Кастекс]] го напушта Каиро за Горен Египет во групата предводена од [[Пјер-Симон Жирар|Пјер Жирар]]. Тој се враќа од експедицијата со многу цртежи. * [[18 август]] (1-ви [[фруктидор]] VII година) – Отворање на [[Салонот за сликарство и скулптура|Салонот]], на кој биле изложени 429 уметнички дела. Со своето второ учество во Салонот, [[Пјер-Нарсис Герен]] стекна озлогласеност со изложбата „[[Враќањето на Марко Секст|Враќањето на Марко Секст]]“, чиј успех бил поврзан со толкувањето на сликата како алузија на враќањето на иселениците. Уметничкиот настан бил обележан и со скандалот околу сликата „Госпоѓица Ланж како Данаја“ од Ан-Луј Жироде, сатиричен портрет на глумицата Ан-Франсоаз-Елизабет Ланж како гола Данаја. Уметникот ја насликал во дух на одмазда по инцидентот со глумицата, која била незадоволна што нејзиниот претходен портрет, на кој била прикажана гола, „Госпоѓица Ланж како Венера“, бил изложен во Салонот. Скандалот бил толку голем што ја уништил кариерата на глумицата.<ref>{{harvsp|Lobstein|2006|p=40-41|id=Lobstein}}</ref> * [[21 декември]] (30 фример, VIII година) – [[Жак-Луј Давид]] ја организирал изложбата на својата слика „[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]“ во поранешната архитектонска сала на [[Лувр]]. Изложбата е необична по тоа што се наплаќала влезница, бидејќи Давид одлучил да не изложува во Салонот. * [[Џејмс Бери (сликар)|Џејмс Бери]] станува првиот и (за 200 години) единствен член кој е исклучен од британското [[Кралско друштво на уметности]], набргу по појавувањето на неговото воинствено „Писмо до [[Друштвото на дилетанти]]“. * [[Каспар Давид Фридрих]] го доживува својот прв [[Депресија (расположение)|депресивен]] интерлудиум. * [[Пјер-Анри де Валенсиен]] го објавува ''Éléments de perspektiva pratique: à l'usage des artistes, suivis de réflexions et conseils à un élève sur la peinture, et particulièrement sur le genre du paysage; Елементи за користење на уметникот од практична перспектива и совети од студентот за користење на практична перспектива сликарство, особено за жанрот [[пределно сликарство|предел]]). ==Дела== * [[Лемуел Френсис Абот]] – ''[[:Податотека:HoratioNelson1.jpg|Контраадмиралот сер Хорацио Нелсон]]'' *[[Вилијам Бичи]] – ''[[Портрет на Џон Филип Кембл]]'' * [[Фереол Бонмезон]] – ''[[Млада жена претекната од бура]]''<ref>https://www.brooklynmuseum.org/en-GB/objects/4817</ref> * [[Џон Синглтон Копли]] – ''[[Битката кај Кампердаун]]''<ref>{{нмс|url=https://artuk.org/discover/artworks/the-surrender-of-the-dutch-admiral-de-winter-to-admiral-duncan-at-the-battle-of-camperdown-209919|title=Предавањето на холандскиот адмирал де Винтер на адмиралот Данкан на Битката кај Кампердаун (Победата на лорд Данкан)|издавач=Art UK|датум на пристап=15 декември 2025 година}}</ref> * [[Жак-Луј Давид]] ** ''[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]'' ** ''[[Портрет на Анриет де Вернинак]]''<ref>https://pop.culture.gouv.fr/notice/joconde/000PE000830</ref> * [[Ан-Луј Жироде|Ан-Луј Жироде де Руси-Триосон]] – ''[[Портрет на госпоѓица Ланж како Данаja]]'' * [[Франсиско Гоја]] ** ''[[Капричосите]]'' ** ''[[Карло IV во ловечка облека]]'' * [[Пјер-Нарсис Герен]] – ''[[Враќањето на Марко Секст]]'' * [[Филип Џејмс де Лутербур]] ** ''[[Битката кај Кампердаун (Лутербур)|Битката кај Кампердаун]]'' ** ''[[Далечна градска бура што доаѓа]]'' * [[Ремзи Ричард Рејнагл]] – ''[[Портрет на Џон Констабл]]'' * [[Вилијам Тарнер|Џ. М. В. Тарнер]] – ''Замокот Норам'' * [[Јохан Цофани]] – ''Дидона и леди Елизабет Мареј'' ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Уметноста во 1799 година| ]] knu320dek2osxc5mkz1syubj3vyqa6s 5575172 5575138 2026-06-11T02:37:41Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5575172 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1799|уметноста}} '''[[1799]] година во [[уметност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == * [[19 март]] – Скулпторот [[Жан-Жак Кастекс]] го напушта Каиро за Горен Египет во групата предводена од [[Пјер-Симон Жирар|Пјер Жирар]]. Тој се враќа од експедицијата со многу цртежи. * [[18 август]] (1-ви [[фруктидор]] VII година) – Отворање на [[Салонот за сликарство и скулптура|Салонот]], на кој биле изложени 429 уметнички дела. Со своето второ учество во Салонот, [[Пјер-Нарсис Герен]] стекна озлогласеност со изложбата „[[Враќањето на Марко Секст|Враќањето на Марко Секст]]“, чиј успех бил поврзан со толкувањето на сликата како алузија на враќањето на иселениците. Уметничкиот настан бил обележан и со скандалот околу сликата „Госпоѓица Ланж како Данаја“ од Ан-Луј Жироде, сатиричен портрет на глумицата Ан-Франсоаз-Елизабет Ланж како гола Данаја. Уметникот ја насликал во дух на одмазда по инцидентот со глумицата, која била незадоволна што нејзиниот претходен портрет, на кој била прикажана гола, „Госпоѓица Ланж како Венера“, бил изложен во Салонот. Скандалот бил толку голем што ја уништил кариерата на глумицата.<ref>{{harvsp|Lobstein|2006|p=40-41|id=Lobstein}}</ref> * [[21 декември]] (30 фример, VIII година) – [[Жак-Луј Давид]] ја организирал изложбата на својата слика „[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]“ во поранешната архитектонска сала на [[Лувр]]. Изложбата е необична по тоа што се наплаќала влезница, бидејќи Давид одлучил да не изложува во Салонот. * [[Џејмс Бери (сликар)|Џејмс Бери]] станува првиот и (за 200 години) единствен член кој е исклучен од британското [[Кралско друштво на уметности]], набргу по појавувањето на неговото воинствено „Писмо до [[Друштвото на дилетанти]]“. * [[Каспар Давид Фридрих]] го доживува својот прв [[Депресија (расположение)|депресивен]] интерлудиум. * [[Пјер-Анри де Валенсиен]] го објавува ''Éléments de perspektiva pratique: à l'usage des artistes, suivis de réflexions et conseils à un élève sur la peinture, et particulièrement sur le genre du paysage; Елементи за користење на уметникот од практична перспектива и совети од студентот за користење на практична перспектива сликарство, особено за жанрот [[пределно сликарство|предел]]). ==Дела== * [[Лемуел Френсис Абот]] – ''[[:Податотека:HoratioNelson1.jpg|Контраадмиралот сер Хорацио Нелсон]]'' *[[Вилијам Бичи]] – ''[[Портрет на Џон Филип Кембл]]'' * [[Фереол Бонмезон]] – ''[[Млада жена претекната од бура]]''<ref>https://www.brooklynmuseum.org/en-GB/objects/4817</ref> * [[Џон Синглтон Копли]] – ''[[Битката кај Кампердаун]]''<ref>{{нмс|url=https://artuk.org/discover/artworks/the-surrender-of-the-dutch-admiral-de-winter-to-admiral-duncan-at-the-battle-of-camperdown-209919|title=Предавањето на холандскиот адмирал де Винтер на адмиралот Данкан на Битката кај Кампердаун (Победата на лорд Данкан)|издавач=Art UK|датум на пристап=15 декември 2025 година}}</ref> * [[Жак-Луј Давид]] ** ''[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]'' ** ''[[Портрет на Анриет де Вернинак]]''<ref>https://pop.culture.gouv.fr/notice/joconde/000PE000830</ref> * [[Ан-Луј Жироде|Ан-Луј Жироде де Руси-Триосон]] – ''[[Портрет на госпоѓица Ланж како Данаja]]'' * [[Франсиско Гоја]] ** ''[[Капричосите]]'' ** ''[[Карло IV во ловечка облека]]'' * [[Пјер-Нарсис Герен]] – ''[[Враќањето на Марко Секст]]'' * [[Филип Џејмс де Лутербур]] ** ''[[Битката кај Кампердаун (Лутербур)|Битката кај Кампердаун]]'' ** ''[[Далечна градска бура што доаѓа]]'' * [[Ремзи Ричард Рејнагл]] – ''[[Портрет на Џон Констабл]]'' * [[Вилијам Тарнер|Џ. М. В. Тарнер]] – ''Замокот Норам'' * [[Јохан Цофани]] – ''Дидона и леди Елизабет Мареј'' ==Родени== * 7 јануари – [[Едуард Магнус]], [[Германија|германски]] сликар (починал во [[1872 во уметност|1872]]) * 18 јануари – [[Валентин Вартоломеј]], англиски сликар на цвеќиња (починал во [[1879 во уметност|1879]]) * 31 јануари – [[Родолф Топфер]], швајцарски карикатурист (починал во [[1846 во уметност|1846]]) * 14 февруари – [[Валенти Ванкович]], [[Белоруси|белоруски]]-[[Полјаци|полски]] сликар (починал [[1842 во уметност|1842]]) * 27 февруари – [[Фредерик Катервуд]], англиски уметник и архитект (починал во [[1854 во уметност|1854]]) * 30 март – [[Берндт Годенхелм]], фински сликар (починал во [[1881 во уметност|1881]]) * 26 мај – [[Аугуст Копиш]], [[Германија|германски]] [[поет]] и сликар (починал во [[1853 во уметност|1853]]) * 10 јуни – [[Фјодор Бруни]], руски сликар од италијанско потекло (починал во [[1875 во уметност|1875]]) * 12 август – [[Патрик Мекдауел]], [[Ирци|ирски]] [[скулптура|скулптор]] од [[Белфаст]] (починал во [[1870 во уметност|1870]]) * 20 септември – [[Едвард Калверт (сликар)|Едвард Калверт]], [[Англија|Англичанец]] [[гравер]] и сликар (починал во [[1883 во уметност|1883]]) * 30 октомври – [[Емил Беренцен]], дански портретист и [[литографија|литограф]] (починал во [[1868 во уметност|1868]]) * 12 декември – [[Карл Брујлов]], [[Русија|руски]] сликар кој преминал од рускиот [[неокласицизам]] во [[романтизам]] (починал во [[1852 во уметност|1852]]) * ''датум непознат'' ** [[Анри Декен]], белгиски историски и портретист (починал во [[1852 во уметност|1852]]) ** [[Едуард Клеменс Фехнер]], германски портретист и базер (починал во [[1861 во уметност|1861]]) ** [[Вилијам Симсон]], сликар роден во Шкотска (починал во [[1847 во уметност|1847]]) ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Уметноста во 1799 година| ]] n6isd1n7psocivfkiq8yi9stcbwtkq6 5575176 5575172 2026-06-11T02:46:29Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5575176 wikitext text/x-wiki {{Year nav topic|1799|уметноста}} '''[[1799]] година во [[уметност]]а''' содржи некои значајни настани. == Настани == * [[19 март]] – Скулпторот [[Жан-Жак Кастекс]] го напушта Каиро за Горен Египет во групата предводена од [[Пјер-Симон Жирар|Пјер Жирар]]. Тој се враќа од експедицијата со многу цртежи. * [[18 август]] (1-ви [[фруктидор]] VII година) – Отворање на [[Салонот за сликарство и скулптура|Салонот]], на кој биле изложени 429 уметнички дела. Со своето второ учество во Салонот, [[Пјер-Нарсис Герен]] стекна озлогласеност со изложбата „[[Враќањето на Марко Секст|Враќањето на Марко Секст]]“, чиј успех бил поврзан со толкувањето на сликата како алузија на враќањето на иселениците. Уметничкиот настан бил обележан и со скандалот околу сликата „Госпоѓица Ланж како Данаја“ од Ан-Луј Жироде, сатиричен портрет на глумицата Ан-Франсоаз-Елизабет Ланж како гола Данаја. Уметникот ја насликал во дух на одмазда по инцидентот со глумицата, која била незадоволна што нејзиниот претходен портрет, на кој била прикажана гола, „Госпоѓица Ланж како Венера“, бил изложен во Салонот. Скандалот бил толку голем што ја уништил кариерата на глумицата.<ref>{{harvsp|Lobstein|2006|p=40-41|id=Lobstein}}</ref> * [[21 декември]] (30 фример, VIII година) – [[Жак-Луј Давид]] ја организирал изложбата на својата слика „[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]“ во поранешната архитектонска сала на [[Лувр]]. Изложбата е необична по тоа што се наплаќала влезница, бидејќи Давид одлучил да не изложува во Салонот. * [[Џејмс Бери (сликар)|Џејмс Бери]] станува првиот и (за 200 години) единствен член кој е исклучен од британското [[Кралско друштво на уметности]], набргу по појавувањето на неговото воинствено „Писмо до [[Друштвото на дилетанти]]“. * [[Каспар Давид Фридрих]] го доживува својот прв [[Депресија (расположение)|депресивен]] интерлудиум. * [[Пјер-Анри де Валенсиен]] го објавува ''Éléments de perspektiva pratique: à l'usage des artistes, suivis de réflexions et conseils à un élève sur la peinture, et particulièrement sur le genre du paysage; Елементи за користење на уметникот од практична перспектива и совети од студентот за користење на практична перспектива сликарство, особено за жанрот [[пределно сликарство|предел]]). ==Дела== * [[Лемуел Френсис Абот]] – ''[[:Податотека:HoratioNelson1.jpg|Контраадмиралот сер Хорацио Нелсон]]'' *[[Вилијам Бичи]] – ''[[Портрет на Џон Филип Кембл]]'' * [[Фереол Бонмезон]] – ''[[Млада жена претекната од бура]]''<ref>https://www.brooklynmuseum.org/en-GB/objects/4817</ref> * [[Џон Синглтон Копли]] – ''[[Битката кај Кампердаун]]''<ref>{{нмс|url=https://artuk.org/discover/artworks/the-surrender-of-the-dutch-admiral-de-winter-to-admiral-duncan-at-the-battle-of-camperdown-209919|title=Предавањето на холандскиот адмирал де Винтер на адмиралот Данкан на Битката кај Кампердаун (Победата на лорд Данкан)|издавач=Art UK|датум на пристап=15 декември 2025 година}}</ref> * [[Жак-Луј Давид]] ** ''[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]'' ** ''[[Портрет на Анриет де Вернинак]]''<ref>https://pop.culture.gouv.fr/notice/joconde/000PE000830</ref> * [[Ан-Луј Жироде|Ан-Луј Жироде де Руси-Триосон]] – ''[[Портрет на госпоѓица Ланж како Данаja]]'' * [[Франсиско Гоја]] ** ''[[Капричосите]]'' ** ''[[Карло IV во ловечка облека]]'' * [[Пјер-Нарсис Герен]] – ''[[Враќањето на Марко Секст]]'' * [[Филип Џејмс де Лутербур]] ** ''[[Битката кај Кампердаун (Лутербур)|Битката кај Кампердаун]]'' ** ''[[Далечна градска бура што доаѓа]]'' * [[Ремзи Ричард Рејнагл]] – ''[[Портрет на Џон Констабл]]'' * [[Вилијам Тарнер|Џ. М. В. Тарнер]] – ''Замокот Норам'' * [[Јохан Цофани]] – ''Дидона и леди Елизабет Мареј'' ==Родени== * 7 јануари – [[Едуард Магнус]], [[Германија|германски]] сликар (починал во [[1872 во уметност|1872]]) * 18 јануари – [[Валентин Вартоломеј]], англиски сликар на цвеќиња (починал во [[1879 во уметност|1879]]) * 31 јануари – [[Родолф Топфер]], швајцарски карикатурист (починал во [[1846 во уметност|1846]]) * 14 февруари – [[Валенти Ванкович]], [[Белоруси|белоруски]]-[[Полјаци|полски]] сликар (починал [[1842 во уметност|1842]]) * 27 февруари – [[Фредерик Катервуд]], англиски уметник и архитект (починал во [[1854 во уметност|1854]]) * 30 март – [[Берндт Годенхелм]], фински сликар (починал во [[1881 во уметност|1881]]) * 26 мај – [[Аугуст Копиш]], [[Германија|германски]] [[поет]] и сликар (починал во [[1853 во уметност|1853]]) * 10 јуни – [[Фјодор Бруни]], руски сликар од италијанско потекло (починал во [[1875 во уметност|1875]]) * 12 август – [[Патрик Мекдауел]], [[Ирци|ирски]] [[скулптура|скулптор]] од [[Белфаст]] (починал во [[1870 во уметност|1870]]) * 20 септември – [[Едвард Калверт (сликар)|Едвард Калверт]], [[Англија|Англичанец]] [[гравер]] и сликар (починал во [[1883 во уметност|1883]]) * 30 октомври – [[Емил Беренцен]], дански портретист и [[литографија|литограф]] (починал во [[1868 во уметност|1868]]) * 12 декември – [[Карл Брујлов]], [[Русија|руски]] сликар кој преминал од рускиот [[неокласицизам]] во [[романтизам]] (починал во [[1852 во уметност|1852]]) * ''датум непознат'' ** [[Анри Декен]], белгиски историски и портретист (починал во [[1852 во уметност|1852]]) ** [[Едуард Клеменс Фехнер]], германски портретист и базер (починал во [[1861 во уметност|1861]]) ** [[Вилијам Симсон]], сликар роден во Шкотска (починал во [[1847 во уметност|1847]]) ==Починати== * 1 февруари – [[Фердинанд Кобел]], германски сликар и гравер (роден во [[1740 во уметноста|1740]]) * 9 февруари – [[Јохан Баптист Бабел]], швајцарски скулптор (роден во во [[1716 во уметноста|1716]]) * 14 февруари – [[Луис Парет и Алказар]] – [[Шпанија|шпански]] сликар од доцниот [[Барок]] или [[Рококо]] период (роден во [[1746 во уметноста|1746]]) * 18 март – [[Адам Фридрих Оезер]], германски гравер, сликар и скулптор (роден во [[1717 во уметноста|1717]]) * 1 јуни – [[Џејмс Таси]], шкотски гравер (роден во [[1735 во уметноста|1735]]) * 3 август – [[Хендрик Кобел]], холандски пределен и морски сликар, бакрорезбар, цртач и акварелист (роден во [[1751 во вид|1751]]) * 4 август – [[Џон Бејкон (скулптор, роден во 1740)|Џон Бејкон]], англиски скулптор (роден во [[1740 во уметноста|1740]]) * 30 ноември – [[Гијом Воарио]], француски портретист (роден во [[1713 во уметноста|1713]]) * 8 декември – [[Џузепе Кадес]], [[Италија|италијански]] скулптор, сликар и гравер (роден во [[1750 во уметноста|1750]]) * 9 декември – [[Бартоломео Кавачепи]], италијански скулптор (роден во [[1716 во уметноста|1716]]) * 14 декември – [[Јохан Балцер]], чешки бакрорезбар и гравер (роден во [[1738 во уметноста|1738]]) * ''датум непознат'' ** [[Вилијам Бејли (уметник од 18 век)|Вилијам Бејли]], британски уметник кој работел во Индија (роден во [[1752 во уметноста|1752/1753]]) ** [[Габриеле Бела]], италијанска барокна сликарка (роден воа [[1730 во уметноста|1730]]) ** [[Жак-Луј Копија]], француски гравер (роден во [[1764 во уметноста|1764]]) ** [[Луо Пинг]], кинески сликар од династијата [[Чјинг]], еден од [[Осумте ексцентрици на Јангџоу]] (роден во [[1733 во уметноста|1733]]) ** [[Мартен Вефелаертс]], фламански пределен сликар (роден во [[1748 во уметноста|1748]]) ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Уметноста во 1799 година| ]] rpxvdam7523b5pce5i6xksuqhmmoudw Праска 0 115710 5575223 5564105 2026-06-11T07:12:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575223 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{taxobox |name = Праска |image = Illustration Prunus persica0.jpg |image_caption = Прасков цвет, плод, семе и лисја илустративно прикажано од Otto Wilhelm Thomé (1885). |image2 = Агроекспедиција Тиквешија 01.jpg |image2_caption = Праски на гранка |regnum = [[Plant]]ae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Rosales]] |familia = [[Rosaceae]] |genus = ''[[Prunus]]'' |subgenus = ''Amygdalus'' |species = '''''P. persica''''' |binomial = ''Prunus persica'' |binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[August Batsch|Batsch]] 1801 not Stokes 1812 nor (L.) Siebold & Zucc. 1845<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_genus=Prunus&find_species=persica&find_rankToReturn=spec|title=IPNI Plant Name Query Results|work=ipni.org}}</ref> |synonyms_ref=<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-376 |title=The Plant List, ''Prunus persica'' (L.) Batsch |accessdate=2017-09-13 |archive-date=2021-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310033102/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-376 |url-status=dead }}</ref> |synonyms={{collapsible list|bullets = true |title=<small>Synonymy</small> |''Amygdalus persica'' <small>L. 1753</small> |''Amygdalus persica'' var. ''aganonucipersica'' <small>(Schübl. & G.Martens) T.T.Yu & L.T.Lu</small> |''Amygdalus persica'' var. ''compressa'' <small>(Loudon) T.T.Yu & L.T.Lu</small> |''Amygdalus persica'' var. ''scleronucipersica'' <small>(Schübl. & G.Martens) T.T.Yu & L.T.Lu</small> |''Amygdalus persica'' var. ''scleropersica'' <small>(Rchb.) T.T.Yu & L.T.Lu</small> |''Persica platycarpa'' <small>Decne.</small> |''Persica vulgaris'' <small>Mill.</small> |''Persica vulgaris'' var. ''compressa'' <small>Loudon</small> |''Prunus daemonifuga'' <small>H.Lév. & Vaniot</small> |''Prunus persica'' <small>(L.) Stokes</small> |''Prunus persica'' <small>(L.) Siebold & Zucc.</small> |''Prunus persica'' f. ''aganonucipersica'' <small>(Schübl. & G.Martens) Rehder</small> |''Prunus persica'' var. ''compressa'' <small>(Loudon) Bean</small> |''Prunus persica'' var. ''lasiocalyx'' <small>H.Lév. & Vaniot</small> |''Prunus persica'' var. ''platycarpa'' <small>(Decne.) L.H.Bailey</small> |''Prunus persica'' subsp. ''platycarpa'' <small>(Decne.) D. Rivera, Obón, S. Ríos, Selma, F. Mendez, Verde & F.Cano</small> |''Prunus persica'' f. ''scleropersica'' <small>(Rchb.) Voss</small> |''Amygdalus nucipersica'' <small>(L.) Rchb.</small> |''Persica nucipersica'' <small>(L.) Borkh.</small> |''Amygdalus potanini'' <small>(Batalin) T.T.Yu</small> |''Persica potaninii'' <small>(Batalin) Kovalev & Kostina</small> }}}} Уште во далечниот десетти век, [[Кинези]]те знаеле за придобивките од праските за човековото здравје и не случајно се верува дека праските го продолжуваат човечкиот живот<ref>{{Наведени вести|url=http://falanga.com.au/praska---go-prolzuva-chovechkiot-zivot---eve-zoshto|title=ПРАСКА - Го пролжува човечкиот живот! - Еве зошто|access-date=2017-09-13|archive-date=2016-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803005318/http://falanga.com.au/praska---go-prolzuva-chovechkiot-zivot---eve-zoshto|url-status=dead}}</ref>. Во денешно време со развојот на науката е веќе докажано дека овие плодови имаат благотворно влијание врз човечкиот организам. Праските го зголемуваат човечкиот живот - тоа е верување на Кинезите. Праските содржат многу [[витамин]]и и [[минерал]]и, но содржината на [[калиум]] е причината Кинезите да веруваат во чудесната сила. Недостатокот на калиум во нашето тело може да доведе до многу сериозни проблеми како стрес, напнатост, слабост во телото. Недостатокот на калиум се одразува на [[кожа]]та, меморијата слабее, но најважните проблеми кои се јавуваат во отсуство на калиум се поврзани со функционирањето на [[срце]]то. Ако земате лекови за намалување на крвниот притисок, тоа доведува до ограничување на калиум во организмот и до сериозни здравствени проблеми. Калиумот во праските помага за регулирање на крвниот притисок. Преку нив се обезбедуваат 332 мг [[калиум]]. Праските содржат големо количество витамини - во една голема праска има 1.4 мг [[ниацин]] или 14% од дневната вредност на [[витамин Б3]]. Ниацинот игра улога во енергетскиот метаболизам на телото. Праските се со висока содржина на [[витамин Ц]] - 11,6 мг или 19% од дневната доза. Витаминот Ц е важен антиоксиданс и хранливи елементи, кој придонесе за подобрување на имунолошкиот систем, но не и за одржување на здрави зглобови. Праските се корисни за кожата, бидејќи содржат витамин Ц - Витаминот Ц се смета за важен витамин на кожата, а исто така тој е и антиоксиданс кои помага при лекувањето на ракот на кожата, помага во борбата со белите крвни клетки. Витаминот Ц треба да се зема редовно, ако сакаме да имаме здрава кожа. Праските можат да придонесат за лечење на многу болести и особено за лекување и превенција на ракот и проблемите поврзани со функционирањето на срцето. Праските содржат ликопен и [[лутеин]], кои помагаат за зголемување на видот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sezahrana.mk/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%B7%D0%B4%D1%80/|title=Праски - сочна сензација одлична за здравјето|work=sezahrana.mk|language=mk-MK|accessdate=2017-09-13|archive-date=2017-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922234551/http://sezahrana.mk/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%B7%D0%B4%D1%80/|url-status=dead}}</ref>. == Праската во Македонија == [[Росоман|Росоманскиот регион]] важи за најголем производител на овој вид овошје во [[Македонија]]. Најзастапените сорти се„голд хевен“ и „фантазија“ од нектарините<ref name="lisica.mk">{{Наведена мрежна страница|url=http://lisica.mk/nad-3-milioni-kilogrami-praski-izvezeni-od-rosoman/|title=Над 3 милиони килограми праски извезени од Росоман {{!}} Е-ВЕСНИК ЛИСИЦА|last=admin|work=lisica.mk|language=mk-MK|accessdate=2017-09-14}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Моментно во Росоманско има околу 700 хектари под праска, но површините постојано се зголемуваат. Околу 15 видови праска се одгледува во Росоман, и се произведува околу 15 милиони килограми производство. Најголем дел од праските се извезени во [[Русија]], [[Полска]], [[Украина]] и [[Белорусија]]. Голем дел од родот заминал и во поранешните југословенски републики<ref name="lisica.mk"/>.Во чест на почетокот на бербата на праската, општината Росоман ја организира манифестацијата Праскобер која се одржува на [[Духовден]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://netpress.com.mk/zapochna-berbata-na-praski-vo-rosoman/|title=Започна бербата на праски во Росоман – NetPress|work=netpress.com.mk|language=mk-MK|accessdate=2018-05-10}}</ref>. ==Галерија== <center> <gallery mode="packed" heights="120px"> File:Праски МК 01.jpg|Прасково дрво во село [[Усје]] File:Праска од село Љубојно.jpg|Праска во село [[Љубојно]] File:Праски МК 02.jpg|Овоштарник со праски во село [[Усје]] File:Агроекспедиција Тиквешија 03.jpg|Праскови насади во Росоманско, [[Тиквеш]]ија File:Autumn Red peaches.jpg|Пресек на црвена праска </gallery> </center> ==Праската како мотив во уметноста и во популарната култура== * „Праски без мов“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 425.</ref> == Надворешни врски == [[Категорија:Овошје]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Украсни дрва]] ixvzjkyxtmv3cxnlb99gnqhtal2te16 Посвојување 0 121215 5575206 5534554 2026-06-11T06:07:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575206 wikitext text/x-wiki [[Податотека:SisterIreneNYFH.jpg|thumb|right|300px|[[Сестра Ирена]] со децата во Болницата за најденчиња во Њујорк. Сестра Ирена е помеѓу првите иницијатори на модерното посвојување, воспоставувајќи систем за сместување на децата (во станови), отколку за нивно институционализирање.]] '''Посвојувањето''' е чин на [[легално]] сместување на дете со [[родител]] или родители, кои не се негови биолошки родители. Налогот за посвојување има за цел да ги прекине родителските одговорности и права на оригиналните родители и да ги префрли тие одговорности и права на родителите кои посвојуваат. == Историја на посвојувањето == ===Антика=== ;Посвојување за оние од богати семејства [[Податотека:Traianus Glyptothek Munich 336.jpg|thumb|right|upright|[[Трајан]] станал император на Рим преку посвојување, обичајна практика во империјата за обезбедување мирно предавање на власта.]] Посвојувањето се смета за типична американска институција, која влева верба во општественото уредување и подвижноста.<ref>Barbara Melosh, ''[http://books.google.com/books?id=mM_meNTALDkC Strangers and Kin: Американски начин на посвојување]''страна 10</ref> И покрај фактот дека модерната форма се појавила во Соединетите Американски Држави, практиката на посвојувањето има голема историја низ цивилизацијата. [[Хамурабиев законик|Хамурабиевиот законик]], на пример, содржи детали за правата на посвојувачите и одговорностите на посвоените поединци, а практиката на [[посвојување во Стар Рим]] е добро образложена во [[Јустинијанов кодекс|Јустинијановиот кодекс]].<ref>''[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/medieval/hamframe.htm Code of Hammurabi] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070916163034/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/medieval/hamframe.htm |date=2007-09-16 }}''</ref><ref>''[http://www.fordham.edu/halsall/basis/535institutes.html Codex Justinianus]''</ref> Забележливо, различно од модерниот период, во посвојувањето во антиката акцентот е ставен на интересот на посвојувачот,<ref>"Brodzinsky and Schecter, ''[http://books.google.com/books?id=7WQp2uEnogoC&printsec=frontcover#PPA274,M1 Психологија на посвојувањето]'', 1990, страна 274</ref> обезбедувајќи законско орудие за зацврстување на политичките врски помеѓу богатите семејства и создавање на машки наследници за управување со имотите.<ref>H. David Kirk, Adoptive Kinship: Модерна институција за потребите на реформата, 1985, страна xiv</ref><ref>Mary Kathleen Benet, Политика на посвојувањето, 1976, страна 14</ref> Практикувањето на посвојувањето од аристократијата е документирано; многу од римските цареви биле посвоени синови. Посвојувањето на мали деца за време на антиката е многу ретко.<ref>"Психологија на посвојувањето" John Boswell, ''[http://books.google.com/books?id=MR1D29F0yyQC The Kindness of Strangers]'', 1998, страна 74.</ref> [[Напуштени|Напуштените деца]] честопати биле собирани за робови и сочинувале значителен процент од залихата на робови на империјата.<ref>John Boswell, ''[http://books.google.com/books?id=MR1D29F0yyQC The Kindness of Strangers]'', 1998, страна 62-63</ref>.<ref>W. Scheidel, The Roman Slave Supply, мај 2007, страна 10</ref><ref>John Boswell, ''[http://books.google.com/books?id=MR1D29F0yyQC The Kindness of Strangers]'', 1998, страна 3</ref> Римските правни записи укажуваат дека најденчињата понекогаш биле прибирани од некои семејства и одгледувани како син или ќерка. Иако обично не биле посвоени во рамките на римскиот закон, децата кои биле наречени ''[[алумни]]'' биле одгледувани во услови слични на старателство, со тоа што биле сметани за сопственост на таткото кој ги напуштил.<ref>John Boswell, ''[http://books.google.com/books?id=MR1D29F0yyQC The Kindness of Strangers]'', 1998, страна 53-95</ref> Другите антички цивилизации, особено Кина и Индија, исто така применувале некаква форма на посвојување. Доказите покажуваат дека нивните обиди биле со цел да се обезбеди континуитет на културните и религиозните практики, спротивно од западната идеја за продолжување на семејните лози. Во [[античка Индија]], „секундарнот син“ што јасно е опишан во [[Ригведа]]<ref>A. Tiwari, закон за посвојување на Индијците, ''[http://www.cili.in/article/view/2164/1452 Vol 18, 2005] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090205225251/http://www.cili.in/article/view/2164/1452 |date=2009-02-05 }}''</ref>, продолжил да постои во ограничена и високо ритуална форма, за на посвојувачот да може да му се извршат одредени [[погребни обреди]] од страна на синот.<ref>Vinita Bhargava, ''[http://books.google.com/books?id=9z0GsuuhLDUC Посвојувањето во Индија: Политиката и искуството]'', 2005, страна 45</ref> Во Кина имало сличен концепт на посвојување, со посвојување момчиња само за да ги извршуваат должностите на почитување на предците.<ref>W. Menski, ''[http://books.google.com/books?id=s7ohU5v8Lu8C Компаративен закон во глобален контекст: Правниот систем на Азија и Африка]'', 2000</ref> === Среден век === ;Посвојувањето и обичните луѓе [[Податотека:Ferdinand Georg Waldmüller 003.jpg|left|thumb| ''Пред монастирската порта''.]] Аристократијата на Германските, Келтските и Словенските култури кои доминирале во Европа по распадот на [[Римска|Римското Царство]] се откажала од практиката на посвојување.<ref>S. Finley-Croswhite, [http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3686/is_199708/ai_n8758613/print?tag=artBody;col1 Review of Blood Ties and Fictive Ties, Canadian Jorunal of History]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, август 1997</ref> Во [[средновековно|средновековното општество]] крвното сродство било најважно; владејачка династија што немала [[роден наследник]] на престолот била заменувана, што е остра спротивност на Римските традиции. Еволуцијата на европските закони ја одразува оваа аверзија спрема посвојувањето. Англискиот [[Обичаен Закон]], на пример, не дозволувал посвојување затоа што било во спротивност со традиционалните правила за наследство. На истиот начин, и [[Кодот на Наполеон]] во Франција го отежнувал посвојувањето, со тоа што според него посвојувачите требало да бидат постари од 50 години, стерилни, постари од личноста што ќе ја посвојат најмалку 15 години и претходно да се грижеле за посвоениот барем шест години.<ref name="Психологија на посвојувањето">Brodzinsky and Schecter, [http://books.google.com/books?id=7WQp2uEnogoC&printsec=frontcover#PPA274,M1 Психологија на посвојувањето], 1990, страна 274</ref> Културното преуредување на Европа обележало период на иновација кај посвојувањето. Без поддршка од аристократијата, фокусот постепено се поместувал кон напуштените деца. Нивоата на напуштање се зголемувале со падот на империјата, многу од најденчињата биле оставани на прагот на Црквата.<ref name="The Kindness of Strangers">John Boswell, [http://books.google.com/books?id=MR1D29F0yyQC The Kindness of Strangers], 1998, страна 184</ref> Во почетокот, свештенството реагирало со изготвување правила за регулирање на изложувањето, продажбата и одгледувањето на [[напуштени|напуштените деца]]. Сепак, иновацијата на Црквата била метод на [[жртвување]], бидејќи децата биле заветувани на манастирски живот и одгледувани во рамките на манастирот. Со ова се создал првиот систем во историјата на Европа во кој напуштените деца биле без законски, социјален или морален хендикеп. Како резултат на ова, многу од сирачињата или напуштените деца во Европа станале [[поранешни ученици]] на Црквата, која ја презела улогата на посвојувач. Жртвувањето го обележува почеткот на поместувањето на фокусот кон институтионализацијата, постепено водејќи кон основањето на првите [[болници за најденчиња]] и [[сиропиталишта]]. === Модерен период === ;Посвојување заради создавање семејство Следната етапа во еволуцијата на посвојувањето се издвојува со создавањето на Соединетите Американски Држави. Брзата имиграција и последиците од [[Американска|Американската Граѓанска Војна]] резултирале со невидено претрупување на сиропиталиштата и домовите за најденчиња во средината на XIX век. [[Чарлс Лоринг Брејс]], протестантски свештеник, бил вџашен од легијата бездомни [[сирач]]иња кои талкале низ улиците на [[Њујорк]]. Брејс сметал дека напуштените деца, особено католиците, се најопасниот елемент што би можел да го наруши редот во градот.<ref>Ellen Herman, Проект за историјата на посвојувањето, Универзитетот во Орегон, [http://darkwing.uoregon.edu/~adoption/archive/BraceDCNY.htm Наслов: Чарлс Лоринг Брејс, The Dangerous Classes of New York and Twenty Years' Work Among Them, 1872]</ref> [[Податотека:CharlesLoringBrace.jpg|thumb|right|upright|[[Чарлс Лоринг Брејс]].]] Неговото решение е објаснето во “Најдобриот начин да се ослободиме од нашите парталави и бездомни деца” 1859) со што започнало [[движењето Воз за сирачиња]]. Возовите за сирачиња со текот на времето пренеле околу 200000 деца од градските подрачја на истокот до руралните региони.<ref>Ellen Herman, Проект за историјата на посвојувањето, Универзитетот во Орегон, [http://www.uoregon.edu/~adoption/people/brace.html Наслов: Чарлс Лоринг Брејс]</ref> Децата обично биле земани како [[работници]], а не посвојувани од семејствата што ги прифаќале.<ref>Stephen O’Connor, [http://books.google.com/books?id=FMUlOcn61q4C Orphan Trains], страна 95</ref> Како што поминувало времето, некои деца биле воспитувани како дел од семејството, додека други биле сметани заработници на фарма или домашни слуги.<ref>Orphan Train Heritage Society of America, [http://www.orphantrainriders.com/riders11.html Riders’ Stories] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170317050144/http://www.orphantrainriders.com/riders11.html |date=2017-03-17 }}</ref>[[Податотека:Orphan Train William Thomas.jpg||thumb|left|upright|Вилијам и неговиот брат Томас биле качени во Возот за сираци во 1880 на возраст од 11 и 9 години соодветно. Вилијам бил одведен во добар дом. Томас бил експлоатиран и злоупотребуван. Браќата подоцна успеале да се вратат во Њујорк и пак да се сретнат.]] Целосната големина на раселувањето - најголемата миграција на деца во историјата - и степенот на експлоатација поттикнало создавање на нови агенции и серија закони што се залагале за промоција на посвојувањето, наместо вработувањето на децата. Главен печат на овој период е Законот за посвојување на [[Минесота]] од 1917 со кој се наложува истрага за сите сместувања и ограничен пристап до податоците за оние вклучени во посвојувањето.<ref>Wayne Carp, [http://books.google.com/books?id=gVnx_ymDu6wC E. Посвојувањето во Америка: Историски перспективи], страна 160</ref><ref>Ellen Herman,Проект за историјата на посвојувањето, Универзитетот во Орегон, [http://www.uoregon.edu/~adoption/topics/homestudies.htm Наслов: Домашни студии]</ref> За време на истиот период [[Прогресивното движење]] ги поттикна САД да размислуваат за промена на постоечкиот систем за сирачиња. Кулминацијата на таквите напори беше Првата конференција на Белата Куќа на темата Грижа за незгрижените деца, свикана од претседателот [[Теодор Рузвелт]] во 1909,<ref>M. Gottlieb, The Foundling, 2001, страна 76</ref> каде што било објавено дека потесното семејство е “најголемиот и најпрефинетиот производ на цивилизацијата” и дека е најдобро решение за грижата на напуштените деца и сирачињата.<ref>E. Wayne Carp (Editor), [http://books.google.com/books?id=gVnx_ymDu6wC Посвојувањето во Америка: Историски перспективи], страна 108</ref><ref>Ellen Herman,Проект за историјата на посвојувањето , Универзитетот во Орегон, [http://www.uoregon.edu/~adoption/topics/placingout.html Topic: Placing Out]</ref> Анти-институционални сили веднаш се собрале. До 1923 година, само два проценти од децата без родителска грижа биле сместени во домови без разлика дали се работи за аранжмани за посвојување или сиропиталишта. Помалку од четириесет години подоцна, речиси една третина од децата биле сместени со семејства што ги посвоиле.<ref>Bernadine Barr, “Spare Children, 1900-1945: Inmates of Orphanages as Subjects of Research in Medicine and in the Social Sciences in America” (Ph.D. diss., Stanford University, 1992), страна 32,</ref> Без разлика на тоа, популарноста на [[еугениски]]те идеи во Америка поставила пречки на растот на посвојувањето.<ref>Ellen Herman, Проект за историјата на посвојувањето, Универзитетот во Орегон, [http://www.uoregon.edu/~adoption/topics/eugenics.htm Topic: Eugenics]</ref><ref>Lawrence and Pat Starkey, [http://books.google.com/books?id=him8GwThlAUC Child Welfare and Social Action in the Nineteenth and Twentieth Centuries],2001 страна 223</ref> Постоеле сериозни грижи за генетскиот квалитет на незаконските и безимотни деца, што можеби најдобро се опишува со влијателните пишувања на [[Хенри Х.Годард]] кој протестирал против посвојувањето деца со непознато потекло велејќи:<ref>H.H. Goddard, [http://www.uoregon.edu/~adoption/archive/GoddardWCA.htm Excerpt from Wanted: Дете за посвојување]</ref> <blockquote> <p>''Сега се смета дека некои луѓе се заинтересирани за доброто и високиот развој на човештвото; но ако ги оставиме настрана тие исклучоци, сите татковци и мајки се заинтересирани за доброто на своите семејства. Најдраго за срцето на родителот е да го види своето дете да се омажи во добро семејство и да создаде благородно семејство. Колку кусогледо е тогаш такво семејство да земе во својата средина дете чие потекло е апсолутно непознато; или, доколку е делумно познато, веројатноста е голема дека ќе се покаже дека е од сиромашно и болно семејство и дека доколку дојде до брак помеѓу таа личност и некој член на семејството подмладокот ќе биде дегенерик. Хенри Годард, Се бара: Дете за посвојување</p> </blockquote> За да се променат ставовите беше потребна војна и осрамотување на [[нацистички]]те еугениски полиси. Периодот помеѓу 1945 и 1974, познат како [[Ера на собирање бебиња]] донел вртоглав раст и прифаќање на посвојувањето како начин за создавање семејство.<ref>E. Wayne Carp, [http://books.google.com/books?id=gVnx_ymDu6wC Посвојувањето во Америка: Историски перспективи],страна 181</ref> Незагонските раѓања се зголемиле трипати по завршувањето на Втората светска војна поради промената на [[сексуални|сексуалните обичаи]]. Истовремено научната заедница почнала да ја нагласува доминацијата на воспитувањето наместо генетиката, отстранувајќи ги еугениските стигми.<ref>William D. Mosher and Christine A. Bachrach, [http://www.guttmacher.org/pubs/journals/2800496.html Understanding U.S. Fertility:Континуитет и промени во националната анкета за пораст на семејствата, 1988-1995],Family Planning Perspectives Volume 28, Број 1, Јануари/февруари 1996, страна 5</ref><ref>Barbara Melosh, [http://books.google.com/books?id=mM_meNTALDkC Strangers and Kin: Американски начин на посвојување], страна 106</ref> Во оваа средина, посвојувањето станало очигледно решение и за немажените мајки и за неплодните парови.<ref>Barbara Melosh, [http://books.google.com/books?id=mM_meNTALDkC Strangers and Kin: Американски начин на посвојување], страна 105-107</ref> Земени заедно, овие трендови резултирале со нов американски модел на посвојување. Следејќи ги римските претходници, Американците строго ги регулирале правата на биолошките родители правејќи ги посвојувачите нови родители во очите на законот. Биле додадени две иновации: 1) посвојувањето било формулирано како законски чин кој има за цел да ги обезбеди “најдобрите интереси на детето”, корените на оваа идеја водат до првиот американски Закон за посвојување во [[Масачусетс]], 1851 што наложувал сместувањето да биде во најдобар интерес на детето,<ref name="Психологија на посвојувањето"/><ref>Ellen Herman, Проект за историјата на посвојувањето, Универзитетот во Орегон, [http://www.uoregon.edu/~adoption/timeline.html Topic: Timeline]</ref> и 2) посвојувањето било обвиено со тајни, што со тек на време довело до запечатување на документите за посвојувањето на посвоените деца и нивните податоци за раѓање до 1945. Потеклото на чекорите кон тајност датира од времето на Чарлс Лоринг Брејс кој ги вовел овие чекори за да ги спречи дацата од Возовите за сирачиња да се вратат или да бидат барани од нивните родители. Брејс се плашел од влијанието на сиромаштијата на родителите и особено на нивната Католичка религија врз младината. Оваа традиција на тајност била пренесена од страна на подоцнежните Прогресивни реформатори при изработката на американските закони.<ref>E. Wayne Carp, Семејни прашања: Secrecy and Disclosure in the History of Adoption, Harvard University Press, 2000, страна 103-104.</ref> Бројот на посвојувања во САД го достигнал својот врв во 1970.<ref>Национален Совет за посвојување, 2000, страна 42, Табела 11</ref> Не е позната причината за намалувањето што следи потоа. Освен легализацијата на вештачката контрола на [[породување]] и [[абортус]]от, во периодот на 1960-тите и раните 70-ти доаѓа и до драматична промена на општествениот поглед кон [[нелегитимноста]]. Како одговор на ова, пораснале напорите за зачувување на семејството,<ref>M. Gottlieb, The Foundling, 2001, страна 106</ref> така што денес малку вонбрачни деца се даваат за посвојување. Иронично, посвојувањето е повидливо денес и повеќе се дискутира за него, а сепак е поретко.<ref>Ellen Herman, Проект за историјата на посвојувањето, Универзитетот во Орегон, [http://darkwing.uoregon.edu/~adoption/topics/adoptionstatistics.htm Наслов:Статистики за посвојувањето]</ref> Во табелата се наведени статистички податоци за процентот на бебиња родени од мајки кои никогаш не се омажиле, а од кои мајките се откажале.<ref>Центар за контрола на болните во САД, [http://www.cdc.gov/nchs/data/series/sr_23/sr23_027.pdf Искуството на мажите и жените во врска со посвојувањето и молбата за посвојување дете], 2002, страна 34, август 2008."</ref> {| class="wikitable" |- ! Раса ! Пред 1973 ! 1973-1981 ! 1982-1988 ! 1989-1995 ! 1996-2002 |- | Сите жени | 8,7% | 4,1% | 2,0% | 0,9% | 1,0% |- | Црни жени | 1,5 % | 0,2% | 1,1 % | 0,0 % | Н А |- | Бели жени | 19,3 % | 7,5 % | 3,2 % | 1,7 % | 1,3 % |} Американскиот модел на посвојување постепено се распространил низ светот. [[Англија]] и [[Велс]] го усвоиле првиот формален закон за посвојување во 1926. [[Холандија]] донела закон во 1956. Шведска ги прогласила посвоените за рамноправни членови на семејството во 1959. Во [[Западна Германија]] првите закони стапиле насила во 1977.<ref>Christine Adamec and William Pierce, Енциклопедија за посвјувањето, 2ро издание, 2000</ref> Како додаток на тоа, Азиските сили ги отвориле сиропиталиштата за посвојување, под влијание на западните идеи што следеле по колонијализмот и воената окупација.<ref>Ellen Herman, Проект за историјата на посвјувањето, Универзитетот во Орегон, [http://darkwing.uoregon.edu/~adoption/topics/internationaladoption.htm Наслов: Меѓународно посвојување]</ref> Иако посвојувањето денес се применува глобално САД остануваат водач во употребата. Табелата подолу овозможува увид во стапката на посвојување на Западот. Посвојувањето во САД е трипати почесто отколку во останатите земји и покрај тоа што бројот на деца Што чекаат посвојување е стабилен во последните години варирајќи помеѓу 133000 и 129000 во перодот од 2002 до 2006.<ref>U.S. Department of Health and Human Services,[http://www.acf.hhs.gov/programs/cb/stats_research/afcars/trends.htm U.S. Trends in Foster Care and Adoption] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060926180012/http://www.acf.hhs.gov/programs/cb/stats_research/afcars/tar/report1/ar0199.htm |date=2006-09-26 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Држава ! Посвојувања ! Живородени деца ! Однос помеѓу посвојувањето и бројот на живородени деца ! Забелешки |- | Австралија | 443 (2003-2004)<ref>Austrlian Institute of Health and Welfare, [http://www.aihw.gov.au/publications/cws/aa03-04/aa03-04.pdf Adoptions Australia 2003-04] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091013075103/http://aihw.gov.au/publications/cws/aa03-04/aa03-04.pdf |date=2009-10-13 }}, Child Welfare Series Number 35.</ref> | 254 000 (2004)<ref>Australian Bureau of Statistics,[http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/ViewContent?readform&view=ProductsbyTopic&Action=Expand&Num=5.12.2 Population and Household Characteristics ]</ref> | 0,2 на 100 живородени | Вклучува познати роднински посвојувања |- | Англија и Велс | 4 764 (2006)<ref>UK Office for National Statistics, [http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=592&Pos=1&ColRank=2&Rank=384 Adoption Data]</ref> | 669 601 (2006)<ref>UK Office for National Statistics, [http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=369 Live Birth Data]</ref> | 0,7 на 100 живородени | Ги вклучува сите наредби за посвојување во Англија и Велс |- | Исланд | Помеѓу 20-35 годишно<ref>Íslensk Ættleiðing,[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050301183758/www.isadopt.is/index.php?p=english Adoption Numbers]</ref> | 4 560 (2007)<ref>Statistics Iceland,[http://www.statice.is/Statistics/Population/Births-and-deaths Births and Deaths]</ref> | 0,8 на 100 живородени | |- | Ирска | 263 (2003)<ref>Adoption Authority of Ireland,[http://www.adoptionboard.ie/booklets/adoption_report_nov_25.pdf Report of The Adoption Board 2003] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060311173553/http://www.adoptionboard.ie/booklets/adoption_report_nov_25.pdf |date=2006-03-11 }}</ref> | 61 517 (2003)<ref>Central Statistics Office Ireland,[http://www.cso.ie/statistics/bthsdthsmarriages.htm Births,Deaths,Marriages]</ref> | 0,4 на 100 живородени | 92 посвојувања надвор од семејството, 171 семејни посвојувања, 459 меѓународни посвојувања |- | [[Италија]] | 3 158 (2006)<ref>Tom Kington, [http://www.guardian.co.uk/italy/story/0,,2000691,00.html Families in Rush to Adopt a Foreign Child], јануари 28, 2007</ref> | 560 010 (2006)<ref>Demo Istat, [http://demo.istat.it/bil2006/index_e.html Демографски баланс], 2006</ref> | 0,6 на 100 живородени | |- | Норвешка | 657 (2006)<ref>Statistics Norway, [http://www.ssb.no/english/subjects/02/02/10/adopsjon_en/ Adoptions],</ref> | 58 545 (2006)<ref>Statistics Norway, [http://www.ssb.no/fodte_en/tab-2008-04-09-01-en.html Породувања]</ref> | 1,1 на 100 живородени | Разделеност на посвојувањата: 438 меѓународно, 179 посвоеници, 35 негуваници, 10 други |- | Шведска | 1044 (2002)<ref>Шведска Амбасада (Seoul), [http://www.swedenabroad.com/Page____19083.aspx Adoptions to Sweden], февруари 12, 2002</ref> | 91 466 (2002) <ref>Statistics Sweden [http://www.scb.se/default____2154.asp Породувања],2002</ref> | 1,1 на 100 живородени | 10-20 од овие биле национални посвојувања, останатите се интернационални |- | САД | Околу 127000 (2001)<ref>The National Adoption Information Clearinghouse of the U.S. Department of Health and Human Services, [http://www.ncsconline.org/WC/Publications/KIS_AdoptStatistics.pdf Колку деца биле посвоени во 2000 и 2001 година] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050507005657/http://www.ncsconline.org/WC/Publications/KIS_AdoptStatistics.pdf |date=2005-05-07 }}, 2004</ref> | 4 021 725 (2002)<ref>U.S. Center for Disease Control, [http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus05.pdf#summary Успешни породувања]</ref> | приближно 3 на 100 живородени | Бројот на посвојувања е постојан од 1987 |} Табела 2. Посвојувања, живородени деца и односот помеѓу посвојувањата и бројот на живородени деца се дадени во табелата (по азбучен ред, по земја) за некои западни земји. == Современо посвојување == === Форми на посвојување === Практиките на современо посвојување може да се поделат на две форми: 1) Отворено и 2) Затворено [[Отворено|отвореното посвојување]] дозволува размена на информации помеѓу посвоителите и биолошките родители на детето, а понекогаш дури и интеракција помеѓу посвоеното дете и неговите вистински роднини. Многу ретко ова се случува како резултат на законите кои дозволуваат детето да има непроменет извод и пристап до документите за посвојување, но таквиот пристап не е универзален (важи само во неколку јурисдикции вклучувајќи го Обединетото Кралство и шест држави во САД).<ref name="Donaldson">http://www.post-gazette.com/pg/07316/833100-84.stm 2008</ref><ref>http://www.unsealedinitiative.org/html/articles.html Accessed: 2 март 2008</ref><ref>http://apostille.us/news/bill_looks_to_open_adoption_records.shtml Accessed: 2 март 2008</ref><ref>http://adoption.about.com/od/adoptionrights/a/openingrecords.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071120103814/http://adoption.about.com/od/adoptionrights/a/openingrecords.htm |date=2007-11-20 }} Accessed: 2 март 2008</ref> Почесто, отвореното посвојување е неформален договор кој може да биде прекинат од страна на посвојувачите кои имаат единствен авторитет врз детето (во некои јурисдикции биолошките родители и посвојувачите можат да бидат дел од обврзувачки договор што се однесува на посетите, размената на информации, или каква било друга интеракција што е поврзана со детето). [[Затвореното посвојување]] кое во поголемиот дел е норма од модерната историја,<ref>Ellen Herman, Проект за историјата на посвојувањето, Универзитетот во Орегон, http://www.uoregon.edu/~adoption/topics/confidentiality.htm Topic:Confidentiality</ref> ги запечатува сите идентификациски информации, зачувувајќи ги како тајна податоците за посвојувачите, биолошките роднини на детето, и идентитетот на детето. Сепак, затвореното посвојување може да дозволи пренос на неидентификациски информации како медицинската историја и религиозното или етничко минато.<ref>Ellen Herman, Проект за историјата на посвојувањето, Универзитетот во Орегон, [http://www.uoregon.edu/~adoption/topics/confidentiality.htm Topic: Confidentiality]</ref> Денес, како резултат на [[законите за безбедно тивко место]] донесени во некои држави во САД, затвореното посвојување повторно предизвикува интерес. Во овие држави, бебињата може анонимно да бидат оставени во болници, противпожарни установи или полициски станици неколку дена по раѓањето, обичај што е критикуван како ретрограден и опасен од некои организации што го поддржуваат посвојувањето.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.stopdumpingkids.com/ |title=SECA Organization |accessdate=2009-06-01 |archive-date=2009-02-10 |archive-url=https://archive.today/20090210060146/http://www.stopdumpingkids.com/ |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:Foundling.jpg‎|thumb|right|Дом за најденчиња во Њујорк, една од најстарите агенции за посвојување во Северна Америка.]] === Како започнува посвојувањето === Посвојувањето се случува помеѓу членови на семејството кои се во сродство и поединци кои не се во сродство.<ref>National Council For Adoption, Adoption Factbook, 2000, Табела 11</ref> Сепак,историски гледано, најмногу посвојувања се случуваат во рамките на семејството. Најновите податоци од САД укажуваат дека половина од сегашните посвојувања се помеѓу лица кои се во сродство. Чест пример за ова е “посвојување од втор родител” кога новиот партнер на родителот може законски да го посвои детето од претходната врска на партнерот. посвојување во рамките на семејството може да се случи и преку предавање, како резултат на смртта на родителот или кога детето не може да добие соодветна грижа и член на семејството се согласува да ја преземе грижата за него. [[Неплодност]]а е главната причина што родителите бараат да посвојат дете со кое не се во роднинска врска. Едно истражување покажало дека оваа причина опфаќа 80% од несродствените посвојувања на бебиња и половина од посвојувањата преку згрижување.<ref>http://www.springerlink.com/content/q0nh2715217r1287/{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} M. Berry, Подготовка, Поддршка и задоволство на семејствата кои посвојуваат Табела 2, Child and Adolescent Social Work Journal, (Април 1996).</ref> Проценките покажуваат дека 11%-24% од Американците кои не можат да зачнат или да доносат дете се обидуваат да засноваат семејство преку посвојување, и дека вкупната бројка на американки кои било кога биле во брак а посвоиле дете е 1,4%.<ref>http://www.guttmacher.org/pubs/journals/2800496.html William D. Mosher and Christine A. Bachrach, Understanding U.S. Fertility: Континуитет и промени во националната анкета за пораст на семејството 1988-1995 Family Planning Perspectives Volume 28, Јануари/февруари 1996</ref><ref>http://www.cdc.gov/nchs/data/series/sr_23/sr23_027.pdf U.S. Center for Disease Control, "Искуство на мажите и жените во САД во врска со посвојувањето и молбата за посвојување дете, страна 19, август 2008.</ref> Другите причини за посвојување се многубројни и добро документирани. Овде може да се спомнат желбата за започнување ново семејство по [[развод]] или смрт на партнерот, сочувството предизвикано од религиозни или филозофски убедувања, избегнување да се придонесе за [[пренаселување]]то на светот преку убедувањето дека е поодговорно да се згрижи веќе напуштено дете отколку да се зачне ново, да се обезбеди непренесување на генетски наследна болест (пр.болеста Таѕ Сацхс) и стравовите поврзани со бременоста и раѓањето. И покрај големиот број различни причини за посвојување, последното истражување за искуствата на жените што посвојуваат заклучува дека жената е најверојатно на возраст од 40-44 години, во брак, има проблеми со плодноста и нема деца.<ref>http://www.cdc.gov/nchs/data/series/sr_23/sr23_027.pdf U.S. Center for Disease Control, "Искуство на мажите и жените во САД во врска со посвојувањето и молбата за посвојување дете, страна 8, август 2008.</ref> Несродствените посвојувања може да се случат преку три механизми: * Приватни домашни посвојувања: според овој начин на договор, добротворните организации и непрофитабилните организации се јавуваат како посредници спојувајќи ги потенцијалните посвојувачи и семејствата кои сакаат да го дадат своето дете, при што сите вклучени страни се државјани на истата земја. Алтернативно на ова, потенцијалните посвојувачи понекогаш ги избегнуваат посредницитеи им приоѓаат директно на бремените жени, разработувајќи договор преку адвокат (ова е нелегално во некои јурисдикции). Приватните домашни посвојувања зазамаат голем дел од вкупниот број посвојувања; во САД, на пример, речиси 45% од посвојувањата отпаѓаат на посвојувања преку приватни договори. * [[Посвојување преку згрижување]]: ова е тип на домашно посвојување при што детето првично се сместува во системот за социјално згрижување. Важноста на овој метод на згрижување варира од држава до држава. И покрај тоа, примерот на САД<ref name="childwelfare.gov">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.childwelfare.gov/pubs/s_adopted/s_adopteda.cfm |title=US Child Welfare Information Gateway: Колку деца биле посвоени во 200 и 2001? |accessdate=2009-06-01 |archive-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108081047/http://www.childwelfare.gov/pubs/s_adopted/s_adopteda.cfm |url-status=dead }}</ref> може да се смета за корисен. Од 127500 посвојувања што се случиле во САД околу 51000 или 40% се случиле преку системот за згрижување деца.<ref>http://www.acf.hhs.gov/programs/cb/stats_research/afcars/trends.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060926180012/http://www.acf.hhs.gov/programs/cb/stats_research/afcars/tar/report1/ar0199.htm |date=2006-09-26 }} US Child Welfare Information Gateway: Trends in Foster Care and Adoption</ref> * [[Меѓународно посвојување]]: овде спаѓа посвојувањето на дете надвор од земјата во која е родено детето. Ова може да се случи и преку јавни и преку приватни агенции. Во некои земји, како Шведска, најголемиот број посвојувања е резултат на меѓународни посвојувања (види табела горе). Примерот на САД сепак покажува дека има разлика помеѓу земјите затоа што во САД посвојувањето од надвор опфаќа помалку од 15% од вкупниот број на посвојувања. Законите на различни земји варираат во нивната спремност да дозвилат меѓународни посвојувања. Препознавајќи ги тешкотиите и предизвиците поврзани со меѓународното посвојување и во обид да ги заштити оние што се вклучени од корупција и експлоатација, [[Хашката конференција за приватно меѓународно право]] ја разви Конвецијата за заштита на децата и соработка во однос на меѓународното посвојување која стапи насила на 1 мај 1995 и досега е ратификуван од 75 земји.<ref>Countries ratifying or acceding to the Hague Convention: Available: http://hcch.e-vision.nl/index_en.php?act=conventions.status&cid=69 Accessed: 20-ти Maj, 2008.</ref> === Како се раскинува посвојувањето === Раскинувањето се однесува на [[прекинот на посвојување]]то. Ова вклучува посвојување кое завршува пред законското финализирање и посвојување кое завршува пред тоа ( во правото на САД, вторите случаи се именуваат како [[поништени]]). Процесот на раскинување обично го започнуваат родителите кои посвојуваат преку [[петиција]] до [[суд]]от и постапката е соодветна на онаа при развод. Тоа е законски приод достапен само за посвојувачите бидејќи не може да се примени при биолошко сродство.<ref name="Adoption Disruption and Dissolution">U.S. Department of Health and Human Services, Child Welfard Information Gateway, [http://www.childwelfare.gov/pubs/s_disrup.pdf Adoption Disruption and Dissolution] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090103165211/http://www.childwelfare.gov/pubs/s_disrup.pdf |date=2009-01-03 }}, декември 2004</ref> Нема официјални статистики за бројот на раскини во ниедна земја. Некои истражувања извршени во САД сепак укажуваат дека помеѓу 10-25% од посвојувањата се прекинуваат пред законски да се финализираат а од 1-10% се поништени по завршувањето на судската процедура. Големиот број вредности го одразува недостигот на информации во врска со темата и демографските фактори како што е возраста; познато е дека постарите деца се посклони кон придонесување за раскинување на нивното посвојување. === Јавна перцепција на посвојувањето === Во Западната култура доминантната концепција за семејството е хетеросексуална двојка со биолошко дете. Оваа идеја ги сместува алтернативните форми на семејство надвор од нормата. Како последица на ова, според одредени истражувања, постојат омаловажувачки погледи кон некои семејства што сакаат да посвојат дете заедно со сомнежите за цврстината на нивните семејни врски.<ref>http://www.jstor.org/pss/585831 Katrina Wegar, Adoption, Family Ideology, and Social Stigma: Bias in Community Attitudes, Adoption Research, and Practice, Family Relations, страна 363-370.”</ref><ref>http://www.jstor.org/pss/353920 K. March, Journal of Marriage and the Family 57 август 1995: ст. 654.</ref>. [[Податотека:Anne_of_Green_Gables.jpg|thumb|right|280px|Глумци во Музејот „Живото мрмлање на Ан", Музеј на островот на [[Принц|принцот Едвард]], [[Канада]]. Приказната за сирачето Ан и нејзиното прифаќање во семејството Гутбертс, уште од својата прва публикација во 1908 стана многу популарна во земјите кои зборуваат на англиски јазик, а подоцна и во Јапонија.]] Најновата анкета за ставовите спрема посвојувањето направена од Институтот Еван Доналдсон дава дополнителни докази за оваа стигма. Речиси една третина од испитаните сметаат дека посвоените се помалку прилагодливи, поподложни на здравствени проблеми и посклони кон алкохолизам и зависност од дрога. Додатно на ова околу 40-45% од испитаниците сметале дека е поверојатно посвоените деца да имаат проблеми со однесувањето и проблеми во училиштето. Спротивно од ова, истата студија позитивно гледа на родителите што посвојуваат, со тоа што речиси 90% од учесниците во студијата ги опишале посвојувачите како “среќни, привилегирани и несебични”. <ref>National Adoption Attitudes Survey, јуни 2002, Еван Б. Доналдсон Институт за посвојување, страна 20 и 38.”</ref> Најголемиот број луѓе велат дека примарен извор за посвојувањето им се пријателите и семејството и информативните медиуми. Сепак, најголемиот број велат дека медиумите им наметнуваат позитивен поглед кон посвојувањето; 72% потврдиле дека добиле позитивни впечатоци. И покрај тоа постои значајна критика кон покриеноста на посвојувањето од страна на медиумите.<ref>National Adoption Attitudes Survey, јуни 2002, Evan Donaldson Institute, страна 47”</ref> Блоговите за посвојување, на пример го критикувале “[[Запознај го семејството Робинсон]]” поради употребата на застарени слики за сиропиталиштата<ref>[http://adopteesx3.blogspot.com/2007/04/usa-today-article-on-meet-robinsons.html 3 Генерации на посвојувања, април 12, 2007]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mayasmom.com/talk/a8739/meet_the_robinsons |title=Maya's Mom,, април 7, 2007 |accessdate=2009-06-01 |archive-date=2008-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503182943/http://www.mayasmom.com/talk/a8739/meet_the_robinsons |url-status=dead }}</ref> како што и адвокатурата го критикувала непрофитабилниот Еван Б. Доналдсон Институт за посвојување.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.adoptioninstitute.org/media/20070409_press_disney.php |title=Еван Б. Доналдсон Институт за посвојување, април 9,2007 |accessdate=2009-06-01 |archive-date=2008-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503124705/http://www.adoptioninstitute.org/media/20070409_press_disney.php |url-status=dead }}</ref> Стигмите поврзани со посвојувањето се уште толку посилни кога е во прашање [[згрижување]]то.<ref>National Adoption Attitudes Survey, јуни 2002, Evan Donaldson Institute, страна 20.”</ref> Негативните перцепции резултираат со верување дека таквите деца се толку проблематични што дури е невозможно да се посвојат и да станат дел од “нормални семејства”.<ref>http://www.adoptioninstitute.org/policy/polface.html {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060219052542/http://www.adoptioninstitute.org/policy/polface.html |date=2006-02-19 }} Еван Б. Доналдсон Институт за посвојување</ref> Резултатот е дека многу деца кои би напредувале во сакано семејство, поминуваат години чекајќки во системот за згрижување па дури и полнат осумнаесет години и го напуштаат системот без семејство. Извештај на Црковната комисија за деца во системот за згрижување од 2004 година покажува дека бројот на деца кои чекаат во овој систем е двапати поголем од 1980-тите и сега е константен околу пола милион годишно."<ref>http://pewfostercare.org/docs/index.php?DocID=41 The Pew Commission of Children in Foster Care</ref> == Воспитување и развој на посвоениците == === Воспитување === Биолошките врски се главниот белег на врската родител-дете, и отсуството на ваквата врска предизвикувало загриженост низ историјата на посвојувањето. Самата [[Џеси Тафт]] која е пионер во професионализацијата на установите за посвојување,а и самата е мајка посвојувач, коментирала на разликата во воспитувањето на посвоено дете “Никој кој не е своеволно заблуден нема да тврди дека искуствата со посвојувањето можат да го заменат вистинското раѓање и одгледување на свое дете”.<ref>E. Herman, Проект за историјата на посвојувањето, Одделот за историја, Универзитетот во Орегон,Topic: http://darkwing.uoregon.edu/~adoption/people/taft.htm Џеси Тафт.</ref> Во контекст на оваа изјава, студија на [[Универзитетот Принстон]] во која биле опфатени 6000 мајки на посвоени и згрижени деца во САД и [[Јужна Африка]] од 1968-1985 покажала дека трошоците за храна во семејствата со небиолошки деца (кога биле контролирани за приход, големина на домаќинството, работни часови, возраст и сл.) биле значително помали предизвикувајќи шпекулации дека инстинктивно луѓето се помалку заинтересирани за зачувување на генетските врски кај другите..<ref>How Hungry is the Selfish Gene?' by Anne Case, I-Fen Lin and Sara McLanahan , Economic Journal, октомври 2000</ref> Понатаму, перцепцијата на сличностите помеѓу посвоеното дете и родителот е важна за успешното воспитување. Во врските во кои има сличност во интересите, карактерот и изгледот и возрасните посвојувачи и посвоените деца изјавиле дека се посреќни со посвојувањето.<ref>L. Raynor, The Adopted Child Comes of Age, 1980</ref>. [[Податотека:AdoptiveGriffithFamily1947.jpg|thumb|left|280px|Посвоеното семејство на Г-дин [[Кларк Грифит]],1925.]] Сепак, постојат докази дека посвојувачките врски можат да се формираат на друга основа. Истражување кое се однесува на големината на родителското инвестирање во децата укажува на цврстина во семејствата што посвојуваат затоа што родителите кои посвоиле инвестираат повеќе време во децата отколку други родители притоа доаѓајќи до следнот заклучок, “...родителите кои посвојуваат го збогатуваат животот на своите деца за да надоместат за недостатокот на биолошка поврзаност и додатните предизвици на посвојувањето.”<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Hamilton |first=Laura |title=Adoptive Parents, Adaptive Parents: Evaluating the Importance of Biological Ties for Parental Investment |work=American Sociological Review |publisher=Американски социолошки преглед |url=http://www.asanet.org/galleries/default-file/Feb07ASRAdoption.pdf |format=pdf |accessdate=2007-06-03 |archive-date=2007-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221194844/http://www.asanet.org/galleries/default-file/Feb07ASRAdoption.pdf |url-status=dead }}</ref> Освен основните теми, има и различни прашања кои ги поставуваат родителите кои посвојуваат. Меѓу нив спаѓаат и како да се одговори на стереотипите, како да се одговори на прашањата за потеклото и како најдобро да се одржи врска со биолошките роднини кога се работи за отворено посвојување.<ref>A. Adesman and C. Adamec, Parenting Your Adopted Child, 2004</ref> Еден автор смета дека често прашање е дали “ќе го сакаме детето и покрај тоа што не е наше биолошко дете?”.<ref>Michaels, Ruth, and Florence Rondell. Семејна книга за посвојувањето 1: Вие и вашето дете. Страна 4.</ref>. Особена Грижа за многу родители претставува дали детето ќе се прилагоди на училишната атмосфера.<ref>http://www.adoptionfilm.com/video.html {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051231133955/http://www.adoptionfilm.com/video.html |date=2005-12-31 }} Посвојување: Американската револуција</ref> Теми кои се обработуваат на часот како што се: “цртање на [[семејно дрво]]” или “откривање на своите гени преку бојата на очитеспоредена со бојата на очите на твоите родители и твоите предци” можат да бидат болни за деца кои се посвоени и не ги знаат овие биолошки информации. Има многу предлози овие часови да се заменат со нови кои, на пример, ќе се фокусираат на “семејните градини”.<ref>http://www.familyhelper.net/ad/adteach.html Robin Hillborn, Водич за наставниците во врска со посвоените деца, 2005</ref> Посвојувањето постари деца предизвикува нови грижи за родителите. Некои деца кои биле дел од системот за згрижување имаат историја на малтретирање, како физичко и психолошко запоставување, физичка злоупотреба, и сексуална злоупотреба и се подложни на развивање психијатриски проблеми.<ref name="Gauthier, Stollak, Messe, & Arnoff, (1996)">Gauthier, L., Stollak, G., Messe, L., & Arnoff, J. (1996). Recall of childhood neglect and physical abuse as differential predictors of current psychological functioning. Child Abuse and Neglect 20, 549-559</ref><ref name="Malinosky-Rummell & Hansen, (1993)">Malinosky-Rummell, R. & Hansen, D.J. (1993)Долгорочни последици како резултат на психички злоставувања за време на детството. Psychological Bulletin 114, 68-69</ref> Such children are at risk of developing a disorganized attachment.<ref name="Lyons-Ruth & Jacobvitz, (1999)">Lyons-Ruth K. & Jacobvitz, D. (1999) Attachment disorganization: unresolved loss, relational violence and lapses in behavioral and attentional strategies. In J. Cassidy & P. Shaver (Eds.) Handbook of Attachment. (pp. 520-554). NY: Guilford Press</ref><ref name="Solomon & George, (1999)">Solomon, J. & George, C. (Eds.) (1999). Attachment Disorganization. NY: Guilford Press</ref><ref name="Main & Hesse, (1990)">Main, M. & Hesse, E. (1990) Parents’ Unresolved Traumatic Experiences are related to infant disorganized attachment status. In M.T. Greenberg, D. Ciccehetti, & E.M. Cummings (Eds), Attachment in the Preschool Years: Theory, Research, and Intervention (pp161-184). Chicago:</ref> (1990, 1995) <ref name="Carlson, V., Cicchetti, D., Barnett, D., & Bruanwald, K., (1995)">Carlson, V., Cicchetti, D., Barnett, D., & Braunwald, K. (1995).Дезорганизираното приврзување е поврзано со голем број на проблеми во развојот вклучувајќи и симптоми на одвојување, како и симптоми на депресија, нетрпеливост и преправање. Cicchetti & V. Carlson (Eds), Child Maltreatment: Theory and research on the causes and consequences of child abuse and neglect (pp. 135-157). NY: Cambridge University Press.</ref><ref name="Cicchetti, D., Cummings, EM, Greengerg, MT, & Marvin, RS. (1990)">Cicchetti, D., Cummings, E.M., Greenberg, M.T., & Marvin, R.S. (1990). An organizational perspective on attachment beyond infancy. In M. Greenberg, D. Cicchetti, & M. Cummings (Eds), Attachment in the Preschool Years (pp. 3-50). Chicago: University of Chicago Press.</ref> Таквите деца можат да развијат дезорганизирана приврзаност. Истражувањата на Чичети и неговите соработници (1990, 1995) откриле дека 80% од злоупотребуваните и малтретирани деца во нивното истражување пројавиле знаци на дезорганизирано приврзување. === Развој === Низ годините се развила значајна дебата за тоа дали личноста и психичкиот развој на посвоените деца се различни од оние на децата кои не се посвоени. И покрај тоа што одговорот сè уште не е јасен, истражувачи од Универзитетот Минесота кои проучувале адолесценти посвоени на многу мала возраст откриле дека кај посвоениците е двапати поверојатно да се појави нпослушно однесување како и синдром на недостиг на концентрација или синдром на хиперактивност (кои општо се јавуваат кај 8% од популацијата).<ref>Kaplan, Arline, [http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1367897] Psychiatric Times],јануари 26, 2009</ref> Истражувачите од Посвојувачкиот проект Колорадо ги проучувале генетските влијанија врз развојот на посвоените деца и заклучиле дека когнитивните способности на посвоените ги одразуваат способностите на нивните посвојувачи во раното детство, но покажуваат мала сличност во адолесценцијата кога почнуваат да личат на нивните биолошки родители и тоа до истата мерка како и нивните непосвоени врсници.<ref>Plomin, R., Fulker, D.W., Corley, R., & DeFries, J.C. (1997). Nature, nurture, and cognitive development from 1-16 years: A parent-offspring adoption study. Psychological Science, 8, 442-447.</ref> == Реформи и трендови на повторно обединување == [[Податотека:OpenRecords2.png‎|thumb|right|upright|Отворени напори за правата, клучна платформа на реформата за посвојувањето во модерно време.]] Начините на посвојување претрпеле значајни промени во последните сто години, при што секое ново движење е означено како реформа.<ref>Проект за историјата на посвојувањето,[http://darkwing.uoregon.edu/~adoption/topics/adoptionhistbrief.htm Topic History in Brief]</ref> Почнувајќи од 1970-тите напорите да се подобри посвојувањето биле поврзувани со отворање на досиејата и поттикнување на зачувување на семејството. Овие идеи се родиле од претпоставките дека тајноста која е дел од современото посвојување може да влијае врз процесот на создавање [[идентитет]]<ref name="primal-page.com">[http://primal-page.com/verrier.htm Book Review: The Primal Wound by Nancy N. Verrier<!--Bot-generated title-->]</ref><ref>Miles, 2003: Дали посвојувањето има влијание врз формирањето на идентитет кај адолесцентот? Available: http://www.cs.brown.edu/~jadrian/docs/papers/old/20030212%20Miles%20-%20Adoptive%20Identity.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080216051039/http://www.cs.brown.edu/~jadrian/docs/papers/old/20030212%20Miles%20-%20Adoptive%20Identity.pdf |date=2008-02-16 }} Retrieved: 30 Јан, 2008</ref> кај детето, може да создаде забуни во однос на потеклото и воопшто не е корисна при одредувањето на медицинската историја. '''Зачувување на семејството''': Откако грижите за нелегитимноста почнале да бледнеат во раните 1970-ти агенциите за социјална грижа почнале да нагласуваат дека доколку е можно мајките не треба да се одделуваат од децата.<ref>Проект за историјата на посвојувањето (Универзитетот во Орегон), [http://darkwing.uoregon.edu/~adoption/topics/illegitimacy.htm Наслов Илегитимност]</ref>. Во Америка ова е јасно илустрирано преку промената во политиката на Домот за најденчиња во Њујорк кој е една од најстарите институции за посвојување во САД и е установата која била прва што ги запечатила досиејата на посвоените деца. Оваа организација воспоставила три нови принципи вклучувајќи и “спречување на сместување деца...” што го одразило верувањето дека на децата би им било подобро доколку останат во своите семејства и заедници, што претставува огромна промена во начинот на работа која останала насила до денес.<ref>Martin Gottlieb, The Foundling, 2001, pg. 105-106</ref> '''Отворање на досиејата''': Бројот на движењата кои се бореле за отворање на досиејата за посвојување се зголемил со прифаќањето на [[нелегитимност]]а. Во САД, Флоренс Фишер го започнал Движењето за слобода на посвоениците во 1971 нарекувајќи ги запечатените досиеја “навреда за човековото достоинство”,<ref>Проект за историјата на псовојувањето [http://darkwing.uoregon.edu/~adoption/topics/confidentiality.htm Topic Confidentiality]</ref> додека во 1975 Ема Меј Виларди го создала првиот регистер со заедничка согласност-Меѓународниот Саундекс регистер за повторно обединување кој им дозволувал на оние кои биле разделени со посвојување повторно да стапат во контакт.<ref>Bastard Nation, [http://www.bastards.org/bb/4.Reform.html The Basic Bastard] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091013160324/http://www.bastards.org/bb/4.Reform.html |date=2009-10-13 }}</ref> Слични идеи се појавиле секаде во светот. Во 1975, Англија и Велс ги отвориле досиејата поради морални принципи.<ref>R. Rushbrooke, The proportion of adoptees who have received their birth records in England and Wales, Population Trends, лето 2001, ст. 26-34.”</ref> Во подоцнежните години се развиле повеќе милитантни организации како [[Нација на вонбрачни деца]] (основана во 1996), повеќе групи кои помогнале да се отворат досиејата за посвоените деца во Алабама, Делавер, Њу Хемпшир, Орегон, Тенеси и Мејн.<ref>USA Today, [http://www.usatoday.com/printedition/news/20080213/1a_adoptionxx.art.htm As adoptees seek roots, states unsealing records], 2/13/2008.”</ref><ref>Bastard Nation, [http://www.bastards.org/activism/local/nh/ BASTARD NATION - New Hampshire] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509060031/http://www.bastards.org/activism/local/nh/ |date=2008-05-09 }}</ref>. Истовремено, групи како Потекло САД (основана 1997) почнале активно да пропагираат за зачувување на семејството и правата на мајките.<ref>Origins USA position papers Available: http://originsusa.memberlodge.org/Default.aspx?pageId=24588 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070912150651/http://originsusa.memberlodge.org/Default.aspx?pageId=24588 |date=2007-09-12 }} Accessed: 27 април 2008.</ref> Интелектуалниот тон на овие скорешни реформаторски движења бил под влијание на објавувањето на книгата Првата рана од [[Ненси Вериер]]. Оваа книга е опишана како “опустошеноста што ја чувствува детето поради одделувањето од неговата биолошка мајка. Длабокото и постојано чувство на напуштеност што посвоеното бебе го чувствува по посвојувањето може да биде присутно во текот на целиот негов живот”. === Повторно соединување === [[Податотека:AdopteeReunion.jpg|thumb|left|Фотографија од соединувањето на посвоената Лесли Латроп и нејзината мајка]] Обидите за сумирање на потрагата на посвоените лица по своите вистински семејства е залудна затоа што истражувањата покажуваат големи варијации.<ref>Schechter and Bertocci, “Знаќењето на истрагата” in Brodzinsky and Schechter, Психологија на посвојувањето,” 1990, ст. 67</ref> Делумно, проблемот потекнува од малиот број на посвоени што го отежнува или иневозможува анкетирањето по случаен избор. И покрај тоа, податоци за бројот на посвоени лица кои ги сакале да стапат во контакт со своите биолошки семејства може да се добијат од Англија и Велс кои ги отвориле досиејата на посвоените во 1975. Бирото за национална статистика на Велика Британија пресметало дека 33% од сите посвоени лица со тек на време ќе ги побараат своите оригинални документи, што ги надминува првичните претпоставки од 1975 кога се сметало дека само мал дел од посвоените ќе побараат да ги видат своите документи. Сепак, овие пресметки не ја покажуваат вистинската бројка, бидејќи денес многу посвоени можат да добијат пристап до своите податоци на други начини.<ref>R. Rushbrooke, The proportion of adoptees who have received their birth records in England and Wales, Population Trends (104), UK Office for National Statistics, Лето 2001, страна 26-34</ref> Литературата користена при истражувањето посочува дека посвоените лица даваат четири за повторно соединување со семејството: сакаат покомплетен приказ на нивната генеалогија, љубопитни се за причините што довеле до нивно зачнување, раѓање и напуштање, сакаат да им пренесат информации на своите деца, и имаат потреба од детално биолошко минато, вклучувајќи ја овде и медицинската историја. Сепак, се претпоставува дека дадените причини се нецелосно објаснети: иако ваквите информации на посвоените лица можат да им бидат дадени и од трето лице, тие сепак бараат средба со биолошки роднини.<ref>http://www.jstor.org/pss/353920 K. March, Journal of Marriage and the Family 57 август 1995: ст. 653-660</ref> Се смета дека желбата за повторна средба е поврзана со интеракцијата што посвоениот ја има со заедницата и неговата прифатеност во заедницата. Внатрешно фокусираните теории сметаат дека некои посвоени лица имаат проблем во себеостварувањето што им создава пречки да формираат постојан идентитет. Повторната средба со семејството им помага да го надоместат недостатокот на себепознание.<ref>http://digitalcommons.mcmaster.ca/dissertations/AAINN60675/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101210034612/http://digitalcommons.mcmaster.ca/dissertations/AAINN60675/ |date=2010-12-10 }} K. March, “The stranger who bore me: A</ref><ref>http://www.jstor.org/pss/353920 K. March, Journal of Marriage and the Family 57 август 1995: ст.653-660.</ref> Надворешно фокусираните теории, спротивно од ова, сметаат дека поврорната средба претставува начин за посвоените да го надминат белегот на општеството. Оваа теорија прв ја поставил Гофман и таа има четири дела: посвоените сметаат дека недостатокот на биолошка врска го издвојува семејството што ги посвоило од останатите, ова сфаќање е поткрепено од искуствата кога лица што пораснале во биолошкото семејство тврдат дека врската помеѓу посвојувачот и посвоениот е послаба отколку крвната врска, заедно, овие два фактора придонесуваат кај некои посвоени лица да се јави чувство за исклученост од општеството, и овие посвоени лица реагираат така што бараат крвна врска што ќе го потврди нивното членство во заедницата. Важно е да се забележи дека, барем надворешно фокусираната теорија за повторно соединување смета дека посвоените лица можат да бидат среќни и добро прилагодени во своите посвоени семејства, но сепак да бараат повторна средба со своите вистински семејства за да ги отстранат жиговите од општеството.<ref>http://www.jstor.org/pss/353920 K. March, Journal of Marriage and the Family 57 август 1995: ст. 653-660.</ref> Некои посвоени ја одбиваат идејата за повторна средба. Што е тоа што ги оддвојува посвоените кои ги бараат своите семејства од оние кои не сакаат да ги бараат сѐ уште не е познато. Една статија го сумира истражувањето велејќи “...обидите да се направи разлика помеѓу оние што ги бараат семејствата и оние што не го прават тоа се исто толку генерализирачки колку и обидите да се поткрепат...разликите помеѓу посвоените деца и оние кои живеат со вистинските семејства”."<ref>Schechter and Bertocci, “Значењето на истрагата” in Brodzinsky and Schechter, Психологија на посвојувањето,” 1990, стр. 70</ref> На кратко, повторните средби помеѓу децата и родителите можат да покренат многу прашања помеѓу нив. И покрај тоа, најголемиот број резултати од повторните средби е позитивен. Во најголемото истражување до денес (засновано на одговорите на 1007 посвоени лица и нивните вистински родители) 90% одговориле дека средбата била корисно искуство. Ова сепак не подразбира дека се создала понатамошна врска помеѓу родителот и детето, ниту пак дека тоа била целта на средбата.<ref>R. Sullivan and E. Lathrop, “Openness in adoption: retrospective lessons and prospective choices,” Children and Youth Services Review, четврто издание, април 2004.</ref> === Третман на Абориџинските култури === Реформите и напорите за зачувување семејството исто така често се поврзуваат со постојаната погрешна употреба на посвојувањето во абориџинските култури. Во некои случаи правата на родителите им биле одземени кога нивната етничка или културна група била прогласена за неспособна од управувачката влада. Историски гледано, [[Украдената генерација]] на [[Абориџини]]те во [[Австралија]] е пример за таквата политика, а ист е случајот и со [[Индијанците во Америка]] и [[Првите нации во Канада]]. Понатаму, невенчаните мајки во многу земји сѐ уште се (а ова порано важело за уште повеќе земји) под притисок од семејствата, религиозните тела или владите да ги остават своите деца за посвојување поради општественото жигосување на [[нелегитимност]]а. Овие практики од минатото станале социјални и политички жаришта во последните години и во многу случаи практиката е променета. Во САД на пример, од 1978 година насила е [[Законот за благосостојба на индијанските деца]] со кој им се дозволува на племето и семејството на детето да учествуваат во одлуките околу посвојувањето, при што предност се дава на посвојување во рамките на племето од кое потекнува детето.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nicwa.org/Indian_Child_Welfare_Act/ |title=National Indian Child Welfare Association: the Indian Child Welfare Act of 1978 (ICWA) |accessdate=2009-06-01 |archive-date=2013-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514175842/http://www.nicwa.org/Indian_Child_Welfare_Act/ |url-status=dead }}</ref> === Јазикот на посвојувањето === {{Главна|Јазикот на посвојувањето}} Јазикот што се користи во посвојувањето се менува и станува контроверзно прашање тесно поврзано со напорите за реформи. Контроверзијата се јавува околу некои термини што и покрај тоа што се наменети да бидат попривлечни или помалку навредливи за лицата дел од посвојувањето, можат истовремено да бидат навредливи за други лица. Оваа контроверзност ја илустрира проблематичната природа на посвојувањето, како и фактот дека создавањето нови зборови и фрази за да се објаснат историски социјални практики не ги менува чувствата и искуствата на оние што се дел од нив. Двете спротивни групи на зборови честопати се именуваат како: '''“Позитивен јазик на посвојувањето”''' и '''“Искрен јазик на посвојувањето”''' '''Позитивен јазик на посвојувањето''' Се смета дека социјалните работници на полето на посвојувањето, а пред сè Мариета Спенсер го создале и почнале со промоција на она што тие го нарекле “Позитивен јазик на посвојувањето” во средината на 70-тите.<ref>[http://www.perspectivespress.com/pjpal.html Позитивно зборување: Употребата на соодветен јазик на посвојувањето] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080624013827/http://www.perspectivespress.com/pjpal.html |date=2008-06-24 }}, By Patricia Irwin Johnston</ref> Изразите содржани во “Позитивен јазик на посвојувањето” вклучуваат “родена мајка” (да ги замени изразите “биолошка мајка” и “прва мајка”), “сместување” (како замена за “напуштање” и “предавање”) и ја ограничуваат употребата на зборовите “мајка” и “татко” само на родителите кои го посвоиле детето. Овој јазик го одразува гледиштето дека сите врски помеѓу детето и неговите претходни родители трајно и целосно се прекинуваат откако посвојувањето законски ќе се комплетира, и дека “сместувањето” на детето во системот за посвојување е одлука што мајката ја носи своеволно без никаков притисок од страна на надворешните околности и лица. '''Искрен јазик на посвојувањето''' “Искрениот јазик на посвојувањето” од друга страна, се однесува на изрази низ кои се одразува гледиштето дека: семејните врски (социјални, емотивни, психолошки или физички) што постоеле пред посвојувањето честопати продолжуваат да постојат и по него или да опстојуваат во некоја форма и покрај долгиот перод на оддвоеност, и дека мајките кои “доброволно ги предале своите деца на посвојување” (наспроти принудните одземања по судска наредба кои се за доброто на детето) ретко на тоа гледаат како на слободен избор, туку најчесто опишуваат ситуации во кои тие се немоќни, немаат средства и воопшто немаат избор.<ref>Logan, J. (1996). "Биолошките мајки и нивното ментално здравје, Непозната територија", ''British Journal of Social Work'', 26, 609-625.</ref><ref>Wells, S. (1993). "Што бараат биолошките мајки?", ''Посвојувањето и згрижувањето'', 17, 22-26.</ref> Исто така, според овој јазик терминот “родена мајка” е навредувачки затоа што наведува на мислење дека жената престанала да биде мајка по завршувањето на физичкиот чин на раѓање. Поддржувачите на овој јазик сметаат дека овој израз мајката ја третира како да е “одгледувач” или “инкубатор”.<ref>[http://foundandlostsupport.com/birthmothermeansbreeder.html "Why Birthmother Means Breeder,"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080706174005/http://www.foundandlostsupport.com/birthmothermeansbreeder.html |date=2008-07-06 }} by Diane Turski</ref>.Во овој јазик се вклучени изразите кои се употребувале пред создавањето на “позитивниот јазик на посвојувањето” како што се “биолошка мајка”, “прва мајка”, и “даден на посвојување”. == Културни варијации во посвојувањето == {{Главна|Културни варијации во посвојувањето}} Ставовите и законите што се однесуваат на посвојувањето многу варираат. И покрај тоа што во сите култури постои начин децата чии родители не се способни сами да ги одгледаат да бидат пораснати од некој друг, не сите култури го имаат концептот на посвојување т.е однесувањето спрема посвоените деца како еднакви на биолошкките деца на посвојувачите. На пример во Египет, и според муслиманскиот закон посвојувањето е нелегално.<ref>Tim Lister and Mary Rogers, "Egypt says adoptive moms were human smugglers," [http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/03/23/egypt.adoption.trial/index.html?eref=rss_world#cnnSTCText CNN], 23 март 2009,</ref> == Поврзано == {{col-begin}} {{col-break}} * [[:Категорија:Посвоени]] * [[Домашна студија за посвојувањето]] * [[Посвојување од страна на хомосексуалци]] * [[Посвојување од страна на познатите]] * [[Синдром на посвојување кај децата]] * [[Посвојување во Стар Рим]] * [[Посвојување во Исламот]] * [[Посвојување во САД]] * [[Здружение за посвојување]] * [[Благосостојбата на детето]] {{col-break}} * [[Прекин на посвојувањето)|Прекин]] * [[Влијанието на посвојувањето врз биолошките мајки]] * [[Семејство]] * [[Згрижување]] * [[Генетска сексуална атракција]] * [[Илегитимност]] * [[Меѓународно посвојување]] * [[Јазик на посвојувањето]] * [[Возот на сирачиња]] * [[Напуштање од родителите]] * [[Информативен акт на посвјување]] (САД) {{col-end}} == Наводи == {{наводи|2}} == Корисна литература == * Rosenberg, Elinor B., [http://books.google.com/books?id=Cu90JIcPIqQC&printsec=frontcover ''The Adoption Life Cycle : the children and their families through the years''], New York : Free Press ; Toronto : Maxwell Macmillan Canada ; New York : Maxwell Macmillan International, 1992. ISBN 0-02-927055-3. == Надворешни врски == * [http://www.ringeraja.mk/forum/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D1%98%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5_%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5/m_50/tm.htm Посвојување на дете] * [http://www.ringeraja.mk/forum/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D1%98%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5!/m_3702/tm.htm Информации за посвојување] * {{dmoz|Дома/Семејство/Посвојување/|Посвојување}} {{Избрана}} [[Категорија:Посвојување| ]] [[Категорија:Семејно право]] ev9ljlom8xnqhvsw58xey18qvqodid0 Плазма 0 126956 5575162 5510032 2026-06-11T01:51:06Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575162 wikitext text/x-wiki {{infobox | title = Плазма | data1 = {{nowrap|[[Податотека:Lightning3.jpg|217px]] [[Податотека:NeTube.jpg|183px]]}} | data2 = {{nowrap|[[Податотека:Plasma-lamp 2.jpg|159px]] [[Податотека:Space Shuttle Atlantis in the sky on July 21, 2011, to its final landing.jpg|241px]]}} | data3 = Горен ред: заедно [[молња]]та и електричните искри се секојдневен пример од феноменот создаден од плазма.Неонски светла може попрецизно да се наречат „плазмени светла“, затоа што светлината потекнува од плазмата во внатрешноста. Долен ред: Плазмена лампа, со која се објаснуваат некои посложени плазмени појави, вклучувајќи ја и ''[[Плазма#Филаментација|филаментацијата]]''. Боите се резултат од релаксацијата на електроните од возбудена состојба до пониска енергетска состојба откако тие се рекомбинирале со јони. Овие процеси емитуваат светлина во [[спектар]] карактеристичен за гасот кој е возбуден. Втората слика е од плазмена трага од вселенскиот шатл „Атлантис“ за време на повторното влегување во [[Земјина атмосфера|Земјината атмосфера]], видена од [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]]. }} '''Плазма''' ([[Грчки јазик|грчки]]: ''πλάσμα'', „нешто оформено“<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dpla%2Fsma πλάσμα], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref>) — една од [[агрегатна состојба#Четири основни состојби|четирите основни агрегатни состојби]], другите се [[цврста агрегатна состојба|цврста]], [[течност|течна]] и [[гас]]овита. Плазмата има својства различни од оние во другите состојби. Плазмата може да биде создадена со загревање гас или подложување на гасот на силно електромагнетно поле нанесена со [[ласер]] или [[Микробранови|микробранов]] генератор.Ова го намалува или го зголемува бројот од [[електрон]]и, создавајќи позитивни или негативни полнежи,честички наречени [[јон]]и,<ref>{{Наведено списание |last1=Luo |first1=Q-Z|last2=D'Angelo|first2=N|last3=Merlino|first3=R. L.| date=1998|title=Shock formation in a negative ion plasma|journal= |volume=5|issue=8|publisher=Department of Physics and Astronomy| url=http://www.physics.uiowa.edu/~rmerlino/nishocks.pdf|accessdate=2011-11-20}}</ref> придружена со дисоцијација од [[ковалентна врска|ковалентни врски]], ако е присутна.<ref name="Sturrock" /> Присуството на значаен број на носители на електрицитет ја прават плазмата [[Електрична отпорност|електрично отпорна]] така што реагира силно на [[Електромагнетно поле|електромагнетни полиња]]. Како и гасот, плазмата нема дефинирана форма или дефиниран волумен освен ако е затворена во сад.За разлика од гасот, под влијание на магнетно поле, може да формира структура како филаменти, зраци и двојни слоеви. Плазмата е најбогата форма од нормална материја во [[универзум]]от (од формите кои се докажани дека постојат, побогатата темна материја е хипотетичка и може а и не може да биде објаснета од нормална материја),повеќето кои се во ретките меѓугалактички региони, особено интеркластер медиум, и во [[ѕвезда|ѕвездите]], вклучувајќи го и [[Сонцето]].<ref>{{Наведена мрежна страница | title = Ionization and Plasmas | publisher = The University of Tennessee, Knoxville Department of Physics and Astronomy | url = http://csep10.phys.utk.edu/astr162/lect/light/ionization.html}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | title = How Lightning Works | publisher = HowStuffWorks| url = http://science.howstuffworks.com/nature/natural-disasters/lightning2.htm}}</ref> Чест облик на плазма на Земјата се неонските знаци. Најмногу се дознало за плазмата преку истражувањето на контролирано [[јадрено соединување]] и фузиона енергија, чија основа за постоењето е плазмата. == Својства и праметри == [[Податотека:plasma fountain.gif|thumb|200px|right|Уметничка претстава на Земјината [[плазмена фонтана]], покажувајќи кислород, хелиум и водородни јони кои се судираат во областите над половите на Земјата. Бледожолтата област прикажана горе на Северниот Пол претставува гас изгубен од Земјата во вселената, зелената област е [[Поларна светлина|поларната светлина]], каде плазмената енергијата се влева назад во атмосферата.<ref>Plasma fountain [http://pwg.gsfc.nasa.gov/istp/news/9812/solar1.html Source], press release: [http://pwg.gsfc.nasa.gov/istp/news/9812/solarwind.html Solar Wind Squeezes Some of Earth's Atmosphere into Space]</ref>]] === Дефиниција === Плазмата е електронеутрална средина од несврзани позитивни и негативни честички (значи вкупниот полнеж на плазмата е приближно нула). Важно е дека и покрај тоа што тие се несврзани, овие честички не се ‘слободни’ во смисла на недејствување на сили. Кога полнежите се движат, тие создаваат електрични струи со магнетни полиња, и како резултат на тоа, тие се под влијание на нивните полиња. Ова го уредува нивното колктивно однесување при повеќе степени на слобода.<ref name="Sturrock">{{Наведена книга |title=Plasma Physics: An Introduction to the Theory of Astrophysical, Geophysical & Laboratory Plasmas |last=Sturrock |first=Peter A. |date=1994 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-44810-9}}</ref><ref>{{Наведена книга |title=The Framework of Plasma Physics |author=Hazeltine, R.D. |author2=Waelbroeck, F.L. |date=2004 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-7382-0047-7}} </ref> Дефиницијата може да има три критериуми:<ref name="Hazeltine">{{Наведена книга|author=Dendy, R. O. |title=Plasma Dynamics|url=https://books.google.com/?id=S1C6-4OBOeYC|publisher=Oxford University Press|date=1990|isbn=978-0-19-852041-2}}</ref><ref>{{Наведена книга|author=Hastings, Daniel|author2=Garrett, Henry|last-author-amp=yes |title=Spacecraft-Environment Interactions|isbn=978-0-521-47128-2|publisher=Cambridge University Press|date=2000}}</ref> # '''Апроксимација на плазмата''': наелектризираните честички мора да бидат блиску заедно така што секоја честичка влијае на многу блиски наелектризирани честички, наместо да заемодејствува само со најблиските честички (овие колективни ефекти се различна одлика на плазмата). Апроксимацијата на плазмата е важечка кога бројот на наелектризирани носители во сферата на влијание (наречена ''Дебиева сфера'' чиј полупречник е [[Дебиева проектирана должина]]) од единечните честички е повисока отколку од заедничкото колективно однесување од наелектризираните честички. Просечниот број од честички во Дебиевата сфера е даден од [[плазмениот параметар]], „Λ“ ( [[Грчки јазик|грчката]] буква [[Ламбда]]). # '''Масовно заемодејство''': Дебиевата проектирана должина (дефинирана погоре) е пократка кога е споредена со физичката големина на плазмата. Овој критериум значи дека групното заемодејство како дел од плазмата е позначајно отколку она од краевите на плазмата, каде граничните ефекти се поизразени. Кога овој критериум е задоволен, плазмата е речиси неутрална. # '''Честота на плазмата''': Честотата на плазмата електронот (мерена [[плазмена осцилација]] од електрони) е поголема споредена со елекронеутралните судирни честоти (мерење на честотата од судири помеѓу електрони и неутрални честички). Кога овој услов е исполнет, доминираат електростатичките заемодејства преку процесите од обичната гасна кинетика. === Опсег на параметри === Плазмените параметри можат да имаат вредности со различни големини, сепак својствата на плазмите со очигледно различни параметри може да биде многу слична (плазмено скалирање). Следнава табела ги разгледува конвенционалните атомски плазми и неегзотични појави како што се кварк-глуновите плазми: [[Податотека:Plasma scaling.svg|thumb|250px|'''Опсег на плазми'''. Густината расте градијално, температурата се зголемува кон десно. Слободните електрони во металот се сметаат за електронска плазма.<ref>{{Наведено списание|author=Peratt, A. L.|bibcode=1996Ap&SS.242...93P |title=Advances in Numerical Modeling of Astrophysical and Space Plasmas|date=1996|journal=Astrophysics and Space Science|volume=242|issue=1–2|pages=93–163|doi=10.1007/BF00645112}}</ref>]] {| class="wikitable" |+Типични опсези на плазмените параметри: редови на големина(OOM) |- !Одлики !Земни плазми !Космички плазми |- |'''Големина'''<br>m |10<sup>−6</sup> m (лабораториски плазми) до<br>10<sup>2</sup> m (молња) (~8 OOM) |10<sup>−6</sup> m (оклоп на вселенски летала) до<br>10<sup>25</sup> m (меѓугалактичка маглина) (~31 OOM) |- |'''Животен век'''<br>s |10<sup>−12</sup> s (ласерски добиена плазма) до<br>10<sup>7</sup> s (флуоросцентни светла) (~19 OOM) |10<sup>1</sup> s (сончеви ракети) до<br>10<sup>17</sup> s (меѓугалактичка плазма) (~16 OOM) |- |'''Густина'''<br> во честички на <br>м<sup>3</sup> |10<sup>7</sup> m<sup>−3</sup> to<br>10<sup>32</sup> m<sup>−3</sup> (инертно ограничена плазма) |1 m<sup>−3</sup> (меѓугалактички средина) до<br>10<sup>30</sup> m<sup>−3</sup> (ѕвездено јадро) |- |'''Температура'''<br>во К |~0 K (кристална не неутрална плазма<ref>See [http://sdphca.ucsd.edu/ The Nonneutral Plasma Group] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170718153228/http://sdphca.ucsd.edu/ |date=2017-07-18 }} at the University of California, San Diego</ref>)до<br>10<sup>8</sup> K (магнетно соединување на плазмата ) |10<sup>2</sup> K (аурори) до<br>10<sup>7</sup> K (сончево јадро) |- |'''Магнетни полиња'''<br>во T |10<sup>−4</sup> T (лабораториска плазма) до<br>10<sup>3</sup> T (пулсно-моќна плазма) |10<sup>−12</sup> T (меѓугалактичка средина) до<br>10<sup>11</sup> T (блиски неутронски ѕвезди) |} === Степен на јонизација === За да постои плазма, потребна е [[јонизација]]. Поимот „густина на плазма“ укажува на „електронска густина“, што е, бројот на слободни електрони во едниница волумен. [[Степенот на јонизација]] на плазмата е пропорционален на атомите што изгубиле или добиле електрони, и е зависен од температурата. Дури и делумно јонизиран гас во кој дури 1% од честичките се јонизирани може да има одлики на плазма (реакција на магнетните полиња и високата [[електрична отпорност]]). Степенот на јонизација, <math>\alpha</math>, е дефиниран како <math>\alpha = \frac{n_i}{n_i + n_n}</math>, каде <math>n_i</math> густината на јоните и <math>n_n</math> е густината на неутралните атоми. ''Електронската густина'' е поврзана преку просечната наелектризирана состојба<math>\langle Z\rangle</math> од јони преку <math>n_e = \langle Z\rangle n_i</math>, каде <math>n_e</math> е бројот на густината на електроните. === Температури === {{Поврзано|Нетоплинска плазма}} Температурата на плазмата најчесто е мерена во [[келвин]]и или [[електронволт]]и и е , неформално, мерка на топлинска кинетичка енергија по честичка. Многу високи температури се често потребни за одржување на јонизација, која е дефинирачка одлика на плазмата. Степенот од плазмената јонизација е определен од [[температура на електрони]] релативна на [[Јонизирачка енергија|јонизирачката енергија]] (послаба по нејзината густина), во врска наречена [[равенка Саха]] . На ниски температури, јоните и електроните се стремат да се рекомбинираат во состојба на врзани-атоми<ref name="Nicholson">{{Наведена книга |title=Introduction to Plasma Theory |last=Nicholson |first= Dwight R. |date=1983 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-09045-8}}</ref>—и плазмата евентуално ќе стане гас. Во повеќето случаи електроните се доволно блиску до [[топлинска рамнотежа|топлинската рамнотежа]] што нивната температура е релативно добро-дефинирана, дури кога има значајно отстапување од [[Макс-Болцманова распределба|Максвелианова]] енергија [[распределбена функција]], пример, поради [[Ултравиолетова светлина]], енергетските честички, или силните [[Електрично поле|електрични полиња]]. Бидејќи од големата разлика во масата,електроните доаѓаат до термодинамична рамнотежа помеѓу самите нив многу побрзо отколку што тие доаѓаат во рамнотежата со јони или неутрални атоми. Поради оваа причина, температурата на јонот може да биде многу различна од (често помала од) температурата на електронот. Ова е особено заедничко во слабо јонизираните технолошки плазми, каде јоните се често блиску до [[собна температура]]. === Топлински наспроти нетоплински плазми === Врз основа на релативните температури на електроните, јони и неутрони, плазмите се класификуваат како "топлински" или "нетоплински". Топлински плазми имаат електрони и цврсти честички на иста температура, тие се во топлинска рамнотежа меѓу себе. Нетоплински плазми од друга страна имаат јони и неутрони на многу пониска температура (понекогаш собна температура), при што електроните се многу "потопли" (<math>T_e \gg T_n</math>). Плазмата понекогаш се наведува дека е "топла" ако е приближно целосно јонизирана, или "ладна" ако само мал дел (пример 1%) од гасните молекули се јонизирани,но други дефинирања од терминот "топла плазма" и "ладна плазма" се чести. Дури и во "ладна" плазма, температурата на електронот е уште типично неколку илјади степени Целзиусови. Плазмите се користат во "плазмената технологија" ("технолошките плазми") се често ладни плазми во смисла дека само мал дел од гасните молекули се јонизирани. === Плазмен потенцијал === [[Податотека:Lightning over Oradea Romania 3.jpg|thumb|300px|right|[[Молња]] е пример на плазма присутна на површината на Земјата. Типично, молњата испразнува 30,000 ампери amperes во 100 милиони волти, емитира светлина, радио бранови, Х-зраци, па дури и гама-зраци.<ref>See [http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/rhessi_tgf.html Flashes in the Sky: Earth's Gamma-Ray Bursts Triggered by Lightning] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141010061504/http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/rhessi_tgf.html |date=2014-10-10 }}</ref> Температурата на плазмата во молњата Plasma temperatures може да пристапи {{convert|28000|K|C F|sigfig=2}} и електронската густина може да надмине 10<sup>24</sup> m<sup>−3</sup>.]] Со оглед дека плазмите се добри [[Електричен спроводник|електрични спроводници]], електричниот потенцијал игра важна улога.Потенцијалот постои како просечен во просторот помеѓу полните честички, независно од прашањето како може да биде мерен, е наречен "плазмен потенцијал", или "просторен потенцијал". Ако електрода се вметне во плазмата, нејзиниот потенцијал генерално ќе лежи под плазмениот потенцијак поради [[Дебиева обвивка]]. Добра електрична отпорност на плазмите ѓи прави нивните електрични полиња многу мали. Ова е резултат на важниот концепт на "квазинеутралност", која кажува дека густината од негативни полнежи е приближно еднаква до густината на позитивни полнежи преку долг волумен на плазмата (<math>n_e = \langle Z\rangle n_i</math>), но на скала од [[Дебиеава должина]] каде може да име нерамнотежа во полнежот. Во специјални случаи што ''[[двојни слоеви]]'' се формирани , одделувањето на полнежите може да биде продолжи некои десетици од Дебиевата должина. Магнетудата на потенцијалите и електичните полиња мора да биде одредена на начини различни од обично наоѓање на мрежна [[густина на полнење]]. Чест пример е да се претпостави дека електронитр ја задоволуваат Болцмановата релација: :<math>n_e \propto e^{e\Phi/k_BT_e}.</math> Разликувањето на оваа релација обезбедува средства да калкурира електрично поле од густина: :<math>\vec{E} = (k_BT_e/e)(\nabla n_e/n_e).</math> Можно е да се произведе плазма која не е квазинеутрална. Електронски зрак, пример, има само негативни полнежи. Густината на не неутрална плазма мора де биде многу ниска, или многу мала, поинаку ќе биде потрошена од одбивната [[електростатичка сила]]. Во [[астрофизика]]та плазмите, Дебиевата проекција превентира [[Електрично поле|електричните полиња]] директно да влијаат на плазмата од големи далечини, поголеми од Дебиевата должина. Сепак,постоењето на полни честички прави плазмата да генерира, под влијание на, [[Магнетно поле|магнетни полиња]]. Ова може и предизвикува екстремен комплекс на однесување, како генерирање на двојни слоеви на плазма, објект кој ги оделува полнежите преку неколку десетици Дебиеви должини. Динамичноста на плазмите интеракираат со надворешни и само-генерирани [[магнетно поле|магнетни полиња]] учени во академска дисциплина од [[магнетохидродинамика]]. === Магнетизам === Плазмата со магнетно поле доволно силно да влијае на движењето на полни честички се вика дека е магнетизирана. Заеднички квантитативен критериум е дека честичка просечно завршува најмалку едно спираловидно движење околу магнетното поле пред создавање на судирот <math>\omega_{\mathrm{ce}} / v_{\mathrm{coll}} > 1</math>, каде <math>\omega_{\mathrm{ce}}</math> е „гирочестота на електронот“ и <math>v_{\mathrm{coll}}</math> е "стапката на судирот на електронот". Чест е случајот електроните да бидат магнетизирани додека јоните не се . Магнетизираните плазми се ''[[Анизотропија|анизотропични]]'', што значи дека нивните својства во насока паралелна со магнетното поле се различни од оние нормални на него. Додека електичните полиња во плазмите се често мали поради високата спроводливост , електричното поле поврзано со плазмата што се движи во магнетно поле е дадено од <math>\mathbf{E} = -v\times\mathbf{B}</math> (каде <math>\mathbf{E}</math> е електрично поле,<math>\mathbf{v}</math> е брзината, <math>\mathbf{B}</math> е магнетното поле), и не засегнато од [[Дебиевиот штит]].<ref>Richard Fitzpatrick, ''Introduction to Plasma Physics'', [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node10.html Magnetized plasmas]</ref> === Споредба на плазмата и фазите на гасот === Плазмата често е наречена ''четврта состојба на материјата'' после цврста,течна и гасовита.<ref>Yaffa Eliezer, Shalom Eliezer, ''The Fourth State of Matter: An Introduction to the Physics of Plasma'', Publisher: Adam Hilger, 1989, ISBN 978-0-85274-164-1, 226 pages, page 5</ref><ref>{{Наведена книга|author=Bittencourt, J.A.|title=Fundamentals of Plasma Physics|publisher=Springer|date=2004|isbn=9780387209753|page=1|url=https://books.google.com/books?id=qCA64ys-5bUC&pg=PA1}}</ref> Различно од овие и други помалку енергетски [[агрегатна состојба|агрегатни состојби]].Иако е блиску поврзнана со фазата на гасот во која исто нема дефинирана форма или волумен, се разликува на повеќе начини, вклучувајќи ги следните : {| class="wikitable" |- ! Својство!! Гас !! Плазма |- ! [[Електрична отпорност]] | '''Многу ниска''': Воздухот е одличен изолатор сè додека се распаѓа во плазма во електрилно поле засилено повисоко од 30 киловолти по цантиметар<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hypertextbook.com/facts/2000/AliceHong.shtml|title=Dielectric Strength of Air|date=2000|first=Alice|last=Hong|work=The Physics Factbook}}</ref> | '''Обично многу висока''': За многу цели, отпорноста на плазмата може да биде третирана како бесконечна. |- ! Самостојно дејствувачки видови | '''Еден''': Сите гасни честички се однесуваат на сличен начин, под влијание на [[гравитација]]та и [[судирите]] еден со друг . | '''Два или три''': [[Електрон]]и, [[јон]]и, [[протон]]и и [[неутрон]]и може да бидат истакнати од знакот и вредност на нивниот [[Електричен набој|полнеж]] така што тие се однесуваат независно во многу околности ,со различни дел брзини и температури, дозволувајќи феноменон како нови типови од [[плазма бранови|бранови]] и [[нестабилност]]и. |- ! Брзина на распределба | '''[[Макс-Болцманова распределба|Максвелианова]]''': Судирите често водат до Максвелианова брзина на распределба од сите гасовити честички , со многу малку релативно брзи честички. | '''Често не-Максвелианова''': Судирите на интеракции се често слаби во топли плазми и надворешната сила може да ја однесе плазмата далеку од локална рамнотежа и да води до значајна популација од невообичаено брзи честички. |- ! Интеракции | '''Бинарни''': Судири на две честички се правило, Two-particle collisions are the rule, судири на три тела се екстремно ретки. | '''Колективно''': Бранови, или организирано движење на плазмата,се многу важни бидејќи честичките може да комуницираат на долги опсези преку електрични и магнетни сили . |} == Заеднички плазми == Плазмите се далеку најчестата [[фаза на обичната материја]] во универзумот, и по масата и по волуменот.<ref>It is often stated that more than 99% of the material in the visible universe is plasma. See, for example, {{Наведена книга|author=Gurnett, D. A.|author2=Bhattacharjee, A.|last-author-amp=yes |title=Introduction to Plasma Physics: With Space and Laboratory Applications|date=2005|url=https://books.google.com/?id=VcueZlunrbcC&pg=PA2|page=2|isbn=978-0-521-36483-6|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK}} and {{Наведена книга|author=Scherer, K|author2=Fichtner, H|author3=Heber, B|last-author-amp=yes |title=Space Weather: The Physics Behind a Slogan|date=2005|url=https://books.google.com/?id=irHgIUtLi0gC&pg=PA138|page=138|isbn=978-3-540-22907-0|publisher=Springer|location=Berlin}}.</ref> Во суштина, сите видливи светла од вселената доаѓаат од ѕвездите, кои се плазми со температура такви што тие зрачат силно во видливи брановидолжини. Повеќето од обичните (или [[барион]]ова) материја во универзумот, сепак, најдено е во [[меѓугалактичка средина]] ,која е исто така плазма, но многу потопла, па затоа зрачи првично како Х-зраци. Во 1937, [[Ханес Алфвен]] расправал дека ако плазмата се вовлече во универзумот, тогаш ќе може да носи електрични струи способни да генерираат галактички магнетни полиња.<ref>{{Наведено списание | last1 = Alfvén | first1 = Hannes | date = 1937 | title = Cosmic Radiation as an Intra-galactic Phenomenon | url = | journal = Arkiv för Matematik, Astronomi och Fysik | volume = 25B | issue = | page = 29 }}</ref> По добивањето на Нобелова награда, нагласил дека: <blockquote>Со цел да се разбере феноменот во одредени плазмични региони, потребно е да се означат не само магнетното туку и електричното поле и електричните струи. Вселената е полна со мрежа од струи кои пренесуваат енергија и интензитет преку големи или многу големи далечини. Струите се често притиснати до нишкасти или површински струи. Последново е најверојатно да даде простор, исто и меѓуѕвезден и меѓугалактички простор, мобилна структура.<ref>{{Наведено списание | last = Hannes | first = A | url = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1990ITPS...18....5A&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=42ca922c9c32555 | title = Cosmology in the Plasma Universe: An Introductory Exposition | date =1990 | journal = IEEE Transactions on Plasma Science | issn = 0093-3813 | volume = 18 | pages = 5–10|bibcode = 1990ITPS...18....5P |doi = 10.1109/27.45495 }}</ref></blockquote> По контраст сегашните научни консензуси се околу 96% од вкупната енергетска густина во универзумот не е плазма или некога друга форма на обична материја, туку комбинација од [[ладна темна материја]] и [[темна енергија]]. Нашето Сонце, и сите [[ѕвезди]] , се создадени од плазма, многу од [[Межугалактичкиот простор]] е исполнет со плазма, иако и многу редок, и [[Меѓугалактичкиот простор]] исто. Дури и [[Црна дупка|црните дупки]], кои не се директно видливи , се смета дека се исполнети со растечка јонизирачка материја (плазма),<ref>Mészáros, Péter (2010) ''The High Energy Universe: Ultra-High Energy Events in Astrophysics and Cosmology'', Publisher Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-51700-3, [https://books.google.com/books?id=NXvE_zQX5kAC&lpg=PA99&dq=%22Black%20hole%22%20plasma%20acreting&pg=PA99 p. 99].</ref> и тие се поврзани со [[релативистички млаз]] од светлечки исфрлена плазма,<ref>Raine, Derek J. and Thomas, Edwin George (2010) ''Black Holes: An Introduction'', Publisher: Imperial College Press, ISBN 978-1-84816-382-9, [https://books.google.com/books?id=O3puAMw5U3UC&lpg=PA160 p. 160]</ref> како [[Месје 87]] што се протега 5,000 светлосни години.<ref>Nemiroff, Robert and Bonnell, Jerry (11 December 2004) [http://apod.nasa.gov/apod/ap041211.html Astronomy Picture of the Day], nasa.gov</ref> Во нашиот сончев Систем, [[меѓупланетарен простор]] е исполнет со плазмата на [[Сончев ветар]] што се протега од Сонцето до [[Хелиосфера#Хелиопауза|хелиопауза]]. Сепак,густината на обичната материја е многу повисока отлолку просечната и многу висока отколку онаа на темната материја или темната енергија. Планетата [[Јупитер]] се смета за највеќе од ''не''-плазмична во орбитата на [[Плутон]] (околу 0.1% по маса , или 10<sup>−15</sup>% по волумен ). Прашина и мали зрна во плазмата исто ќе стекнат негативен полнеж , за тие да можат во ред да делуваат како многу тешки негативни јони компоненти на плазмата. {{среди}} {| class="wikitable" |+ Заеднички форми на плазмата |- ! style="width: auto;"|Вештачки произведени ! style="width: auto;"|[[Земја (планета)|Земјени]] плазми ! style="width: auto;"|Вселенски и [[Астрофизика|астрофизички]] плазми |- style="vertical-align: top;" | * Оние пронајдени во [[плазма дисплеи]], вклучувајќи ТВ екрани. * Внатрешноста на [[флуоросцентни ламби]] (ниска енергија за осветлување), [[неонски знаци]]<ref>[http://ippex.pppl.gov/fusion/glossary.html IPPEX Glossary of Fusion Terms] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080308225731/http://ippex.pppl.gov/fusion/glossary.html |date=2008-03-08 }}. Ippex.pppl.gov. Посетено на 2011-11-19.</ref> * Рокетните издувни гасови и [[јонски погон]]и * Областа во предниот дел на [[вселенски летала|вселенските летала]], [[топлотниот штит]] за време на [[Атмосферското влегување]] во [[Земјина атмосфера|атмосферата]] * Внатрешноста на коронално празнење [[озон]] генератор * Истражувања на [[енергија на јадрено соединување]] * [[Електричен лак|Електричниот лак]] во [[лак светилка]], лак [[заварување]] или [[плазмичен фаќел]] * Плазмична топка (понекогаш наречена плазма сфера или [[плазма свет]]) * Лакови произведени од [[Тесла трансформатори]]те (резонантен воздух јадро трансформатор или дисруптор намотка што произведува лакови слични на тие од молњата, но со [[наизменична струја]] наместо од [[статичен електрицитет]]) * Плазмите користени во [[плуспроводнички уред за ирзаботка]] вклучувајќи [[рективно-јонски гравирања]], [[прскање]], [[Плазмично површинско чистење]] и [[таложење на плазма-зајакната хемиска пареа]] * [[Ласер]]ски-произведени плазми (ЛПП), пронајдена кога високо моќни ласери found when high power lasers интерактираат со материјали . * [[Индуктивно двојни плазми]] (ИДП), формирани типично во [[аргон]] гас за оптичка емисија [[спектроскопија]] или [[масена спектрометрија]] * Магнетно индуцирани плазми (МИП), типично произведени со користење на микробранови како резинантно спојувачки методи * [[Статички електрични искри]] | * [[Молња]] * [[Огнот на Света Елма]] * [[Горно-атмосферска молња]] (сини млазови) * [[Црвена самовила]] * [[Јоносфера]] * [[Плазмосфера]] * [[Поларни аурори]] * Некои [[пламен]]и<ref>"[http://www.plasmacoalition.org/plasma_writeups/flame.pdf Plasma and Flames&nbsp;– The Burning Question]", from the Coalition for Plasma Science, retrieved 8 November 2012</ref><ref>von Engel, A. and Cozens, J.R. (1976) "Flame Plasma" in ''Advances in electronics and electron physics'', L. L. Marton (ed.), Academic Press, ISBN 978-0-12-014520-1, [https://books.google.com/books?id=0Mndi2cCMuUC&lpg=PA99 p. 99]</ref> * [[Поларен ветар]], плазма фонтана | * [[Сонце]]то и друѓи [[Ѕвезда|ѕвезди]]<br />(плазмите загреани од [[јадрено соединување]]) * [[Сончев ветар]] * [[Меѓупланетарна средина]]<br />(просторот помеѓу планетите) * [[Меѓуѕвездената средина]]<br />(просторот помеѓу ѕвездените системи) * [[Меѓугалактичка средина]]<br />(просторот помеѓу галаксиите) * проточна цевка [[Ија (месечина)|Ија]]-[[Јупитер]] * [[Насобирачки диск]]ови * меѓуѕвездена [[маглина]] * [[Кометна јонска опашка]] |} == Комплаксен плазма феномен == Иако основните равенки владеејќи со плазмите се релативно едноставни, однесувањето на плазмата е извонредно разновидно и суптилно: појавата на непредвидливо однесување од едноставен модел е типична особина на [[комплексен систем]]. Такви системи лежат во некоја смисла на границата помеѓу наредено и растроено однесување и не можат типично да бидат опишани било едноставно, непречено, математички функции, или од чиста случајност. Спонтаните формации од интересните просторни функции на широк опсег на скала на должина е една манифестација на комплексноста на плазмата.Функциите се интересни, на пример, бидејќи тие се многу остри, наизменично просторни (растојанието помеѓу функциите е многу поголемо отколку самите функции), или имаат [[фрактални]] форми. Многу од овие функции биле први проучувани во лабораторија , и дури подоцна биле препознаени низ целиот универзум. Примери од комплексноста и комплексните структури во плазмите вклучуваат: === Филаментација === Жични структури,<ref>{{Наведено списание|author=Dickel, J. R.|bibcode=1990BAAS...22..832D |title=The Filaments in Supernova Remnants: Sheets, Strings, Ribbons, or?|date=1990|journal=Bulletin of the American Astronomical Society|volume= 22|page=832}}</ref> познати и како [[биркеландови стуи]], се видени во многу плазми, како [[плазмена лампа]], [[аурори]]те,<ref>{{Наведено списание | last1 = Grydeland | first1 = T. | doi = 10.1029/2002GL016362 | title = Interferometric observations of filamentary structures associated with plasma instability in the auroral ionosphere | journal = Geophysical Research Letters | volume = 30 | issue = 6 | year = 2003 | pmid = | pmc = }}</ref> [[молња]],<ref>{{Наведено списание | last1 = Moss | first1 = G. D. | last2 = Pasko | first2 = V. P. | last3 = Liu | first3 = N. | last4 = Veronis | first4 = G. | title = Monte Carlo model for analysis of thermal runaway electrons in streamer tips in transient luminous events and streamer zones of lightning leaders | doi = 10.1029/2005JA011350 | journal = Journal of Geophysical Research | volume = 111 | year = 2006 | pmid = | pmc = }}</ref> [[електричен лак|електрични лакови]], [[сончев блесок|сончеви блесоци]],<ref>{{Наведено списание|author=Doherty, Lowell R.|doi=10.1086/148107|title=Filamentary Structure in Solar Prominences|date=1965|journal=The Astrophysical Journal|volume=141|page=251|last2=Menzel|first2=Donald H.|bibcode=1965ApJ...141..251D}}</ref> и [[остатоци од супернова]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://seds.lpl.arizona.edu/messier/more/m001_hst.html |title=Hubble views the Crab Nebula M1: The Crab Nebula Filaments |accessdate=2016-03-27 |archive-date=2009-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091005084515/http://seds.lpl.arizona.edu/messier/more/m001_hst.html |url-status=bot: unknown }}. The University of Arizona</ref> Тие се понекогаш поврзани со поголеми тековни густини, и интеракцијата со магнетното поле може да формира структура како [[магнетно јаже]].<ref>{{Наведено списание | last1 = Zhang | first1 = Y. A. | last2 = Song | first2 = M. T. | last3 = Ji | first3 = H. S. | doi = 10.1016/S0275-1062(02)00095-4 | title = A rope-shaped solar filament and a IIIb flare | journal = Chinese Astronomy and Astrophysics | volume = 26 | issue = 4 | pages = 442 | year = 2002 | pmid = | pmc = }}</ref> Високо моќни бранови се распаѓаат на атмосферски притисок исто така води до формирање на филаментарни структури.<ref name="mwbrkdwn">{{Наведено списание | last1 = Boeuf | first1 = J. P. | last2 = Chaudhury | first2 = B. | last3 = Zhu | first3 = G. Q. | title = Theory and Modeling of Self-Organization and Propagation of Filamentary Plasma Arrays in Microwave Breakdown at Atmospheric Pressure | doi = 10.1103/PhysRevLett.104.015002 | journal = Physical Review Letters | volume = 104 | year = 2010 | pmid = | pmc = }}</ref> Филаментацијата исто така се однесува на само-фокусирањето на високо моќни ласерски пулс. На високи сили, нелинеарниот дел од показателот на прекршувањето станува важен и предизвикува повисок показател на прекршување во центарот на ласерскиот зрак, каде ласерот е посветол на краевите, предизвикувајќи повратна информација што го фокусира ласерот уште повеќе. Потесно фокусираниот ласер има повисок врв на осветлување (зрачење) што формира плазма. Плазмата има показател на прекршување помал од оној, што предизвикува дефокусирање на ласерскиот зрак. Интеракцијата на фокусираниот идекс на прекршување, и на дефокусираната плазма прави формацијата на долг филамент на плазма што може да биде [[Микрометар|микрометри]] во километри во должина.<ref>{{Наведено списание|author=Chin, S. L. |url=http://icpr.snu.ac.kr/resource/wop.pdf/J01/2006/049/S01/J012006049S010281.pdf|journal=Journal of the Korean Physical Society|volume=49|date=2006|page=281|title=Some Fundamental Concepts of Femtosecond Laser Filamentation}}</ref> Еден интересен аспект од филаментационо собраната плазма е релативно мала јонска густина поради дефокусираниот ефект на јонизирачките електрони.<ref>{{Наведено списание | last1 = Talebpour | first1 = A. | last2 = Abdel-Fattah | first2 = M. | last3 = Chin | first3 = S. L. | doi = 10.1016/S0030-4018(00)00903-2 | title = Focusing limits of intense ultrafast laser pulses in a high pressure gas: Road to new spectroscopic source | journal = Optics Communications | volume = 183 | issue = 5–6 | pages = 479 | year = 2000 | pmid = | pmc = }}</ref> === Шокови или двојни слоеви === Својствата на плазмата се менуваат брзо (во неколку [[Дебиеви должини]]) преку дводеимензионална состојба во присуство на (движечки) шок или (стационарен) [[двоен слој]]. Двојните слоеви инволвираат локализирани полнежи на поделба, што предизвикува висока потенцијална разлика преку слојот, што не генерира електрично поле надвор од слојот. Двојните слоеви одвојуваат соседни плазма региони со различни физички одлики, и се често пронајдени во тековните носачи на плазми. Тие ги забрзуваат и јоните и електроните. === Електрични полиња и струјни кола === Квазинеутралноста на плазмата бара плазма струите блиски до нив во електричните кола. Такви кола ги следат [[Кирхофови закони за струјното коло]] и поседуваат [[Електричен отпор|отпор]] и [[индуктивност]]. Овие кола мораат генерално да бидат тртирани како силен двоен систем, со однесување на секој плазма регион зависен од целото коло. Волку е силно спојувањето помеѓу елементите од системите, заедно со нелинеарните, кои може да водат до комплексно однесување. Електричните кола во плазмите чуваат индуктивна (магнетна) енергија, и треба колото да биде нарушено, на пример, од плазмена нестабилност, индуктивната енергија ќе биде ослободена како плазма, загреана и забрзана. Ова е често објаснување за заегреаноста што зазема место во [[ѕвездена корона|короната]]. Електричните кола, особено, магнетно-неврзано-поле електрични кола (кои се понекогаш генерирачки реферираат до "[[Биркеландови струи]]"), кои се исто набљудувани во Земјените аурири, и во плазмените филаменти. === Клеточна структура === Тесни состојби со остри надолнини можат да поделат региони со различни својства како магнетизирање, густина и температура, резултирајќи со клетични региони. Примерите вклучуваат [[магнетосфера]], [[хелиосфера]], и [[хелиосферска моментална состојба]]. [[Ханес Алфвен]] напишал: "Од космологиски поглед , најважно ново вселенско истражување откритие е веројатно клеточната структура на вселената. Како што е видено во секој регион во вселената е достапна до мерења на самото место, има голем број на 'клеточни ѕидови', состојби на електрични струи, кои ја делат вселената на прегради со различна магнетизација, температура, густина, итн."<ref>{{Наведена книга|author=Alfvén, Hannes |title=Cosmic Plasma|date=1981|department=section VI.13.1. Cellular Structure of Space|isbn=978-90-277-1151-9|publisher=Dordrecht}}</ref> === Критична јонизирачка брзина === [[Критичната јонизирачка брзина]] е релативна брзина помеѓу јонизирачка плазма и неутрален гас, над кој се одвива јонизирачки процес. Критичкиот јонизирачки процес е доста генериран механизам за претворањето на кинетичката енергија на брзо проследен гас во јонизиција и топлотна плазмена енргија. Критичкиот феномен е генерално типично комплексни системи, и можат да водат до остри просторни или временски функции. === Ултраладна плазма === Ултраладни плазми се создадени во [[магнето-оптичка замка]] (MOЗ) заробувајќи и заладувајќи неутрални [[атоми]], до температури од 1&nbsp;[[millikelvin|mK]] или помали, потоа со користени на друг [[ласер]] до [[јонизација]] атомите со давање еден од најодалечените електрони со доволно енергија да избегаат од електронската атракција од неговиот родител јон. Една предност на ултраладни плазми се нивните одлики и конфигурирачки првични услови, вклучувајќи нивната големина и електрична температура. Со прилагодување на брановата должина на јонизираниот ласер, кинетичката енергија на слободните електрони може да биде подесена ниско 0.1 K, лимит наместен од честотата на пропусниот опсег на ласерскиот пулс. Јоните ги наследуваат миликелвинските температури на неутралните атоми, но брзо се загреваат преку процесот познат како нарушувачко индуцирано загревање (НИЗ). Овој вид на не-рамнотежа илтраладна плазма еволуира брзо, и прикажува многу други интересни феномени.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=rHo6IbakG2kC&pg=PA190|pages=190–193|title=Plasma science: advancing knowledge in the national interest|author=National Research Council (U.S.). Plasma 2010 Committee|publisher=National Academies Press|date=2007|isbn=978-0-309-10943-7}}</ref> Еден од метастабилните состојби на силно неидеална плазма е [[Ридбергова материја]], која се формира преку кондензација на возбудени атоми. === Не-неутрална плазма === Силата и опсегот на електричните сили и добрата спроводливост на плазмите често обезбедуваат густината на позитивни и негативни полнежи во секои значителни региони се еднакви ("квазинеутрални"). Плазма со значаен вишок на полна густина, или, во екстремен случај, е компонирана од еден вид, е наречена [[не-неутрална плазма]]. Во таква плазма, електричните полиња играат доминантна улога. Примери се полните [[снопови од честички]], електронски облак во [[Пенингова замка]] и позиционирани плазми.<ref>{{Наведено списание | last1 = Greaves | first1 = R. G. | last2 = Tinkle | first2 = M. D. | last3 = Surko | first3 = C. M. | doi = 10.1063/1.870693 | title = Creation and uses of positron plasmas | journal = Physics of Plasmas | volume = 1 | issue = 5 | pages = 1439 | year = 1994 | pmid = | pmc = }}</ref> === Прашлива плазма/зрно плазма === [[Прашлива плазма]] содржи тенки полни честички на прашина (типично пронајдени во вселената). Прашинливите честички се здобиваат со високи полнежи и интерактираат еден со друг. Плазма што содржи поголеми честички е наречена зрно плазма. Под лабораториски услови, прашливите плазми се исто така наречени ''комплексни плазми''.<ref>{{Наведено списание |last=Morfill |first=G. E. |title= Complex plasmas: An interdisciplinary research field |journal=Review of Modern Physics |volume=81 |date=2009 |pages=1353–1404 |doi=10.1103/RevModPhys.81.1353|bibcode = 2009RvMP...81.1353M |first2=Alexei V. |last2=Ivlev |issue=4 }}</ref> === Непропустлива плазма === Непропустливата плазма е тип на топлинска плазма која делува како непропустлива цврста со почит до гасот или ладната плазма и може да биде физички наметната. Интеракцијата на ладен гас и топлотна плазма била кратко проучувана од група предводена од [[Ханес Алфвен]] во 1960 и 1970 за нејзината можна примена во изолација на [[Јадрено соединување|соединување]] плазмата од реактивните ѕидови.<ref>{{Наведено списание |last1=Alfvén |first1=H. |last2=Smårs |first2=E.|title= Gas-Insulation of a Hot Plasma |journal=Nature |volume=188 |date=1960 |pages=801–802 |doi=10.1038/188801a0|bibcode = 1960Natur.188..801A |issue=4753 }}</ref> Меѓутоа, подоцна било пронајдено дека надворешните [[магнетни полиња]] во оваа конфигурација можат да индуцираат [[своеобразни нестабилности]] во плазмата и последователно да водат до непредвидлива високо топлотна загуба на ѕидовите.<ref>{{Наведено списание |last1=Braams |first1=C.M. |title= Stability of Plasma Confined by a Cold-Gas Blanket |journal=Physical Review Letters |volume=17 |issue=9 |date=1966 |pages=470–471 |doi=10.1103/PhysRevLett.17.470|bibcode = 1966PhRvL..17..470B }}</ref> Во 2013, група на материјални научници пријавиле дека тие успешно генерирале стабилна непропустливa плазма со не [[магнетен затвор]] користејќи само ултрависока-притисок покривка на ладен гас. Додека спектроскопските податоци на одликите на плазмата биле тврдени да бидат тешки за да се добијат поради високиот притисок,пасивниот ефект на плазмата на [[синтеза]] на различни [[наноструктури]] чисто сугерираат на делотворното затворање. Тие исто покажуваат дека при одржување на непропустливоста за неколку десетици од секунда, проекцијата на [[јони]] во плазма-гасениот интерфејс ,оже да даде раст на силна секундарна состојба на загревање (позната како вискозно загревање) водејќи до различни кинетички реакции и формација на комплексните [[наноматеријали]].<ref>{{Наведено списание |last1=Yaghoubi |first1=A. |last2=Mélinon |first2=P.|title= Tunable synthesis and in situ growth of silicon-carbon mesostructures using impermeable plasma |journal=Scientific Reports |volume=3 |pages=1083 |date=2013 |doi=10.1038/srep01083|bibcode = 2013NatSR...3E1083Y |pmid=23330064 |pmc=3547321}}</ref> == Математички описи == [[Податотека:Magnetic rope.svg|thumb|Комплексните само-рестриктивни линии од магнетното поле и сегашните патишта во подреденото поле на [[Биркеландова струја]] што може да се развие во плазма .<ref>See [http://history.nasa.gov/SP-345/ch15.htm#250 Evolution of the Solar System]'', 1976''</ref>]] За целосен опис на состојбата на плазмата, ние треба да ѓи запишеме сите локации и брзини на честичките и да го опишеме електромагнетното поле во плазмената област. Сепак, не е генерално честичката или потребна да се задржи трага на сите честички во плазмата. Затоа, плазма физчарите најчесто користат помалку детални описи, од кои има два основни типа: === Течен модел === Течните модели опишуваат плазми во термини израмнени квантитети, како густина и просечна брзина околу секоја позиција(види [[Плазмени параметри]]). Еден обичен течен модел, [[магнетохидродинамика]], ја третира плазмата како една течност регулирана од комбинација на [[Максвелови равенки]] и [[Навје–Стоксови равенки]]. Многу генерален опис e [[два-течната плазма]] слика, каде јоните и електроните се опишани посебно. Течните модели се често прецизни кога се судираат е доволно висока да ја држи плазмената брзина на распределба блиску до [[Максвел–Болцманова распределба]]. Бидејќи течните модели често се опишуваат дека плазмата во термини на единствен проток на сигурна температура на секоја просторна локација, тие можат ниту да заробуваат брзина на просторни структури како зраци или [[двојни слоеви]], ниту решени ефекти на бранови-честички. === Кинетички модел === Кинетичките модели опишуваат дека честичката ина брзина на дистибуција функција на секоја точка во плазмата и затоа не треба да се смета на [[аксвел–Болцманова распределба]]. Кинетички опис често е неопходен за судир на плазми. Таму се два заеднички пристапи до кинетички опис на плазма. Еден е заснован на претставувачка распределбена фуинкција на мрежа на брзина и позиција. Другиот, познат како [[честичка-во-клетка]] (ЧВК) техника, вклучува кинетилка информација следејќи ја траекторијата на голем број на поединечни честички. Кинетичките модели се генерално повеќе пресметани интензивно отколку течниот модел. [[Власовата равенка]] може да биде користена за да се опише динамиката на системот од полни честички кои интерактираат со електромагнетно поле. Во магнетизирани плазми, [[гирокинетички]] пристап може значително да го намали компјутерското трошење на целосна кинетичка симулација. == Вештачки плазми == Повеќето од вештачките плазми се генерирани од примената на електрични и/или магнетни полиња преку гас. Плазмата генерирана во лабораториски поставувања и за индустриски цели може да биде генерално категоризирана од: * Типот на изворот на силата за генерирање на плазмата—ДЦ, РФ и микробранови * Притисокот со кој тие оперираат во-вакуумски притисок(< 10&nbsp;mTorr or 1 Pa), умерен притисок (~ 1&nbsp;Torr or 100 Pa), атмосферски притисок (760&nbsp;Torr or 100 kPa) * Степенот на јонизацијата во плазмата-целосно, делимно, или слабо јонизирана * Температурата на врските во плазмата-топлотна плазма(<math>T_e = T_i = T_{gas}</math>), не-топлотна или "ладна" плазма (<math>T_e \gg T_i = T_{gas}</math>) * Конфигурацијата на електродата користена во генерирање на плазмата * Магнетизацијата на честичките во магнетизираната-плазма (и јоните и електроните се заробени во [[Лармор орбити]] од магнетните полиња), делумно магнетизирани (електроните но не и јоните се заробени во магнетното поле), не-магнетизирани (магнетното поле е премногу слабо да зароби честички во орбитите но може да генерира [[Лоренцова сила|Лоренцови сили]]) === Генерирање на вештачка плазма === [[Податотека:Simple representation of a discharge tube - plasma.png|thumb]] [[Податотека:Plasma jacobs ladder.jpg|thumb|alt=Artificial plasma produced in air by a Jacob's Ladder|Вештачка плазма продуцирана во воздух од [[Скалите на Џејкоб]]]] Исто како и многуте употреби на плазмата, има неколку значење за нејзиното генерирање, сепак, еден принцип е заеднички за секој од нив: мора да биде енергетски влез што го продуцита и го одржува.<ref name="Hippler" /> За овој случај, плазмата е генерирана кога на [[електрична струја]] е нанесена преку [[диелектричен гас]] или течен (електричен [[не-проводен]] мстеријал) може да биде виден во сликата од десно, која покажува [[испразнета цевка]] како едноставен пример ([[еднонасочна струја]] користена во едноставноста). [[Потенцијална разлика|Потенцијалната разлика]] и последователното [[електрично поле]] влече сврзани електрони (негативни) кон [[анода]]та (позитивна електрода) додека [[катода]]та (негативната електрода) ѓи влечат јадрата.<ref name="Chen">{{Наведена книга |title=Plasma Physics and Controlled Fusion |last=Chen |first=Francis F. |date=1984 |publisher=Plenum Press |isbn=978-0-306-41332-2}}</ref> Додека [[напон]]от расте, сегашните напрегања на материјалот (од [[електрична поларизација]]) над неговиот [[диелектрична граница]] (наречена јачина) во фазата на [[електричен прекин]], означен од [[електрични искри]], каде материјалите се трансформираат од тоа да бидат [[изолатор]] во [[Електричен сспроводник|сспроводник]] (кога станува растечка [[јонизација]]). Основниот процес е [[Таунсендна лавина]], каде судирите помеѓу електроните и неутралните гасни атоми создаваат повеќе јони и електрони (како што може да биде видено на фигурата од десно. Првиот удар на електронот на атом резултира во еден јон и два електрони. Затоа, бројот на полни честички расте рапидно (во милиони) само "после некои 20 успешни поставувања на судири",<ref name="Leal-Quiros" /> во главно поради малото значење на слободен пат (просечнотот растојание на патувањето помеѓу судирите). ==== Електричен лак ==== [[Податотека:Cascade-process-of-ionization.svg|thumb|Каскада процес на јонизација. Електроните се ‘e−’, неутрални атоми ‘o’, и катјоните ‘+’.|left]] [[Податотека:Townsend Discharge.svg|thumbnail|300px|Лавина ефект помеѓу две електроди. Оригинална јонизирачки настан распуштање на еден електрон, и секој последователен судар се распушта далечен електрон, па два електрони постојат од секој судар: јонизираниот електрон и слободниот електрон.]] Со изобилство на тековната густина и јонизација, оваа форма на светлечки [[електричен лак]] (континуиран електрично празнење слично на [[молња]]) помеѓу електродите.{{#tag:ref|The material undergoes various ‘regimes’ or stages (e.g. saturation, breakdown, glow, transition and thermal arc) as the voltage is increased under the voltage-current relationship. The voltage rises to its maximum value in the saturation stage, and thereafter it undergoes fluctuations of the various stages; while the current progressively increases throughout.<ref name="Leal-Quiros">{{Наведено списание |author=Leal-Quirós, Edbertho |date=2004 |title=Plasma Processing of Municipal Solid Waste |journal= Brazilian Journal of Physics |volume=34 |issue=4B |page=1587 |bibcode = 2004BrJPh..34.1587L |doi=10.1590/S0103-97332004000800015}}</ref>|group="Note"}} [[Електричен отпор|Електричниот отпор]] заедно со континуираниот електричен лак создава [[Количество топлина|топлина]], која дисоцира повеќе гасни молекули и ѓи јонизира резултираните атоми (каде степенот на јонизација е детерминиран од температурата), и по редоследот: [[Цврста агрегатна состојба|цврста]]-[[молња]]-[[гас]]-плазма, гасот постепено се претвора во топлотна плазма.{{#tag:ref|Across literature, there appears to be no strict definition on where the boundary is between a gas and plasma. Nevertheless, it is enough to say that at 2,000&nbsp;°C the gas molecules become atomized, and ionized at 3,000&nbsp;°C and "in this state, [the] gas has a liquid like viscosity at atmospheric pressure and the free electric charges confer relatively high electrical conductivities that can approach those of metals."<ref name="Gomez" />|group="Note"}} Топлотна плазма е [[топлинска рамнотежа]], која е да се каже како температурата релативна хомогена преку тешките честички (атоми,молекули и јони) и електрони. Ова е бидејќи кога топлотни плазми се генерирани, [[електричната енергија]] е дадена на електроните, кои, поради нивната голема подвижност и голем број, се способни дисперзирани за рапидно и [[еластичен судир]] (без губење енергија) од цврстите честички.<ref name="Gomez" /><ref group="Note">Note that non-thermal, or non-equilibrium plasmas are not as ionized and have lower energy densities, and thus the temperature is not dispersed evenly among the particles, where some heavy ones remain ‘cold’.</ref> === Примери на индустриска/комерцијална плазма === Поради нивната прилично голема температура и густински опсег, плазмите наоѓаат придонеси во многу полиња на истражување, технологија и индустрија. На пример, во: индустриска и екстрактивна [[металургија]],<ref name="Gomez">{{Наведено списание | last1 = Gomez | first1 = E. | last2 = Rani | first2 = D. A. | last3 = Cheeseman | first3 = C. R. | last4 = Deegan | first4 = D. | last5 = Wise | first5 = M. | last6 = Boccaccini | first6 = A. R. | doi = 10.1016/j.jhazmat.2008.04.017 | title = Thermal plasma technology for the treatment of wastes: A critical review | journal = Journal of Hazardous Materials | volume = 161 | issue = 2–3 | pages = 614–626 | year = 2009 | pmid = 18499345| pmc = }}</ref> површински третмани како [[плазмено распрскување]] (премачкување), [[гравирање]] во микроелектроники,<ref name="NRC">{{Наведена книга |author= National Research Council |date=1991 |title=Plasma Processing of Materials : Scientific Opportunities and Technological Challenges |publisher=National Academies Press |isbn= 978-0-309-04597-1}}</ref> сечење на метал<ref name="Nemchinsky">{{Наведено списание | last1 = Nemchinsky | first1 = V. A. | last2 = Severance | first2 = W. S. | doi = 10.1088/0022-3727/39/22/R01 | title = What we know and what we do not know about plasma arc cutting | journal = Journal of Physics D: Applied Physics | volume = 39 | issue = 22 | pages = R423 | year = 2006 | pmid = | pmc = }}</ref> и [[заварување]]; исто како и секојдневното [[чистење на издувни возила]] и [[флуоросцентни]]/[[Електролуминисценција|лиминисцентни]] лампи,<ref name="Hippler">{{Наведена книга |editor=Hippler, R. |editor2=Kersten, H. |editor3=Schmidt, M. |editor4=Schoenbach, K.M. |date=2008 |title=Low Temperature Plasmas: Fundamentals, Technologies, and Techniques |department=Plasma Sources |publisher=Wiley-VCH |edition=2 |isbn=978-3-527-40673-9}}</ref> додека игра улога во [[надзвучен согорувачки мотор|надзвучни согорувачки мотори]] за [[воздушен инжинеринг]].<ref name="Peretich">{{Наведено списание |author=Peretich, M.A. |author2=O’Brien, W.F. |author3=Schetz, J.A. |date=2007 |title=Plasma torch power control for scramjet application |publisher=Virginia Space Grant Consortium |url=http://www.vsgc.odu.edu/src/SRC07/SRC07papers/Mark%20Peretich%20_%20PaperFinal%20Report.pdf |accessdate=12 April 2010 |archive-date=2010-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629193719/http://www.vsgc.odu.edu/src/SRC07/SRC07papers/Mark%20Peretich%20_%20PaperFinal%20Report.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== Празнења со низок притисок ==== * ''Плазми со [[сјајно празнење]]'': не-топлински олазми генерирани од нанесувањето на ДЦ или ниска честота РФ (<100&nbsp;kHz) електричното поле до празнината помеѓу двата метални електроди. Веројатно најзаедничка плазма; ова е тип на плазма генериран во рамките на [[флуоросцентрични светли]] цевки.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wfluor.html |title=The Fluorescent Lamp: A plasma you can use |author=Stern, David P. |accessdate=2010-05-19 |archive-date=2016-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528165410/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wfluor.html |url-status=dead }}</ref> * ''[[Способно споена плазма]] (CCП)'': слична на плазмата со сјајно празнење, но генерирана со висока честота РФ електрични полиња, типично [[ISM band|13.56&nbsp;MHz]]. Овие се разликуваат од сјајни оразнења во коишто обвивките се многу малку интензирани. Овие се широко користени во микрофабрикацијата и интегрирани кола за производство индустрии за плазма гравирање и плазма со зголемено хемиско таложење на пареа.<ref>{{Наведено списание |last1=Sobolewski |first1=M.A. |last2=Langan & Felker |first2=J.G. & B.S. |date=1997 |title=Electrical optimization of plasma-enhanced chemical vapor deposition chamber cleaning plasmas |publisher=Journal of Vacuum Science and Technology B |volume=16 |issue=1 |pages=173–182 |url=http://physics.nist.gov/MajResProj/rfcell/Publications/MAS_JVSTB16_1.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20090118212957/http://www.physics.nist.gov/MajResProj/rfcell/Publications/MAS_JVSTB16_1.pdf | archivedate=January 18, 2009}}</ref> * ''[[Каскаден лак на плазмен извор]]'': уред кој продуцира ниска температура (~1eV) високо густи плазми(ВГП). * ''[[Индуктивно споена плазма]] (ИCП)'': слично на ССП и со слични нанесувања но електродата се состои од намотка обвиткана околу комората каде плазмата е формирана.<ref>{{Наведено списание | last1 = Okumura | first1 = T. | doi = 10.1155/2010/164249 | title = Inductively Coupled Plasma Sources and Applications | journal = Physics Research International | volume = 2010 | pages = 1 | year = 2010 | pmid = | pmc = }}</ref> * ''[[Браново загреана плазма]]'': слично на ССП и ИСП во тоа што е типично РФ (или микробран). Примерите содржат [[хеликонско празнење]] и [[електронска циклотрон резонанција]] (ЕЦР).<ref>{{Наведена книга|title=Plasma Chemistry|date=2008|publisher=Cambridge University Press|page=229|url=https://books.google.com/books?id=ZzmtGEHCC9MC&pg=PA229#v=onepage&q&f=false|isbn=9781139471732}}</ref> ==== Атмосферски притисок ==== * ''[[Лак празнење]]:'' ова е високо моќно топлинско празнење на висока температура (~10,000 K). Може да биде генерирано користејќи вискозни снабдувачи на сили. Заедничко е користењето во [[Металургија|металургиските]] процеси. На пример, е користено во топење на минерали кои содржат Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> да продуцираат [[алуминиум]]. * ''[[Коронално празнење]]:'' ова е не-топлинско празнење генерирано од нанесувањето на висок напон до остра електрода. Заеднички е користена во [[озон]]ски генератори и преципатори на честичките. * ''[[Празнење на диелектрични бариери]] (ПДБ):'' ова е не-топлинско празнење генерирано од нанесувањето на висок напон преку мали простори каде во не-спроведлива обвивка спречува транзиција на плазма празнењето до празнењата на короната. Исто така е широко користена во мрежа третмани на фабриките.<ref>{{Наведено списание | last1 = Leroux | first1 = F. | last2 = Perwuelz | first2 = A. | last3 = Campagne | first3 = C. | last4 = Behary | first4 = N. | title = Atmospheric air-plasma treatments of polyester textile structures | doi = 10.1163/156856106777657788 | journal = Journal of Adhesion Science and Technology | volume = 20 | issue = 9 | pages = 939 | year = 2006 | pmid = | pmc = }}</ref> Нанесувањето на празнењата на синтетички фабрики и пластични финкционализираат на повшината и дозволувајќе на бои, лепила и слични материи да се придружуваат.<ref>{{Наведено списание | last1 = Leroux | first1 = F. D. R. | last2 = Campagne | first2 = C. | last3 = Perwuelz | first3 = A. | last4 = Gengembre | first4 = L. O. | title = Polypropylene film chemical and physical modifications by dielectric barrier discharge plasma treatment at atmospheric pressure | doi = 10.1016/j.jcis.2008.09.062 | journal = Journal of Colloid and Interface Science | volume = 328 | issue = 2 | pages = 412–420 | year = 2008 | pmid = 18930244 | pmc = }}</ref> * ''[[Капацитетно празнење]]:'' ова е [[непотлотна плазма]] генерирана од нанесувањето на РФ сила generated by the application of RF power ([[ISM band|13.56&nbsp;MHz]]) до една моќна електрода, со втемелени електроди оджани на мало одвојувачко растојание на ред од 1&nbsp;cm. Такви празнења се заедничко стабилизирани користејќи благороден гас како хелиум или аргон.<ref>{{Наведено списание | last1 = Park | first1 = J. | last2 = Henins | first2 = I. | last3 = Herrmann | first3 = H. W. | last4 = Selwyn | first4 = G. S. | last5 = Hicks | first5 = R. F. | title = Discharge phenomena of an atmospheric pressure radio-frequency capacitive plasma source | doi = 10.1063/1.1323753 | journal = Journal of Applied Physics | volume = 89 | pages = 20 | year = 2001 | pmid = | pmc = }}</ref> * "[[Пиезоелектрично директно празнење на плазмата]]:" е [[нетоплинска плазма]] генерирана на висока страна од пиезоелектричниот трансфрорматор (ПT). Оваа генерирана варијантност е особено идеална за високо ефикасни компактни уреди каде поделено високо напојување е непосакувано. == Историја == Пламата била прва идентификувана во [[цевката на Крукс]], па била опишана од [[Вилијам Крукс]] во 1879 (тој ја нарекол "озрачена материја").<ref>Crookes presented a [[lecture]] to the [[British Association for the Advancement of Science]], in Sheffield, on Friday, 22 August 1879 [http://www.worldcatlibraries.org/wcpa/top3mset/5dcb9349d366f8ec.html] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060709162459/http://www.worldcatlibraries.org/wcpa/top3mset/5dcb9349d366f8ec.html|date=2006-07-09}} [http://www.tfcbooks.com/mall/more/315rm.htm]</ref> Природата на цевката на Крукс "[[катоден зрак]]" материјата била подоцна идентификувана од Британски физичар [[Џозеф Џон Томсон]] во 1897.<ref>Announced in his evening lecture to the [[Royal Institution]] on Friday, 30 April 1897, and published in {{Наведено списание|last1=Thomson|first1=J. J.|date=1897|title=J. J. Thomson (1856–1940)|url=http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/thomson1897.html|journal=[[Philosophical Magazine]]|volume=44|issue=269|page=293|doi=10.1080/14786449708621070}}</ref> Терминот "плазма" бил измислен од [[Ирвинг Лангмјур]] во 1928,<ref name="langmuir1928">{{Наведено списание | last1 = Langmuir | first1 = I. | title = Oscillations in Ionized Gases | doi = 10.1073/pnas.14.8.627 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 14 | issue = 8 | pages = 627 | year = 1928 | pmid = | pmc = }}</ref> затоа што сјајното празнење се формира самото себеси во форма на цевката на Крукс ([[Грчки јазик|Грчки.]] πλάσμα&nbsp;– нешто моделирано или оформено).<ref>{{Наведена книга|author=Brown, Sanborn C.|department=Chapter 1: A Short History of Gaseous Electronics|editor=HIRSH, Merle N. e OSKAM, H. J.|title=Gaseous Electronics|volume=1|publisher=Academic Press|date=1978|isbn=978-0-12-349701-7}}</ref> Лангмјур ја опишал неговата обзервација како: <blockquote>Освен блиските електроди, каде има ''обвивки'' кои содржат неколку електрони, јонизираниот гас соджи јони и електрони во околу еднакви броеви за да резултираниот ористирен полнеж да биде многу мал. Ние ќе го користиме името ''плазма'' да го опишеме овој регион кој содржи балансирани полнежи на јони и електрони.<ref name="langmuir1928" /></blockquote> == Полиња на активно истражување == [[Податотека:HallThruster 2.jpg|thumb|Потисник кој работи на [[Холов ефект]]. Електричното поле во [[Двослојност (плазма)|двослојната]] плазма е толку делотворно во забрзувањето на јоните, па така електричните полиња се користат кај [[јонски погон|јонските погони]].]] Ова е само делумен список на подрачја. Погледајте [[список на статии за плазмата]].Целосен и поорганизиран список може да се најде и на мрежните страници за плазмена наука и технологија.<ref>Web site for [http://www.plasmas.com/topics.htm Plasma science and technology] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150509000626/http://www.plasmas.com/topics.htm |date=2015-05-09 }}</ref> {{col-begin|width=auto}} {{col-break}} * Плазмена теорија ** [[Плазмена рамнотежа и стабилност]] ** Плазмени заемодејства со бранови и зраци ** [[Придвижувачки центар]] ** [[Адијабатска непроменлива]] ** [[Дебиева обвивка]] ** [[Кулонов судир]] * Плазмата во природата ** Земјина [[јоносфера]] ** [[Поларна светлина|Северна и јужна поларна светлина]] ** Вселенска плазма, п.р. Земјина [[плазменосфера]] (внатрешен дел на [[магнетосфера]]та исполнет со плазма) ** [[Астрофизичка плазма]] ** [[Меѓупланетарна маглина]] * Индустриска плазма ** [[Плазмена хемија]] ** [[Плазмена обработка]] ** [[Плазмен спреј]] ** [[Плазмен екран]] ** [[Плазмен извор]] ** [[Дастиева плазма]] * [[Плазмена дијагностика]] ** [[Томсоново расејување]] ** [[Ленгмјурова сонда]] ** [[Пенкална сонда]] ** [[Фарадеев цилиндар]] ** [[Спектроскопија]] ** [[Интерферометрија]] ** [[Јоносферичен грејач|Јоносферично загревање]] ** [[Некохерентен расејувачки]] радар {{col-break|gap=1em}} * Примена на плазмата ** [[Диелектричено изолирано празнење]] ** [[Подобрено пумпање на нафтата]] ** [[Фузиона енергија]] *** [[Магнетна фузиона енергија]] (МФЕ)&nbsp;— [[токомак]], [[стеларатор]], [[обртнополов стисок]], [[магнетно огледало]], [[густо плазмено жариште]] *** [[Внатрешна фузиона енергија]] (ВФЕ) *** [[Плазмено оружје]] ** [[Јонска имплантација]] ** [[Јонски погон]] ** [[MAGPIE]] ** [[Плазмено пеплосување]] ** Обработка на храна ([[нетоплинска плазма]], позната и како „ладна плазма“) ** [[Плазмен искрач за рециклирање]], го претвора отпадот во употреблив материјал. ** [[Плазмено забрзување]] ** [[Плазмена медицина]] (п.р. стоматологија<ref name="tws44">{{наведени вести | title = High-tech dentistry&nbsp;– "St Elmo's frier"&nbsp;– Using a plasma torch to clean your teeth | publisher = The Economist print edition | date = Jun 17, 2009 | url = http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=13794903&fsrc=rss | accessdate = 2009-09-07 }}</ref>) ** [[Плазмен прозорец]] <gallery> File:Wispy 'Plasma Dancer' on the limb of the Sun.ogv|Сончева плазма File:Plasma Spraying Process.jpg|Плазмено искрење </gallery> {{col-end}} == Поврзано == {{portal|Физика}} {{пст|colwidth=20em}} * [[Плазмен секач]] * [[Амбиполарна дифузија]] * [[Плазмен канал]] * [[Плазмени параметри]] * [[Магнетохидродинамика]] * [[Никола Тесла]] * [[Вселенска физика]] {{пстк}} == Белешки == <references group="Note" /> == Наводи == {{reflist|colwidth=30em}} == Надворешни врски == * [http://www.freebookcentre.net/Physics/Plasma-Physics-Books.html Free plasma physics books and notes] * [http://fusedweb.pppl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasma4StateMatter.html Plasmas: the Fourth State of Matter] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070303133122/http://fusedweb.pppl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasma4StateMatter.html |date=2007-03-03 }} * [http://www.plasmas.org/ Plasma Science and Technology] * [http://plasma-gate.weizmann.ac.il/directories/plasma-on-the-internet/ Plasma on the Internet]&nbsp;– a list of plasma related links. * Introduction to Plasma Physics: [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/lectures.html Graduate course given by Richard Fitzpatrick] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100104142353/http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/lectures.html |date=2010-01-04 }}|[http://silas.psfc.mit.edu/introplasma/index.html M.I.T. Introduction by I.H.Hutchinson] * [http://starfire.ne.uiuc.edu/ Plasma Material Interaction] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050308192828/http://starfire.ne.uiuc.edu/ |date=2005-03-08 }} * [http://c3po.barnesos.net/homepage/lpl/grapeplasma/ How to make a glowing ball of plasma in your microwave with a grape] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050906205014/http://c3po.barnesos.net/homepage/lpl/grapeplasma/ |date=2005-09-06 }}|[http://stewdio.org/plasma/ More (Video)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060503180559/http://stewdio.org/plasma/ |date=2006-05-03 }} * [http://video.google.com/videoplay?docid=6732382807079775486&hl=en How to make plasma in your microwave with only one match (video)] * [http://comphys.narod.ru OpenPIC3D&nbsp;– 3D Hybrid Particle-In-Cell simulation of plasma dynamics] * [http://plasma-gate.weizmann.ac.il/pf/ Plasma Formulary Interactive] {{Nuclear Technology}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Астрофизика]] [[Категорија:Концепти во физиката]] [[Категорија:Електрични спроводници]] [[Категорија:Состојби на материјата|*Плазма]] [[Категорија:Плазмена физика|*]] [[Категорија:Гасови]] hqwm5rqkmrrsjyjj5p3532our7a88tl Разговор:Уметноста во 1799 година 1 130414 5575134 667404 2026-06-10T23:11:33Z P.Nedelkovski 47736 P.Nedelkovski ја премести страницата [[Разговор:1799 во уметноста]] на [[Разговор:Уметноста во 1799 година]]: усогласување на називот 667404 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} fi9ukiti4ejqtjl9wpque6tk8asqqvm Претседател на Постојаниот комитет на Националното народно собрание 0 195342 5575266 5115009 2026-06-11T09:12:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575266 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political post |post = [[Претседател]] |body = [[Постојан комитет на Националното народно собрание|Постојаниот комитет]] на [[Национално народно собрание|Националното народно собрание]] на [[Народна Република Кина|НР Кина]] |insignia = National Emblem of the People's Republic of China.svg |insigniasize = 150px |insigniacaption = [[Грб на Народна Република Кина]] |image = Zhao in 2023.jpg |incumbent = [[Џао Леѓи]] |incumbentsince = 10 март 2023 |style = |appointer = Гласање на [[Постојан комитет на Националното народно собрание|Постојаниот комитет на Националното народно собрание]] |termlength = 5 години, повторливо<br />еднаш едно подруго |formation = 27 септември 1954 |inaugural = [[Лиу Шаоче]] |website = }} '''Претседателот на Постојан комитет на Националното народно собрание''' ([[кин.]] 全国人民代表大会常务委员会委员长, [[пинјин]]: ''Quánguó Rénmín Dàibiǎo Dàhuì Chángwù Wěiyuánhuì Wěiyuánzhǎng'', [[ВП:ТК|мак. тр.]] „Чиенгуо женмин дајбиао дахуј начгцу вејјуенхуј вејјуенџанг“) епретседател на [[Постојан комитет на Националното народно собрание|Постојаниот комитет на Националното народно собрание]] на [[Народна Република Кина]], врховниот законодавен орган во државата. Таа функција моментално ја врши [[Џанг Деѓанг]]. Функцијата е втора по важност во кинеската политичка хиерархија, по онаа на [[Генерален секретар на Комунистичката партија на Кина|Генералниот секретар]] и [[Претседател на Кина|Претседателот]], но поважна од онаа на [[Премиер на Кина|Премиерот]]. Рангирањето е во согласност со квалификациите на функционерот, но не подразбира подеднаква фактичката власт, која варира зависно од самиот функционер. == Надлежности == Оваа функција задржува изесни уставни права според преработката на [[Устав на Кина|Уставот на Кина]] од 1978 г. Според Член 84 од уставот, доколку [[Претседател на Кина|претседателот]] и потпретседателот не се онеспособени да дејствуваат, а Националното народно собрание не може навреме да избере нови, тогаш Претседателот на ННК ја врши должноста на шеф на државата.<ref>[http://www.asianlii.org/cn/legis/const/2004/1.html#S001 Устав на НР Кина] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081120012624/http://www.asianlii.org/cn/legis/const/2004/1.html#S001 |date=2008-11-20 }} {{en}}</ref> Во теорија, за време на [[Протести на плоштадот „Тјенанмен“ од 1989 година|протестите на плоштадот „Тјенанмен“ во 1989 г.]], претседателот на ННК, тогаш [[Ван Ли]], имал право да свика вонредна седница на собранието за да го реши проблемот по уставен пат. Меѓутоа слободата на дејствување му била ограничена, па затоа тој немал што да направи во врска со тоа. == Поврзано == * [[Постојан комитет на Политбирото на Комунистичката партија на Кина]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Управување со Кина]] [[Категорија:Кинеско право]] [[Категорија:Кинески политичари]] [[Категорија:Собраниски претседатели]] tuvaeaqj6khs6ozygkrcpge1uboqibz Петар Карев 0 200688 5575136 3737100 2026-06-10T23:13:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575136 wikitext text/x-wiki '''Петар или Петруш Карев''' ({{роден во|Крушево}}, {{роден на|||1879}} – {{починал во|Скопје}}, {{починал на|||1951}}) — македонски револуционер, социјалист и брат на [[Никола Карев]] и [[Ѓорѓи Карев]]. Учествувал на Првата социјалистичка конференција во Македонија, одржана во близина на [[Крушево]] во јуни [[1900]] година. Станал член на Крушевскиот окружен комитет на [[МРО]] во [[1904]] година. Бил во отомански затвор во [[1910]] година. Во текот на [[1945]] година бил осуден и животот го завршил во затворот во [[Идризово]].<ref>„Македонска енциклопедија“, МАНУ, Скопје, 677 стр.</ref> Според друг извор, Петар Карев починал во [[1968]] година.<ref>[http://mn.mk/istorija/3338-Kade-e-zakopan-bratot-na-Karev-likvidiran-vo-Idrizovo Дарко Јаневски, „Каде е закопан братот на Карев ликвидиран во Идризово?“]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Македонија-биог-никулец}} {{DEFAULTSORT:Карев, Петар}} [[Категорија:Луѓе од Крушево]] [[Категорија:Македонски револуционери]] ptruy0a82psxidxmhvd5nql3clgyr6f Сексуално малтретирање 0 201148 5575003 5275525 2026-06-10T16:37:31Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Anti-Sexual_Harassment_Graffiti_in_middle_east.jpg]] со [[File:Anti-Sexual_Harassment_graffiti_in_Tahrir_(6012339752).jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Crite 5575003 wikitext text/x-wiki {{викификација}} [[File:Bullying Sexual.JPG|thumb|right|200px|Рекреација на маж кој прави непосакуван сексуален напредок врз жена ставајќи ја раката на нејзиниот бут.]] '''Сексуалното малтретирање''' е застрашување, тероризирање или принуда од сексуална природа, или непосакуваните или непријатните ветувања за награди во замена со сексуални услуги. Во некои околности или пригоди, сексуалното малтретирање може да биде нелегално. Тоа вклучува голем број на однесувања од навидум благи престапи и додевања па сè до вистинска сексуална злоупотреба или сексуален напад. Сексуалното малтретирање е вид на нелегална употреба на дискриминација во многу земји, и е вид на злоупотреба (сексуална и психолошка) и тероризирање. За многу бизниси, спречувањето на сексуалното малтретирање, како и одбраната на вработените од покревање на обвинение за сексуално малтретирање, станаа главна цел на законските одлуки. Спротивно на тоа, многу научници се жалат дека сексуалното малтретирање во образованието останува "заборавена тајна", каде воспитувачите и раководителите одбиваат да признаат дека проблемот постои во нивните училишта, или да ги прифатат нивните законски и етички одговорности за да се справат со тоа (Џиех, 1990 година). ==Раната историја на употребата на поимот== Поимот сексуално малтретирање беше употребен во 1973 година од д-р Мери Роув во извештај до тогашниот претседател и канцелар на Институтот за технологија во Масачусетс (МИТ) за различните форми на родовите прашања. (видете ги прстените на Сатурн, 1973). Роув изјави дека таа верува дека не е првата која го употребила поимот, затоа што за сексуално малтретирање се дискутирало во женските групи во Масачусетс во раните 1970-ти години, но дека МИТ е првата или една од првите големи организации кои дискутираат за оваа тема (во академскиот совет на МИТ), како и развиваат соодветни политики и процедури. МИТ во тоа време, исто така, ги препозна повредите предизвикани од расно малтретирање и малтретирањето на обоените жени кои може да биде и расно и сексуално. Претседателот на МИТ исто така изјави дека малтретирањето (и фаворизирањето) се спротивни со мисијата на универзитетот, како и неподносливи за поединци. Во книгата ''Во наше време: Мемоари на една револуција'' (1999), новинарката Сузан Браунмилер ги цитира активистите Корнел кои во 1975 година сметаа дека тие го сковале поимот сексуално вознемирување: „Осум од нас седеа во канцеларија ... имавме бура на идеи за она што требаше да го напишеме на плакатите за нашето јавно говорење. Му се обраќавме на тоа како „сексуално заплашување”, „сексуална принуда”, „сексуална експлоатација на работата.” Ниту едно од тие имиња не звучеше правилно. Сакавме нешто што ќе опфати цел спектар на суптилни и несуптилни упорни однесувања. На некој му текна за „малтретирање”. „Сексуално малтретирање! ” Веднаш се согласивме. Тоа е она што беше. ” (Стр. 281). Овие активисти продолжија и го формираа Институтот за работни жени, кој заедно со Здружението против сексуалната принуда, основано во 1976 година од страна на Фреада Клајн, Лин Врли и Елизабет Кон-Штунцт, беа меѓу организациите предводнички кои го поставија сексуалното малтретирање пред вниманието на јавноста кон крајот на 1970-тите. ==Ситуации на малтретирање== Сексуално малтретирање може да се случи во различни пригоди. Често, но не секогаш, личноста што сексуално малтретира е во позиција каде има моќ или власт над жртвата (поради разлика во години, или социјални, политички, образовни или вработувачки односи). Видови на односи со малтретирање вклучуваат: • Личноста што сексуално малтретира може да биде секој, како клиент, соработник, наставник или професор, студент, пријател или странец. • Жртвата не мора да биде лицето кое е директно малтретирано, туку може да биде секој кој го смета таквото однесување за навредливо или е навреден од него. • Додека неповолните последици кај жртвата се вообичаени, тоа не значи дека таквото однесување ќе биде незаконско. • Жртвата може да биде било кој пол. Личноста што сексуално малтретира може да биде било кој пол. • Личноста што сексуално малтретира не мора да биде од спротивниот пол. • Личноста што сексуално малтретира може да биде целосно несвесен дека неговото или нејзиното однесување е навредливо или дека претставува сексуално малтретирање или може да биде целосно несвесен дека неговите или нејзините дела може да се незаконски. Преработено од дефиницијата на U.S. EEOC . • Недоразбирање во комуникацијата помеѓу маж и жена: Тоа може да произлезе од ситуација во која некој мисли дека тој/таа се јасни, но не се сфатени на начинот на кој тие намераваа. Недоразбирањето може да биде или разумно или неразумно. Пример за неразумно е кога маж има одреден стереотипен поглед кон жената така што тој не ја разбрал нејзината експлицитна порака за да престане. (Хејман, 1994) ==Различни однесувања== Една од тешкотиите во разбирањето на сексуалното малтретирање е тоа што тоа вклучува спектар на однесувања, и е често тешко на примателот да си го опише на самиот себе, а и на другите, токму она што го искусува. Згора на тоа, однесувањето и мотивите се разликуваат помеѓу одделните луѓе што малтретираат. ===Класи на однесување=== Џеих и др. ги поделиле личностите што сексуално малтретираат во две широки класи: • Јавни личности што сексуално малтретираат се флагрантни во своите заводливи или шовинистички ставови кон колегите, подредените, студентите, итн. • Тајните личности што сексуално малтретираат внимателно ја негуваат ограничената и почитуваната слика на површината, но кога се сами со својата цел, нивните однесувања се променуваат. Лангелан опишува три различни класи на личности што сексуално малтретираат. • Грабливите личности што сексуално малтретираат добиваат сексуални возбудувања од понижување други. Ваква личност што сексуално малтретира може да се вклучи во сексуално изнудување и често може да малтретира само за да види како целта ќе одговори. Оние кои не се спротивставуваат дури може да станат цел на силување. • Доминантни личности што сексуално малтретираат: најчестиот вид, кој започнува со малтретирачко однесување како поттик за егото. • стратешки или ** територијални личности што сексуално малтретираат сакаат да ја задржат привилегијата во работните места или физичките локации, на пример маж малтретира женски вработени во претежно машки занимања. ===Видови на малтретирање=== Често се присутни повеќе од еден вид на малтретирачко однесување, па една личност што сексуално малтретира може да се смести во повеќе од една категорија. Ова е краток збир на секој тип. • '''Пресинг''' - законски означен како „Услуга за услуга” малтретирање, овие личности што сексуално малтретираат, инсистираат на сексуални услуги во замена со придобивките кои тие можат да ги дадат заради своите позиции во хиерархиите: добивање или задржување на работа, поволни оценки , препораки, сертификати, проекти, промоција, наредби, и други видови на можности. • '''Мајка/татко слика''' (исто така познат како помошник на советникот) - Овие личности што сексуално малтретираат ќе се обидат да создадат односи со своите цели како ментор, со што ќе ја маскираат својата сексуална намера со изговор за лично, професионално или академско внимание. • '''Еден од бандата''' – малтретирањето се случува кога група на мажи или жени посрамотуваат други со непристојни коментари, физички процени, или друго несакано сексуално внимание. Личностите што сексуално малтретираат може да дејствуваат поединечно, со цел да припаѓаат или да ги импресионираат другите, или групи може да се здружат врз одредена цел. • '''Сериски личности што сексуално малтретираат''' – личностите што сексуално малтретираат од овој тип внимателно градат слика, така што на луѓето би им било тешко да поверуваат дека тие би му сториле на некому зло. Ги планираат нивните пристапи внимателно, и тајно напаѓаат, така што ќе биде нивниот збор против оној на нивните жртви. • '''Groper''' - Секогаш кога се појавува можност, очите и рацете на овие личности што сексуално малтретираат почнуваат да талкаат, со што влегуваат во несакан физички контакт кој може да започне безопасно, но да доведе до полошо. • '''Опортунист''' - Опортунистите употребуваат физички поставувања и околности, или ретко можностите кои се појавуваат, за да го замаскираат однапред испланираното или намерното сексуално однесување кон нивните цели. Ова често ќе вклучува промена на животната средина со цел да се намалат потиснувачките влијанија на работното место или училиште или да се земе предност на физички задачи за „случајно” опипување на цел. • '''Заплашувач''' - Во овој случај, сексуалното малтретирање се користи за да се казни жртвата за некој престап како што е отфрлањето на интересот или напредокот на личноста што сексуално малтретира, или правењето личноста што сексуално малтретира да се чувствува несигурен во себе или за неговите/нејзините способности. Силеџијата го користи сексуалното малтретирање за да ја стави жртвата на негово/нејзино „место.” • '''Доверлив''' – личностите што сексуално малтретираат од овој вид им пристапуваат на потчинети, или студенти, како еднакви на нив, или пријатели, и споделуваат за своите животни искуства и тешкотии, споделуваат приказни за да придобијат восхит и симпатија, и ги тераат подредените да споделат за нив нешто како би се чувствувале ценети и доверливи. Наскоро овие односи преминуваат во интимен домен. • '''Ситуативни личности што сексуално малтретираат''' – однесувањето на малтретирање започнува кога престапникот претрпел трауматичен настан (психолошки), или почнува да доживува многу стресни животни ситуации, како што се психолошките или медицинските проблеми, брачните проблеми или развод. Малтретирањето најобично престанува доколку ситуацијата се смени или притисоците се отстранат. • '''Штетник''' - Ова е стереотипна личност што сексуално малтретира која „не прифаќа „не” за одговор”, која настојува во следењето на своите цели за внимание и оди на состаноци со истите дури и по постојани одбивања. Ваквото однесување вообичаено е лошо протолкувано, без злонамерни замисли. • '''Кавалер''' – ова најчесто вербално малтретирање вклучува претерани комплименти и лични коментари кои се сконцентрирани на изгледот или родот и воопшто не се соодветни или засрамувачки за примачот. Понекогаш таквите коментари се проследени со злобни погледи. • '''Интелектуален заводник''' – најчесто се среќава во образовни средини, овие личности што сексуално малтретираат се обидуваат да ги искористат своето знаење и вештини како приод за да придобие студенти или информации за студентите, за сексуални цели. Тие може да бараат од студентите да учествуваат во вежбите или „истражувања” кои откриваат информации за нивните сексуални искуства, предности и навики. • '''Неспособни''' – овие се социјално неспособни поединци кои копнеат по вниманието на нивните цели, кои не ги возвраќаат истите чувства. Тие можат да покажат одобрение, со верување дека нивните цели треба да се почувствуваат поласкани од нивните намери. Но, кога ќе ги одбијат, овие личности што сексуално малтретираат, може да користат методи на насилство како начин за одмазда. • '''Тајно следење''' – постојано гледање, следење, контактирање или набљудување на поединец, понекогаш поттикнати од тоа што оние што следат веруваат дека тоа е љубов, или пак од сексуална опсесија, од гнев и непријателство. • '''Ненамерни''' – дела или коментари од сексуална природа, кои не се наменети за да малтретираат, може да претставуваат сексуално малтретирање доколку другата личност се чувствува непријатно со таквите теми. ====Сексуализирани средини (исто така познати како малтретирање од страна на животната средина)==== Сексуализирани средини се такви средини каде безобразни зборови, сексуално шегување, сексуално експлицитни графити, гледање интернет порнографија, сексуални постери и објекти што деградираат итн. се вообичаени. Ниту едно од овие однесувања или предмети се задолжително насочени кон некого посебно или се сметаат како малтретирање. Како и да е, тие можат да создадат навредлива средина која е во согласност со „сексуално малтретирање од непријателска средина”. ====Ритуали и иницијации==== Сексуално малтретирање може да настане и во групи како дел од ритуали или церемонии, каде членовите ги привлекуваат новодојдените да се впуштат во насилни или сексуално експлицитни обреди како шегување или иницијација. Додека ваквите традиции останале во минатото за машко или женско поврзување, како што се тимските спортови, братствата и сестринствата, се повообичаено станува за групи од девојки или жени да се впуштат во слични церемонии. ==Одмазда и јаки реакции== [[File:US Army SHARP Sexual Harassment and Sexual Assault Prevention Poster.jpg|thumb|Постер создаден од [[Армијата на САД]] [[Сексуално вознемирување]]]] Одмаздата и јаките реакции против жртвите се многу чести, особено обвиненијата. Жртвите кои зборуваат против сексуално вознемирување, често се етикетирани како бељаџии кои се на некои сопствени патувања за моќ или пак во потрага по внимание. Слично со случаите на силување или сексуален напад, жртвата често станува обвинета и со нивниот изглед, приватен живот и карактер најчесто подлежат на наметливо и остро набљудување и напад. Ризикуваат непријателство и одвојување од колегите, надзорниците, професорите, соучениците, па дури и од пријателите. Тие можат да станат цел на мобинг или на поврзана агресија. Жените не мора да значи дека се сожалуваат на жените кои поднесуваат обвинение за сексуално малтретирање. Доколку личноста што сексуално малтретира беше машко, усвоениот сексизам, и/или љубомора во текот на сексуалното внимание кон жртвата, може да охрабри некои жени да реагираат со толку големо непријателство кон оние кои обвинуваат, како некои мачки колеги. Стравот од тоа да се биде таргетиран за малтретирање или одмазда исто така може да предизвика некои жени да одговорат со непријателство. На пример, Луис Џенсон поднесе тужба против компанијата Елевет Таконајт, жените закачија јаже за бесење над нејзиното работно место, ја избегнуваа и на работа и во заедницата – многу од овие жени подоцна го доживеаја истото што и Луис. (Бингем и др. 2002) Жените дури може и да извршат непријателство врз жртвите само за да се поврзат со нивните машки соработници и да изградат доверба. Одмазда се случува кога жртвите од сексуално малтретирање патат од негативно дејство како резултат од малтретирањето. На пример, кога на обвинителот му се даваат слаби процени или ниски оцени, се саботираат нивните проекти, се одбиени од работа или академски можности, им се намалуваат работните часови, и други активности против нив кои ја поткопуваат нивната продуктивност или нивната способност да напредуваат на работа или на училиште. Тие може да бидат суспендирани, да им побараат да дадат оставка или да ги отпуштат од работа. Згора на тоа, професор или работодавач обвинет за сексуално малтретирање или колега на прекршителот, можат да ја искористат својата моќ за да жртвите никогаш повеќе не се ангажирани или примени во друго училиште. Одмаздата дури може и да вклучи понатамошно сексуално малтретирање како и следење и малтретирање на жртвата преку интернет. Од оние жени кои и се приближиле за да го споделат своето искуство како сексуално малтретирани од страна на нивните професори, феминистката и писателка Наоми Вулф пишува, „Се срамам од она што им го кажувам: дека всушност треба да се погрижат за да обвинат, бидејќи она од што се плашат ќе стане вистина. Ниту една од жените кои ме контактирале, имале резултат кој не е полош за нејзе од тишината. Една, се сеќавам, беше присилена да го напушти училиштето под влијание на врсниците. Многу се соочија со бирократски пречки. Некои жени рекоа дека преку ноќ ги загубиле статусите на златни девојки; грантовите пресушиле, писма на препораки повеќе не можеле да добијат. Никоја не беше пресретната со кохерентен процес кој не беше против нив. Обично, оние кои ги носат главните одлуки на факултетите или универзитетите – особено ако е приватен универзитет – здружија сили за да влијаат на членовите на факултетот кои се обвинети; да го заштитат не него туку репутацијата на универзитетот и да зачуваат информации кои излегуваат само за да се заштитат други жени. Целта изгледа не беше да се спроведе рамноправен форум, туку да се контролира штетата. Друга жена која беше интервјуирана од Хелен Вотсон, социологист, известува дека „Соочувањето со злосторот и јавното справување со него можеби е полошо од патењето во тишина. Сметам дека тоа е полошо од самото малтретирање.” (Вотсон, 1994) ==Ефектите од сексуално малтретирање и (често) придружните одмазди== Последиците од сексуалното малтретирање може да варираат во зависност од поединецот, и сериозноста и времетраењето на малтретирањето. Често, инцидентите на сексуално малтретирање спаѓаат во категорија на „само иритирачки”. Како и да е, многу ситуации можат и имаат последици кои го менуваат животот, особено ако вклучуваат тешки/хронични злоупотреби, и/или одмазда против жртвата која не се согласува на малтретирањето или се жали за тоа отворено. Всушност, психолози и социјални работници изјавуваат дека тешко/хронично сексуално малтретирање може да ги има истите психолошки последици како и силувањето или сексуалниот напад. (Кос, 1987). На пример, во 1995 година, Џудит Кофлин извршила самоубиство поради хронично сексуално малтретирање од нејзиниот шеф и нејзините колеги. (Нејзиното семејство подоцна било наградено со 6 милиони долари оштета.) јаки реакции и обвинувањето на жртвата можат понатаму да ги влошат последиците. Згора на тоа, секоја година, трошоците за сексуално малтретирање чинат стотици милиони долари, а така се губат образовните и професионалните можности, најмногу за девојки и жени. (Боланд, 2002) ===Чести последици на жртвите=== Вообичаени професионални, академски, финансиски и социјални последи од сексуалното малтретирање: • Намалена ефикасност во работата или училиштето; зголемено отсуство • Загуба на работата или кариерата, загуба на приходи • Откажување од курсеви, менување на академски планови или напуштање на училиштето (загуба на школарина) • Приватниот живот на жртвата е ставен под лупата на јавноста – жртвата станува „обвинетиот” и нејзината или неговата облека, начиннот на живеење и приватниот живот подлежат на критики. • Да се биде жртва, подразбира жртвата да подлежи на понижување и оговарање. • Жртвата станува јавно малтретирана (група на луѓе ја „проценуваат” жртвата за да установат дека тој или таа е „вредна” за сексуалното внимание или ризикот на кариерата на личноста која сексуално малтретира. • Озборување за карактерот и репутацијата • Губење на доверба во средини слични на оние каде се случило малтретирањето. • Губење на доверба во типови на луѓе кои имаат слични позиции како личноста која сексуално малтретира или неговите/нејзините колеги. • Екстремен стрес во врска со други, кои понекогаш резултираат со развод; екстремен стрес во долги врски или во врски со колеги. • Ослабување на мрежата за поддршка или протерување од професионалните и академските кругови (пријатели, колеги или семејствата можат да се оддалечат од жртвата или да го избегнуваат него или нејзе • Менување на друг град, друга работа или друго училиште • Загуба на препораки Некои од психолошките и здравствените последици кои ги има лице што бил сексуално малтретиран: депресија, вознемиреност и/или напади на паника, несоница и/или кошмари, срам и вина, тешкотии при концентрирање, главоболки, замор или губење на мотивација, стомачни проблеми, нарушување на исхраната ( добивање или губење на килограми), алкохолизам, чувство дека се предадени и/или злоупотребени, чувство на лутина и насилност кон сторителот, чувство на немоќност или губење на контрола, зголемен крвен притисок, загуба на самодоверба и самопочит, повлекување и изолирање, севкупно губење на доверба во луѓето, трауматски стрес, пост-трауматично стресно нарушување, комплексно пост-трауматично стресно нарушување, мисли и обиди за самоубиство, самоубиство. ===Ефекти од сексуалното малтретирање во организации=== • Намалена продуктивност и зголемени конфликти во тимот • Намалување на успехот за достигнување на финансиските цели (поради конфликти во тимот) • Намалено работно задоволство • Загуба на персонал и стручен кадар од откажување за да се избегне малтретирање или оставки/откази на наводни личности што малтретираат; загуба на ученици кои се откажуваат од училиштето за да избегнат малтретирање • Намалена продуктивност и/или зголемено отсуство на персоналот или студентите кои искусуваат малтретирање • Зголемени здравствени и болнички трошоци поради здравствените последици од малтретирањето • Знаењето дека малтретирањето е дозволено, можат да ги нарушат етичките стандарди и дисциплина во организацијата во целина, како персонал и/или студентите да го губат почитувањето и довербата во постарите кои уживаат во или се прават слепи за сексуално малтретирање. • Ако проблемот е игнориран, имиџот на компанијата или училиштето може да страда • Ако проблемот е игнориран, правните трошоци и обвинителите ќе го донесат проблемот до суд. (Боланд 1990) ==Ефектите на организацијата за сексуалното малтретирање== Истражувања покажуваат дека организационата клима (толеранција, политика, процедура итн. на организацијата) и средината на работното место се важни за разбирање на условите во кои би се случило сексуалното малтретирање и начинот на кој тоа би влијаело на неговите жртви. (сè уште фалат истражувања на специфични политики и процедури и свест и стратегиска превенција). Друг елемент кој го зголемува ризикот за сексуално малтретирање е содржината на работата која се дели според полот( има многу малку жени кои работат во околина која зближува или практикуваат работа на терен што не е својствено за жени). Според д-р Орит Камир, најефективен начин за да се избегне сексуално малтретирање на работното место и да се влијае врз јавното мислење, е работодавачот да усвои јасна политика со која се забранува сексуално малтретирање и да ја разјасни на вработените. Многу жени повеќе сакаат да обвинат некого и да го средат тоа на работното место отколку да „ го извади нечистиот веш” со јавно обвинување и сите колеги, надзорници и вработени да ја гледаат како предавник, додава Камир. Поврзано: Роув, Мери „Луѓето кои се чувствуваат малтретирано имаат потреба од систем за обвинување со формални и неформални мислења”, во преговарачки журнал, април 1990, Vol. 6, No. 2, pp.&nbsp;161–172., и Роув, Мери „Справување со малтретирање: пристап на системот,” во Сексуално малтретирање: перспективи, граници и стратегии за одговор, Жени и работа, Vol. 5, Маргарет Стокдејл, уредник, Сејџ Публикејшнс, 1996, pp.&nbsp;241–271. Многу жени повеќе сакаат прагматично решение што ќе го прекине малтретирањето и ќе спречи понатамошен контакт со личноста која сексуално малтретира отколку да го пријават тоа во полиција. Повеќе за потешкотиите за претворање на навреда во правен акт може да се најде во студијата на Фелстајнер и Сарат (1981), која објаснува 3 чекори што секоја жртва (во секаков спор) мора да ги помине пред да се обрати на правниот систем: именување – да му даде на нападот дефиниција, обвинување – разбирање кој е крив за прекршување на правата и соочување со нив, и конечно, изјаснување – пријавување на властите. При сексуални престапи постои голема тешкотија за жртвите да ги поминат овие чекори, и колку е поблиска врската помеѓу жртвата и напаѓачот, толку е потешко да се земе секој чекор. ==Еволуција на законот за сексуално малтретирање== ===Соединетите американски држави=== ====Работно место==== Во Соединетите американски држави, Актот за граѓански права од 1964 поглавје VII забранува вработувачка дискриминација заснована на раса, пол, боја, национално потекло или религија. Забраната за сексуална дискриминација ги покрива и мажите и жените. Оваа дискриминација настанува кога полот на работникот е услов за вработување (сите женски келнерки и машки дрводелци) или каде ова е потреба од работата која не напоменува пол но сепак повеќе ги спречува луѓето од еден пол за оваа работа отколку луѓето од другиот пол како што се граници за висина и тежина). Барнс против Треин (1974) се смета за првиот случај на сексуално малтретирање во Америка, иако поимот „сексуално малтретирање“ не беше користен. Во 1976 година, Вилијамс против Сексби го утврдија сексуалното малтретирање како вид на сексуална дискриминација кога половата предност од машки надзорник против вработена, доколку е докажано, ќе се смета за вештачка бариера за вработување поради давање предност на еден пол пред другиот. Во 1980 година Комисијата за можност за рамноправно вработување (Equal Employment Opportunity Commission - EEOC) усвои правила за објаснување на сексуалното малтретирање и соопшти дека тоа е вид на дискриминација забранета од законот за заштита на граѓанските права од 1964 година. Во случајот Meritor Savings Bank против Винсон, во 1986 година, Врховниот Суд најпрво го призна „сексуалното малтретирање“ како прекршок на поглавјето VII, ги усвои нормите за анализирање доколку однесувањето било добредојдено и нивото на одговорностите на работодавецот, и дека разговорот или однесувањето во истото такво однесување може да создаде „непријателска средина“. Законот за заштита на граѓанските права од 1991 година додаде одредба во заштитите од поглавје VII кои вклучуваат проширување на правата на жените да тужат и да земат дополнителна и казнена оштета за сексуална дискриминација и малтретирање, и случајот Елисон против Брејди заврши со одбивање на стандардите на разумната личност и гласање за „стандардите на разумната жена“, кои дозволија случаите да се разгледуваат од страна на тужителот а не од страната на обвинетиот. Исто така во 1991, Џенсон против Eveleth Taconite Co. стана првиот случај за сексуално малтретирање кој доби статус класирана активност со што градеа пат за другите. Седум години подоцна, во 1998 година, овој случај утврди нов преседан за одредување граници во „откривањето“ на процесот во случаите на сексуално малтретирање и дозволи психолошки повреди од процесот на парничење да бидат вклучени во наградите за проценување на штетата. Истата година, судовите одлучија во случаите Фарагер против City of Boca Raton, Florida, и Брлингтон против Елерт, дека работодавците се одговорни за малтретирање на нивните вработени. Згора на тоа, Онкал против Sundowner Offshore Services, го одредија преседанот за малтретирање од исти пол и сексуалното малтретирање без мотивација од „сексуална желба“, тврдејќи дека секоја дискриминација заснована на секс е казнива доколку тоа ја става жртвата во објективно неповолна работна состојба, без разлика на полот на жртвата или личноста што сексуално малтретира. Во случајот на Burlington Northern & Santa Fe Railway Co. против Вајт во 2006 година, стандардите за одмазда против обвинителот за сексуално малтретирање беа повторно испитани за да се исклучат какви било непријателски одлуки за вработување или постапка која најверојатно ќе го разубеди „разумниот работник“ да направи или подржи тужба за дискриминација. Само за време на 2007 година, Комисијата за можности за рамноправно вработување во Соединетите Американски Држави и слични државни агенции примија 12 510 нови тужби за сексуално малтретирање на работното место. ====Образование==== Поглавјето IX од Амандманите за образование од 1972 година (Соединетите Американски Држави) вели "Ниедна личност во Соединетите Американски Држави на основа на секс, што прима Сојузна финансиска поддршка нема да биде исклучена од учеството во, ќе му се одбијат придобивките, или ќе подлежи на дискриминација во било која образовна програма или активност. Во случајот Френклин против Gwinnett County Public Schools (1992 година), Врховниот Суд во Соединетите Американски Држави пренесе дека приватните граѓани можат да земат награда за оштета доколку наставниците ги малтретирале своите ученици. Во случајот Bethel School District No. 403 против Фрејзер (1986 година), судовите одредија дека училиштата имаат моќ да ги дисциплинираат учениците доколку употребуваат „безобразности, лаички јазик или гестикулации“, кој се смета дека значајно и непостојано се меша со образовниот систем и „основните вредности на образованието на јавните училишта“. Согласно регулативата усвоена во 1997 година од страна на Американското министерство за образование, која што ја администрира главата IX, училишните области треба да бидат одговорни за сексуално малтретирање од страна на наставниците доколку злоставувачот „е помогнат во извршувањето на сескуалното малтретирање врз студенти поради неговата/нејзината позиција на авторитет во рамки на институцијата.“ Во Дејвис против Monroe County Board of Education ии Мјурел против School Dist. No. 1, во 1999 година, на училиштата им беше доделена одговорност за рамноправен пристап кон сексуалното малтретирање доколку обвинителот утврди присуство на „намерна индиференост“ на „постоење на премолчено знаење“ за дискриминација од страна на администрацијата. ===Еволуција на законот за сексуално малтретирање во други надлежности=== Во Индија, случајот Вишака против државата Раџастан, во 1997 година беше означен со тоа што сексуалното малтретирање го прогласија за нелегално. Во Израел, Законот за можности за рамноправно вработување, во 1988 година, одмаздата на работодавачот врз вработениот, кој одбил сексуални предности, ја прогласи за злодело, но сè до 1998 година законот за сексуално малтретирање во Израел не го прогласи таквото однесување за нелегално. (Камир. 2005 година) Во мај 2002 година, Советот и Парламентот на Европската Унија ја подобри директивата на Советот за рамноправниот третман на мажите и жените во вработувањето, да се забрани сексуалното малтретирање на работното место, именувајќи го како вид на сексуална дискриминација и нарушување на достоинството. Оваа директива побара од сите земји членки на Европската Унија да усвојат закон за сексуално малтретирање или пак да ги поправат или подобрат веќе постоечките за да се согласуваат со Директивата од октомври 2005 година. Во 2005 година, Кина додаде нови мерки во Законот за заштита на правата на жените, за да го вклучи сексуалното малтретирање. Во 2006 година, нацртот „ Прилогот на Шангај“беше составен за понатамошно објаснување на сексуалното малтретирање во Кина. ==Разни правни насоки и дефиниции== '''Генералната препорака број 19 на Обединетите Нации на конвенцијата за елиминација на секаков вид на дискриминација врз жените''' го дефинира сексуалното малтретирање врз жените како: „такво непосакувано сексуално определено однесување како физички контакт или предност, сексуално дискриминирани забелешки, покажување порнографија и сексуални барања, дали преку зборови или дела. Такво однесување може да биде понижувачко и може да претставува здравствен или безбедносен проблем; дискриминирачки е кога некоја жена има разумна причина да верува дека нејзиниот објективизам ќе биде неповолен за нејзината врска со вработувањето, кое вклучува регрутирање или промоција, или кога создава непријателска работна средина.“ Додека такво однесување може да биде малтретирање на жените од страна на мажите, многу закони низ светот кои го забрануваат сексуалното малтретирање, велат дека и мажите и жените можат да бидат они кои сексуално малтретираат други личности. Но, како и да е, многу од жалбите за сексуално малтретирање произлегуваат од жените. Има многу сличности и исто така важни разлики во законите и дефинициите кои се користат низ целиот свет. По покривањето на една држава за определено прашање, (Соединетите Американски држави), пристапите низ другите држави се претставени по азбучен редослед. ===Соединетите американски држави=== Има голем број на можности во Соединетите Американски Држави за еден обвинител: посредување, поднесување жалба кај Комисијата за можност за рамноправно вработување или покренување тужба согласно државниот статут за еднакви практики при вработување (state Fair Employment Practices (FEP) statute) (и двете се за сексуално малтретирање на работното место), да поднесување општа правна прекршочна жалба итн. Не секое сексуално малтретирање ќе се смета за доволно тешко за да може да се создаде основата за правна тужба. Како и да е, многу се чести неколку видови на малтретирачко однесување и нема некое минимално ниво за малтретирачко однесување според законот (Боланд, 2002 година) Многу повеќе го искусиле сексуалното малтретирање отколку што имале солидно правен случај против обвинетиот. Поради ова и општата предност за подмирување, неколку случаи едвај стигнуваат до сојузниот суд. Делот подолу ги објаснува правните дефиниции направени за сексуално малтретирање на работното место. Слични дефиниции се направени за сексуално малтретирање во академските средини во Водичот за сексуално малтретирање во одделот за образование во Соединетите Американски Држави.. ====EEOC дефиниција==== Во 1980 година, Комисијата за можност за рамноправно вработување произведе сет од насоки за дефинирање и присилување на Поглавје VII (во 1984 година беше проширено за да се вклучат и образовните институции), Комисијата за можност за рамноправно вработување го дефинира сексуалното малтретирање како: Непосакувани сексуални предности, барања за сексуални услуги или други вербални или физички однесувања од сексуална природа кога: 1. Покорност кон такво однесување е направено експлицитно или имплицитно од состојбата на вработувањето на поединецот, 2. Покорност кон или одбивање на таквото однесување од поединецот е користено како основа за одлуките за вработување кои го засегаат тој поединец, или 3. Таквото однесување има цел или ефект на неразумно мешање со исполнувањето на работните обврски на поединецот или да создаде застрашувачка, непријателска или навредлива работна средина. 1. и 2. се наречени „ quid pro quo “ (латински за „ услуга за услуга“, „ова за тоа“ или „нешто за нешто“). Во суштина тие се „сексуално подмирување“ или ветување на придобивки или „сексуална принуда“. Третиот вид, познат како „непријателска работна средина“, досега е највообичаен вид. Овој вид е помалку јасно дефиниран и повеќе субјективен. Забелешка: обвинителот за малтретирање на работното место мора да поднесе тужба кај Комисијата за можност за рамноправно вработување и да добие дозвола за „право да тужи“, пред да поднесат тужба во сојузниот суд против некоја компанија. (Боланд, 2002 година) =====Сексуално малтретирање – услуга за услуга===== Услуга за услуга значи „ова за тоа“. На работното место, тоа се случува кога работна придобивка е директно поврзана со вработениот кој влегува во непосакувани сексуални предности. На пример, надзорникот му ветува на вработениот дека ќе му ја зголеми платата ако тој или таа не оди на состанок со него или нејзе, или ќе му каже на вработениот дека е отпуштен доколку таа или тој не спие со него или нејзе. Услуга за услуга - малтретирањето исто така се случува кога вработениот прави одлука врз основа на проценки или доставува или ги задржува професионалните можности кои се засноваат на покорност на друг вработен на вербален, невербален или физички контакт со сексуална природа. Услуга за услуга – малтретирањето е подеднакво незаконски доколку жртвата се спротивстави или го преживее нанесената штета или се покори и ја избегнува нанесената штета. =====Сексуално малтретирање во непријателска средина===== Ова се случува кога вработениот станува предмет на коментари со сексуална природа, непосакувано физичко однесување или навредливи сексуални материјали како нормален дел од работната средина. За поголемиот дел, еден издвоен инцидент нема да биде доволен за да се докаже дека малтретирањето е во непријателска средина доколку тоа не вклучува екстремно сурово и незамисливо однесување. Судовите ќе пробаат да одлучат дали однесувањето е и „сериозно“ и „постојано“. Надзорниците, менаџерите, соработниците па дури и муштериите можат да бидат одговорни за создавањето на непријателската средина. Најверојатно најславниот случај со сексуално малтретирање во непријателска средина до ден денес е Џенсон против Eveleth Taconite Co. кој беше инспирација за филмот North Country). Границата помеѓу малтретирањето „услуга за услуга“ и малтретирањето „непријателска средина“ не е секогаш јасна и двата вида на малтретирање најчесто се случуваат заедно. На пример, кога непријателски сексуалната работна средина резултира со конструктивно ослободување, се влијае врз условите за работата на вработениот. Во исто време, надзорникот кој сексуално напредува кон подчинет вработен може да создаде имплицитна закана за да се одмазди врз нејзе или него доколку не ги почитува барањата и правилата на надзорникот. „Непријателска средина“ – малтретирањето може да има одлики на „услуга за услуга“ малтретирањето доколку навредливиот надзорник го злоупотреби својот авторитет врз одлуките за вработување за да ја присили жртвата да го трпи или да учествува во сексуалното однесување. Сексуалното малтретирање може да кулминира во отказ како одмазда доколку жртвата и каже на личноста која сексуално ја малтретира или на работодавачот дека повеќе нема да пристанува на малтретирањето и тогаш да биде отпуштена како како одмазда за тоа што се побунила. Под овие услови, соодветно е да се заклучи дека се случиле и малтретирањето и одмаздата како прекршување на делот 704 (а) од Поглавјето VII. =====Одмазда===== [[File:Anti-Sexual Harassment graffiti in Tahrir (6012339752).jpg|thumb|Графит против сексуално вознемирување во Египет, на кои пишува „Не е дозволено допирање: те чека кастрација“]] Одмазда се случува кога вработениот страда од негативно влијание по пријавувањето за сексуалното малтретирање, поднесувањето на жалба, помагањето некому во обвинувањето, или учеството во активностите за превенција од дискриминација. Негативното влијание подразбира и отказ, демотивација, суспензија, одбивање на унапредување, слаба проценка, непосакувано работно префрлање – секоја непријателска одлука за вработување која што сигурно ќе го одврати „разумниот работник“ од поднесувањето или поддржувањето на тужба за дискриминација ( види Burlington Northern & Santa Fe Railway Co. против Вајт). Одмаздата е нелегална исто како и сексуалното малтретирање, но исто така тешко да се докаже. Исто така одмаздата е нелегална дури и кога оригиналната жалба за сексуално малтретирање не била докажана. ===Австралија=== Законот за сексуална дискриминација од 1984 година го дефинира сексуалното малтретирање како „... непосакувано однесување со сексуална природа, во околности во кои одговорна личност, која без оглед на околностите, предвидела дека личноста која е сексуално малтретирана ќе биде навредена, понижена или заплашена.“ ===Чешка=== Непосакувано однесување со сексуална природа на работното место, доколку тоа однесување е непосакувано, неприкладно или навредувачко, или пак ако тоа е прифатено како оправдано однесување од засегнатата партија како услов за одлуки кои влијаат на примената на правата и обврските за осигурување од работни односи. ===Данска=== Сексуалното малтретирање е дефинирано како: кога секое вербално, невербално или физичко дело употребено за да се промени сексуалниот статус на жртвата, против нејзина волја и како резултат на тоа жртвата да се чувствува инфериорно или пак да се повреди достоинството на жртвата. На мажите и жените се гледа еднакво, и секое дело што се користи како алатка за да се смени рамнотежата во статусот со разлики во полот е исто така сексуално малтретирање. На работното место шегите, забелешките итн., исто така се сметаат за дискриминирачки ако работодавачот го изложил тоа во напишаната политика. Жените се сметаат одговорни за сексуалното малтретирање како што може да биде кога тие ќе му мавнат шамар на личноста која сексуално малтретира. Законот со број 1385 од 21 декември 2005 ја регулира оваа област. ===Франција=== Член 222-33 од Францускиот Криминален Код го објаснува сексуалното малтретирање како „Фактот што при сексуалното малтретирање се користат наредби, закани или забрани, со цел да се задржат услугите со сексуална природа, од личност која го злоупотребува својот авторитет се пренесува на него...“ Тоа значи дека личноста која сексуално малтретира може да биде некој над малтретираниот само со авторитет (во суштина, не може да се случи сексуално малтретирање помеѓу работници кои го имаат истиот ранг). Како и да е, моралното малтретирање се случува кога вработениот станува предмет на репетирани дејства (едно не е доволно), целта или ефектот од кој може да се дојде до деградација (влошување) на неговата состојба на вработеност што може да ги наруши неговите права или достоинство, да влијаат на неговото физичко или ментално здравје или да ја изложи на опасност неговата професионална иднина. Како и сексуалното така и моралното малтретирање му се познати на законот. ===Индија=== Сексуалното малтретирање во Индија е означено како „Eve teasing“ и е објаснето како: непосакуван сексуален гест или однесување, без разлика дали е директен или индиректен како што се сексуално дискриминираните забелешки; физички контакт или пуштање; покажување порнографија; барање за сексуални услуги; секој друг непожелен физички, вербално/невербално однесување кое е сексуално по природа. Критичните фактори се непосакуваното од однесувањето, според тоа ударот од таквите дејства врз примателот се поважни отколку намерата на прекршителот. Според уставот на Индија, сексуалното малтретирање ги прекршува основните права на жените во половата еднаквост според Член 14 од уставот на Индија и нејзините права за достоинствен живот според Член 21 од уставот на Индија. Иако во Индија нема посебен закон за сексуалното малтретирање на работното место, многу одредби во други законодавства даваат заштита од сексуално малтретирање на работното место, како Оддел 354, IPC договори со „навреда или криминална сила врз жена со намера да се малтретира нејзината скромност, и Оддел 509, IPC договори со „збор, гест или дело кое има за намера да ја навреди скромноста на жената“. ===Израел=== Во 1998 година, Законот за сексуално малтретирање во Израел, го толкува сексуалното малтретирање во целост и го забранува однесувањето како дискриминаторна вежба, забрана на слобода, навреда за човековото достоинство, кршење на правата на секој човек за основна почит и прекршување на правата за приватност. Во прилог на тоа, законот забранува застрашување или одмазда кое излегува во пресрет на сексуалното малтретирање. Според тоа, застрашувањето и одмаздата кои се поврзани со сексуалното малтретирање според законот се дефинирани како „предсудски третман“. (Камир, 2005 година) ===Пакистан=== Пакистан усвои Код за раководење на половата правда на работното место кое ќе се справува со случаи на сексуално малтретирање. Сојузот против сексуално малтретирање (ААЅН) изјави дека тие ќе работат со комисијата за воспоставување на насоки за судењата. ААЅН го дефинира сексуалното малтретирање многу слично со дефинициите за сексуалното малтретирање во Соединетите Американски Држави и други култури. ===Филипини=== Законот против сексуалното малтретирање од 1995 година, беше пропишан „најпрво за да се заштити и почитува достоинството на работниците, вработените и кандидатите за вработување како и студентите во образовните институции или центри за обучувања. Овој закон, кој се состои од 10 дела, не снабдува со јасна дефиниција за малтретирање на работното место, во образованието или малтретирање поврзано со обуки и ги прецизира составните делови на сексуалното малтретирање. Исто така не снабдува со должностите и одговорностите на работодавачот во случај на сексуално малтретирање и поставувањето на казни од нивните одредби. Треба да се забележи дека жртвата на сексуалното малтретирање не е ограничена во поднесувањето на посебна и независна жалба за оштета и други олеснувања покрај поднесувањето на жалба за сексуално малтретирање.“ ===Полска=== Нема посебна одредба во законот за вработување кој е за моралното или сексуалното малтретирање; сепак е општо прифатено од правото дека сексуалното малтретирање се случува кога вработениот е предмет на дела од друга личност со цел да се задржат услугите со сексуална природа. Моралното малтретирање се случува кога вработениот е предмет на дела кои можат да резултираат со влошување на неговата состојба со вработувањето или пак да ги наруши неговите права или достоинство како и да влијае врз физичкото или моралното здравје. Овие дефиниции не се согласни со правото, но се прифатени како такви од правните науки. ===Русија=== Во криминалниот код на Руската Федерација, постои закон кој ја забранува употребата на канцелариската позиција и материјалната потчинета положба за принуда на сексуална интеракција (Член 118, од сегашниот Код). Но, според центарот за родови студии во Москва, во пракса, судовите не ги испитуваат овие прашања. ===Велика Британија=== Законот за дискриминација од 1975 година, е изменето во 1986 година за да се зацврсти сексуалното малтретирање како вид на дискриминација. Вели дека малтретирањето настанува кога постои непосакувано однесување на основа на полот на личноста или непосакувано однесување со сексуална природа и дека тоа однесување има цел или влијание врз нарушувањето на достоинството на личноста или создавањето на застрашувачка, непријателска, деградирачка, навредувачка или понижувачка средина за нив. Ако работодавачот се однесува спрема некој помалку поволно затоа што тие биле одбиени или подлежат на, или вид на малтретирање кое е објаснето погоре, е исто така малтретирање. ==Дебати== Иако под фразата „сексуално малтретирање“ се подразбира целосно јасно оштетување и морално несоодветно однесување, неговите граници можат да бидат широки и контроверзни. Според тоа, недоразбирањата можат да изобилуваат. Згора на тоа, законот за сексуално малтретирање е критикуван од експерти како Алан Дершовиц и Јуџин Волок, за наметнување на правото за слобода на говор. Некои феминистички групи ја критикуваат политиката на сексуалното малтретирање за да помогнат при задржувањето на архаични стереотипи за жената како „деликатни, асексуални суштества“, што бараат посебна заштита. Камил Паља на пример, вели дека млади девојки можат да завршат така што ќе го олеснат сексуалното малтретирање, како на пример, со тоа што глуми „фина“ може лесно да стане мета. Паља во интервју со Плејбој кажа „Сфатете го степенот со кој твојата финост може да предизвика луѓето да ти кажуваат непристојни и порнографски работи – некогаш за да ти ја прекршат таа финост. Колку повеќе црвенееш, толку повеќе луѓето сакаат тоа да го прават.“ Политиката и легислативата за сексуалното малтретирање беше критикувана како обид за „управување на романтиката“ што е против човековите нагони. Други критичари тврдат дека сексуалното малтретирање е многу сериозен проблем, но сегашните гледања се концентрираат повеќе на сексуалноста отколку на видот на однесувањето што ја нарушува способноста на мажите или жените да работат заедно и ефикасно. Вики Шулц, професорка по право на Јеил Универзитетот вели „многу од најзастапените видови на малтретирања се создадени за да се заржи работата – особено повисоките редови на работно место – како одбрана од машка конкурентност или авторитет.“ Феминистката Џејн Галоп гледа на ова како еволуција на дефиницијата за сексуално малтретирање, која доаѓа од „пукнатина“ помеѓу она што таа го нарекува„моќни феминистки“, кои се про - секс (како и самата) и она што таа го нарекува „феминистички жртви“, кои не се. Таа тврди дека пукнатината помогнала да се дојде до перверзија на дефиницијата за сексуалното малтретирање, која била за сексизам, но сега станала дефиниција за сè што е поврзано со сексот. (Галоп, 1997 година) Постои грижа и за злоупотребите на политиката од сексуално малтретирање, и користењето на работодавците и директорите кои употребуваат обвинувања како начин за да ги избркаат оние вработени кои сакаат да ги елиминираат од други причини. (Вестхјуз, 1998 година) Исто така се дискутира дали некои скорешни трендови за облека, која го покажува телото и навиките за дозвола, предизвикале создавање на генерално посексуална средина, во кои некои видови на комуникација се благо малтретирање, но се само реакција на поголема сексуализација во секојдневната средина. Се дебатира околу тоа како организациите треба да се справуваат со сексуалното малтретирање. Некои набљудувачи сметаат дека организациите треба да се задржат на стандардот на нула толеранција „мора да се пријави – мора да се истражи – мора да се казни. “ Други пишуваат дека оние кои се чувствуваат малтретирано, во многу околности треба да имаат избор од опции. Види „правда на работното место, нула толеранција и нула бариери“, 2001 година од Мери Роув и Корин Бендерски, во Преговори и промена, Од работното место во општеството, Томас Кохан и Ричард Лок (уредници), Издавач Универзитетот Корнел, 2002 година; Мери Роув во „Справување со малтретирање: пристап на системот“, во Сексуално малтретирање: перспективи, граници и стратегии за одговор, Жени и работа, книга 5, Маргарет Стокдејл, уредник, Сејџ публикации, 1996 година, страна 241-271; Мери Роув, „Луѓе кои се чувствуваат малтретирани имаат потреба од систем за обвинување со формални и неформални опции“, во весникот Негошиејшн, април 1990 година, книга 6, број 2, страна 161-172. сексуалното малтретирање по дефиниција е непосакувано и не треба да биде толерирано, но секогаш има голем број на ефективни начини како некој навреден и повреден може да се справи со малтретирањето. ==Поврзано== *[[Сексизам]] *[[Кетрин Мекинон]] ==Белешки== *Boland, Mary L. ''[http://books.google.com/books?id=WFrVaJyYTgAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Sexual Harassment: Your Guide to Legal Action]''. Naperville, Illinois: Sphinx Publishing, 2002. ISBN 978-1-57248-217-3. ==Дополнителна литература== *{{Наведена книга|last=Baker|first=Carrie|title=The Women's Movement Against Sexual Harassment|year=2008|publisher=Cambridge University Press|location=New York|isbn=978-0-521704946|url=http://books.google.com/books?id=2wBPD1vvTCYC&printsec=frontcover&dq=carrie+baker+sexual+harassment&hl=en&sa=X&ei=J9H7UvCIGYvNsQTE_oGQAQ&ved=0CD4Q6AEwAA#v=onepage&q=carrie%20baker%20sexual%20harassment&f=false}} *{{Наведена книга|last=Bravo|first=Ellen|title=The 9 to 5 Guide to Combating Sexual Harassment|year=1999|publisher=9to5 Working Women Education Fund|location=Milwaukee|isbn=978-0-9673398-0-1|author2=Cassedy, Ellen }} *Coburn, Jennifer. (1995). ''Take Back Your Power: A Working Woman's Response to Sexual Harassment''. ism press. ISBN 978-0-910383-13-4 *[http://www.aauw.org/learn/research/upload/DTLFinal.pdf Drawing the Line: Sexual Harassment on Campus.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121020075002/http://www.aauw.org/learn/research/upload/DTLFinal.pdf |date=2012-10-20 }} American Association of University Women. 2006. *[http://www.aauw.org/learn/research/upload/hostilehallways.pdf Hostile Hallways: Bullying, Teasing, and Sexual Harassment in School.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121020063807/http://www.aauw.org/learn/research/upload/hostilehallways.pdf |date=2012-10-20 }} American Association of University Women. 2002. *Dromm, Keith (2012). ''Sexual Harassment: An Introduction to the Conceptual and Ethical Issues''. Broadview Press. ISBN 978-1554810109 *LaLonde, Jane; O'Shea, Tracy (1998). ''Sexual Harassment: A Practical Guide to the Law, Your Rights, and Your Options for Taking Action''. St. Martin's Griffin. ISBN 978-0-312-19524-3. *MacKinnon, Catharine A. (1979). ''Sexual Harassment of Working Women: A Case of Sex Discrimination''. Yale University Press. ISBN 978-0-300-02299-5. *{{Наведена книга|title=Directions in Sexual Harassment Law |url=http://books.google.com/books?id=IhYip0PqV4EC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |year=2004|publisher=Yale Univ. Press|location=New Haven, Conn. [u.a.]|isbn=978-0-300-09800-6|editor=MacKinnon, Catharine A.; Siegel, Reva B.}} *{{Наведена книга|title=Ivory Power: Sexual Harassment on Campus|year=1990|publisher=State University of New York Press|location=Albany, N.Y.|isbn=978-0-7914-0457-7|editor=Paludi, Michele A.}} *Patai, Daphne. ''[http://books.google.com/books?id=cGYQUEkJvO8C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Heterophobia: Sexual Harassment and the Future of Feminism]''. Lanham: Rowman and Littlefield, 1999. ISBN 978-0-8476-8987-3. *Petrocelli, William; Repa, Barbara Kate (1998). ''Sexual Harassment on the Job: What It Is and How to Stop it''. NOLO. ISBN 978-0-87337-484-2. *Roberts, Barry S.; Mann, Richard A. [http://www3.uakron.edu/lawrev/robert1.html "Sexual Harassment In The Workplace: A Primer"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210225215832/http://www3.uakron.edu/lawrev/robert1.html |date=2021-02-25 }}. *Swift, James T. (2010). [https://digital.library.txstate.edu/handle/10877/3671 "Exploring Capital Metro’s Sexual Harassment Training Using Dr. Bengt-Ake Lundvall’s Taxonomy of Knowledge Principles"]. Applied Research Projects. [[Texas State University-San Marcos]]. ==Надворешни врски== {{рв|Sexual harassment}} *[http://www.ed.gov/about/offices/list/ocr/sexharassresources.html U.S. Dept. Of Education Sexual Harassment Resources] *[http://www.cfchildren.org/articlef/walls1f Committee for Children: Bullying and sexual harassment in schools] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060717065233/http://www.cfchildren.org/articlef/walls1f/ |date=2006-07-17 }} *[http://www.peye007.com/blog/wp-content/uploads/2014/01/sexual-harassment-infographic.png Sexual Harassment in the Workplace] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140606223436/http://www.peye007.com/blog/wp-content/uploads/2014/01/sexual-harassment-infographic.png |date=2014-06-06 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Деловна етика]] [[Категорија:Злоставување]] [[Категорија:Сексуални злосторства]] [[Категорија:Полова дискриминација]] [[Категорија:Феминизам]] [[Категорија:Малтретирање]] a2744i9gt7n08bnhlstv9onnwfvilmb Кумановско востание 0 205606 5574960 5499444 2026-06-10T14:08:19Z Gurther 105215 5574960 wikitext text/x-wiki {{Османлиско-македонски војни и востанија}} '''Кумановското востание''' е организиран отпор на македонското население во [[северна Македонија]] против [[Отоманското Царство]] на почетокот на [[1878]] година, кон крајот на [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Востанието ги зафатило [[кумановско]], [[кривопаланечко]], [[кратовско]], [[Овчеполската Котлина|овчеполско]], а центар на востанието бил манастирот [[Забелски манастир|Забел]]. == Причини == Една од главните причини за започнувањето на овие борби е фактот што [[Македонија]] и во втората половина на [[19 век]] и понатаму се наоѓала во рамките на [[Отоманското Царство]], а дополнително влијание имало социјалните услови во кои живеело населението и постојаните напади на албанските разбојнички банди. === Повод === ==== Учество на Македонците во војните на Србија, Црна Гора и Русија против Турција ==== Започнувањето на [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна]] имала силен одsив меѓу македонските печалбари во [[Србија]], [[Романија]], [[Бугарија]] и [[Грција]]. Еден дел од македонските доброволци кои учествувале во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]] се префрлиле во [[Романија]] и заедно со тамошните македонски печалбари се приклучиле кон руската армија и со неа преминале во [[Бугарија]]. Организирањето на македонските доброволци му биле доверени поранешнот руски конзул од [[Битола]], Хитрово и [[Стојан Везенков|Стојан Везенко]] од [[Крушево]]. Од околу 400 македонски доброволци биле формирани неколку чети на чело со од порано истакнатите [[Дедо Иљо Малешевски]], [[Ѓорѓи Пулевски]], Антонов и други. Во рамките на српската војска исто така имало македонски доброволци, го зазела [[Врање]] на [[19 јануари]] [[1878]] година по што биле заземени и неколку села во [[Кумановско]] <ref name="IMN">''Историја на македонскиот народ, книга втора, Нова Македонија - заедница за издавачка дејност, книги, периодика и публицистика - Скопје, Скопје, 1969 година''</ref>. Предните делови на српската војска успеале да стигнат до [[Табановце|Табановечката шума]] и ''Четирските Врвови'' и тука застанала со напредувањето, зашто [[Русија]] и [[Отоманското Царство]] склучиле примирје во [[Одрин]]. ==== Албански банди ==== При чекањето на српската војскана во почеткот [[1878]] година, населението од [[кумановско]] и [[пчиња]], стремејќи се за слобода, почнал да се одметнува на планините [[Козјак]] и [[Герман]]. Меѓутоа [[Албанци]]те истовремено започнале да пљачкаат села и христијанското население. Една група од 17 [[Албанци]] влегла во куќата на Арсе Стојков од селото [[Осларе]], бујановечко. Арсе загинал убивајќи го водачот на бандата, а целото село набргу се кренало, така што ни еден [[Албанец]] не излегол од него. Истовремено, друга арнаутска банда је нападнала куќата бујановечкиот кмет Ташко. 40 Арнаути је силувале Ташковата снаа и ќерка, додека тој со синовите врзани биле принудени да гледаат. Кога се ослободиле, Ташко и негови синови го кренале [[Бујановац]] и формирале потера. Кај [[Челопек]], Арнаутите биле пресретнати и сите 40 разбојници биле ликвидирани. == Навлегувањето на македонските чети == Уште пред да биде фиксирана демаркационата линија меѓу завојуваните страни, македонските доброволци од руската и српската војска побрзале: {{Цитатник|''да ги реализираат своите стремежи за ослоодување на Македонија, за што и стапнувале во оваа војна'' <ref name="IMN" />}} Паниката во турските редови дополнително им дале мотивација на македонските чети да навлезат во [[Македонија]]. [[Дедо Иљо Малешевски]] од [[Ќустендил]] се упатил кон [[источна Македонија]], а македонските доброволци кои се бореле во составот на српската војска на чело со [[Јаким Челопечки]], Никола Алгунски и други се упатиле во [[Кумановско]] и [[Кривопаланечко]] <ref name="IMN" />. == Востание == === Почеток === [[Јаким Челопечки]] и Никола Алгунски по навлегувањето во северна [[Македонија (регион)|Македонија]] склучиле таен договор со селаните и градските првенци од тој дел на Македонија да се крене востание. Притоа било договорено да им се одмаздат на муслиманите за нанесените навреди и грабежи од страна на турската војска и башибузлук. Во близината на манастирот Забел, кој станал центар на востаниците, се собрале 500 селани. Меѓутоа имало недостаток на оружје и муниција и затоа востаниците се обратиле на пограничните српски власти и кнезот Милан барајќи воени материјали. Српскиот генерал Јован Белимарковиќ им дал 2.000 пушки и им ветил дека [[Србија]] ќе ги помогне и со друго. Според некои не проверени податоци бројот на востаниците се искачил на околу 3.000 - 4.000 души <ref name="IMN" />. Еден дел до нив логорувале во [[кумановско]], а останатите биле во [[кривопаланечко]]. === Проширување === Востанието ги зафатило кумановката и кривопаланечката каза, а постепено востанието се раширило во Кратовската каза, селата [[Малино]] и [[К’шани]] во [[Овче Поле]]. Востаниците успеале да издржаат неколку напади на Османлиите на ридот Св. Петка, четириските и никулските височини. На [[24 април]] во логорот кај Забел пристигнале турски парламентарци кој им ветиле полна амнестија на востаниците ако ги прекратат своите дејствија но предлогот бил одбиен <ref name="IMN" />. == Задушување == На [[31 мај]] [[1878]] година Хафис-паша од [[Приштина]] со 5 табури и батерија артилериска тргнал против востаниците. Голем дел од востаниците загинале кај [[Челопек]], а под притисок на турската армија, востаниците биле принудени да се повлечат од своите позиции. На [[4 јуни]] Османлиите ја зазеле [[Крива Паланка]] и стигнале до демаркационата линија <ref name="IMN" />. Востаниците биле принудени зедно со голем дел од населението да бегаат кон Србија. Османлиите во текот на задушувањето на востанието спроведувале одмазда, мажите биле набивани на колци, жените биле силувани, а селата биле палени. Голем број на христијански жени биле продадени како рабови. Меѓутоа еден дел од востаниците се засолниле на планините [[Козјак]] и [[Герман]] од каде продолжиле да ги вознемируваат турските власти. == Наводи == <references/> {{Востанија во Османлиското Царство}} {{Македонско национално движење}} [[Категорија:Македонски востанија]] mvtaysltlh3njkhcmowzee55x4a6qxf Ото Вагнер 0 207782 5574998 5535610 2026-06-10T16:22:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574998 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artist | bgcolour = | name = Ото Вагнер | image =Otto Wagner (1841–1918).jpg | caption = Портрет на Ото Вагнер, Австрискиот весник „Спорт и салон“, 21 април 1918 година, | birthdate = [[13 јули]] [[1841]] | location = [[Виена]], [[Австроунгарија]] | deathdate = [[11 април]] [[1918]] | deathplace = Виена, Австроунгарија | nationality = Австриец | field = [[архитектура]] | movement = [[Модернизам]], [[Сецесија]] | works = Зградата на поштенската штедилница во Виена }} '''Ото Коломан Вагнер''' ([[13 јули]] [[1841]] во [[Виена]] - [[11 април]] [[1918]] во Виена) бил [[Австрија|австриски]] [[архитект]] и теоретичар. Започнал да работи во необарокниот стил, но неговите подоцнежни дела се разликувале и се претставници на [[сецесија]]та како [[архитектонски стил]]. Како најистакнат претставник на [[Виенска сецесија|Виенската сецесија]] се смета за еден од оснвополжниците на овој стил. Проектирал многу градби во [[Австроунгарија]], а во 1883 година направил нов градски план на [[Виена]]. Автор е на неколку дела и статии, поврзани со новите архитектонски стилови и градското планирање, меѓу кои најпознати се „Модерна архитектура“ и „Велеград“. Работел и како професор на уметничката академија во Виена. Според своите заслуги го нарекувале „татко на виенската архитектура“ и „учител на целата генерација“. == Литература == * Hermann Bahr: ''Otto Wagner zum siebzigsten Geburtstag.'' In: Hermann Bahr: ''Essays.'' Insel-Verlag, Leipzig 1912. * Joseph August Lux: ''Otto Wagner.'' Delphin-Verlag, München 1914 * Hans Tietze: ''Otto Wagner''. Wien/Berlin/München/Leipzig 1922. * Otto Antonia Graf: ''Ein Haus der Kunst MCM-MM von Otto Wagner.'' In: ''Mitteilungen der Österreichischen Galerie.'' 1962, Jahrgang 6, S. 33–45, Abb. 25–26. * Otto Antonia Graf: ''Otto Wagner 1882.'' Wien 1963. * Otto Antonia Graf: ''Otto Wagner, Das Werk des Architekten.'' 12. Sonderausstellung des Historischen Museums der Stadt Wien, Wien 1963. * Otto Antonia Graf: ''Otto Wagner, Das Werk des Architekten.'' Ausstellung des Hessischen Landesmuseums Darmstadt, Darmstadt 1964. * Otto Antonia Graf: ''Otto Wagner. Eine biographische Chronik.'' In: ''Tausend Jahre Österreich.'' Band 3, Wien 1974, S. 136–143. * Heinz Geretsegger, Max Peintner: ''Otto Wagner. Unbegrenzte Großstadt. Beginn der modernen Architektur.'' Residenz-Verlag, Salzburg u.a. 1964, Neuauflage 1983, ISBN 3-7017-0352-3. * Otto Antonia Graf: ''Die vergessene Wagnerschule.'' Schriften des Museums des 20. Jhdts, Band 3, Jugend & Volk, Wien 1969. * Günter Kolb: ''Otto Wagner und die Wiener Stadtbahn.'' scaneg, München 1978, ISBN 3-89235-029-9. * Frank Russell: ''Architektur des Jugendstils.'' Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1981. * Carl E. Schorske: ''Wien. Geist und Gesellschaft im Fin de siècle.'' S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1982. * Otto Antonia Graf: ''Der Pfeil der Zukunft, Die Kunst des Otto Wagner''. In: Gustav Peichl (Hrsg.): ''Wiener Akademie-Reihe.'' Band 16, Wien 1984, S. 15–20. * Otto Antonia Graf: ''Schicksale des Nachlasses (Otto Wagner).'' In: ''Eternit-Impulse.'' Eternit-Werke (Hrsg.), Wien 1984. * Otto Antonia Graf: ''Otto Wagners Aufstieg zur Zukunft, Wien 1870–1930''. In: ''Traum und Wirklichkeit.'' Historisches Museum der Stadt Wien (Katalog), Salzburg 1984, S. 101–109. * Paul Asenbaum, Peter Haiko, Herbert Lachmayer, Reiner Zettl: ''Otto Wagner. Möbel und Innenräume''. Salzburg-Wien 1984. * Otto Antonia Graf: ''Otto Wagner in Wien. Die ungewöhnliche Gewohnheit der Geschichte''. In: ''Wien um 1900, Kunst und Kultur.'' Wien 1985, S. 307–315. * Franco Boris, Ezio Godoli: ''Wiener Bauten der Jahrhundertwende.'' Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1985. * Otto Antonia Graf: ''Masterdrawings of Otto Wagner.'' Ausstellung Drawing Center, New York 1986, S. 11–40. * Giancarlo Bernabei: ''Otto Wagner.'' studiopaperback, Verlag für Architektur Artemis, Zürich und München 1986. * Peter Haiko, Renata Kassal-Mikula: ''Otto Wagner und das Franz Josef-Stadtmuseum das Scheitern der Moderne in Wien.'' Eigenverlag der Museen der Stadt Wien, Wien 1988. * Harry Francis Mallgrave (Hrsg.): ''Otto Wagner. Reflections on the raiment of modernity.'' International Symposium "Otto Wagner and the Genesis of European Modernism", Getty Center for the History of Art and the Humanities, Santa Monica, California, 3. – 5. November 1988. University of Chicago Press, Chicago 1993, ISBN 0-89236-257-X. * Werner Oechslin: ''Stilhülse und Kern. Otto Wagner, Adolf Loos und der evolutionäre Weg zur modernen Architektur.'' gta / Ernst & Sohn, Zürich 1994 * Edward R. Ford: ''Das Detail in der Architektur in der Moderne.'' Birkhäuser-Verlag, Basel, Berlin, Boston, 1994. * Peter Mertz (Fotogr.): ''Otto Wagner und Wien. Seine Bauten heute.'' Harenberg-Edition, Dortmund 1995, ISBN 3-611-00511-8. * Otto Antonia Graf: ''Im Nachhinein war niemand klüger. Otto Wagner, Entwürfe für die Moderne Galerie.'' In: ''Belvedere, Zeitschrift für Bildende Kunst.'' Heft 2/1996, S. 54–71. * Mary P. A. Sheaffer: ''Otto Wagner – Tradition und Moderne. Seine Bauwerke in neun Touren.'' Compress, Wien 1997. * Otto Antonia Graf, Masaaki Sekiya: ''Otto Wagner, Buildings and Projects.'' Bände 1-4, Bunkensha, Tokyo 1998 (English and Japanese). * Horst Christoph u. a.: ''Wiener Secession 1898–1998. Jahrhundert der künstlerischen Freiheit.'' Prestel-Verlag, Wien 1998. * Otto Antonia Graf: ''Otto Wagner. Denkend zeichnen – zeichnend denken.'' Schriften des Instituts für Kunstgeschichte der Akademie der bildenden Künste Wien, Wien 1999. * Werner Oechslin: ''Moderne entwerfen. Architektur und Kulturgeschichte.'' DuMont-Verlag, Köln 1999. * Otto Antonia Graf: ''Otto Wagner. Das Werk des Architekten.'' Bände 1 und 2, Böhlau-Verlag, Wien/Köln/Graz 1985 (Abdruck sämtlicher Originaltexte von Wagner); Bände 3–7, Böhlau-Verlag, Wien/Köln/Graz 1986–2000. * Aurora Cuito, Cristina Montes: ''Otto Wagner.'' Te Neues, Düsseldorf 2002, ISBN 3-8238-5545-X. * Bertha Blaschke, Luise Lipschitz: ''Architektur in Wien 1850 bis 1930. Historismus, Jugendstil, Sachlichkeit.'' Springer Verlag, Wien 2003. * August Sarnitz: ''Otto Wagner. 1841–1918. Wegbereiter der modernen Architektur.'' Taschen-Verlag, Köln 2005, ISBN 3-8228-2877-7. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Otto Wagner}} * [http://www.psk.at/ow_tour/geschichte/ow_bio.html Ausführliche tab. Биографија на Ото Вагнер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927103050/http://www.psk.at/ow_tour/geschichte/ow_bio.html |date=2007-09-27 }} {{de}} * [http://www.ottowagner.com/ow-werk/ Музеј Ото Вагнер во австриската поштенска штедилница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070928083628/http://www.ottowagner.com/ow-werk/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.greatbuildings.com/architects/Otto_Wagner.html Додаток во ''Great Buildings''] {{en}} * [http://woka.com/infos/index.asp?go=deutsch/designer/wagner.asp Ото Вагнер на WOKA] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070927185446/http://woka.com/infos/index.asp?go=deutsch%2Fdesigner%2Fwagner.asp |date=2007-09-27 }} {{de}}, {{en}} * {{de}} [http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=160''Einige skizzen 1''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190913043243/http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=160 |date=2019-09-13 }}, Wien, [[1905]]. * {{de}} [http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=161''Einige skizzen 2''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190913043243/http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=161 |date=2019-09-13 }}, Wien, [[1905]]. * {{de}} [http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=162''Einige skizzen 3''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190913043243/http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=162 |date=2019-09-13 }}, Wien, [[1905]]. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Австриски архитекти]] [[Категорија:Родени во 1841 година]] [[Категорија:Починати во 1918 година]] odirhr1dr4auiu1nu4verq07pp8dk21 Плетварски петопрст 0 323336 5575173 4479477 2026-06-11T02:38:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575173 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name= Плетварски Петопрст<br>Potentilla pletvarensis | regnum = [[Plant]]ae | divisio = [[Flowering plant|Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Rosales]] | familia = [[Rosaceae]] | genus = ''[[Potentilla]]'' | species = '''''P. pletvarensis''''' | binomial = ''Potentilla pletvarensis'' | binomial_authority = }} '''Плетварски Петопрст''' или ''Potentilla pletvarensis Micevski'' е локален македонски флористички ендемит од семејството [[Rosaceae]], познат само за околината на [[Прилеп]] ([[Плетвар]]), опишан од академик [[Кирил Мицевски]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pgrforum.org/cwris/cwris.asp?fact=559628|title=CWRIS PGR Forum Crop Wild Relative Information System|publisher=CWRIS|language=англиски|accessdate=2010-08-26|archive-date=2011-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727173252/http://www.pgrforum.org/cwris/cwris.asp?fact=559628|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Рози]] bhi6lqpn4r5yd8l1t9gi0gm1vdj94a7 Пештер (Јегуновце) 0 728893 5575146 5515941 2026-06-11T00:22:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575146 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Археолошко наоѓалиште во Македонија |име=Пештер |слика=Св.Ѓорѓи Пештер 01.jpg |опис= Поглед на Пештер и црквата Св Ѓорѓи | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=04 | lat_sec=35 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=08 | lon_sec=53 |место=Јегуновце |општина=Јегуновце |тип=некропола |период=доцен среден век }} '''Пештер''' — археолошко наоѓалиште т.е. [[некропола]] од доцниот [[Македонија во средниот век|среден век]] во [[тетовско]]то село [[Јегуновце]]. Таа се наоѓа на околу 2&nbsp;км источно од [[село]]то, во подножјето на [[Жеден]] кај истоимената месност, на мала височина каде се гледаат [[гроб]]ови градени од [[камен]]и плочи, со насоченост исток-запад.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moepp.gov.mk/WBStorage/Files/Studija%20110%20KV%20TC%20Skopje%20-%20TC%20Jugohrom-TC%20Tetovo1%20.pdf|title=Студија за оценка на влијанието на реконструкцијата и изградбата на 110 kV ДВ “ТС Скопје 1 - ТС Југохром - ТС Тетово 1“ врз животната средина|publisher=МЕПСО|language=македонски|accessdate=2010-09-12}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Во месната култура== Денес месноста Пештер е доста посетувано место, особено во педвечерието на празникот [[Свети великомаченик Георгиј Победоносец]] или во народот познат како [[Ѓурѓовден]], кога православните верници од Јегуновце традиционално го одбележуваат на Пештер. Месноста се нарекува така поради огромната вдлабнатина во карпестиот дел од планината [[Жеден]] која личи на пештера, долга и широка околу триесетина метри. Јегуновчани за [[Ѓурѓовден]] во Пештер доаѓаат од дамнина. Според традицијата, во предвечерието или ден пред празникот, на [[5&nbsp;мај]] се доаѓа во месноста бидејќи постои верување дека има чудотворна моќ. Обичајот и верувањето вели дека човек ако има мака или желба која сака да му се исполни, треба на ден пред Ѓурѓовден да дојде тука во Пештер. Во Пештер одозгора капе вода. Доколку на денот успее трипати по ред да голтне од капките, се верува дека желбата што ја замислил порано ќе му се оствари. Близу Пештер пред неколку стотини години се наоѓале заеднички гробишта на Јегуновце и [[Подбреѓе]]. Луѓето одејќи на погреби понекогаш морале да се засолнат во пештерата поради поплави од реката Вардар, која поминува во близина. Чекајќи да престанат дождовите и поплавите, тие зборувале за своите маки. Честопати се случувало следниот пат кога ќе се засолнеле да си кажат дека проблемот бил решен. Оттаму и верувањето дека местото има чудотворна моќ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=22096EBE5F55B649B5FD0FBD4695C8C2|title=Ѓурѓовден во Пештер|publisher=Крале Марко|language=македонски|accessdate=2010-11-02|archive-date=2022-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516160851/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=22096EBE5F55B649B5FD0FBD4695C8C2|url-status=dead}}</ref> Од [[2004]] година кога почнала возобновувањето на [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Јегуновце|црквата „Свети великомаченик Георгиј Победоносец“]], обележувањето на предвечерието на празникот се врши со мал водосвет и режење на славскиот колач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://svetapetka.tripod.com/Soop02.html|title=МАКЕДОНСКА ПРАВОСЛАВНА ЦРКВА-ПОЛОШКО КУМАНОВСКА ЕПАРХИЈА-ТЕТОВСКО АРХИЕРЕЈСКО НАМЕСТНИШТВО СООПШТЕНИЕ!|publisher=Тетовско Архиерејско намесништво|language=македонски|accessdate=2010-11-02|archive-date=2008-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313203015/http://svetapetka.tripod.com/Soop02.html|url-status=dead}}</ref> == Поврзано == *[[Римска некропола (Јегуновце)|Наоѓалиште „Римска некропола“ <small>(Јегуновце)</small>]] *[[Јегуновска тврдина]] == Наводи == {{наводи}} {{Мак археологија-никулец}} {{Архео-Јегуновце}} j69yqi7h3rgoddu1cpuzb3c53ajf0ea Панче Пешев 0 760991 5575060 5283151 2026-06-10T19:18:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575060 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|image_name=Panche Peshev.png|име=Панче Пешев|роден-дата=[[15 јули]], [[1915]] година|роден-место=[[Велес]], [[Македонија]]|починал-место=[[Кушкулија]], [[Струмичко]], [[Македонија]]|починал-дата=[[5 јуни]], [[1944]] година|починал-причина=Убиен од бугарската војска}} '''Панче Пешев''' ({{роден на|15|јули|1915}} {{роден во|Велес}} ― {{починат на|5|јуни|1944}} [[Кушкулија]], {{починат во|Струмичко}}) — македонски композитор, музичар, комунист и учесник во [[Македонија во Втората светска војна|НОВ]].<ref>{{наведена книга|last=Димовски|first=Драгољуб|author2=Методи Петровски|title=Панче Пешев|publisher=Мисла|date=1973}}</ref> == Меѓу двете светски војни == Панче Пешев е роден во [[Велес]]. На петгодишна возраст, неговото семејство се преселува во [[Куманово]]. Таму ги поминал детството и школувањето. Таму завршил основно училиште и гимназија. Уште како ученик ја започнува револуционерната и музичката активност. Учи [[виолина]] во Музичкото училиште „[[Стеван Мокрањац]]“ во [[Скопје]], кај [[Трајко Прокопиев]], како и теориски предмети во Музичкото училиште „Станковиќ“ во [[Белград]]. Часови по музика зема приватно кај Петар Славенски и Јуриј Арбатски. Учествувајќи во работничките аматерски оркестри и хорски друштва, се пројавува и како диригент на некои од тие колективи. Диригира и со хорот и оркестарот на Друштвото „Абрашевиќ“ во Куманово (1935-1936). По повод избувнувањето на [[Шпанската граѓанска војна]], ја компонира масовната песна „Класје зелено“ на сопствен текст, повикувајќи ја младината во борба против фашизмот.<ref>„Македонска енциклопедија“, МАНУ, Скопје, 2009, 1156 стр.</ref> Во [[1931]] година станува член на [[СКОЈ]], а во [[1935]] година станува член на [[КПЈ]] и е избран за секретар на Месниот комитет на СКОЈ во Куманово. Членува и во УРС-овите синдикати.<ref>Борис Бурназовски, Бранислав Трајковски „Панче Пешев: револуционер и музичар“, Куманово, 1984, 12 и 23 стр.</ref> Во [[1936]] година станува член на Месниот комитет на КПЈ за Куманово. Поради својата политичка дејност двапати е апсен во [[Кралството Југославија]]: првиот пат во јануари 1936 година, кога е казнет со казна затвор од 20 дена и вториот пат во април [[1937]] година кога е осуден на две и пол години затвор. Од затвор излегува во ноември [[1938]] година. Кон крајот на [[1939]] година повторно станува член на МК КПЈ. Во јануари [[1941]] година е интерниран во логорот Меѓуречје кај [[Ивањица]]. Додека бил во логорот, тој основал хор во затворот, каде што биле пеени масовните и народните песни: ''Старци белобрадци'', ''Млада овчарка'', ''Помниш ли либе Галабо'', ''Борјано, Борјанке'' и други.<ref>{{наведена книга|last=Старделов|first=Георги|title=Музиката на почвата на Македонија од Атанас Бадев до денес|publisher=Македонска Академија на Науките и Уметностите|date=2004|ISBN=9789989101380}}</ref> [[Податотека:Monument to Macedonian communists Pero Nakov and Pance Pesev.JPG|лево|мини|309x309пкс|Спомен обележје во Скопје, на местото каде се наоѓала куќата во која работеле [[Перо Наков]] и Панче Пешев.]] == НОВ == По окупацијата на Југославија станува член на Воениот штаб на КПЈ за Куманово. Бил дел и од редакцијата на весникот „[[Дедо Иван (весник)|Дедо Иван]]“. На [[12 октомври]] [[1941]] година го постројува [[Козјачки партизански одред|Козјачкиот партизански одред]] и ги соопштува имињата на борците кои се назначени за командант и политички комесар. По разбивањето на двата кумановски партизански одреди, преминува во илегала и се крие во [[Велес]] и [[Скопје]]. Во јуни [[1942]] година заминува во [[Струмица]]. По два месеца се враќа во Скопје, каде што набрзо е уапсен во врска со убиството на [[Мане Мачков]] на [[20 август]] [[1942]] година. На [[14 септември]] [[1942]] година, заедно со група од осум политички затвореници од селото [[Рудник (Велешко)|Рудник]], Велешко, е доведен на [[Масакр кај Пуста Кула|стрелање]] во месноста Пуста кула, но успева да избега. Кон крајот на септември 1942 година се приклучува на [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“]]. Во ноември [[1943]] година станува борец на [[Кумановски партизански одред|Кумановскиот партизански одред]], а потоа и на [[Трета македонска бригада|Третата македонска бригада]]. Како борец на бригадата Панче Пешев ја компонира музиката на популарната македонска борбена песна од НОВ, која станува и Марш на Третата македонска бригада [[b:„Ко челик сме ние“|„Ко челик сме ние“]], чиј текст е напишан од Ацо Шопов.<ref>[http://okno.mk/node/39780 „Ко челик сме ние - марш на Третата македонска бригада“], „Окно“</ref><ref>[https://www.acosopov.com/%d1%87%d0%b8%d1%82%d0%b0%d0%bb%d0%bd%d0%b8%d1%86%d0%b0/%d0%b7%d0%b0-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%be%d1%82-%d0%bd%d0%b0-%d1%82%d1%80%d0%b5%d1%82%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%b1%d1%80%d0%b8%d0%b3%d0%b0%d0%b4%d0%b0?lang=mk Симо Младеновски, „Mаршот на Третата македонска народноослободителна ударна бригада“]</ref> На [[16 март]] [[1944]] година раководството на [[КПМ]] го исклучило Пешев од партијата, заедно со [[Благоја Стевковски - Гојчо]].<ref>Јордан Цеков-Дане „Благој Стевковски-Гојчо: прилози за биографија“, Скопје, 2006, 84 и 86 стр.</ref> За време на [[Пролетна офанзива|Мајската (пролетна) офанзива]] во 1944 година, при враќањето на Бригадата од Егејска Македонија, загинал во судир со бугарската војска во [[Кушкулија]], [[Струмичко]] на [[5 јуни]] [[1944]] година. Во негова чест [[Сојуз на композиторите на Македонија|Сојузот на композиторите на Македонија]] ја доделува [[Панче Пешев (награда)|наградата „Панче Пешев“]] за најуспешно остварување во областа на музичкото творештво и музикологија. Во негова чест и Нижото музичко училиште во Куманово го носи неговото име.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uomopancepesev.mk/|title=УОМО "Панче Пешев" – Куманово|language=en-US|accessdate=|archive-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420135516/https://uomopancepesev.mk/|url-status=dead}}</ref> Неговиот татко, [[Никола Пешев]] по ослободувањето на Македонија, станал градоначалник на [[Куманово]]. == Поврзано == * [[Трета македонска ударна бригада]] == Литература == * Драгољуб Димовски, Методи Петровски „Панче Пешев“, Скопје, 1973. * Борис Бурназовски, Бранислав Трајковски „Панче Пешев: револуционер и музичар“, Куманово, 1984. * [[Јордан Цеков - Дане]] „Панче Пешев: казна што обвинува“, Скопје, 2002. * Јордан Цеков - Дане „Панче Пешев - македонски Драјфус“, Скопје, 2004. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Panče Pešev}} * [https://www.youtube.com/watch?v=VrMY3gfUf-I Ко челик сме ние] Марш на Третата македонска бригада ''(YouTube)'' * [https://okno.mk/node/39780 Ко челик сме ние - марш на Третата македонска бригада], „Окно“ * [[Бранко Каракаш]], [https://digitalna.gbsk.mk/viewer/show/356#page/n87/mode/2up „Панче Пешев како музичар и композитор“]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, „Современост“, 7/1959. * [https://antropol.mk/2020/05/01/proslavuvanjeto-na-1vi-maj-vo-brigadata/ Прославувањето на 1-ви мај во бригадата] * [https://www.mn.mk/makedonski-legendi/15405-Pance-Pesev Панче Пешев] * [https://bregalnicki.mk/na-deneshen-den-zaginal-panche-peshev-revolucioner-muzichar-i-inspiraci-a-za-svoite-soborci-i-generaciite-posle-nego/ НА ДЕНЕШЕН ДЕН ЗАГИНАЛ ПАНЧЕ ПЕШЕВ-РЕВОЛУЦИОНЕР, МУЗИЧАР И ИНСПИРАЦИЈА ЗА СВОИТЕ СОБОРЦИ И ГЕНЕРАЦИИТЕ ПОСЛЕ НЕГО] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210420135517/https://bregalnicki.mk/na-deneshen-den-zaginal-panche-peshev-revolucioner-muzichar-i-inspiraci-a-za-svoite-soborci-i-generaciite-posle-nego/ |date=2021-04-20 }} [[Категорија:Луѓе од Велес]] [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Македонски композитори]] [[Категорија:Жртви на Бугарската окупација на Македонија во Втората светска војна]] s2qb5tatygeu8kp361j0uotybdi2skg Питом трн 0 767878 5575161 5559159 2026-06-11T01:40:49Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575161 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''Питом трн'' |image = (MHNT) Centaurea Benedicta - Jardin Botanique Henri GAUSSEN.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Asteraceae]] |tribus = [[Cynareae]] |genus = '''''Cnicus''''' |species = '''''C. benedictus''''' |binomial = ''Cnicus benedictus'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |synonyms = ''Centaurea benedicta'' }} '''Питом трн''' ([[латински]]: ''Cnicus benedictus'') познат и како ''Бискупова брада, Сатовина, Блажен или Свет трн или Бенедиктански трн'' е европско растение, со силно стебло и лисја во вид на копја. ==Лековитост== Ова растение е доста познато во светот како високолековито растение<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://canadianbreastfeedingfoundation.org/induced/herbs.shtml |first=Jack |last=Newman |title=Herbs for Increasing Milk Supply |publisher=Canadian Breastfeeding Foundation |accessdate=2010-05-16}}</ref>. Се користи против стареењето, ја подобрува циркулацијата со што го подобрува дотокот на кислород во мозокот, а со тоа и помнењето и иозструвањето на умот, ја ублажува вртоглавицата, несвестицата и главоболката. Исто така има антибактериско дејство, и му дава на човечкиот организам дополнителна сила. Може да помогне во регулирање на хормонската рамнотежа, а особено е добра за жените - одлично средство за ублажување на менопаузните тегоби. == Наводи == {{наводи}} #[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?609,1000,1001 Jepson Manual Treatment] #[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CNBE USDA Plants Profile] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111011173333/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=CNBE |date=2011-10-11 }} #[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?10967 GRIN Species Profile] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110606062701/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?10967 |date=2011-06-06 }} == Надворешни врски == {{Commons|Cnicus benedictus}} *[http://style.mnogoo.mk/mk/articles/Zdravje/benediktanski-trn „Бенедиктански трн“ против стареење]{{Мртва_врска|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{mk}} *[http://www.henriettesherbal.com/eclectic/kings/cnicus.html Cnicus Benedictus.—Blessed Thistle] {{en}} *[http://www.cancer.gov/Templates/db_alpha.aspx?CdrID=330189 Spotted thistle] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090510071629/http://www.cancer.gov/Templates/db_alpha.aspx?CdrID=330189 |date=2009-05-10 }} {{en}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Чички (племе)]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] lwuq3t8lmkepud8ids3c0k6zejfu8iz Перт и Кинрос 0 768180 5575127 2984659 2026-06-10T22:48:52Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575127 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Шкотска управна област| |Council= Перт и Кинрос<br />Perth and Kinross<br />Peairt agus Ceann Rois<br>Perth an Kinross |Image= [[Image:ScotlandPerthKinross.png]] |SizeRank= V |Size= 5.286 км² |Water= ? |AdminHQ= [[Перт (Шкотска)|Перт]] |ISO= GB-PKN |ONS= 00RB |CouncilDetails= [[Податотека:Perth Kinross Arms.png|150px|Грб на Советот на Перт и Кинрос]]<br /> Совет на Перт и Кинрос<br />http://www.pkc.gov.uk/ |Control= |MPs= <ul><li>[[Гордон Бенкс]] ([[Шкотска лабуристичка пртија|Лабуристичка]])<li>[[Питер Вишарт]] ([[Шкотска национална партија|Национална]])</ul> |MSPs= <ul><li>[[Розана Канингем]] (Национална)<li>[[Џон Свини]] (Национална)</ul> }} '''Перт и Кинрос''' ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Perth and Kinross'', [[Шкотски гелски јазик|гелски]]: ''Peairt agus Ceann Rois'') е [[административна поделба на Шкотска|управна област]] и [[Намесништва во Шкотска|намесништво]] во [[Шкотска]]. Се граничи со управните области [[Абердиншир]], [[Ангус]], [[Данди]], [[Фајф]], [[Клакмананшир]], [[Стерлинг]], [[Аргајл и Бјут]] и [[Хајленд]]. Административен центар е градот [[Перт (Шкотска)|Перт]]. Територијата н аоваа единица приближно соодветствува на поранешните [[грофовија|грофовии]] Пертшир и Кинросшир. Пертшир и Кинросшир биле под иста управа од 1929 до 1975. Во 1975 ова заедничко подрачје потпаднало на [[Административна поделба на Шкотска|округ]] во рамките на регионот [[Тејсајд]], а во 1996 станала [[Унитарна држава|унитарна]] единица, со мали прилагодувања на границите. ==Позначајни населени места== *[[Аберфелди]] *[[Данкелд]] *[[Комри]] *[[Криф]] *[[Охтерардер]] *'''[[Перт (Шкотска)|Перт]]''' *[[Питлохри]] ==Места од интерес== {{col-begin|width=70%}} {{col-break}} ;Замоци *[[Блер (замок)|Блер]] *Драмонд *Менгис ;Национални паркови *[[Кернгормс (национален парк)|Национален парк Кернгормс]] *[[Лох Ломонд и Тросахс (национален парк)|Национален парк Лох Ломонд и Тросахс]] ;[[Глен]]ови *[[Глен Лион]] {{col-break}} ;Планини *[[Бен Лоерс]] *[[Грампијански Планини]] ;[[Лох]]ови *[[Лох Ерн]] *[[Лох Ломонд]] *[[Лох Ранох]] *[[Лох Теј]] *[[Стратерн]] {{col-end}} == Надворешни врски == *[http://www.pkc.gov.uk/ Совет на Перт и Кинрос] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120326213633/http://www.pkc.gov.uk/ |date=2012-03-26 }} {{en}} *{{dmoz|Regional/Europe/United_Kingdom/Scotland/Perth_and_Kinross}} {{Управни области во Шкотска}} [[Категорија:Перт и Кинрос| ]] [[Категорија:Намесништва во Шкотска]] [[Категорија:Управни области во Шкотска]] 6x375pyygvzv1n67v0qhjnjz4jdjs2a Атанас Ансаров 0 768614 5574898 5573869 2026-06-10T12:20:57Z Gurther 105215 5574898 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Атанас Ансаров| опис= | портрет= Атанас Ансаров.jpg | px = 200п | наставка= | роден-дата= {{роден на|||1880}} | роден-место= [[Моноспитово]], [[Македонија]] | починал-дата= | починал-место= | }} '''Атанас Ансаров''', познат под псевдонимот '''Чернев''', — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење и деец на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешна македонска револуционерна организација]]. ==Животопис== Атанас Ансаров е роден околу [[1880|1880 година]]<ref>На 12 април 1943 година, тој имал 63 години.</ref> во [[Моноспитово]], тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. Се стекнал со прогимназиско образование. Во 1923 година е избран за претседател на Струмичкиот околијски револуционерен комитет. Во јули 1924 година е делегат на Струмичко окружен конгрес <ref>Пърличев, Кирил. VІ конгрес на ВМРО (1925), Веда МЖ, София, 2005, стр. 77.</ref> и е избран за советник во окружниот комитет <ref>Пърличев, Кирил. VІ конгрес на ВМРО (1925), Веда МЖ, София, 2005, стр. 80.</ref>. Подоцна излегува во илегала и од 1925 година заедно со [[Милан Постоларски]] предводел Струмичка околија <ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 9 - 10.</ref><ref>Михайлов, Иван. Спомени II. Освободителна борба 1919 - 1924, Льовен, 1965, стр. 712.</ref>. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дејци на ВМРО]] [[Категорија:Моноспитово]] 49lq68eems82b9ec8aiatwdsvsfpbse Патент за софтвер 0 880474 5575102 5556578 2026-06-10T20:55:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575102 wikitext text/x-wiki Поимот '''софтверски патент''' нема универзално прифатена дефиниција.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://softwarepatentwatch.wordpress.com/defining-software-patent |title=Defining a Software Patent |publisher=[[Public Patent Foundation]] |accessdate=2007-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070922151101/http://softwarepatentwatch.wordpress.com/defining-software-patent |archivedate=2007-09-22 |url-status=dead }}</ref> Една од дефиниците предложена од [[Фондацијата за слободна информациска инфраструктура]] е дека софтверски патент е "[[патент]] на некоја изведба на компјутер реализирана со помош на компјутерска програма". Во 2005 година, [[Европската канцеларија за патенти]] сугерирала дека софтверскиот патент е патент за компјутерска програма како што се алгоритми или компјутерски имплементирани бизнис методи кој немаат особен технички придонес. [[Фондацијата за слободна информациска инфраструктура]] е анти-софтверскa група за патенти и материјал поврзан со нивната дефиниција на софтверски патенти и сугерира дека целта на дефиницијата е да се идентификуваат патенти што не треба да претставуваат прашање на политика. <ref name="ffii">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ffii.se/erik/EPIP/img8.html |title=The Gauss Project |publisher=[[Foundation for a Free Information Infrastructure|FFII]] |accessdate=2007-05-30 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115202519/http://www.ffii.se/erik/EPIP/img8.html |url-status=dead }}</ref> Постои дебата за софтверски патенти до степен до кој софтверските патенти треба да бидат прифатени, ако и воопшто бидат одобрени. Некои од поважните прашања во врска со софтверските патенти се: * Каде треба да лежи границата меѓу патентирачкиот предмет на [[софтвер]]от и не-патентирачкиот софтвер;<ref>[http://www.out-law.com/page-4814 Software patents in Europe: debunking the myths], OUT-LAW News, 19/08/2004</ref> * Дали барањето за инвентивност и не-очигледност се применува исто така при создавање на софтвер;<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ipo.gov.uk/response-inventive.pdf |format=PDF |title=Public consultation on level of the inventive step required for obtaining patents |publisher=[[UK Intellectual Property Office]] |accessdate=2007-06-05 |archive-date=2012-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104231807/http://www.ipo.gov.uk/response-inventive.pdf |url-status=dead }}</ref> * Дали патентите повеќе го покриваат софтверското обесхрабрување, отколку охрабрувањето и иновацијата.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.patenthawk.com/blog/2005/04/patent_economics_part_4_incent.html |title=Patenthawk.com blog entry |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106025229/http://www.patenthawk.com/blog/2005/04/patent_economics_part_4_incent.html |url-status=dead }}</ref> == Историјат == [[Патент]] е збир на екслузивни права дадени од страна на [[држава]]та на носителот на патентот за определен период на време, обично 20 години. Овие права се доделуваат на кандидатите за патенти во замена за нивното прикажување на пронајдоци. Откако ќе се додели патент во дадена земја, никој не може да го направи пак, да го користи, продава или да прави увоз/извоз, без дозвола на носителот на патентот. Дозволата е обично во форма на [[лиценца]] чии услови се поставени од страна на сопственикот на патентот. Патентите имаат територијална природа. За да се добие патент, пронаоѓачите мора да поднесат пријава за [[патент]]от во секоја земја во која тие го сакаат патентот. На пример, одделни апликации мора да се поднесат во [[Јапонија]], [[Кина]], [[САД]] и [[Индија]] доколку барателот сака да добие патенти во овие земји. Сепак, постојат некои регионални канцеларии, како на пример [[Европската канцеларија за патенти]] (EPO), кои дејствуваат како наднационални тела и имаат моќ за доделување патенти кои потоа може да стапат во сила во земјите-членки, но исто така постои и меѓународна постапка за поднесување на една меѓународна пријава под Договорот за соработка за патенти, кој потоа може да доведе до патентна заштита во повеќето земји. Овие различни земји и регионални канцеларии имаат различни стандарди за доделување патенти. Ова е особено точно за софтвер или компјутерски имплементирани пронајдоци, особено кога софтверот претставува спроведување на бизнис метод. == Историја и актуелни трендови == === Ран пример на софтверски патенти === На 21 мај 1962 година, бил поднесен еден британски патент "''Компјутер наменет за автоматско решавање на проблеми од [[линеарно програмирање|линеарното програмирање]] ''".<ref name="BP-patent">{{Cite patent|GB|1039141}}</ref> Пронајдокот бил сконцентриран на ефикасно управување со меморијата за [[симплекс алгоритам]], и можел да се имплементира од страна на чист софтвер. Патентот бил доделен на 17 август 1966 година и се чини дека е еден од првите софтверски патенти.<ref>Beresford, K (2000) ''Patenting Software under the European Patent Convention'', London: Sweet & Maxwell, page 4. See also http://www2.warwick.ac.uk/fac/soc/law/elj/jilt/2003_1/kretschmer/.</ref> === САД === Канцеларијата за патенти и трговски марки во САД има издадено патенти што може да се наречат софтверски патенти уште од раните 1970-ти години.<ref>{{US patent|3552738}}, {{US patent|3553358}} and {{US patent|3553384}} granted 5 January 1971, and {{US patent|3996564}} granted December 7, 1976 can be easily found using the [[Bessen/Hunt technique]]. Earlier patents may exist but US patent database does not permit full text searching for earlier patents</ref> Поради различниот третман на федералните права за патенти во различни делови на земјата, во 1982 година американскиот Конгрес создал нов суд кој треба да се занимава со патент случаи. По неколку историски одлуки од овој суд, од раните 1990-ти патентирањето на софтверот било добро воспоставено, и во 1996 година се издал конечниот компјутерски поврзан испитувачки водич кој наведува дека "''практичната примена'' на компјутерски поврзан пронајдок е законско прашање. Ова барање може да се препознае од различно изразените забрани против патентирање на апстрактните идеи, законите на природата или природните појави ".<ref>[http://www.bitlaw.com/source/soft_pats/final.html Final Computer Related Examination Guidelines]</ref> Последната експанзија на [[интернет]]от и [[е-трговија]]та доведе до тоа многу патенти да се применуваат и да се доделуваат за бизнис методи имплементирани во софтверот. Имало неколку успешни испитувања во САД, од кои некои се наведени во статијата за [[список на софтверски патенти]]. ===Европа=== Во рамките на земјите-членки на Европската унија, EPO и други национални канцеларии за патенти имаат издадено многу патенти за пронајдоци кои вклучуваат софтвер и [[Европската конвенција за патенти]] стапиле во сила кон крајот на 1970-тите. {{EPC член | 52}} исклучува "програми за компјутери" од патентирање (член 52 (2)) до степен дека пријавата на патент се однесува на компјутеска програма (член 52 (3)). Ова се толкува да значи дека секој пронајдок кој не прави очигледен "технички придонес" или решава "технички проблем" на неочигледен начин се патентира дури и ако тој технички проблем е решен преку компјутерска програма.<ref>[http://legal.european-patent-office.org/dg3/pdf/t030469eu1.pdf T469/03] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081012033206/http://legal.european-patent-office.org/dg3/pdf/t030469eu1.pdf |date=2008-10-12 }}, Reasons 5.1 to 5.3</ref> Компјутерските имплементирани пронајдоци коишто само решаваат еден бизнис проблем со користење на компјутер, отколку технички проблем, се сметаат за непатентирачки поради недостаток на инвентивен придонес. Сепак, фактот дека пронајдокот е корисен во бизнисот не значи дека не е патентирачки, ако исто така, решава технички проблем. ====Велика Британија==== Законот за патенти во [[Велика Британија]] се толкува дека има ист ефект како оној на [[Европската конвенција за патенти]], така што "програми за компјутери" се исклучени од патентибилноста до степен дека патентната пријава се однесува на компјутерска програма. Сегашниот законот во Велика Британија наведува дека изумот всушност ќе се смета за пронајдок ако дава придонес кој исто така е од техничка природа. Компјутерската програма што имплементира бизнис процес не е изум, но компјутерска програмата што имплементира индустриски процес може да биде. ===Јапонија=== Софтверските пронајдоци се патентираат. За да се квалификува како изум, сепак, мора да има "создавање на технички идеи со користење на закон на природата",<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.jpo.go.jp/tetuzuki_e/t_tokkyo_e/Guidelines/2_1.pdf |title=Examination Guidelines for Patent and Utility Model in Japan (REQUIREMENTS FOR PATENTABILITY) |publisher=jpo.go.jp |pages=1–3 |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2011-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323200823/https://www.jpo.go.jp/tetuzuki_e/t_tokkyo_e/Guidelines/2_1.pdf |url-status=dead }}</ref> иако ова барање е типично исполнето од страна на "конкретно реализирање на обработка на информации од страна на софтвер со користење на хардверски ресурси".<ref>[http://www.jpo.go.jp/tetuzuki_e/t_tokkyo_e/Guidelines/7_1.pdf Examination Guidelines for Inventions for Specific Fields (Computer Software-Related Inventions) in Japan, Japanese Patent Office, April 2005] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110323200910/https://www.jpo.go.jp/tetuzuki_e/t_tokkyo_e/Guidelines/7_1.pdf |date=2011-03-23 }}, page 10 (2.2.1)</ref> За софтверски пронајдоци може да се сметаат пронајдоците што очигледно подразбираат: примена на операција позната во други области; додавање на попознати средства или замена со еквивалентни; имплементација на софтвер за функции, кои претходно биле извршени од страна на хардвер или систематизација на познати човечки трансакции.<ref>[http://www.jpo.go.jp/tetuzuki_e/t_tokkyo_e/Guidelines/7_1.pdf Examination Guidelines for Inventions for Specific Fields (Computer Software-Related Inventions) in Japan, Japanese Patent Office, April 2005] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110323200910/https://www.jpo.go.jp/tetuzuki_e/t_tokkyo_e/Guidelines/7_1.pdf |date=2011-03-23 }}, pages 16-17 ("Systematization of human transactions")</ref> === Други земји === Во [[Индија]], клаузулата за вклучување на софтверските патенти била поништена од страна на [[индиски парламент|индискиот парламент]] во април 2005 година.<ref>[http://www.financialexpress.com/fe_full_story.php?content_id=86454 Software patents under Ordinance face reversal<!-- Bot generated title -->]</ref> Во [[Австралија]], чисти или апстрактни методи за водење бизнис не се сметаат за патентирачки, но ако методот се спроведува со користење на компјутер, го избегнува исклучувањето за бизнис методи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aipla.org/html/Patent-Handbook/countries/australia/AUsoftware.html |title=AIPLA International Patent Law Handbook: Software and Business Method Inventions Australia<!-- Bot generated title --> |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2010-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722193119/http://www.aipla.org/html/Patent-Handbook/countries/australia/AUsoftware.html |url-status=dead }}</ref> Во [[Нов Зеланд]] компјутерските програми треба да бидат исклучени од патентибилноста според законот за патенти од 2010&nbsp;г., но законот дозволува вградниот софтвер да може да биде патент.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.beehive.govt.nz/release/minister+announces+way+forward+software+patents |title=архивски примерок |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2010-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100920044258/http://www.beehive.govt.nz/release/minister+announces+way+forward+software+patents |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.itwire.com/it-policy-news/government-tech-policy/40451-new-zealand-says-no-to-software-patents |title=архивски примерок |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2010-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719084910/http://www.itwire.com/it-policy-news/government-tech-policy/40451-new-zealand-says-no-to-software-patents |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cpaglobal.com/newlegalreview/4617/south_pacific_cousins_part_way |title=архивски примерок |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2012-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826000324/http://www.cpaglobal.com/newlegalreview/4617/south_pacific_cousins_part_way |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tgdaily.com/business-and-law-features/50667-new-zealand-bans-software-patents |title=архивски примерок |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2012-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406172154/http://www.tgdaily.com/business-and-law-features/50667-new-zealand-bans-software-patents }}</ref><ref>http://computerworld.co.nz/news.nsf/news/nzict-says-patents-integral-to-software-protection</ref> Во [[Филипини]], "шеми, правила и методи на вршење на ментални акти, играње игри или водење бизнис, како и програми за компјутери" не се патентираат според "законикот за интелектуална сопственост на Филипините." Во [[Јужна Кореја]], софтверот се смета за патентирачки и многу патенти насочени кон "компјутерски програми" се издадени. Решението од страна на [[Врховниот суд на Кореја]] открило дека патентите насочени кон автоматски превод во софтверски програми се валидни, а можеби и повредни од својот софтвер.<ref>EPO web site, [http://www.epo.org/patents/patent-information/east-asian/helpdesk/korea/faq.html#new2 ''Patent information, East Asian patent information, Virtual helpdesk, Korea, FAQ, ''FAQ - Korea''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090913083903/http://www.epo.org/patents/patent-information/east-asian/helpdesk/korea/faq.html#new2 |date=2009-09-13 }}. Consulted on October 29, 2008.</ref> Во [[Јужна Африка]], "програма за компјутер" е исклучена од признавање како патентирачки изум според делот 25 од Законот за Патенти.<ref>[http://www.cipc.co.za/Patents_files/Patent_Act.pdf Patents Act, No. 57 of 1978, as amended] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111212164224/http://www.cipc.co.za/Patents_files/Patent_Act.pdf |date=2011-12-12 }}.</ref> == Патентирачки предмет == Патентите се наменети за промовирање на иновации преку поттикнување на навремено откривање на тоа како да се направат и употребат пронајдоци и со заштита на инвестициите да се комерцијализираат пронајдоците. Тие се обидуваат да го постигнат ова со барање дека е направено брзо и целосно обелоденување од страна на изумителот за тоа како да се направи и употреби пронајдокот и со доделување на монопол за ограничен период на време на сопственикот на патентот за да се спречат другите од создавање, користење или продажба на пронајдокот. Постои дебата за софтверски патент за тоа дали или не овие цели се постигнуваат со софтверски патенти. ===Предлози=== Барајќи да се најде рамнотежа, различни земји имаат различни политики за тоа каде треба да лежи границата меѓу патентирачкиот и не-патентирачкиот софтвер. Во Европа, голем број на различни предлози за поставување на граничната линија се поставени за време на дебатата во врска со предложените компјутерски имплементирани пронајдоци, од кои ниту еден не бил прифатлив. Два особено знајачни предлози за пречката која мора да помине за софтверот да се патентира вклучуваат: * Компјутерска програма која ги користи "контролните сили на природата за да постигне предвидливи резултати".<ref>Amendment 23 introduced on September 2003 by the [[European Parliament]] to the proposed [[Directive on the patentability of computer-implemented inventions]] [http://www.europarl.eu.int/meetdocs/committees/itre/20030219/488498en.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060210231145/http://www.europarl.eu.int/meetdocs/committees/itre/20030219/488498en.pdf |date=2006-02-10 }}, "''[[Dispositions program decision]]''" ([[Bundesgerichtshof|BGH]] 22/6/1976), [[Nordic Patent Law treaty]].</ref> * Компјутерска програма која обезбедува "технички ефект". Во САД, [[Бен Клеменс]], гостин професор во институцијата [[Brookings]], предложил дека патентите треба да се даваат само на пронајдоци кои вклучуваат физичка компонента која е сама по себе неочигледна.<ref>[http://legal.european-patent-office.org/dg3/biblio/t930059eu1.htm Decision T 59/93] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080906165205/http://legal.european-patent-office.org/dg3/biblio/t930059eu1.htm |date=2008-09-06 }} of the [[Appeal procedure before the European Patent Office|Boards of Appeal of the European Patent Office]], Reasons, point 3.4</ref> == Очигледност == Чест приговор до софтверските патенти е дека тие се однесуваат на тривијални пронајдоци.<ref>{{наведени вести| url=http://www.guardian.co.uk/technology/2005/jun/20/comment.comment | work=The Guardian | location=London | title=Patent absurdity | date=June 20, 2005 | accessdate=May 23, 2010 | first=Richard | last=Stallman}}</ref> Патент за изум што многу луѓе лесно ќе го развијат независно се смета дека не треба да се одобри да биде одобрен бидејќи го попречува развојот. Различни земји имаат различни начини за справување со прашањето на инвентивен чекор и не-очигледност во однос на софтверските патенти. == Негативни ефекти == === Компатибилност === Постојат голем број на примери каде што патентирањето на стандардите за размена на податоци принудува друга програмска група да воведе алтернативен формат. На пример, [[PNG]] форматот бил во голема мера воведен за да се избегнат [[GIF]] патент проблемите, и [[Ogg]] и [[Vorbis]] за да се избегне [[MP3]]. Доколку се открие дека овие нови предложени формати се покриени од постоечките патенти, крајниот резултат може да биде голем број на некомпатибилни формати. Создавање на такви форми и нивно поддржување чини пари, создава непријатности на корисниците, па дури и се заканува да го подели интернетот во неколку делумно некомпатибилнипод-мрежи. === Преклопување со авторски права === Заштита со патентирање на авторски права претставува две различни средства за правна заштита со кои може да го покрива истиот предмет, како што се компјутерски програми, бидејќи секоја од овие две средства за заштита има своја цел.<ref>Decision [[T 1173/97]] of the Boards of appeal of the EPO, July 1, 1998, Reasons 2.4 - see [http://legal.european-patent-office.org/dg3/biblio/t971173ex1.htm T 1173/97 on the EPO boards of appeal section of the EPO web site] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929134344/http://legal.european-patent-office.org/dg3/biblio/t971173ex1.htm |date=2007-09-29 }}.</ref> Софтверот е заштитен како дело на литературата под Бернската конвенција за заштита на книжевните и уметничките дела. Ова му овозможува на создавателот да спречи друг субјект од копирање на програмата и генерално нема потреба да се регистрира кодот, со цел тој да биде заштитен со авторски права. Патентите, од друга страна, им даваат на своите сопственици право да ги спречат другите да го користат изум, дури и ако тоа е независно развиен, и нема вклучено копирање. Всушност, една од најновите EPO одлуки [http://legal.european-patent-office.org/dg3/biblio/t030424eu1.htm Т 424/03] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080907150453/http://legal.european-patent-office.org/dg3/biblio/t030424eu1.htm |date=2008-09-07 }} појаснува разлика, во која се наведува дека софтверот е патентирачки, затоа што тоа во основа е само технички метод извршен на компјутер, кој треба да се разликува од самата програма за извршување на методот. Патентите ги покриваат основните методологии отелотворени во дадено парче софтвер, или функција за која софтверот е наменет да служи, независно од јазикот или кодот на софтверот. [[Заштита на авторски права|Заштита на авторските права]] спречува директно копирање на некои или сите делови од одредена верзија на софтверот, но не ги спречува другите автори од пишувањето на нивните сопствени мислења со основните методологии. Заштита на авторските права исто така може да се користи за да се спречи дадено множество на податоци да бидат копирани додека сè уште постои дозвола на авторот да ја задржи содржината како [[трговска тајна]]. === Слободен софтвер со отворен код === Постои дебата за патенти на софтвер во заедницата на слободен софтвер. Оваа дебата е предизвикана од прекинувањето на проекти од тип на [[слободен софтвер]] или [[софтвер со отворен код]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gnu.org/patent-examp/patent-examples.html |title=архивска копија |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2011-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111226170041/http://www.gnu.org/patent-examp/patent-examples.html |url-status=dead }}</ref> кога сопствениците на патентните бараат лиценца, а неможат да платат или се понудени со услови кои проектот не може да ги прифати, бидејќи тоа е во конфликт со [[лиценца за слободен софтвер|лиценцата за слободен софтвер]] во употреба.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://swpat.ffii.org/patents/effects |title=архивски примерок |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2007-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210164646/http://swpat.ffii.org/patents/effects/ |url-status=dead }}</ref> Во 2005 година [[Sun Microsystems]] објавил дека тие создале портфолио од 1.600 патенти достапни преку некоја патентна лиценца наречена [[лиценца на заеднички развој и дистрибуција]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.sun.com/smi/Press/sunflash/2005-01/sunflash.20050125.2.xml |title=Sun Grants Global Open Source Community Access to More than 1,600 Patents, Sun press release, January 25, 2005 |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202014850/http://www.sun.com/smi/Press/sunflash/2005-01/sunflash.20050125.2.xml |url-status=dead }}</ref> == Јурисдикции == Суштинските [[закон]]и во однос на патентибилноста на софтвер и компјутерски имплементираните пронајдоци, и вообичаеното право на толкување на законските одредби, се различни во различни јурисдикции. Софтверските патенти под [[мултилатерализмот|мултилатерални]] [[договор]]и: * [[Софтверските патенти под Спогодбата TRIPs]] * [[Софтверските патенти во рамките на Европската конвенција за патенти]] * [[Компјутерски програми и за Договорот за соработка со патенти ]] Софтверските патенти според националните закони: * [[Софтверските патенти под закон за патенти во САД ]] * [[Софтверските патенти под закон за патенти во Велика Британија ]] == Судски спорови == Неколку успешни спорови покажуваат дека софтверските патенти се применливи во САД. Слично и во Јапонија, софтверските патенти се успешно спроведени. Во 2005 година, на пример, [[Matsushita]] освоил судски спор за забрана на Justsystem, при нарушувањето на јапонски патент на Matsushita, софтвер за обработка на 2.803.236 зборови. Судот во Токио наредил Justsystem да ги повлече своите производи од пазарот. == Лиценцирање == Многу софтверски компании прават вкрстено лиценцирање на нивните патенти едни со други. Овие договори овозможувват секоја страна да ги практикува патентираните пронајдоци на другата страна без закана од тужење за [[патент]]. [[Microsoft]], на пример, има склучено договори со [[IBM]], [[Sun Microsystems]], [[Siemens AG]], [[Cisco]], [[Autodesk]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.arn.idg.com.au/index.php?taxid=620938001&id=63439861 |title=IDG News Service |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2009-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090203132357/http://www.arn.idg.com.au/index.php?taxid=620938001&id=63439861 |url-status=dead }}</ref> Способноста да се преговара за вкрстени договори за лиценцирање е главната причина што многу софтверски компании, вклучувајќи ги и оние што обезбедуват [[софтвер со отворен код]] создаваат патенти. Почнувајќи од јуни 2006 година, на пример, [[Red Hat]] развил [[патент портфолио]] од 10 издадени патенти во САД, 1 издаден европски патент, 163 во очекување да бидат издадени патенти во САД. Други сопственици на патенти се во бизнисот на измислување на нови "компјутерски имплементирани пронајдоци", а потоа комерцијализирање на пронајдоците преку лиценцирање на патентите на другите компании кои ги произведуваат пронајдоците. На пример компанијата Walker Digital има генерирано големо патент портфолио од своите истражувачки напори, вклучувајќи го и основниот патент на [[Priceline.com]]. Американските универзитети, исто така, спаѓаат во оваа класа на патент сопственици. Тие колективно генерираат 1400000000 $ годишно преку лиценцирање на пронајдоци од сите области на технологијата, вклучувајќи го и софтверот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.autm.org/events/File/FY04%20Licensing%20Survey/04AUTM-USLicSrvy-public.pdf |title=untitled<!-- Bot generated title --> |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2007-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201114747/http://www.autm.org/events/File/FY04%20Licensing%20Survey/04AUTM-USLicSrvy-public.pdf |url-status=dead }}</ref> Сепак другите сопственици на патент се фокусираат на добивањето на патенти од оригиналниот пронаоѓач и нивно лиценцирање во компаниите кои имаат воведено комерцијални производи на пазарот. Некои од овие сопственици на патенти, како што се [[интелектуални партнерства]], се приватно поседувани друштва финансирани од страна на големите корпорации како [[Microsoft]], [[Intel]], [[Google]], итн.<ref>http://premium.hoovers.com/subscribe/co/overview.xhtml?ID=fffrfkrhrrxhjcxxkh{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Практиката за стекнување на патенти и лиценца е контроверзна во софтверската индустрија. Тоа е составен дел од бизнис моделот каде компаниите за лиценцирање на патент ги тужат прекршителите кои нема да ја земат лиценцата. Исто така, тие можат да ги искористат предностите на фактот дека многу компании ќе платат скромна радиодифузна такса (на пример од 100.000 американски долари до 1.000.000 $) за правата на сомнителен патент, наместо да ги плаќаат високите судски трошоци (2.000.000 $ или повеќе) за да демонстрираат на судот дека патентот е невалиден. ==Наводи== {{Наводи}} ==Надворешни врски== * [https://archive.today/20121212004501/www.wipo.int/patent/law/en/developments/software.html ''Софтвер и бизнис методи''] на мрежното место на Светската организација за [[интелктуална сопственост]] * [http://swpat.ffii.org/archive/mirror/impact/index.en.html FFII Библиографија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050410183700/http://swpat.ffii.org/archive/mirror/impact/index.en.html |date=2005-04-10 }} * [http://www.softwarepatents.eu Softwarepatents.eu] вовед во софтверски патенти во Европа и Германија (во Германија) ===Книги=== * [http://press.princeton.edu/titles/8634.html Patent Failure], James Bessen и Michael Meurer, Прес на Универзитетот Princeton 2008. * [https://web.archive.org/web/20050222203609/http://www.brookings.edu/press/books/mathyoucantuse.htm Математика која не можете да ја користите: Патенти, Авторски права и Софтвер], Ben Klemens, Прес на Brookings Институцијата, 2005. * Војните за патенти: Битката да се освои светската технологија, Fred Warshofsky * Информациски феудализам - Peter Drahos [[Категорија:Закон за патент за софтвер]] 1qsrcc0jplfzjafsxj1poe37e44vv7u Откривање на плагијати 0 908793 5574997 5445611 2026-06-10T16:21:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574997 wikitext text/x-wiki '''Откривање на плагијати''' е процес на наоѓање на случаи на [[плагијат]] во рамките на некој труд или документ. Широката употреба на компјутери и доаѓањето на интернетот многу ја олеснуваат можноста на плагијаризам на работата на другите. Повеќето случаи на плагијат се наоѓаат во академиите, каде што документите се обично есеи или извештаи. Сепак, плагијати може да се најдат во речиси секое поле, вклучувајќи ги и научните трудови, уметничките дизајни и изворниот код. Откривање на плагијат може да биде рачно или со помош на компјутер. Рачното откривање бара значителни напори и одлична меморија и е непрактично во случаи кога мора да се споредат премногу документи или оригиналните документи не се достапни за споредба. Со помош на компјутерското откривање се овозможува огромни збирки на документи да се споредат со едни со други, за што поуспешно и многу поверојатно откривање на плагијати. == Откривање на плагијати со помош на компјутер== Детекција на плагијат со помош на компјутер е [[пребарување на информации]] и е поддржана од страна на специјализирани системи кои се нарекуваат системи за откривање на плагијати. === Откривање на плагијати на текст-документи === Системи за откривање на [[плагијат|текст-плагијати]] имплементираат еден од двата генерички пристапи за откривање, од кои едниот е надворешен, a другиот е суштински.<ref name="Stein07">{{citation | last1=Stein | first1=Benno | last2=Koppel | first2=Moshe | last3=Stamatatos | first3=Efstathios | title=Plagiarism Analysis, Authorship Identification, and Near-Duplicate Detection PAN'07 | journal=SIGIR Forum | volume=41 | issue=2 | year=2007 | pages=68–71 | doi=10.1145/1328964.1328976 | url=http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2007o.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120402050840/http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2007o.pdf | url-status=dead }}</ref> Надворешните системи споредуваат еден сомнителен документ со референтна колекција која е збир на документи за кои се претпоставува дека се оригинални.<ref name=Potthast09>{{citation | last1=Potthast | first1=Martin | last2=Stein | first2=Benno | last3=Eiselt | first3=Andreas | last4=Barrón-Cedeño | first4=Alberto | last5=Rosso | first5=Paolo | contribution=Overview of the 1st International Competition on Plagiarism Detection | year=2009 | title=PAN09 - 3rd Workshop on Uncovering Plagiarism, Authorship and Social Software Misuse and 1st International Competition on Plagiarism Detection | series=CEUR Workshop Proceedings | volume=502 | pages=1–9 | issn=1613-0073 | url=http://www.uni-weimar.de/medien/webis/research/events/pan-09/pan09-papers-final/potthast09-overview-first-international-competition-plagiarism-detection.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120402050919/http://www.uni-weimar.de/medien/webis/research/events/pan-09/pan09-papers-final/potthast09-overview-first-international-competition-plagiarism-detection.pdf | url-status=dead }}</ref> Врз основа на избран документен модел и претходно дефинирани критериуми за сличност, задачата на откривање плагијат е да се добијат сите документи кои содржат текст кој е сличен до одреден степен со текстот во сомнителниот документ.<ref name=Stein07a>{{citation | last1=Stein | first1=Benno | last2=Meyer zu Eissen | first2=Sven | last3=Potthast | first3=Martin | contribution=Strategies for Retrieving Plagiarized Documents | year=2007 | title=Proceedings 30th Annual International ACM SIGIR Conference | pages=825–826 | publisher=ACM | isbn=978-1-59593-597-7 | doi=10.1145/1277741.1277928 | url=http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2007f.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120402050937/http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2007f.pdf | url-status=dead }}</ref> Суштинскиот пристап го анализира текстот што треба да се оценува без вршење на споредби со надворешни документи. Овој пристап има за цел да ги препознае промените во уникатниот стил на пишување на авторот како индикатор за потенцијален плагијат.<ref name=MeyerZuEissen06>{{citation | last1=Meyer zu Eissen | first1=Sven | last2=Stein | first2=Benno | contribution=Intrinsic Plagiarism Detection | year=2006 | title=Advances in Information Retrieval 28th European Conference on IR Research, ECIR 2006, London, UK, April 10–12, 2006 Proceedings | series=Lecture Notes in Computer Science | volume=3936 | pages=565–569 | publisher=Springer | doi=10.1007/11735106_66 | isbn=978-3-540-33347-0 | url=http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2006d.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120402051009/http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2006d.pdf | url-status=dead }}</ref> Програмите за откривање плагијати не се способни за сигурно идентификување на плагијати без човечко расудување. Сличностите се откриваат со помош на претходни модели на документи и може да бидат лажно позитивни.<ref name=Bao06>{{citation | last1=Bao | first1=Jun-Peng | last2=Malcolm | first2=James A. | contribution=Text similarity in academic conference papers | year=2006 | title=2nd International Plagiarism Conference Proceedings | publisher=Northumbria University Press | url=http://www.plagiarismadvice.org/images/stories/old_site/media/2006papers/JunPengBao.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2018-09-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180916130353/http://www.plagiarismadvice.org/images/stories/old_site/media/2006papers/JunPengBao.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name=Clough00>{{citation | last=Clough | first=Paul | title=Plagiarism in natural and programming languages an overview of current tools and technologies | year=2000 | type=Technical Report | publisher=Department of Computer Science, University of Sheffield | url=http://www.ir.shef.ac.uk/cloughie/papers/plagiarism2000.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2011-08-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110818161514/http://ir.shef.ac.uk/cloughie/papers/plagiarism2000.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name="Culwin01">{{citation | last1=Culwin | first1=Fintan | last2=Lancaster | first2=Thomas | title=Plagiarism issues for higher education | journal=Vine | volume=31 | issue=2 | year=2001 | pages=36–41 | doi=10.1108/03055720010804005 | url=http://www.essaycoursework.com/howtowriteessaynet/pdf/plagiarism-higheredu.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120405090134/http://www.essaycoursework.com/howtowriteessaynet/pdf/plagiarism-higheredu.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name=Lancaster03>{{citation | last=Lancaster | first=Thomas | title=Effective and Efficient Plagiarism Detection | year=2003 | type=PhD Thesis | publisher=School of Computing, Information Systems and Mathematics South Bank University | url=http://www.bcu.academia.edu/documents/0009/4554/Lancaster_2003.pdf }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> .<ref name=Maurer07>{{citation | last1=Maurer | first1=Hermann | last2=Zaka | first2=Bilal | contribution=Plagiarism - A Problem And How To Fight It | year=2007 | title=Proceedings of World Conference on Educational Multimedia, Hypermedia and Telecommunications 2007 | pages=4451–4458 | publisher=AACE | isbn=978-1-880094-62-4 | url=http://www.editlib.org/p/26021 | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2016-08-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160815132601/http://www.editlib.org/p/26021 | url-status=dead }}</ref> За визуелно да се провери дали авторот на научен труд се обидува да го измами системот, вреди да се обрне внимание на употребата на различни типови и големини на фонтови, лажни врски, застарени факти, парафразирани фрагменти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plagiarismsearch.com/blog/why-plagiarism-is-not-always-detected|title=Why Plagiarism Is Not Always Detected|date=2021-11-22|work=plagiarismsearch.com}}</ref> ==== Детектирачки методи ==== Сликата подолу претставува класификација на предложените методи за откривање на плагијат со помош на компјутер од техничка гледна точка. Техниките се одликуваат според типот на сличност на оценување на кои се однесуваат. Глобалните проценки за сличност користат одлики земени од поголеми делови од текстот или документот како целина за одредување на сличност, додека локалните методи се ограничени на текст сегменти како влез. [[File:PDS Classification.svg|800px|center|Класификација на компјутерски методи за детекција на плагијаризам]] [[Земање на отпечатоци]] моментално најмногу се применува кога ставува збор за пристап со помош на компјутер за детекција на плагијат. Постапката води до добивање на документи со избирање на множество на повеќе подзборови ([[n-грам]]) од нив. Множествата претставуваат отпечатоци од прсти и нивните елементи се нарекуваат детали.<ref name=Hoad03> {{citation | last1=Hoad | first1=Timothy | last2=Zobel | first2=Justin | title=Methods for Identifying Versioned and Plagiarised Documents | journal=Journal of the American Society for Information Science and Technology | volume=54 | issue=3 | year=2003 | pages=203–215 | doi=10.1002/asi.10170 | citeseerx=10.1.1.18.2680 | url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.18.2680&rep=rep1&type=pdf}}</ref> .<ref name=Stein05>{{citation | last=Stein | first=Benno | contribution=Fuzzy-Fingerprints for Text-Based Information Retrieval | year=2005 | title=Proceedings of the I-KNOW '05, 5th International Conference on Knowledge Management, Graz, Austria | pages=572–579 | publisher=Springer, Know-Center | issn=0948-695X | url=http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2005a.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120402051020/http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2005a.pdf | url-status=dead }}</ref> Сомнителниот документ се проверува дали е плагијат преку компјутерска обработка на отпечатоците и со помош на претходно пресметан индекс на отпечатоци за сите документи во референтната колекција. Деталите со оние на другите документи покажуваат заеднички текст сегменти и предложуваат можни плагијати.<ref name=Stein05/> Општо земено, само подмножество на детали се споредува со цел да се забрза процесот и да се овозможи проверка кога станува збор за голема колекција на документи, како што е на пример [[интернет]]от.<ref name=Hoad03 /> Проверка на документи за преклопување на текст претставува проблем на класично поврзување на зборови познат и во другите области на информатиката. Предложени се бројни пристапи за успешно справување со оваа задача, од кои некои се прилагодени за надворешни детектори за плагијаризам. Проверка на сомнителен документ со оваа опција бара пресметка и чување на ефикасно споредливи репрезентации за сите документи во референтната колекција, со која се споредуваат парови на стрингови. Општо земено, моделите за наставниот документ, како на пример [[наставни дрва]] или наставни вектори, се присопосбени за оваа задача во контекст на компјутерско отркивање на [[плагијаризам]]. Сепак, поврзувањето на подстрингови останува скап метод, што го прави не-прифатливо решение за проверка на колекции со голем број на документи.<ref name=Monostori00>{{citation | last1=Monostori | first1=Krisztián | last2=Zaslavsky | first2=Arkady | last3=Schmidt | first3=Heinz | contribution=Document Overlap Detection System for Distributed Digital Libraries | year=2000 | title=Proceedings of the fifth ACM conference on Digital libraries | pages=226–227 | publisher=ACM | isbn=1-58113-231-X | doi=10.1145/336597.336667 | url=http://www.csse.monash.edu.au/projects/MDR/papers/dl2000-monostori.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120415160915/http://www.csse.monash.edu.au/projects/MDR/papers/dl2000-monostori.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name=Baker93>{{citation |last=Baker |first=Brenda S. |title=On Finding Duplication in Strings and Software |year=1993 |type=Technical Report |publisher=AT&T Bell Laboratories, NJ |url=http://cm.bell-labs.com/cm/cs/doc/93/2-bsb-1.ps.gz |format=gs |accessdate=2012-01-21 |archive-date=2007-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030140253/http://cm.bell-labs.com/cm/cs/doc/93/2-bsb-1.ps.gz |url-status=dead }}</ref> <ref name=Khmelev03> {{citation |last1=Khmelev |first1=Dmitry V. |last2=Teahan |first2=William J. |DUPLICATE_title=A Repetition Based Measure for Verification of Text Collections and for Text Categorization |year=2003 |title=SIGIR'03: Proceedings of the 26th annual international ACM SIGIR conference on Research and development in informaion retrieval |pages=104–110 |publisher=ACM |doi=10.1145/860435.860456 |citeseerx=10.1.1.9.6155 |url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.9.6155&rep=rep1&type=pdf}}</ref> Анализа на куп на зборови претставува усвојување на [[векторски простор|пребарување на векторски простор]], што е традиционален концепт на отркивање на плагијаризам, во доменот на компјутерско отркивање. Документите се претставени како еден или повеќе вектори, на пример, за различни делови на документот, кои се користат за [[интелигенција|интелгиентни]] пресметки за сличност на парови. Овие може да биде врз основа на традиционалната мерка за [[косинус]] сличност или други софистицирани функции за сличност.<ref name="Si97"> {{citation|last1=Si|first1=Antonio|last2=Leong|first2=Hong Va|last3=Lau|first3=Rynson W. H.|contribution=CHECK: A Document Plagiarism Detection System|year=1997|title=SAC '97: Proceedings of the 1997 ACM symposium on Applied computing|pages=70–77|publisher=ACM|isbn=0-89791-850-9|doi=10.1145/331697.335176|url=http://www.cs.cityu.edu.hk/~rynson/papers/sac97.pdf}}</ref> <ref name="Dreher07"> {{citation | last=Dreher | first=Heinz | title=Automatic Conceptual Analysis for Plagiarism Detection | journal=Information and Beyond: The Journal of Issues in Informing Science and Information Technology | volume=4 | year=2007 | pages=601–614 | url=http://proceedings.informingscience.org/InSITE2007/IISITv4p601-614Dreh383.pdf}}</ref> <ref name=Muhr09>{{citation | last1=Muhr | first1=Markus | last2=Zechner | first2=Mario | last3=Kern | first3=Roman | last4=Granitzer | first4=Michael | contribution=External and Intrinsic Plagiarism Detection Using Vector Space Models | year=2009 | title=PAN09 - 3rd Workshop on Uncovering Plagiarism, Authorship and Social Software Misuse and 1st International Competition on Plagiarism Detection | series=CEUR Workshop Proceedings | volume=502 | pages=47–55 | issn=1613-0073 | url=http://www.uni-weimar.de/medien/webis/research/events/pan-09/pan09-papers-final/zechner09-external-and-intrinsic-plagiarism-detection-using-vsm.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120402051035/http://www.uni-weimar.de/medien/webis/research/events/pan-09/pan09-papers-final/zechner09-external-and-intrinsic-plagiarism-detection-using-vsm.pdf | url-status=dead }}</ref> Откривање на плагијати засновано на [[цитат]]и со помош на компјутерски пристап е метод дизајниран за употреба кај академските документи, бидејќи не се потпира на самиот текст, туку на цитатите и референтните информации. Ги идентификува сличните [[модел]]и во цитат секвенците на две академски работи. Ваквите модели претставуваат поднизи кои исклучиво содржат цитати од двата документи кои се споредуваат.<ref name=Gipp10>{{citation | last1=Gipp | first1=Bela | last2=Beel | first2=Jöran | contribution=Citation Based Plagiarism Detection - A New Approach to Identifying Plagiarized Work Language Independently | year=2010 | title=Proceedings of the 21st ACM Conference on Hypertext and Hypermedia (HT'10) | pages=273–274 | publisher=ACM | isbn=978-1-4503-0041-4 | doi=10.1145/1810617.1810671 | url=http://www.sciplore.org/publications/2010-Citation_Based_Plagiarism_Detection_-_A_New_Approach_to_Identify_Plagiarized_Work_Language_Independently_-_preprint.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120425044631/http://www.sciplore.org/publications/2010-Citation_Based_Plagiarism_Detection_-_A_New_Approach_to_Identify_Plagiarized_Work_Language_Independently_-_preprint.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name=Gipp11>{{citation | last1=Gipp | first1=Bela | last2=Meuschke | first2=Norman | last3=Beel | first3=Jöran | contribution=Comparative Evaluation of Text- and Citation-based Plagiarism Detection Approaches using GuttenPlag | year=2011 | title=Proceedings of 11th ACM/IEEE-CS Joint Conference on Digital Libraries (JCDL'11) | pages=255–258 | publisher=ACM | isbn=978-1-4503-0744-4 | doi=10.1145/1998076.1998124 | url=http://www.sciplore.org/publications/2011-Comparative_Evaluation_of_Text-_and_Citation-based_Plagiarism_Detection_Approaches_using_GuttenPlag.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120425044618/http://www.sciplore.org/publications/2011-Comparative_Evaluation_of_Text-_and_Citation-based_Plagiarism_Detection_Approaches_using_GuttenPlag.pdf | url-status=dead }}</ref> .<ref name=Gipp11a>{{citation | last1=Gipp | first1=Bela | last2=Meuschke | first2=Norman | contribution=Citation Pattern Matching Algorithms for Citation-based Plagiarism Detection: Greedy Citation Tiling, Citation Chunking and Longest Common Citation Sequence | year=2011 | title=Proceedings of the 11th ACM Symposium on Document Engineering (DocEng2011) | pages=249–258 | publisher=ACM | isbn=978-1-4503-0863-2 | doi=10.1145/2034691.2034741 | url=http://www.sciplore.org/publications/2011-Citation_Pattern_Matching_Algorithms_for_Citation-based_Plagiarism_Detection--Greedy_Citation_Tiling,_Citation_Chunking_and_Longest_Common_Citation_Sequence.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120425044532/http://www.sciplore.org/publications/2011-Citation_Pattern_Matching_Algorithms_for_Citation-based_Plagiarism_Detection--Greedy_Citation_Tiling,_Citation_Chunking_and_Longest_Common_Citation_Sequence.pdf | url-status=dead }}</ref> [[Стилометрија]] опфаќа статистички методи за квантифицирање на авторски уникатен стил на пишување и се користи главно за авторство.<ref name=Holmes98> {{citation | last=Holmes | first=David I. | title=The Evolution of Stylometry in Humanities Scholarship | journal=Literary and Linguistic Computing | volume=13 | issue=3 | year=1998 | pages=111–117 | doi=10.1093/llc/13.3.111}}</ref> <ref name=Juola08>{{citation | last=Juola | first=Patrick | title=Authorship Attribution | journal=Foundations and Trends Information Retrieval | volume=1 | year=2006 | issue=3 | pages=233–334 | issn=1554-0669 | doi=10.1561/1500000005 | url=http://www.mathcs.duq.edu/~juola/papers.d/fnt-aa.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2020-10-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201024054632/http://www.mathcs.duq.edu/~juola/papers.d/fnt-aa.pdf | url-status=dead }}</ref> Со создавање и споредување со стилометриски модели за различни сегменти од текстот, може да се откријат пасуси кои се стилски различни од другите, па оттука и потенцијално да се детектира плагијат. ==== Системи за откривање на плагијати кај текст-документи ==== Генералниот дизајн на системи за откривање на академски плагијат насочен за текст документи вклучува голем број на фактори: {| class="wikitable" |- ! Фактор ! Опис и алтернативи |- | '''Опсег на пребарување''' | Во јавен интернет, со користење на пребарувачи / институционални бази на податоци / локален систем, специфицирани бази на податоци. |- | '''Анализа на време''' | Потребно време меѓу времето кое се доставува документот и времето кога резултатите се достапни. |- |'''Капацитетот за документи / Серија за обработка''' | Број на документи кои системот може да ги обработи за единица време. |- | '''Проверка на интензитет''' | Колку често и за кои видови на фрагменти од документот (ставови, реченици, зборовни секвенци со фиксна должина) системот пребарува надворешни ресурси, како што пребарувачите. |- | '''Споредба на тип на алгоритам''' | Алгоритми кои го дефинираат начинот на кој системот споредува едни со други документи. |- | '''Прецизност''' | Број на документи кои правилно се означени како плагијат во споредба со вкупниот број на означени документи, како и вкупниот број на документи кои се всушност плагијати. Висока точност значи дека само неколку лажно позитивни документи биле пронајдени. |} Повеќето големи системи за откривање на плагијати користат големи, внатрешни бази на податоци (во прилог на други ресурси) кои се прошируваат со секој дополнителен документ поднесен за анализа. Сепак, ова се смета од страна на некои како евентуална повреда на [[авторски права|авторските права]] на студентите. Следниве системи се веб-засновани, со исклучок на ситемот CopyTracker, со затворен код. Следнава листа е неисцрпна: {{col-begin|width=70%}} {{col-break}} :;Слободни :Chimpsky :CitePlag :CopyTracker :eTBLAST :Plagium :SeeSources :The Plagiarism Checker :Plagiarism Detect {{col-break}} :;Комерцијални :Attributor :Copyscape :Ithenticate, Turnitin :Plagiarismdetect :PlagScan :Veriguid {{col-end}} ==== Откривање на перформанси ==== Компаративна евалуација на системи за откривање на плагијати укажува на тоа дека нивните перформанси зависат од видот на плагијатите <ref name=Potthast09 /><ref name=HTW04>{{citation | url=http://plagiat.htw-berlin.de/ff-alt/05hilfen/programme.html | title=Portal Plagiat - Softwaretest 2004 | language=de | publisher=HTW University of Applied Sciences Berlin | accessdate=October 6, 2011 | archive-date=2011-10-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111025051028/http://plagiat.htw-berlin.de/ff-alt/05hilfen/programme.html | url-status=dead }}</ref><ref name=HTW08>{{citation | url=http://plagiat.htw-berlin.de/software/2008/ | title=Portal Plagiat - Softwaretest 2008 | language=de | publisher=HTW University of Applied Sciences Berlin | accessdate=October 6, 2011 | archive-date=2019-03-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190327182022/http://plagiat.htw-berlin.de/software/2008/ | url-status=dead }}</ref><ref name=HTW10>{{citation | url=http://plagiat.htw-berlin.de/software/2010-2/ | title=Portal Plagiat - Softwaretest 2010 | language=de | publisher=HTW University of Applied Sciences Berlin | accessdate=October 6, 2011 | archive-date=2019-04-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190426133551/http://plagiat.htw-berlin.de/software/2010-2/ | url-status=dead }}</ref><ref name=Potthast10>{{citation | last1=Potthast | first1=Martin | last2=Barrón-Cedeño | first2=Alberto | last3=Eiselt | first3=Andreas | last4=Stein | first4=Benno | last5=Rosso | first5=Paolo | contribution=Overview of the 2nd International Competition on Plagiarism Detection | year=2010 | title=Notebook Papers of CLEF 2010 LABs and Workshops, 22–23 September, Padua, Italy | url=http://clef2010.org/resources/proceedings/clef2010labs_submission_125.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403191349/http://clef2010.org/resources/proceedings/clef2010labs_submission_125.pdf | url-status=dead }}</ref><ref name=Potthast11>{{citation | last1=Potthast | first1=Martin | last2=Eiselt | first2=Andreas | last3=Barrón-Cedeño | first3=Alberto | last4=Stein | first4=Benno | last5=Rosso | first5=Paolo | contribution=Overview of the 3rd International Competition on Plagiarism Detection | year=2011 | title=Notebook Papers of CLEF 2011 LABs and Workshops, 19–22 September, Amsterdam, Netherlands | url=http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2011t.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120402051053/http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2011t.pdf | url-status=dead }}</ref> што треба да се откријат (види слика). Освен анализа на цитати, сите откривачки пристапи се потпираат на текстуална сличност. Затоа е симптоматично дека откривање на точноста се намалува кога се опфатени повеќе случаи на плагијати. [[Слика:800px-PD Methods Detection Performance.png|центар|Детекција со компјутерски пристап засновано на типот на плагијаризмот]] Буквалните копии, таканаречени copy & paste плагијат, или скромно маскирани случаи на плагијат може да се откријат со висока точност со помош на сегашните надворешни пристапи ако изворот е достапен на софтверот. Особено процедурите за поврзување на зборови може да постигнат добри перформанси, бидејќи тие најчесто користат модели на документи без загуба, како на пример наставни дрва. Анализата на системи кои користат отпечатоци или куп од зборови во откривањето на копии зависи од загуба на информации направени од страна на документниот модел кој го користи. Со примена на селекциски стратегии тие се подобро оспособени за откривање на умерена форми на маскирани плагијати во споредба со процедури за појавување на поднизи. Внатрешнo откривање на плагијат со користење на стилометрија може да ги надмине границите на текстуални сличности до одреден степен во споредба на јазичната сличност. Со оглед на тоа дека стилските разлики помеѓу плагијатите и оригиналните сегменти се значајни и може да се идентификуваат со сигурност, стилометријата може да помогне во идентификување на маскирани и парафразирани плагијати. Стилометричките споредби веројатно ќе пропаднат во случаите каде што сегментите се силно парафразирани до таа точка кога повеќе наликуваат на личен стил на пишување. Резултатите од меѓународните натпревари за откривање на плагијати одржани во 2009, 2010 и 2011 година,<ref name="Potthast09" /><ref name="Potthast10" /><ref name="Potthast11" /> as well as experiments performed by Stein,<ref name=Stein11>{{citation | last1=Stein | first1=Benno | last2=Lipka | first2=Nedim | last3=Prettenhofer | first3=Peter | title=Intrinsic Plagiarism Analysis | journal=Language Resources and Evaluation | volume=45 | issue=1 | year=2011 | pages=63–82 | issn=1574-020X | doi=10.1007/s10579-010-9115-y | url=http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2011a.pdf | accessdate=2012-01-21 | archive-date=2012-04-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120402051105/http://www.uni-weimar.de/medien/webis/publications/papers/stein_2011a.pdf | url-status=dead }}</ref> укажуваат на тоа дека стиломтеричката анализа работи со сигурност добро само за документи со должина од неколку илјади или десетици илјади зборови. Зголемување на бројот на истражувања се врши на методи и системи способни за откривање на преведени плагијати. Во моментов, детекција на јазичен плагијат не се гледа како зрела технологија и соодветните системи не се во можност да постигнат задоволувачки резултати за откривање во пракса. Откривањето на плагијат засновано на цитати е способно за идентификување на посилни парафрази и преводи со повисоки стапки на успех во споредба со другите откривачки пристапи, благодарение на фактот дека е независен од текстуалните одлики. Но, анализата зависи од достапноста на цитат информации се ограничува на академски текстови. Останува инфериорен во однос на текст-заснованите пристапи во откривање на плагијат кај пократки пасуси, кои се типични во случаи на копија. === Откривање на плагијати на изворен код === Плагијатите кај компјутерските кодови се исто така честа појава и потребни се различни алатки од оние кои се користат во текстуални документи. Притоа, значајни истражувања се посветуваат на академски плагијати на изворен код. Посебен аспект на плагијати на изворен код е дека не постои збирно место на есеи, како што може да се најде кај традиционалните плагијати. Бидејќи во повеќето програмски задачи се очекува студентите да пишуваат програми со многу специфични барања, многу е тешко да се најдат постоечки програми кои ги исполнат барањата. Бидејќи интегрирање на надворешен код е често потешко од пишување од нула, студентите избираат повеќето плагијати да ги направат од своите врсници. Според Рој и Корди, алгоритмите за откривање на сличност на изворен код можат да се класифицираат врз основа на * Стрингови - бара точни текстуални поврзувања на сегменти. Брз метод, но може да биде помешан со преименувањето идентификатори. * Токени - како со стрингови, но со користење на [[лексичка анализа|лексер]] за да се претвори програма во [[симбол]]и во прв план. Ова отфрла празни коментари и идентификаторски имиња, правејќи го системот робустен на едноставни текст замени. Повеќето академски системи за откривање користат различни алгоритми за мерење на сличноста помеѓу знаковните секвенци. * [[Расчленувачко дрво|Расчленувачки дрва]] - да се изградат и да се споредат расчленувачки дрва. Ова овозможува да бидат откриени сличности на поголемо ниво. * [[График со повици]] - го доловува вистинскиот тек на контрола во програмата, и овозможува да бидат сместени еквиваленции на многу повисоко ниво. * Метрика - метрика открива "резултати" на код сегментите според одредени критериуми, на пример, "бројот на јамки и услови", или "бројот на различни променливи што се користат". Метриките се едноставни да се пресметаат и може да се споредат брзо, но, исто така, може да доведат до лажно позитивни резултати. * Хибридни пристапи - на пример, расчленувачки дрва и наставни дрва можат да се комбинираат за откривање на способноста на расчленувачки дрва со брзина дозволена од наставните дрва, еден вид на податочна структура со поврзување на стригнови. Претходната класификација е развиена за [[рефакторирање код]], а не за детекција на академски плагијат (важна цел на рефакторирањето е да се избегне удвоен код, познат во литературата како клониран код). Горенаведените пристапи се ефикасни за различни нивоа на сличност; ниско ниво сличност се однесува на идентичен текст, додека високо ниво на сличност може да се однесува на слични спецификации. Во академска средина, кога сите ученици се очекува да ги искодираат истите спецификации, се очекува функционално еквивалентен код (со високо ниво на сличност), а само ниско ниво сличност се смета како доказ на мамење. ====Системи за откривање на плагијати на изворен код ==== Програмите MOSS и JPlag може да се користaт бесплатно, но и двете бараат регистрација и софтверот останува комерцијален. Персоналните системи се нормални десктоп апликации, како и повеќето од нив се и бесплатни и објавени како [[софтвер со отворен код]]. == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://spore.swmed.edu/dejavu/ Déjà Vu: База на двојни наводи во научната литература] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080908042940/http://spore.swmed.edu/dejavu/ |date=2008-09-08 }} * [http://www.dmoz.org/Reference/Education/Educators/Academic_Dishonesty/Plagiarism/Detection/ Катергорија на откривање на плагијат во отворен проект] [[Категорија:Умотворби]] [[Категорија:Вреднување]] [[Категорија:Плагијат]] 7r7c0604zxx87d94u85xab0v7ehvmxe Општествени ставови за интелектуалната сопственост 0 962731 5574911 5078696 2026-06-10T12:35:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574911 wikitext text/x-wiki Општествените ставови за '''[[интелектуална сопственост]]''' содржат и позитивни и негативни критики на истата. Критичарите на терминот "интелектуална сопственост" тврдат дека зголемената употреба на оваа [[терминологија]] се совпадна со една поопшта промена од размислувањето за нештата како што се [[закон]]ите за [[авторско право|авторски права]] и [[патент]]и како посебни правни инструменти со цел да се промовира [[општо добро|општото добро]] и да се оствари концепција на идеи како неповредлива сопственост дадена од природниот закон.<ref>{{Наведена мрежна страница|title="Intellectual property" is a silly euphemism|last=Doctorow|first=Cory|authorlink=Cory Doctorow|work=[[The Guardian]]|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2008/feb/21/intellectual.property|date=2008-02-21|accessdate=2008-02-23}}</ref> Терминолошката промена се совпаѓа со користење на пејоративни термини за [[нарушување на авторски права]], како што се "[[пиратерија]]" и " кражба на [[авторски права]]". Некои критичари на интелектуалната сопственост, како што се оние за [[движење за слободна култура]], го карактеризираат поимот како [[интелектуален протекционизам]], интелектуален [[монопол]] или владин монопол и тврдат дека јавниот интерес е повреден од протекционистичко законодавство, како што се продолжување на авторско право, [[софтверски патент]] или патент за [[бизнис метод ]]. Критиката против идејата за ''интелектуална сопственост'' е формулиран од Eben Moglen во неговиот манифест ''dotCommunist '': . {{quote|[[Општество]]то се соочува со едноставниот факт дека кога секој може да ја поседува секоја интелектуална работа и на сите човечки вредности и секое зголемување на [[знаење]]то - се чини дека некој човек може да ги поседува и тоа не е морално да се исклучи . Ако Рим поседува моќ да се хранат сите раскошно без поголема цена од онаа на Цезаровата сопствена маса, луѓето ќе го протераат Цезар насилно далеку ако некои бидат оставени да умрат од глад. Но, буржоаскиот систем на сопственост бара знаење и култура |. [[Eben Moglen]] Манифест dotCommunist <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://emoglen.law.columbia.edu/publications/dcm.html |title=dotCommunist Manifesto |accessdate=2012-01-23 |archive-date=2005-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109082248/http://emoglen.law.columbia.edu/publications/dcm.html |url-status=dead }}</ref>}} Некои критичари го отфрлaат терминот ''интелектуална сопственост''. [[Ричард Сталман]] тврди дека "терминот систематски ги искривува и збунува овие прашања и неговата употреба била и е промовирана од страна на оние кои добиваат од оваа конфузија. ... Функционира како кутија во која се ставени заедно различни закони ... [кои] потекнуваат од одделно место, еволуирале поинаку, ги покриваат различните активности, имаат различни правила и подигнуваат различни јавни политички прашања. " <ref name=not-ipr>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.xhtml|title=Did You Say "Intellectual Property"? It's a Seductive Mirage|author=[[Richard Stallman]]|date=2008-10-31|publisher=[[Free Software Foundation]]|accessdate=2006-10-22|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023120748/http://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.xhtml|url-status=dead}}</ref> Овие критики се залагаат и се однесуваат на [[авторско право|авторски права]], [[патент]]и и [[регистриран заштитен знак|регистрирани заштитени знаци]] и посебно предупредуваат на погрешно комбинирање на различни закони во колективен план. Во 2004 година, [[WIPO]] беше критикуван во''Декларацијата во Женева за иднината за интелектуалната сопственост од Светската организација'' која тврди дека [[WIPO]] " треба да се фокусира повеќе на потребите на земјите во развој и да го гледа IP како една од многуте алатки за развој, a не како цел ".<ref>[http://www.cptech.org/ip/wipo/genevadeclaration.html ''The Geneva Declaration on the Future of the World Intellectual Property Organization'']</ref> == Преглед == Во обичајното право кај повеќе јурисдикции, ова е историски направено за да се даде благодат за омилените нешта на кралот во форма на патентни писма (со некои позитивни предности за [[јавноста]], бидејќи често овие гарантирања се предуслови пред трговецот да започне со производство). Јурисдикциите со напишани устави генерално и доделуваат на владата сила да стане [[монопол]] или на друг начин се грижат за заштита на нематеријалната сопственост. На пример, клучната точка од Статија I, Дел 8, клаузула 8]] на [[Устав]]от на САД во договор со Конгресот, моќта "да се промовира развојот на науката и корисните уметности, преку обезбедување ексклузивно право на авторите и пронаоѓачите на нивните списи и откритија. " Користењето на терминот "интелектуална сопственост" често зависи од одлуките, како "проблем на слободен читател" или е рационализирано од проблематизирање на фактот дека сопствениците на [[компјутер]]и имаат можност да создаваат и дистрибуираат совршени копии на дигитални трудови. Застапниците на терминот имаат тенденција да се справат со ексклузивни права на политиката на интелектуалната сопственост преку валоризација на стимулациите кои им се нудат на авторите и пронаоѓачите гарантирајќи им право на точнен надомест од оние кои сакаат да ги произведуваат нивните пронајдоци или да ги објавуваат нивните експресивни трудови. Анализите поврзани со терминот имаат тенденција да го превидат или дури и да се обидат да го победат фактот дека објавените информации се суштински слободни и дека всушност ова е целата поента на ваквите ексклузивни права да бидат објавени, за да се обезбедат информации за јавноста. Според [[економија|економски]] анализи, причините за права на патент понекогаш служат за намена на јавниот интерес со тоа што некој кој, да речеме, поминал десет години на [[сиромаштија]], може да ја надомести неговата [[инвестиција]] на време и енергија. Користејќи монополска моќ, пронаоѓачот може точно да надомести од оние кои сакаат да направат копии на неговиот изум. Поставувајќи ја премногу високо моќта и другите едноставно ќе се обидат да направат конкурентски изум, но го постават доволно ниско и така може да се имаат добар живот од такси. Во последните години, идејата за јавен интерес е занемарена, во полза на идејата дека примарната цел на ексклузивни права е во корист на носителите на правата, дури и на штета на општеството во целина. Овој развој привлече некои противници ([[Лоренс Лесиг ]], [[Џејмс Бојл]], [[Вилијам Патри]]). Формулацијата во Уставот во САД (што е наведена погоре) е специјално наменета за јавен интерес. Правата на интелектуална сопственост имаат [[ограничувања]], вклучувајќи ги ограничувањата за [[мандатот]] и други размислувања (како пресеци со основните права и кодифицираните или законските одредби за [[праведна употреба]] за авторски дела). Некои, ги користат по аналогија за овие размислувања за јавна [[службеност]], бидејќи тие и даваат на јавноста одредени права кои се сметаат дека се од суштинско значење. Различни земји можат да имаат суптилни или драматични разлики во обемот или заштитата и дозволената употреба на различни видови на интелектуална сопственост. Коректната употреба на правата во една јурисдикција лесно може да некоректна употреба на друго место. Автори и пронаоѓачи остваруваат специфични права и "сопственост" од "интелектуална сопственост" е правна, а не интелектуална работа. Патент може да се купува и продава, но изум кој е опфатен не е во сопственост на сите. Ова е една од многу причини поради кои некои веруваат дека терминот ''интелектуална сопственост'' е погрешен. Користење на терминот "интелектуален монопол", значи дека т.н. "интелектуална сопственост" е, всушност, владин доделен монопол за одредени типови на акции. Други се противат на оваа употреба, бидејќи го поддржува поимот за [[природни права]] поим, а не ги признава правата кои се чисто законски и само го карактеризира поимот "сопственост", наместо да ја елиминира претпоставката за сопственост. Друг пристап е едноставно да се избегне генеричкиот термин, поради разликите во природата на законите на авторските права, патенти и регистирани заштитни знаци. == Контроверзии == Образложението на основната [[јавна политика]] за законите за интелектуална сопственост е дека тие, на некој начин, обезбедуваат права за [[пронаоѓач]]от или [[автор]]от. Образложението за законите за патенти е во тоа што дава право да се исклучат другите од одлуки, користење, нудење на продажба, продажба или увоз во врска со пронајдокот во земјата каде што е патентиран. Образложението на јавната политика за правата на регистриран заштитен знак е дека тие може да се користат за да се спречат други од користење на збунувачки слична марка, но не и да се спречат другите од создавање на истите добра или од продажбата на истите добра или услуги под јасно разликувачки знак. Образложението на јавната политика за законот за авторски права е дека тоа е форма на заштита предвидени за авторите на "оригинални авторски дела", вклучувајќи литературни, драмски, музички, уметнички и некои други интелектуални трудови, било да се објавени или необјавени. Многу луѓе веруваат дека интелектуалната сопственост обезбедува привремен [[монопол]] кој ја штити употребата или експлоатацијата на дадено добро, поддржан од страна на спроведените правни механизми.<ref>http://hm-treasury.gov.uk/media/583/91/pbr06_gowers_report_755.pdf</ref> Врховниот суд на САД често го дефинира [[патент]]от како обезбедување на "ограничен монопол." Ова не е, сепак, соодветна употреба на терминот [[монопол]] во економска смисла. Некои веруваат дека заштитата на интелектуалната сопственост не е правилно да се смета за обезбедување на економски монопол, барем делумно, бидејќи монополот може да постои само во присуство на [[пазар]]от и способноста на глумецот да манипулира со пазарот на местото каде што постои можност да се одржува повисока цена од конкурентни цени, а тоа е нешто што ретко се постигннува од страна на сопственикот на интелектуалната сопственост.<ref>Eugene R. Quinn, Jr., [http://www.ipwatchdog.com/monopoly.html Debunking the Intellectual Property Monopoly Myth] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120402002406/http://www.ipwatchdog.com/monopoly.html |date=2012-04-02 }}.</ref> Исто така, постојат повеќе специјализирани видови на ексклузивни права, како на пример право на дизајн на коло (заштитено со актот за топографија на [[интегрално коло]] во Канадскиот закон и со правото на [[Европска унија|Европската унија]] од Директивата 87/54/EEC од 16 декември 1986 година за правната заштита на топографиите на полупроводничките производи), права за одгледувачи на [[растенија]], права за [[индустриски дизајн ]], [[сертификат за дополнителна заштита]] за фармацевтски производи и права на [[база на податоци]]. Лиценците за авторски права гарантираат дозвола да се направи нешто. Патентна лиценца е декларација за да не се направат некои работи, под одредени услови. Политики на ексклузивни права во одредени земји обезбедуваат одредени активности кои не бараат некоја лиценца, како што се репродукција на мали количини на текстови, која понекогаш се нарекува [[праведна употреба]]. Правните системи во многу земји си даваат [[присилна лиценца]] за одредени активности, особено во областа на [[патент]]ното право. Повеќето ексклузивни права се доделени од страна на [[влада]]та за ограничен период на време. Така со зголемување на наградите за авторите, пронаоѓачите и други производители на интелектуални работи, севкупната [[ефикасност]] може да се подобри. Од друга страна, доделување на ексклузивни права во никој случај не е единствениот одржлива метод за финансирање на производството на "интелектуална сопственост" во пазарниот систем.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cepr.net/publications/intellectual_property_2004_09.htm |title=архивски примерок |accessdate=2012-01-23 |archive-date=2007-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070408030219/http://www.cepr.net/publications/intellectual_property_2004_09.htm }}</ref> Законот за интелектуална сопственост" создава [[трансакција|трансакциски]] трошоци кои би можеле во некои околности да ги надминуваат овие добивки. Друго предвидување е дека ограничувањето на слободнота повторна употреба на информации и идеи, исто така, ќе предизвика [[трошок|трошоци]], каде што употребата на најдобрите достапни техники за дадена задача или создавање на нова добиена работа е спречена. Подеднакво важна, доделувањето монопол за производство воведува загуба во економијата и го охрабрува изнајмувачкото однесување. Она што патентот или авторското право го штити не е физички објект, туку идејата која го отелотворува објектот. Со забрана за неовластено репродуцирање на објектот, законот декларира, всушност, дека копирањето на физичкиот труд не е извор на вредност на објектот, дека вредноста е создадена од страна на основоположникот на идејата и не може да се користи без негова согласност . [[Ayn Rand]], основач на [[објективизам|објективизмот]], што поддржува авторски права и патенти.: {{cquote|Патентите и авторските права се правно спроведување на основата на сите имотни права: право на човекот на неговиот [[изум]]. Секој вид на продуктивна работа вклучува комбинација од ментален и на физички напор: на мислата или на физичката акција да се преведе таа мисла во материјална форма. Делот на овие два елементи се разликува во различни типови на работа. На најниско ниво, менталниот напор потребен за извршување на неквалификуван рачен труд е минимален. На другиот крај, она што законите на патентот и на авторските права признаваат е огромниот ментален напор во производството на материјалните вредности. Овие закони го заштитуваат придонесот на умот во својата најчиста форма: на создавање ''идеја''. Предмет на патенти и авторски права е ''интелектуална сопственост''. ... Така законот го воспоставува правото на сопственост на умот на оној кој ќе го донесе во постоење.}} Иако се тврди дека терминот треба да се ограничи: {{cquote|Ако се задржи во недоглед, тоа ќе доведе до спротивност на самиот [[принцип]] на којшто е заснован: тоа ќе доведе, не до заработување на награда од остварување, туку до незаработена поддршка на паразитизам. Тоа ќе стане кумулативно право на задржување на производството на неродените генерации, кои на крајот ќе ги уништи. Замислете што ќе се случи ако, во производството на автомобили, мораме да плаќаме авторски надомест за потомците на сите пронаоѓачи кои се вклучени, почнувајќи од пронаоѓачот на тркалото и нагоре.}} == Проширување во природата и обемот на законите за интелектуална сопственост == Во последно време има општа експанзија на закони за интелектуална сопственост. Ова може да се види во проширување на законите за нови видови на предмети како бази на податоци, во регулирањето на нови категории на активности во однос на предметите кои се веќе заштитени, во зголемувањето на условите на заштита, во отстранувањето на ограничувањата и ограничувањата на ексклузивни права и во проширување на дефиницијата за "автор" да вклучи корпорации како легитимни творци и сопствениците на дела. Концептот на работа за изнајмување, исто така, има ефект од третманот на корпорацијата или сопственикот на компанијата како правен автор на дела создадени од страна на вработените. Американската филмска индустрија помогна за промена на социјалната конструкција на интелектуална сопственост со пораст на подмолна и добро финансиранa трговска организација, на [[филмска асоцијација|филмската асоцијација]] на Америка. Покрај тоа свеста на Конгресот на САД како најголем производител во светот на филмови има направено практично да се прошири концепцијата на интелектуалната сопственост. Оваа стратегија е високо ефикасна, со извонреден честота и позициите на здружението што ја поддржуват имаат успех.<ref>Dennis Wharton, "MPAA's Rebel With Cause Fights for Copyright Coin," Variety (August 3, 1992), Vol. 348, No. 2, p. 18.</ref> Овие научни реформи дополнително ја зајакнаа индустријата, кредитирањето и доведоа до уште поголема моќ и авторитет.<ref>William W. Fisher III, [http://cyber.law.harvard.edu/property99/history.html The Growth of Intellectual Property:A History of the Ownership of Ideas in the United States] Eigentumskulturen im Vergleich (Vandenhoeck & Ruprecht, 1999)</ref> Зголемувањето во однос на заштитата особено се гледа во однос на авторските права, што неодамна беше предмет на сериски екстензии авторските права на [[Sony]] во [[САД]] и Директивата за усогласување на мандатот на заштита на авторските права во [[Европа]], така што не е јасно кога правото за заштита на авторските права на крајот ќе истече. Природата и опсегот на она што претставува "интелектуална сопственост", исто така, се проширува. Во контекст на регистрираните заштитни знаци, ова проширување е управувано од меѓународните напори за усогласување на дефиницијата на "заштитен знак", како што е примерот со Договорот за трговските аспекти за правата на интелектуална сопственост. Врз основа на TRIPs, било кој семиотички [[знак]] кој е "способен да направи разлика" на производи или услуги на еден бизнис од производите или услугите на друг бизнис е способен за конституирање на трговска марка. Според оваа дефиниција, заштитни знаци, како што е слоганот на [[Microsoft]] "[[Каде сакате да одите денес?]]" обично се сметаат за регистрирачки. Исто така, како основна функција на заштитниот знак е да се идентификува исклучиво комерцијално потекло на производи или услуги, секој знак кој ја исполнува таа цел може да биде регистриран како заштитен знак. Меѓутоа, како што овој концепт конвергира со зголемување на употребата на неконвенционални заштитни знаци на [[пазар]]от, усогласување не може да се третира како проширување на концептотот на регистрираниот заштитен знак. Во контекст на патенти, доделување на патенти во некои јурисдикции во некои форми на живот, [[компјутерски софтвер|софтвер]] алгоритми и бизнис модели доведе до тековните контроверзии околу соодветниот обем на патентирачкиот предметот. Некои сметаат дека проширувањето на законите за интелектуална сопственост ја нарушува рамнотежата помеѓу поттикнување и помагање на креативност и иновации, како и ширење на новите идеи и творби во [[јавна сопственост]] за [[општо добро]]. Се смета дека како и повеќето нови идеи се едноставно добиени од други идеи, закони за интелектуална сопственост имаат тенденција да се намали на целокупното ниво на креативен и научнен напредок во општеството.<ref>Drahos with Brathwaite, Information Feudalism, New Press 2002, p12</ref> Противењето на проширување на законите за интелектуална сопственост е силно поддржано од општите економски аргументи против [[монопол]]ите. Други пак, на пример, Федералниот судија и правниот научник [[Ричард Поснер]] и економистот [[Вилијам Ландес]] како соавтор, во ''економската структура на правото на интелектуална сопственост''(Харвард Univ. Прес 2003), тврдат дека уметниците може да добијат уште идеи од авторски дела додека тие не се плагијаризирани - дека авторското право само го штити изразувањето на идеи, а не и самите идеи. Електронското доба бележи зголемување на обидот да користат [[софтверски алатки]] за [[управување со дигитални права]] за ограничување на [[копирање]] и користење на дигитални дела. Ова може да има ефект на ограничувањето на одредбите за [[праведна употреба]] од законот за авторски права. Ова ќе овозможи, во суштина, создавање на книга кој ќе се распадне по една читање. Како што поединците се имаат докажано вешти во заобиколување на такви мерки во минатото, многу носители на авторски права исто така успешно лобираат за закони како што се актото за авторски права [[Digital Millennium ]], кој го користи кривичниот закон за да се спречи било заобиколување на софтверот што се користи за спроведување на управување со дигитални правни системи. Еквивалентни одредби, за да се спречи заобиколување на заштита на авторските права постоеле во ЕУ некое време и се проширени и во, на пример, член 6 и 7 на авторски права на ЕУ Директивата. Други примери се член 7 од Софтверската Директивата од 1991 година (91/250/EEC) и Директивата за условен пристап од 1998 година (98/84/EEC). Во исто време, растот на [[интернет]], а особено дистрибуираните пребарувачи како [[Kazaa]] и [[Gnutella]], претставуваат предизвик за политиката на ексклузивни права. Индустријата има победи против некои услуги, вклучувајќи големиот случај против споделување на податотеки на компанијата [[Напстер]], каде некои луѓе се осудени за споделување на податотеки и кршење на авторските права. Сепак, повеќе децентрализираната природа на таквите мрежи ја прави правната постапка против дистрибуирани пребарувачи повеќе проблематична. == Економско гледиште == [[Екслузивно право|Ексклузивните права]], како што се авторските права и патентите обезбедат на своите носители ексклузивно право да ги продадат или лиценцират правата. Како таков, носителот е само продавач на пазарот за таа одредена точка и носителот често се опишува како има [[монопол]] поради оваа причина. Сепак, тоа може да биде случај дека постојат и други предмети на "интелектуална сопственост", кои се блиски супститути. На пример, носителот на издавачки права за книгата може да се натпреварува со разни други автори да ја добие книгата. Ова е една од причините да се претпочита терминот ''ексклузивни права над'' ''монопол.'' Се разбира, не може да се направи замена во одредени случаи (на пример, патент на единствениот лек за лекување на одредена болест), со што терминот ''монопол'' е посоодветен. == Терминот "интелектуална сопственост" == Терминот ''интелектуална сопственост'' бил критикуван поради тоа што правата доделени со закони за ексклузивни права се на некој начин повеќе ограничени од законските права поврзани со имотните интереси во материјални добра - земјиште - [[недвижен имот]]. Вклучувањето на зборот ''сопственост'' може да се види како фаворизирање на позицијата на приврзаниците на проширувањето на ексклузивни права во областа на интелектуалните производи, преку помош да ги привлече концептите поврзани со оние постари облици на сопственост за поддршка на нивниот аргумент за отстранување на ограничувањата на правата кога тие ограничувања ќе биде генерално се гледани како несоодветни ако се применат на материјални добра. На пример, повеќето земји гарантираат авторски права само за ограничени услови. Покрај тоа, терминот е понекогаш погрешно сфатен дека значи сопственост на копии, па дури и информациите содржани во тие копии. Спротивно на тоа, физичките закони за сопственост ретко ја ограничуваат продажбата или промената на физички копии на дело (нешто што многу закони за авторски права го ограничуваат). === Алтернативни Услови === Во правните јурисдикции, интелектуална сопственост често се нарекува [[интелектуално право]], традиционално малку поширок концепт што вклучува морални права и други лични заштити што не можат да се купат или продадат. Употребата на терминот ''интелектуално право''се намали од почетокот на 1980-тите години, како употребата на терминот ''интелектуална сопственост'' е зголемена. Алтернативните термини ''монополи на информации'' и ''интелектуална монопол'' се појавиле меѓу оние кои се против претпоставките за "имот" или "интелект" или "права", особено [[Ричард Сталман]] .''Интелектуалниот протекционизам'' и ''интелектуалната сиромаштија'', нашле приврзаници, особено меѓу оние кои го користат дигитални ограничувања за управување. Едно прашање во врска со ваквите предлози е дека ако постои интелектуална сопственост мора да има паралелен концепт на [[интелектуален капитал]] - имотот што дозволува да биде создаден уште имот. Ова, како и терминот [[инструкциски капитал]] кој се однесува на соодветната подгрупа на [[патент]]и не-фикциски [[авторски права]], се контроверзни поими за кои економистите немаат јасен договор, па така еден се однесува на "дебата за интелектуален капитал ", наместо капитални средства. ==Понатамошни читања== * [http://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.html Did You Say "Intellectual Property"? It's a Seductive Mirage] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090921085114/http://www.gnu.org/philosophy/not-ipr.html |date=2009-09-21 }} (gnu.org) * [http://www.ram.org/ramblings/philosophy/fmp/copying_primer.html Етички пример за интелектуална сопственост ] (ram.org) * [http://levine.sscnet.ucla.edu/general/intellectual/againstfinal.htm Против интелектуалниот монопол] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140407054106/http://levine.sscnet.ucla.edu/general/intellectual/againstfinal.htm |date=2014-04-07 }} (Michele Boldrin и David K. Levine) * [http://mises.org/books/against.pdf Against Intellectual Property] (Stephen Kinsella, mises.org) == Наводи == {{наводи}} ==Наводи== {{reflist}} [[Категорија:Право на интелектуална сопственост]] gheldcenmra0emd389z7m0uux6gjn3a Иван Перишиќ 0 972626 5575098 5531950 2026-06-10T20:49:40Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5575098 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Иван Перишиќ | image = [[Податотека:Ivan Perišić (cropped).jpg|200px]] | height = {{height|m=1.87}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1989|2|2}} | cityofbirth = {{роден во|Сплит|}} | countryofbirth = [[Хрватска]] | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | currentclub = {{Fb team Tottenham}} | clubnumber = 14 | position = [[Среден ред (фудбал)#Крило|крило]], [[Одбрана (фудбал)|бек]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years1 = 2007-2009 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Sochaux}} | years2 = 2009 | caps2 = 18 | goals2 = 5 | clubs2 = →{{Fb team Roeselare}} | years3 = 2009-2011 | caps3 = 70 | goals3 = 31 | clubs3 = {{Fb team Club Brugge}} | years4 = 2011-2013 | caps4 = 42 | goals4 = 9 | clubs4 = {{Fb team Borussia Dortmund}} | years5 = 2013-2015 | caps5 = 44 | goals5 = 12 | clubs5 = {{Fb team Wolfsburg}} | years6 = 2015-2022 | caps6 = 208 | goals6 = 49 | clubs6 = {{Fb team Inter}} | years7 = 2019-2020 | caps7 = 22 | goals7 = 4 | clubs7 = →{{Fb team Bayern Munchen}} | years8 = 2022-2024 | caps8 = 39 | goals8 = 1 | clubs8 = {{Fb team Tottenham}} | years9 = 2024 | caps9 = 8 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Hajduk Split}} | years10 = 2024- | caps10 = 27 | goals10 = 9 | clubs10 = {{Fb team PSV}} | nationalyears1 = 2011- | nationalcaps1 = 144 | nationalgoals1 = 36 | nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] | pcupdate = 6 јануари 2012 | ntupdate = 6 јануари 2012 }} '''Иван Перишиќ''' (роден на 2 февруари 1989 во [[Сплит]]) — [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], играч од средниот ред на {{Fb team (N) Tottenham}} и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. == Кариера == ===Рани години=== На возраст од само 17 години, Перишиќ заработил голема количина на интерес од голем број на клубови, вклучувајќи ги екипите на [[ФК Андерлехт|Андерлехт]], [[ФК ПСВ Ајндховен|ПСВ]], [[ФК Ајакс|Ајакс]], [[Трабзонспор]] и [[ФК Хамбургер|Хамбургер]], пред тој на крајот да потпише за францускиот клуб [[ФК Сошо|Сошо]]. Тој се пресели во Франција од екипата на [[Хајдук Сплит]] во која дошол на единаесет-годишна возраст во [[2000]] година. Во Сплит тој бил наречен од страна на некои новинари "новиот [[Аљоша Асановиќ|Асановиќ]]" - по познатиот хрватски играч од средниот ред кој исто така играше во Франција. Од [[2007]] до јануари [[2009]] година, Перишиќ настапуваше за резервниот тим на Сошо, но не добил можност за деби во првиот тим. === Руселаре === Во 2009 година Перишиќ бил испратен на позајмица во белгискиот прволигаш [[ФК Руселаре|Руселаре]], со цел да собере играчко искуство. Тој одиграл половина сезона во која бил многу успешен постигувајќи 5 гола на 18 лигашки настапи. === Клуб Брухе === По успешната полусезона во Белгија тој им оставил многу силен впечаток на челниците на еден од водечките клубови во лигата, [[ФК Клуб Брухе|Клуб Брухе]]. На [[26 август]] [[2009]] официјално го комплетира својот трансфер од [[ФК Сошо|Сошо]] за сума од 250.000 [[евро|€]] и потпишувајќи три годишен договор со Брухе. Своето деби за новиот тим го имал на [[13 септември]] [[2009]] против екипата на [[ФК Генк|Генк]], во натпревар што завршил нерешено 1-1, а токму тој го постигнал израмнувачкиот погодок за својот тим во 45-тата минута. Сезоната ја завршил со 9 постигнати гола во 33 првенствени настапи. Во следната сезоната Перишиќ го покажал сиот свој талент постигнувајќи 22 првенствени гола за Брухе, вклучувајќи ги и четирите против [[ФК Шарлероа|Шарлероа]] во победата со 5-0. Перишиќ воедно бил најдобар стрелец во Белгиската Јупилер лига за сезоната 2010-2011, а исто така бил избран и за играч на сезоната во Белгија. Сепак, слабото четврто место на Брухе во првенството не ги задоволува апетитите на Перишиќ и тој решил да го напушти клубот по завршувањето на сезоната. === Борусија Дортмунд === [[File:Ivan Perisic.jpg|thumb|upright|left|Перишиќ со [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во летото 2012]] На [[23 мај]] [[2011]] Перишиќ потпишал петгодишен договор со тогашниот шампион на Германија, екипата на [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] за сума од 5.5 милиони [[евро|€]]. Своето деби за популарните ''милионери'' Перишиќ го имал во победата на домашен терен над Хамбургер со 3-1, кога се појавил како замена на местото на [[Крис Леве]]. Својот дебитантски погодок за Дортмунд го постигнал во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], прекрасен волеј-удар од 17-тина метри со кој го израмнил резултатот на 1-1 против [[ФК Арсенал|Арсенал]], што на крајот се испостави и како конечен резултат. Десетина дена подоцна тој го постигнал својот првенец и во Бундеслигата, одново да го израмни резултатот на 1-1, овојпат против екипата на [[ФК Мајнц|Мајнц]] во нивната победа во гости со 2-1. Тој одново се впишал меѓу стрелците во гостински натпревар кај [[ФК Вердер Бремен|Вердер]] во [[Бремен]] на [[14 октомври]], што Дортмунд го добил со 2-0. Во истиот натпревар тој бил исклучен од игра поради добивање на втор жолт картон на почетокот од второто полувреме (47 минута). Неговата серија на голови продолжи во вториот месец од новата [[2012]] година кога постигнал погодок во Купот на Германија. На [[26 февруари]] постигнал гол во последните моменти од натпреварот за ја завери победата на својот тим над [[ФК Хановер 96|Хановер]] од 3-1. За првпат по доаѓањето во Германија тој врзал голови во два натпревари едно-подруго кон крајот на март, кога ги затресол мрежите на [[ФК Келн|Келн]] и на [[ФК Штутгарт|Штутгарт]] на [[25 март|25]] и на [[30 март]]. По завршувањето на сезоната (2011-12), Борусија ги освоила титулите во Бундеслигата и Купот на Германија, па така и Перишиќ дошол до својте први тимски титули во кариерата. Во новата сезона, Перишиќ постигнал два гола во поразот со 3-2 од Хамбургер на [[22 септември]] [[2012]]. Сепак, наскоро можностите за играње во почетниот тим на Перишиќ станале ограничени, а откако одиграл мал број на натпревари како стартер, тој изјавил за хрватскиот канал [[Нова ТВ]] дека не добил поддршка од [[Јирген Клоп]] и го обвинил својот тренер за фаворизирање на други играчи.<ref>{{наведени вести|title=Borussia Dortmund hold contract extension talks with Marcel Schmelzer|url=http://www1.skysports.com/football/news/11095/8253377/|publisher=Sky Sports|date=16 November 2012|accessdate=12 February 2013}}</ref> Како одговор на тоа, Клоп ги критикувал неговите детски постапки и изјавил дека Перишиќ ќе се соочи со парична казна, поради неговиот коментар.<ref>{{наведени вести|title=Klopp: Perisic should keep his mouth shut|url=http://www.goal.com/en-gb/news/3275/bundesliga/2012/11/17/3534575/klopp-perisic-should-keep-his-mouth-shut|publisher=Goal.com|date=17 November 2012|accessdate=11 February 2013}}</ref> ===Волфсбург=== [[File:Krasnodar-Wolfsburg (18).jpg|thumb|upright|Перишиќ во дресот на {{Fb team (N) Wolfsburg}} во 2014.]] На [[6 јануари]] [[2013]] година, бил објавен трансферот на Перишиќ во [[ВФЛ Волфсбург|Волфсбург]] за 8.000.000 €. Перишиќ го постигнал својот прв гол за Волфсбург во пријателски натпревар против [[ФК Стандард Лиеж|Стандард Лиеж]] на [[10 јануари]]. Тој го направил своето деби во официјален натпревар за Волфсбург против [[ФК Штутгарт|Штутгарт]] на [[19 јануари]] [[2013]]. Во март, Перишиќ заработил повреда на левото коленото која го натерала да ги пропушти сите натпревари во текот на март и април.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Wolfsburg forward Ivan Perisic to miss 4 weeks after injuring left knee in Bundesliga match|url=http://www.winnipegfreepress.com/sports/soccer/wolfsburg-forward-ivan-perisic-to-miss-4-weeks-after-injuring-left-knee-in-bundesliga-match-197015301.html|publisher=Winnipeg Free Press|accessdate=27 April 2013}}</ref> Перишиќ се вратил во акција на почетокот на мај за натпреварот против Хамбургер, влегувајќи како замена и асистирал за израмнувачкиот гол на [[Макото Хасебе]] во 65-тата минута. На [[11 мај]] [[2013]] година, тој се соочил со неговиот поранешен клуб [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] и постигнал два гола на домашен терен во ремито 3-3. На [[3 август]] [[2013]] година, тој го постигна својот прв гол во [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]] за Волфсбург во нивната победа со 3-1 над [[ФК Карлсруе|Карлсруе]].<ref>Http://www.sofascore.com/karlsruher-sc-vfl-wolfsburg/zabsdbb</ref> На [[26 октомври]] [[2013]] година, Перишиќ ја отворил својата сметка на првенствени голови за сезоната (2013-14), откако го постигнал третиот и последен гол во победата над [[ФК Вердер Бремен|Вердер Бремен]] со 3-0, а исто така и му асистирал на сонародникот [[Ивица Олиќ]] при постигнувањето на вториот гол во истиот натпревар.<ref>http://www.whoscored.com/Matches/723826/Live/Germany-Bundesliga-2013-2014-Wolfsburg-Werder-Bremen</ref> Тој постигнал два гола во победата со 4-1 над [[ФК Нирнберг|Нирнберг]].<ref>http://www.whoscored.com/Matches/724028/Live/Germany-Bundesliga-2013-2014-Wolfsburg-Nurnberg</ref> Перишиќ ја завршил добрата сезона како втор стрелец на клубот со 10 постигнати гола 4 помалку од Олиќ. Тоа се одразило и на клубот кој завршил на 5. место во [[Бундеслига]]та, со еден бод помалку од [[ФК Баер Леверкузен|Баер Леверкузен]] кој обезбедил место во квалификациите за Лигата на шампионите. == Титули == ==== {{flagsport|GER}} Борусија Дортмунд ==== *'''{{Трофеј-Бундеслига}} [[Бундеслига]]''' : 1 : 2011–2012 *'''{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}} [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]]''' : 1 : 2011-2012 ==== {{flagsport|GER}} Волфсбург ==== *'''{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}} [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]]''' : 1 : 2014-2015 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Германија}} [[Суперкуп на Германија]]''' : 1 : 2015 ==== {{flagsport|GER}} Бајерн Минхен ==== *'''{{Трофеј-Бундеслига}} [[Бундеслига]]''' : 1 : 2019-2020 *'''{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}} [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]]''' : 1 : 2019-2020 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[Лига на Шампиони]]''' : 1 : 2019-2020 ==== {{flagsport|ITA}} Интер ==== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : [[Серија А 2020-2021|2020-2021]] *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|2021-2022]] *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : [[Суперкуп на Италија 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://int.soccerway.com/players/ivan-perisic/13756/ Иван Перишиќ на soccerway] * [http://www.transfermarkt.de/en/ivan-perisic/profil/spieler_42460.html Иван Перишиќ на transfermakt] * [http://www.whoscored.com/Players/70524/Show/Ivan-Perisic Иван Перишиќ на whoscored] * [http://www.espnfc.com/player/103485/ivan-perisic?season=2013 Иван Перишиќ на espn] * [http://www.goal.com/en/people/croatia/22979/ivan-perisic Иван Перишиќ на Goal.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140615171213/http://www.goal.com/en/people/croatia/22979/ivan-perisic |date=2014-06-15 }} {{Состав на Хрватска на Светското првенство 2014}} {{Состав на Хрватска на Европското првенство 2016}} {{Состав на Хрватска на Светското првенство 2018}} {{Состав на Хрватска на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Перишиќ, Иван}} [[Категорија:Фудбалери од Бундеслигата]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хајдук Сплит]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Клуб Бриж]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Борусија Дортмунд]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Волфсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Интер]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бајерн Минхен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Тотенхем]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1989 година]] s2m0jyv90k37v0tepw9n5klo5tptvar Препознавање на говор 0 1038918 5575258 5534869 2026-06-11T08:58:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575258 wikitext text/x-wiki {{внимание}} Во [[компјутерските науки]], '''препознавањето на говор''' (ПГ) е превод на изговорените зборови во текстот. Тоа е исто така познат како "автоматско препознавање на говор", "АПГ", "Компјутер за препознавање на говор", "говор на текстот", или само "STT". Некои ПГ (Препознавање на говор) системи користат "обука", каде што поединецот звучник чита делови од текстот во ПГ системот. Овие системи го анализираат конкретниот глас на лицето и го користат за фино нагодување на признавање на говорот на тоа лице, што резултира во попрецизна транскрипција. Системи кои не го користат за обука се нарекуваат "звучни независни" системи. Системи кои користат обука се нарекува "звучни зависни" системи. Апликациите за препознавање на говор вклучуваат [[гласовен кориснички интерфејс]]и како што е гласовно бирање (на пример, "Повик за дома"), насочување (на пример, "Би сакал да се направи колективен повик"), [[domotic]] - апарат за контрола, пребарување (на пример,да се најде [[поткаст]] каде одредени зборови беа изречени), едноставно внесување на податоците (на пример, со внесување на бројот на кредитната картичка), подготовка на структурирани документи (на пример, извештај за радиологија ), говор во обработка на текст (на пример, зборвен процесор или [[e-mail]]), и во [[авио-транспортот]] (обично се нарекува [[директен гласовен влез]]). Терминот за [[препознавање на глас]]<ref name="Macmillan Brit. def of voice recognition">{{Наведена мрежна страница | url=http://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/voice-recognition | title=British English definition of voice recognition | publisher=Macmillan Publishers Limited. | accessdate=February 21, 2012 | archive-date=2011-09-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110916050430/http://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/voice-recognition | url-status=dead }}</ref><ref name="Voice rec, definjition">{{Наведена мрежна страница | url=http://www.businessdictionary.com/definition/voice-recognition.html | title=voice recognition, definition of | publisher=WebFinance, Inc | accessdate=February 21, 2012 | archive-date=2011-12-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111203144647/http://www.businessdictionary.com/definition/voice-recognition.html | url-status=dead }}</ref><ref name="mail bag, gazette">http://linuxgazette.net/114/lg_mail.html#mailbag.3</ref> се однесува на наоѓање на идентитетот на "кој" се обраќа, од она што тие го кажуваат.Со препознавање на говорникот може да се поедностави работата на преведување говор во системи кои се обучени за гласови одредено лице или тие може да се користат да се идентификува или провери идентитетот на говорникот, како дел од безбедносните процеси. == Примена == === Здравство === Во [[здравството]], препознавање на говор може да се спроведе во front-end или back-end на процесот на медицинската документација. Front-end препознавањето на говор е кога давателот на услуги диктира во машината за препознавање на говор , препознати зборови се прикажани како тие се изговараат, а диктаторот е одговорен за уредување и одјавување на документот. Back-end или одложено препознавање на говор е кога давателот на услуги диктира во [[дигитален диктафонски]] систем, гласот се пренесува преку машина за препознавање на говор и препознатиот draft-документ се пренесува заедно со оригиналниот глас до уредникот, каде што на предлог се изменети и пријавите. Одложеното препознавање на говор, во моментов најмногу се користи во индустријата. Многу (ЕМС) апликации можат да бидат поефикасни и можат да се извршат многу полесно кога се распоредени во врска со машината за препознавање на говор. Пребарувања, прашања и пополнување на форми, сите можат побрзо да се изврши од страна на глас отколку со користење на тастатура. Едно од главните прашања во врска со употребата на препознавање на говор во здравството е дека американскиот Обновен и реинвестиран акт од 2009 година (ARRA) предвидува значителна финансиска корист за лекарите кои ги користат на ЕМЗ според стандарди за "Значајни употреба" . Овие стандарди бараат значителен износ на податоци кои се одржуваат од страна на EMR (сега почесто се нарекува електронски здравствени картони или EHR. За жал, во многу случаи, употребата на препознавање на говор во рамките на една EHR нема да доведе до податоци кои се одржуваат во рамките на една основа на податоци, туку да наративниот текст. Поради оваа причина, значителни ресурси се потрошени за да се овозможи употреба на front-end СР, а фаќањето на податоци во рамките на EHR. === Војската === ==== Високо перформансни борбени авиони ==== Значителни напори биле посветени во последната деценија на тест и евалуација на препознавање на говор во борбени авиони. Особена белешка е програмата на САД во препознавање на говор за Напредно борец Интеграција на технологија (AFTI) / F-16 авиони (Ф-16 Vista), како и програма во Франција за инсталирање на системи за препознавање на говор на Мираж авиони, а исто така и програми во Велика Британија кои се занимаваат со различни авионски платформи. Во овие програми, препознавачот на говор работеше успешно во борбени авиони, со вклучени апликации: поставување на радио честоти, командување на автопилот системот, поставување управувачка-точка со координати, оружје порака параметри и дисплеи за контролирање на летот. Работењето со шведските пилотикои кои летаат во JAS-39 Грипен пилотската кабина, Енглунд (2004) најде препознавање на влошување со зголемување на Г-товари. Исто така, беше заклучено дека адаптацијата на голема мера ги подобрува резултатите во сите случаи и воведување на модели за дишење беше прикажанo за да се подобри препознавањето на резултати.Спротивно на она што може да се очекува,дека нема ефекти на лош англиски јазик на говорниците.Беше евидентирано дека спонтаниот говор предизвика проблеми за препознавачот, како што може да се очекува.Ограничен речник, и над сè, соодветна синтакса, со што може да се очекува значително да се подобри точноста на препознавање.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.speech.kth.se/prod/publications/files/1664.pdf |title=Speech.kth.se |accessdate=2012-08-21 |archive-date=2008-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002002102/http://www.speech.kth.se/prod/publications/files/1664.pdf |url-status=dead }}</ref> На Eurofighter Тајфунот моментално во сервис со Велика Британија РАФ вработува на говорникот зависни од системот, односно го бара секој пилот да се создаде дефиниција. Системот не се користи за било кои безбедносни, критични или оружје критични задачи, како што оружје ослободување или намалување на подвозјето, но се користат за широк спектар на други пилотската кабина функции. Гласовни команди се потврдени од визуелни и / или слушни фидбек. На системот се гледа како еден од главните дизајн функција во намалувањето на обемот на работа пилот, па дури и им овозможува на пилотот да му ја додели цели кон себе со две едноставни гласовни команди или на било кој од неговите wingmen со само пет команди.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.eurofighter.com/capabilities/technology/voice-throttle-stick/direct-voice-input.html |title=Eurofighter Direct Voice Input |accessdate=2012-08-21 |archive-date=2013-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511025203/http://www.eurofighter.com/capabilities/technology/voice-throttle-stick/direct-voice-input.html |url-status=dead }}</ref> Звучните независни системи исто така почнале да се развиваат и да се тестираат за “F35 Молња II (JSF)” и “Alenia Aermacchi М-346 Master lead-in fighter trainer”. Овие системи произведуваат зборовна точност во износ поголема од 98%. ==== Хеликоптери ==== Проблемите на постигнување на високо признание на точност под стрес и бучава се однесуваат силно на хеликоптерската средина, како и на средината за борбени авиони. Проблемот за акустична бучава е всушност, повеќе опасен во хеликоптерската средина, не само поради високите нивоа на бучава туку и затоа што хеликоптерските пилоти воопшто не носат facemask (маска за лице) , што би ја намалило акустична бучава во [[микрофонот]]. Значителен тест и евалуација на програмите се спроведени во изминатата деценија во препознавање на говор системски апликации во хеликоптерите, особено од страна на [[Американската армија]] - Воздухопловно истражување и развој на активноста (AVRADA) и од Воздухопловна Кралската Воспоставување (RAE) во Велика Британија. Во работата на Франција препознавање на говор е вклучен во хеликоптерската Пума. Исто така е многу корисна работа и во [[Канада]]. Резултатите се охрабрувачки, и гласовните апликации се вклучени во: контрола на комуникација на радијата, системи за [[навигација]] и контрола на автоматска цел за примопредавање на систем. Како борец во апликации, главен проблем за гласот во хеликоптерите е влијанието врз пилотската делотворност. Охрабрувачки резултати се пријавени за AVRADA тестовите, иако овие претставуваат само изводливи демонстрации во тест средината. Останува уште многу да се направи и во препознавање на говор и во целокупната препознавање на говор технологија, со цел да се постигне постојано подобрување на перформансите во оперативните поставувања. ==== Управување на битки ==== Во принцип [[управувањето на битки]] со командни центри бараат брз пристап и контрола на големината, брзо менување на информации и бази на податоци. Командантите и системските оператори треба да ги пребаруваат овие бази на податоци што е можно повеќе, во непрегледна средина каде што голем дел од информациите се презентирани во display формат. Роботите за интеракција со глас имаат потенцијал да бидат многу корисни во овие средини. Голем број на напори биле преземени за комерцијално достапен изолиран- збор препознавач во битка за управување со средините. Во една изводлива ситуација, опремата за препознавање на говор беше тестирана во врска со интегриран информатички приказ за поморска битка за управување со апликации. Корисниците беа многу оптимисти во врска со потенцијалот на системот, иако способностите беа ограничени. Програмите за разбирање на говор спонзорирани од страна на Агенцијата за Одбранбени Напредни Истражувачки проекти (АОНИП) во САД се фокусираше на овој проблем на интерфејсот на природен говор. Напорите за препознавањето на говор се фокусирани на основа на податоци за континуирано препознавање на говор (ООП), голем речник за говор дизајниран да биде претставник на менаџментот на поморските ресурси . Значаен напредок во state-of-the-art во ООП е постигнат, како и тековните напори се фокусирани на интегрирање на препознавање на говор и обработка на природни јазици да им овозможи на говорениот јазик интеракција со поморски ресурски систем. ==== Обука за контролери за летање ==== Обука за контролори за летање (ATC) претставува одлична апликација за препознавање на говор системите. Многу ATC системи за обука во моментов барааат лице да дејствува како "псевдо-пилот",за ангажирање во еден гласовен дијалог со приправнички контролер, кој симулира дијалогот што контролерот ќе треба да се спроведе со пилоти во вистински ATC ситуација. Препознавањето на говор и синтеза техники нудат потенцијал да се елиминира потребата за еден човек да дејствува како псевдо-пилот, со што се намалува обука и помошениот персонал. Во теорија, воздушно контролерските задачи се исто така се одликуваат со високо структуиран говор како примарен излез на контролерот, па оттука намалување на тежкотиите во препознавањето на говор задачи треба да бидат возможни. Во пракса, ова е редок случај. Документот FAA 7110,65 ги деталите за фразите кои треба да се користат од страна на контролерите на воздушниот сообраќај. Додека овој документ дава помалку од 150 примери на такви фрази, бројот на фрази поддржани од страна на една од симулацијата на продавачите на препознавање на говор системи е во износ поголем од 500.000. На USAF, USMC, Армијата на САД, американската морнарица, и FAA како и голем број на меѓународни ATC организации за обука, како што се на Кралските австралиски воздухопловни сили и во цивилното воздухопловство на Властите во Италија, Бразил и Канада во моментов се користи ATC симулатори со препознавање на говор од голем број на различни продавачи. ==== Телефонија и други домени ==== ASR,во областа на фиксната телефонија сега е вообичаена и во областа на компјутерските игри и симулација станува сè пошироко распространета и покрај високото ниво на интеграција со обработка на зборови во генералните личните сметачи. Сепак, ASR, во областа на производство на документи не го видел очекуваните [од кого?] Зголемува во употреба. Подобрување на брзината на мобилниот процесор прави изводлив говор за Symbian и Windows Mobile Smartphones. Говорот се користи претежно како дел од кориснички интерфејс, за создавање на пред-дефинирани или по обичај, говорни команди. Водечките софтверски продавачи во оваа област се: Microsoft Corporation (Microsoft говорна команда), дигитални Syphon (Sonic Extractor), LumenVox, нијанса комуникации (нијанса на контрола на гласот), центар за говорна технологија,Вито технологија (VITO Voice2Go), Speereo Софтвер (Speereo глас Преведувач ), Verbyx VRX и SVOX. === Дополнителни Апликации === * [[Воздухопловство]] (на пример, [[истражување на вселената]], [[леталата]], итн) НАСА на Марс го користи полар лендер за препознавање на говор од технологијата, [[сензори]], Inc * [[Автоматски превод]] * Автомобилско препознавање на говор (на пример, OnStar, Ford Sync) * [[Судско известување]] (пишување на говор во реално време) * Hands-free компјутери: препознавање на говор во компјутерски [[кориснички интерфејс]] * [[Домашна автоматизација]] * [[Интерактивен гласовен одговор]] * [[Мобилната телефонија]], вклучувајќи го мобилниот e-mail * [[Мултимодална интеракција]] * Изговорна проценка компјутерски потпомогната за учење на јазични апликации * [[Роботиката]] * [[Говор-во-текст]] новинар (транскрипција на говорот во текст, видео натпис, судско известување) * [[Телематика]] (на пример, системи за навигација) * [[Транскрипција]] (дигитален говор-во-текст) * [[Видео игри]], со EndWar Том Clancy и Lifeline како работни примери == Перформанси == Перформансите на системите за препознавање на говор обично се оценува во однос на точност и брзина. Точноста е обично оценета со стапката на зборовни грешки (wer), додека брзина се мери со [[реален временски фактор]]. Други мерки на точност вклучуваат [[Single Word Error Rate]] (SWER) и Command Success Rate (CSR). Сепак, препознавањето на говор (со машина) е многу сложен проблем. Вокализациите се разликуваат во однос на акцентот, изговорот, артикулацијата, грубоста, обемот и брзината. Говор е искривен од страна на бучавата во позадината, еха и електричните одлики. Точноста на препознавање на говор варираат со следново: * Големина на вокабулар и confusability * Говорна зависност наспроти независност * Изолирани прекини или континуиран говор * Задачи и јазични ограничувања * Читање наспроти спонтан говор * Неповолни услови == Алгоритми == Двете акустични моделирања и јазични моделирања се важни делови на модерните статистики засновани на алгоритмите за препознавање на говор. Скриени Маркови модели (HMMs) се широко користени во многу системи. Јазикот за моделирање, има многу други апликации како што се паметна тастатура и класификација на документи. === Скриени Маркови модели === Модерна и општа намена на системите за препознавање на говор се засноваат на Скриените Маркови модели. Овие се статистички модели кои се излезна низа од симболи или количини. HMMs се користат во препознавање на говор, бидејќи говорот на сигналот може да се гледа како piecewise стационарен сигнал или кратко време на стационарен сигнал. Во кратки временски скали (на пример, 10 [[милисекунди]]), говорот може да се поистоветува како стационарен процес. Говорот може да се смета како Марков модел за многу стохастички цели. Друга причина зошто HMMs се популарни е затоа што тие се обучени автоматски и едноставно да се користат. Во препознавањето на говор на Скриен Марков модел ќе излези низа од n-димензионални реално-вредносни вектори (со n како мал број, како на пример 10), Ставање на еден од овие секои 10 милисекунди. Овие вектори ќе се состојат од Cepstral коефициенти, кои се добиени со преземање на [[Фурјеова трансформација]] на кратко време прозорецот на говорот и decorrelating спектарот користење на косинус трансформира, а потоа полагање на првиот (најзначајните) коефициенти. Скриениот Марков модел ќе има тенденција да имаат во секоја држава статистичка дистрибуција која е мешавина на дијагонала коваријанса Гаузијанс, која ќе ја даде веројатноста за секој забележани вектор. Секој збор, или (за повеќе општи препознавање на говор системи), секоја фонема, ќе има различни излезни дистрибуција; скриена Марков модел за низа од зборови или фонеми е направен од страна concatenating поединечните обучени скриени Маркови модели за одделни зборови и фонеми. Опишани погоре се основните елементи од најчестите, ХММ приоди засновани на препознавање на говор. Модерните системи за препознавање на говор користат различни комбинации на голем број на стандардни техники, со цел да се подобри резултатот во текот на основните пристапи е опишано погоре. Типичните големи вокабуларни системи имаат потреба од контекст зависност за фонеми (така фонеми со различни лево и десно контекст имаат различни сознанија како ХММ држави), тоа ќе го користи Cepstral нормализацијате за нормализирање за различни звучници и условите на снимање, за понатамошно звучна нормализација и тоа би можело да користи вокален тракт- должина на нормализација (VTLN) за машко-женски нормализации и максимална веројатност на линеарнате регресија (MLLR) за повеќе општи звучни адаптации. Одлики ќе имаат т.н. делта и делта-делта коефициенти за динамиката за снимање на говор и во прилог може да се користи heteroscedastic линеарни дискриминантни анализи (HLDA), или може да го прескокнете делта и делта-делта коефициенти и употреба спојување и ЛАР-засновани проекции следи можеби со heteroscedastic линеарни дискриминантна анализа или глобален semitied коваријанса трансформација (исто така познат како максимум веројатноста линеарна трансформација, или MLLT). Многу системи користат т.н. дискриминативни техники за обука што располагаат со чисто статистички приод кон ХММ параметари и проценки и наместо оптимизирана на некои класификации поврзани со меркате на обуката за податоци. Примерите се максимално меѓусебно информирање (СМИ), минимум класификација грешка (MCE) и минимум телефонска грешка (MPE). Декодирање на говорот (термин за она што се случува кога системот е претставен со нов исказ и мора да се пресмета, најверојатно, изворот е реченица) веројатно ќе го користи алгоритмот Viterbi за да се најде најдобриот пат, и тука постои избор меѓу динамичко создавање на комбинација со скриен Марков модел, кој вклучува и акустичнен и јазичен модел на информации и комбинирање статички претходно (на конечни држава Трансдуцерот, или ФСТ, пристап). А можно подобрување на декодирање е да се задржи збир на добри кандидати, наместо само чување на најдобар кандидат, и да ги користат за подобро постигнувајќи ја функцијата (rescoring) да ја оценат овие добри кандидати, така што ќе може да го избере најдобриот едногласно со овој рафиниран резултат. Множество на кандидати може да се чуваат или како список (N-најдобриот листа пристап) или како подмножество на модели (решетки). Rescoring обично се прави од страна се обидуваат да го минимизираат ризикот Bayes (или приближување него).<ref>{{Наведено списание |last1 = Goel |first1 = V. |last2 = Byrne |first2 = W. J. |year = 2000 |title = Minimum Bayes-risk automatic speech recognition |url = http://www.clsp.jhu.edu/people/vgoel/publications/CSAL.ps |journal = Computer Speech & Language |volume = 14 |issue = 2 |pages = 115–135 |doi = 10.1006/csla.2000.0138 |accessdate = 2011-03-28 |archive-date = 2011-07-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110725225846/http://www.clsp.jhu.edu/people/vgoel/publications/CSAL.ps |url-status = dead }}</ref> Наместо за преземање на изворот реченица со максимална веројатност, ние се обидуваме да преземаме казна што го минимизира векот на одредената функциска загуба во однос на сите можни транскрипции (на пример, го земеме реченица што ја минимизира просек растојание до други можни казни пондериран со нивната проценета веројатност). Губење функција е обично растојанието Levenshtein, иако тие можат да бидат различни растојанија за специфични задачи, а сет на можни транскрипции , се разбира, изчистени да се одржи послушание. Ефикасни алгоритми се смислени за да rescore решетки претставени како пондерирани конечните трансформери со уреди растојанија себе претставен како конечен државата Трансдуцерот прави проверка на одредени претпоставки.<ref>{{Наведено списание|last = Mohri |first = M. |year = 2002 |title = Edit-Distance of Weighted Automata: General Definitions and Algorithms |url = http://www.cs.nyu.edu/~mohri/pub/edit.pdf |journal = International Journal of Foundations of Computer Science |volume = 14 |issue = 6 |pages = 957–982 |doi = 10.1142/S0129054103002114 |accessdate = 2011-03-28}} </ref> === Динамично временско искривување (ДВИ) – препознавање на говор === ДВИ е пристап кој историски се користи за препознавање на говор, но сега во голема мера се раселени од поуспешните HMM-засновани пристапи. ДВИ е алгоритам за мерење на сличноста помеѓу две секвенци кои може да се разликуваат во време или брзина. На пример, сличностите во одење на моделите ќе бидат откриени, дури и ако во едно видео лицето одеше бавно и ако во друга тој или таа се движат побрзо, или дури и ако имало забрзувања и забавувања во текот на едно набљудување. ДВИ се применува на видео, аудио и графика - всушност какви било податоци што можат да се претворат во една линеарена застапеност и можат да се анализираат со ДВИ. === Невронни мрежи === Нервони мрежи се појавени како привлечно акустично моделирање со пристап во АДП во доцните 1980-ти. Од тогаш, нервните мрежи се користат во многу аспекти на препознавање на говор како фонема класификација , изолирани збор признавање</ref>, isolated word recognition<ref>J. Wu and C. Chan,(1993) "Isolated Word Recognition by Neural Network Models with Cross-Correlation Coefficients for Speech Dynamics," IEEE Trans. Pattern Anal. Mach. Intell., vol. 15, pp. 1174-1185.</ref>, и звучници адаптација. За разлика од HMMs, нервните мрежи не прават претпоставки за функциски статистички својства и имаат неколку квалитети што ги прави привлечни за признавање на моделите за препознавање на говор. Кога се користи за да се процени можноста за сегментот на говорната функција , нервните мрежи им овозможуваат на дискриминативна обука на природен и ефикасен начин. Неколку претпоставки за статистика на внесување одлики се направени со нервните мрежи. Сепак, и покрај нивната делотворност во класифицирањето во кратки временски единици како што се поединечни телефони и изолирани зборови, нервните мрежи се ретко успешни за континуирано признавање задачи, во голема мера поради нивниот недостаток на способноста да се моделира временски зависности. Така, еден алтернативен пристап е да се користат нервните мрежи како пред-обработка на пр. функциска трансформација, dimensionality намалување , за ХММ засновано препознавање. == Дополнителни информации == Популарнитеконференции за препознавање на говор сеодржуваат секоја година или две и вклучуваат SpeechTEK и SpeechTEK Европа, ICASSP, Eurospeech / ICSLP (сега наречен Interspeech) и IEEE ASRU. Конференции во областа на природната јазична обработка, како што се ACL, NAACL, EMNLP и HLT, почнуваат да вклучуваат документи за обработка на говор. Важни списанија вклучуваат IEEE Трансакции на говор и аудио обработка (сега наречен IEEE Трансакции на аудио, говорот и обработката на јазикот), компјутерски говор и јазик и говорна комуникација. Книги како "Основи на препознавање на говор" од Лоренс Рабинер можат да бидат корисни со цел да се здобијат со основни познавања но не може да биде целосно до датум (1993). Друг добар извор може да биде "Статистички методи за препознавање на говор" од Фредерик Јелинек и "Обработка на говорениот јазик (2001)" од Xuedong Хуанг итн. повеќе до датум е "Компјутерски говор", со Манфред Р Шредер, второ издание објавено во 2004 година . Неодамна ажуриран учебник на "Говор и јазична обработка (2008)" од Jurafsky и Мартин претставува основа и држава на уметноста за АДП. Еден добар увид во техниките кои се користат во најдобрите модерни системи може да биде стекнат од обрнувајќи внимание на владата спонзорирана од проценки како што се оние организирани од страна на DARPA (најголемиот реализиран проект за препознавање на говор од 2007 година е проектот Gale, која вклучува и препознавање на говор и превод на компоненти). Во однос на слободно достапни ресурси, Сфинга раководство Карнеги Мелон Универзитетот е едно место за да започнете да научите за препознавањето на говор и да се започне да се експериментира. Друг ресурс (бесплатно како бесплатно пиво, а не како во слободен говор) е книга HTK (и придружните HTK раководство). AT & T библиотеки ВРМ библиотека, и DCD библиотека се исто така општи софтверски библиотеки за големи речници за препознавање на говор. За повеќе софтверски ресурси, видете Список насофтвери за препознавање на говор. Корисен преглед на областа на стабилноста во АДП е обезбедена од страна Junqua и Haton (1995). === Лица со хендикеп === Лицата со хендикеп можат да имаат корист од програмите за препознавање на говор. За лица кои се глуви или наглуви, софтверот за препознавање на говор се користи за автоматски да се генерираат разговори како што се дискусиите во конференциски сали, училници, предавања,или на богослужбите.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.massmatch.org/aboutus/listserv/2010/2010-03-31.html |title=архивска копија |accessdate=2012-08-21 |archive-date=2013-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725024622/http://www.massmatch.org/aboutus/listserv/2010/2010-03-31.html |url-status=dead }}</ref> Препознавање на говор е исто така многу корисно за луѓе кои имаат потешкотии со користење на нивните раце, кои имаат проблеми од благи повторувачки стресовни повреди и вклучени пречки кои го попречуваат користењето на конвенционалните компјутерски влезни уреди. Всушност, луѓето коимногу користат тастатура и имаат развиен УПН стануваатургенти на раниотпочеток на пазарот за препознавање на говор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.businessweek.com/1998/08/b3566022.htm|title=Speech recognition for disabled people}}</ref><ref>[[Friends international support group]]</ref> Препознавање на говор се користи во глувата телефонија, како што се говорна пошта на текстот, реле услуги .Лица со потешкотии во учењето кои имаат проблеми со thought-to-paperкомуникацијата (во суштина тие мислат на една идеја, но тоа е погрешно обработено и предизвикува таа да заврши поинаку на хартија) може да имаат корист од овој софтвер. == Тековни истражувања и финансирање == Мерењетo на напредокот наперформанситена препознавањеto на говор е многу тешко и контроверзно. Некои задачи за препознавање на говор се многу потешки од другите.Стапките на зборовните грешки на некои задачи се помалку од 1%. На други, тие можат да бидат високи како 50%. Понекогаш дури и се чини дека перформансите се враќаат наназад и како истражувачи се преземаат потешки задачи кои имаат повисоки стапки на грешки. Бидејќи напредокот е бавен и е тешко да се измери, има некои перцепција дека ефикасностаи финансирањето имаат пресуши или префрли приоритети. Таквите перцепции не се нови. Во 1969 година, Џон Пирс напиша отворено писмо што не предизвика многу средства да се исуши за неколку години.<ref>name=jasapierce>{{Наведено списание |title=Whither Speech Recognition |author=John Pierce |journal=Journal of the Acoustical Society of America |year=1969}}</ref> Во 1993 година имаше силно чувство дека перформансите се plateaued и имаше работилници посветени на ова прашање. Меѓутоа, во 1990-тите, финансирањето продолжи повеќе или помалку непречено и перформансите продолжија, полека но сигурно, да се подобруваат. За изминатите триесет години,истражувањата за препознавањето на говор се одликуваат со постојана акумулација на мали поединечни подобрувања. Имало исто така тренд за да се промени фокусот на повеќе тешки задачи и поради двете да напредува во ефикасноста на препознавањето на говор и достапноста на побрзи компјутери. Особено, ова менување на повеќе тешки задачи ги карактеризира DARPA финансирањето на препознавање на говор од 1980 година. Во последната деценија, тој продолжи со EARS проектот, кој презеде признавање на мандарински и арапски во прилог на англиски јазик, а проектот Gale, кој се фокусираше само на мандарински и арапски и потребнитe преводи истовремено со препознавање на говор. Комерцијалните истражувања и другите академски истражувања, исто така, продолжија да се фокусираат на повеќе тешки проблеми. Една клучна област е да се подобри стабилноста на перформансите за препознавање на говор, а не само робусноста од бучава,но робусноста против било која состојба што предизвикува голема деградација во перформансите. Друга клучна област на истражување е фокусирана на можноста отколку проблем. Ова истражување се обидува да ги искористи предностите на фактот дека во многу апликации, постои голема количина на говорни достапни податоци, до милиони часа. Тоа е премногу скапо за луѓето да имаат транскрибирам такви големи количини на говорот, така што истражувањата се фокусираат на развојот на нови методи на машинско учење со кое можат ефикасно да се користат големи количини на недостапни податоци. Другата област на истражување е подобро разбирање на човечките способности и ова разбирање се користи за да се подобри машината за препознавање на перформанси. == Поврзано == <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[AI effect]] * [[Jott]] * [[ALPAC report]] * [[Applications of artificial intelligence]] * [[Articulatory speech recognition]] * [[Audio mining]] * [[Audio-visual speech recognition]] * [[Automatic Language Translator]] * [[Cache language model]] * [[Keyword spotting]] * [[Kinect]] * [[Microphone]] * [[Mondegreen]] * [[Multimedia Information Retrieval]] * [[Origin of speech]] * [[OpenDocument]] * [[Phonetic search technology]] * [[Speaker diarisation]] * [[Speaker recognition]] * [[Speech analytics]] * [[Speech corpus]] * [[Speech interface guideline]] * [[Speech recognition in Linux]] * [[Speech synthesis]] including Text-to-speech (TTS) * [[Speech technology]] * [[Speech verification]] * [[VoiceXML]] * [[VoxForge]] * [[Windows Speech Recognition]] ; Листи * [[List of emerging technologies]] * [[Outline of artificial intelligence]] </div> == Наводи == {{reflist|2}} == Надворешни врски == * {{dmoz|Computers/Speech_Technology|Speech Technology}} {{Нормативна контрола}} klzg841xst84jknmajor0wwsfizbwgd Пркос (растение) 0 1047012 5575309 5093588 2026-06-11T10:39:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575309 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name = Пркос |image = PortulacaGrandiflora.jpg |genus = Portulaca |species = grandiflora |authority = [[Вилијам Џексон Хукер|Hook.]] |synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | * ''Portulaca hilaireana'' <small>G. Don</small> * ''Portulaca immersostellulata'' <small>Poelln.</small> * ''Portulaca mendocinensis'' <small>Gillies ex Hook.</small> * ''Portulaca multistaminata'' <small>Poelln.</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{нмс |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2573991 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=21 јуни 2015}}</ref> }} '''Пркос''' ({{науч|Portulaca grandiflora}}) — едногодишно [[тревесто растение]] со месести, полегнати стебла со црвеникава боја, високи до околу 30&nbsp;см. Листовите се месести и издолжени, долги до 2,5&nbsp;см. [[Цвет]]овите се 2,5 – 3&nbsp;см во пречник, со 5 венечни ливчиња, но се среќаваат и со двојно венче. Цвета во разновидни нијанси на црвено, портокалово, жолто, циклама и бело. Кај повеќето сорти цветовите се отвораат само во сончев ден. Потекнува од јужна и средна [[Америка]]. Најблиски сродници му се од семејството на [[кактуси]]те (''Cactaceae''). == Одгледување == Пркосот е непретенциозно растение. Расте на секаква почва, како и меѓу камењата, по што и го добил името. Ја сака сончевата светлина, вирее добро на јужен прозорец или балкон. Неговите месести стебла и лисја му помагаат да го поднесе Сонцето и сушата. Неговите семиња сами се засејуваат и напролет ‘ртат. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://nmd.mk/prkos-portulaca-grandiflora-otporna-gradinarska-bilka-koja-tsveta-preku-tselo-leto-a-koga-e-oblachno-se-zatvora/ „ПРКОС (Portulaca grandiflora) – отпорна градинарска билка која цвета преку цело лето а кога е облачно се затвора“] * [http://www.sezadomot.com.mk/napis857.htm „Пркос (lat. Portulaca grandiflora)“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191019202641/http://www.sezadomot.com.mk/napis857.htm |date=2019-10-19 }}, „Сè за домот“ {{Таксонска лента}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Пркос (род)]] [[Категорија:Флора на Јужна Америка]] 552k2beebda8dbwnkqsjlwvkxscxh6f Планинарски домови во Македонија 0 1047820 5575165 5165399 2026-06-11T02:08:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575165 wikitext text/x-wiki '''Планинарската инфраструктура во Република Македонија''' (планинарски патеки и планинарски градби) овозможува безбедно движење и престој на планина за посетителите на планините од земјата и од странство. Долгогодишното искуство покажува дека без грижа за планинарската инфраструктура, спортските активности во природа нема да постојат. Планините веќе не се цел само на планинарите, туку и на спортисти, излетници и рекреативци, кои не се членови на планинарски клубови, а ја користат планинарската инфраструктура и очекуваат висок квалитет, не размислувајќи притоа кој и со кои средства и капацитет се грижи за таа инфраструктура. Локацијата на планинарските градби, високите трошоци за одржување, нерешениот имотно-правен статус, оддалеченоста од комуналната инфраструктура, незаинтересираноста на државата да го регулира нивното функционирање, слабата финансиска моќ на Федерацијата за планинарство на Македонија (ФПСМ) и на планинарските клубови, се дел од проблемите поврзани со планинарските градби. Сѐ уште не е изнајдено оптимално решение за нормално функционирање на планинарските градбикое, од една страна, би ја вреднувало незаменливата улога на планинарските клубови и на ФПСМ во функционирањето на планинарските градби и, од друга страна, би придонело за ставање на градбите во функција на развој на планинарството и туризмот во државата.<ref>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=7}}</ref> == Историја на планинарските градби во Република Македонија == === На почетокот од XX век === Планинарството на овие простори почнува да се развива на почетокот од ХХ век, прво во рамките на [[Отоманската Империја]], а потоа во рамките на [[Кралството Југославија]]. За време на Отоманската Империја, во 1908 година, во [[Прилеп]] постоело „Излетничко – планинарско друштво“, од кое, во 1924 година, на иницијатива на студенти кои се школувале низ [[Европа]] и од месни жители: Рампо Топчија, Круме Гулески, Мицко Крстески, Методија Мечка, Ѓоре Бојаџиев и други, било создадено друштвото „Златоврв“. Во првите години од неговото неформално постоење, бидејќи немале пишани правила за работа и не го пријавиле Друштвото во околиското начелство, членовите двапати биле казнети. Во 1927 година Друштвото добило статут и управа на чело со Рампо Топчија, и Ѓоре Мирчески, секретар и благајник, соодветно. На почеток во друштвото членувале 60-ина луѓе, а потоа бројот се зголемил до 150 луѓе, од кои 30-ина биле жени. Во одобрението за работа пишувало „Туристичко друштво Златоврв – Прилеп“, а на печатот стоело: Друштво за унапредување на туризмот „Златоврв“, со амблем цвеќе [[рунолист]]. Во друштвото имало повеќе секции: [[Спелеологија|спелеолошка]], [[Алпинизам|алпинистичка]], фотоаматерска, театарска. Членовите биле обучувани да палат [[оган]], да поставуваат [[шатор]]и, да се ориентираат по [[Географска карта|карти]] и други планинарски вештини. Планинарското друштво било активно и организирало активности речиси секој викенд или празник, а најпосетувани биле местата: Дервен, Крушевската Планина, [[Демирхисарско|демирхисарските]] планини, [[Пелистер]], [[Солунска Глава]]. Финансиски, друштвото функционирало од членарини и приходи од приредби, игранки и сл. На 19 декември 1938 година во Прилеп било создадено друштвото „Београд – Подружница Козјак – Прилеп“, на чело со Методија Тројачанец и секретарот Киро Најчески, кое постоело до почетокот на [[Втората светска војна]]. Во 1925 година биле создадени планинарските друштва „Пелагонија“ во [[Битола]], „Бистра“ во [[Кичево]] и „Љуботен“ во [[Тетово]]. На 23 март 1925 година во Тетово било создадено планинарското друштво „Љуботен“, со што започнуваат организираните искачувања на [[Шар Планина]]. По изградбата на планинарските домови на Љуботен во 1931 година и на [[Попова Шапка]] во 1934 година, во кои интензивно учествувале членовите на планинарското друштво, планинарските активности на Шар Планина стануваат многубројни. Во 1934 година, на иницијатива на членови на друштвото, било извршено преименување на врвот [[Мал Турчин|Турчин]] во Александров Врв. Пионери на планинарството во Тетово биле: Орестие Крстиќ - тогашен градоначалник на [[Општина Тетово|Тетово]], Кочо Богоевиќ, Диме Јовановски-Флејта, Никола Николоски-Коларот, Александар Исаевски-Мошо, Никола Гугучев, Микле Најденов, Илко Грнчаровски и други. Во рамките на Кралството Југославија, планинари се искачувале на врвови на Шар Планина, Пелистер, [[Галичица]] и [[Кораб]]. Од 3 до 9 април 1933 година, 18-члена експедиција составена од искусни планинари и скијачи од регионите на денешните [[Словенија]], [[Хрватска]] и [[Србија]], и двајца месни носачи, тргнале од Љуботен, по сртот на Шар Планина, успешно завршувајќи ја експедицијата со искачување на Голем Кораб.   Непосредно пред Втората светска војна, на територијата на денешна [[Македонија]], имало 3 планинарски дома со вкупно 65 легла. Во исто време, на териториите на денешна Словенија имало 64 планинарски дома, во [[Босна и Херцеговина]] 38; во Хрватска 28; а во Србија 11.<ref>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=9}}</ref> ===По Втората светска војна=== Во декември 1944 година, иако територијата на Македонија сѐ уште не била [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|ослободена]], на иницијатива на [[Скопје|скопски]] планинари и ентузијасти било создадено Скопското планинарско друштво, чии претседател и потпретседател биле генерал-полковникот [[Михајло Апостолски]] и [[Даре Џамбаз|Божидар „Даре“ Џамбаз]], соодветно, кое подоцна било преименувано во ПД „Скопје – Матица“. Во наредниот период во Скопје биле создадени 30-ина планинарски друштва, првично како секции во ПД „Скопје – Матица“. ПД „Скопје – Матица“ било иницијатор и за создавање на Планинарскиот сојуз на Град Скопје, изградило сопствен дом на планината [[Китка]], а помогнало и во градењето на планинарските домови на [[Караџица]], на долно и средно [[Водно]], како и во обновата на домовите на [[Шар Планина]].<ref name=СППУПГ10>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските градби во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=10}}</ref> Со Уредба на Министерството за просвета на [[Народна Република Македонија]], во 1945 година бил создаден Иницијативен фискултурен одбор на Македонија, кој во 1946 година се преименувал во Фискултурен одбор на Македонија со повеќе спортски одбори, меѓу кои и Одбор за планинарство. Планинарскиот сојуз на Народна Република Македонија (ПСМ) бил создаден во 1948 година како општествена организација, така што и дотогашните, но и новоизградените планинарски градби биле со истиот статус.<ref name=СППУПГ10/> Во 1945 година во [[Битола]], на иницијатива од Борис Алтипармак и други жители од Битола, било создадено Планинарското друштво „Пелистер“, по чиј проглас се зачлениле околу 2.000 битолчани. Во 1946 година Друштвото ја обновило планинарската куќа „Бегова чешма“ на [[Пелистер]] и ја обележало патеката до неа. Во 1947 година, во Битола било создадено самостојното Планинарско друштво „Пелистер“, со 550 члена, кое до крајот на истата година го довршило планинарскиот дом „Копанки“, а учествувало и во изградбата на планинарскиот дом на Големо Езеро, кој бил ставен во употреба во 1953 година. Во Битола било создадено планинарското друштво „Ѓорѓи Наумов“ при Фабриката за фрижидери. Во 1947 година во [[Крушево]] било создадено ПД „Мечкин Камен“, кое го изградило планинарскиот дом на [[Бушева Планина]]; на [[Попова Шапка]] било одржано Собрание на кое било возобновено Планинарското друштво „Љуботен“. Со помош на ПСМ ги обновиле и ги уредиле планинарските домови на Попова Шапка и [[Љуботен (врв)|Љуботен]] кои во текот на [[Втората светска војна]] биле разурнати, со што започнува повторно организирање на планинарски акции со зголемено учество, како и први зимски искачувања на Шара; ПСМ почнал со градење на [[Планинарски дом „Караџица“|Планинарскиот дом „Караџица“]] на 1.450 м на планината [[Јакупица]]-[[Мумџица]], кој бил пуштен во употреба во 1950 година; во [[Прилеп]] биле создадени планинарските друштва: „Црвени Стени“, „Добрички Завој“ и „Козјак“, кои во 1951 година се обединиле во едно друштво „Козјак“; во [[Велес]], на иницијатива на велешките планинари и на ПСМ, било создадено планинарското друштво „Солунска Глава“, кое со помош на ПСМ почнало да го гради [[Планинарски дом „Чеплез“|Планинарскиот дом „Чеплез“]], во кој во 1952 година, со поддршка од ПСМ, бил организиран слет на планинари од цела [[Југославија]].<ref name=СППУПГ11>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=11}}</ref> Најголем дел од планинарските градби во нашата држава биле изградени во периодот по Втората светска војна, поточно, од 1950 до 1958 година. Во 1950 година ПСМ започнал со изградба на планинарскиот дом „Висока Чука“ на 1.100 м на планината [[Кожуф]], во близина на [[Гевгелија]]. Поради негрижа, домот е разрушен; бил изграден планинарскиот дом „Бегово“ на 2.050 м на планинскиот масив Јакупица, но поради негрижа, целосно е разрушен; ПСМ формирал горска служба за спасување, организирал курсеви за оспособување кадри, обележувал планинарски патеки, организирал натпревари за ориентација, планинарски тури, слетови, алпинистички и спелеолошки експедиции, учествувал во носење на штафетата на младоста итн.<ref name=СППУПГ11/> Во 1951 година започнале активностите за изградба на планинарскиот дом „Дервен“, кој бил завршен во 1954 година. Во 1952 година ПСМ го изградил [[Планинарски дом „Даре Џамбаз“|Планинарскиот дом „Даре Џамбаз“]] на 1.060 м, под врвот на планината Водно. Во 60-тите години на минатиот век ПСМ купил куќа во селото [[Горно Водно]] (сега иселено) и ја реновирал во планинарски дом, денешен „Јосип Станчиќ“. Во 1953 година бил изграден [[Планинарски дом „Љуботен“|Домот „Љуботен“]] на 1.623 м, под врвот Љуботен, на Шар Планина; ПСМ го изградил планинарскиот дом „Јелак“ на 1.840 м на Шар Планина, на 2,5 км од зимското [[скијалиште]] Попова Шапка, кој за време на [[Воен конфликт во Македонија, 2001|воениот конфликт во 2001 година]] бил целосно срушен; бил пуштен во употреба домот „Големо Езеро“ на 2.218 м на [[Баба Планина]].<ref name=СППУПГ11/> Во 1954 година бил изграден [[Планинарски дом „Неолица“|Планинарскиот дом „Неолица“]] на Пелистер. Во 1955 година, ПСМ започнал со изградба на планинарска кула на [[Титов Врв]], на 2.747 м, на Шар Планина, која денес е симбол на планинарството; ПСМ го пуштил во употреба домот „Горно Водно“, денешната градба „Шест чешми“. Од 1956 година градбата која служела за сместување на работниците што ја граделе браната на езерото [[Матка (езеро)|Матка]] почнал да биде користен како планинарски дом.<ref name=СППУПГ11/> Во 1957 година, во рамките на тогашна [[Федеративна Народна Република Југославија]], имало вкупно 304 планинарски дома, со вкупно 4.541 легло. Во [[СР Словенија|Словенија]] имало 138 дома, 61 во [[СР Србија|Србија]], 43 во [[СР Хрватска|Хрватска]], 33 во [[СР Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]], 22 во [[НР Македонија|Македонија]] и 7 во [[СР Црна Гора|Црна Гора]]. Во 22 дома во Македонија имало вкупно 846 легла, од кои 521 биле групни легла и 325 биле посебни. Пет од 22. дома се наоѓале над 2.000 метри надморска височина; 8 биле меѓу 1.500 и 2.000 метри; 6 меѓу 1.000 и 1.500 метри; а 3 дома до 1.000 метри. Планинарските градби биле: дом „Љуботен“ (1.540 м.) под врвот Љуботен со 51 групно легло, дом „Попова Шапка“ (1.785 м) со 180 кревети, дом „Јелак“ (1.830 м) со 40 групни легла, прифатна куќа „Пирибег“ (1.700 м) со 20 групни легла, прифатна куќа „Црни Врв“ (2.560 м) со 20 легла во една соба, прифатна куќа „Џинибег“ (2.280 м) со 20 легла, прифатна куќа под Титов Врв (2.329 м) со 20 групни легла, Кулата на Титов Врв (2.760 м) со 10 легла во две соби, сите на Шар Планина; дом „Горно Водно“ (720 м)  со 10 кревети и дом „Врв Водно“ (1.067 м) со 48 кревети во групни соби на планината Водно; [[Планинарски дом „Матка“|Дом „Матка“]] (380 м) со 22 кревети на [[Сува Гора]]; дом „Караџица“ (1.500 м) со 48 кревети на Караџица; дом „Чеплез – Нежиловски стени“ (1.430 м) со 36 групни легла и прифатна куќа „Бегови Вирови“ (1.952 м) со 20 групни легла на планината Караџица; дом „Бушова Чешма“ (1.600 м) со 24 кревети на [[Бушева Планина]]; дом „Дервен“ (1.118 м) со 20 кревети во 10 соби на планината Бабуна; куќа на Врткова Ливада (963 м) со 10 кревети на планината [[Мариово]]; дом „Висока Чука“ (1.244 м) со 35 кревети во 8 соби и 40 групни легла на планината Кожув; дом „Копанки“ (1.610 м) со 35 групни легла, дом „Бегова Чешма“ (1.430 м) со 50 групни легла, дом „Големо Езеро“ (2.218 м) со 56 кревети на Баба Планина; дом „Кадиица“ (1.650 м) со 331 групно легло на планината [[Влаина]].<ref name=СППУПГ11/> Во 1958 година пуштен е во употреба планинарскиот дом „Дервен“ на Селечка Планина, Прилепско. Во 1962 година, со доброволна работа од планинарите на ПД „Матица-Скопје“, е изграден планинарскиот дом „Китка“ на 1.350 м на планината Китка, во близина на Скопје. На Попова Шапка, на 1.800 м, била изградена бетонска конструкција на планинарскиот дом „Илинка“ од страна на Собранието на Град Тетово во замена на отстапениот стар [[планинарски дом]] на Шапка за потребите на хотел „Попова Шапка“. Но, поради законски прописи, градбата на домот била стопирана и градбата подоцна му била продадена на физичко лице. Во 1972 година, на 1.194 м, на планината Бреза, со доброволна работа на планинарите од Велес, помогнати од повеќе фирми, бил изграден планинарскиот дом „Бреза“, кој денес е целосно разрушен. Во 1975 година во ПСМ биле зачленети 62 планинарски друштва со 26.000 члена и биле регистрирани 26 планинарски куќи со 950 легла. Во 80-тите години од XX век биле оспособени неколку напуштени селски училишта и пренаменети во планинарски градби: „Клепа“ на 600 м на планината Клепа, „Браќа Јаневи“ на 630 м во село Ораов Дол, и обата во близина на Велес; „Три води“ на 520 м под планината Беласица; „М. Цветков“ на 600 м на планината Кожув; „Шешково“ на 773 м на планината Вишешница во близината на Кавадарци.<ref name=СППУПГ12>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=12}}</ref> Во 1982 година зградата на поранешната жандармериска станица на планината [[Плачковица]], на 1.107 м, била приспособена во [[Планинарски дом „Вртешка“]], со кој денес управува ПД „Лисец“ од [[Штип]]. Во 1983 започнала изградбата на планинарскиот дом „Пониква“, на 1.500 м на планината [[Осогово]]. Домот, со помош на неколку организации од [[Кочани]], го градело планинарското друштво „Пониква“ од Кочани. Подоцна градбата е приватизирана. Во 1986 година во ПСМ биле регистрирани околу 12.000 члена, зачленети во 66 планинарски друштва организирани во еден градски, три општински и еден републички планинарски сојуз. Тогаш имало 24 планинарски дома со вкупна сместивост од 1.281 легло.<ref name=СППУПГ12/> Во мај 1994 година [[Владата на Република Македонија|Владата на Република Македонија]] ја донела Одлука Бр.23-3568/1 за давање на привремено користење на недвижности во општествена сопственост според која на Планинарскиот сојуз на Македонија привремено му се даваат на користење планинарските домови „Матка“, „Горно Водно“, „Даре Џамбаз“, „Китка“, „Караџица“, „Бегово“, „Дивље“, „Чеплез“, „Орешје“, „Бреза“, „Клепа“, „Браќа Јаневи“, „Дуње“, „Езеро-Водоча“, „Три води“, „Вртешка“, „Козјак“, „Дервен“, „Копанки“, „Големо Езеро“, „Неолица“, „Тајмиште“, „Љуботен“, „Јелак“, „Титов Врв“ и планинарската куќа „Јосип Станчиќ“. Врз основа на оваа Одлука, помеѓу Владата на РМ и ПСМ на 17 февруари 1995 година бил склучен Договор за давање на времено користење на недвижности во општествена сопственост. Во член 5 од овој Договор е утврдено дека заради стопанисување, одржување, обнова и преизградба на планинарските домови, ПСМ може да склучува договори за закуп со заинтересирани вложувачи.<ref>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=12-13}}</ref> Од почетокот на XIX век, на иницијатива на ФПСМ, планинарските клубови и приватни лица, се реновираат неколку планинарски градби, вклучувајќи ги: „Кулата на Титов Врв“, домовите „Вртешка“, „Љуботен“, „Шарена чешма“, „Јелак“ и други.<ref name=СППУПГ13>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=13}}</ref> === По осамостојувањето=== Во периодот од 1991 година до денес не само што не е изграден ниту еден нов планинарска градба во државата, туку неколку планинарски домови биле опожарени: „Копанки“, „Дервен“, „Китка“, а други биле препуштени на забот на времето и се срушиле до темел: „Бегово“, „Висока Чука“, „Бреза“. Од пуштањето во употреба, „Кулата на Титов Врв“ три пати била опожарена.<ref name=СППУПГ12/> На сто дваесет и осмата седница на Владата на Република Македонија, одржана на 2 април 2013 година, Владата ја разгледала Информацијата од ФПСМ за состојбата со планинарските домови и барањето за утврдување на нивниот статус и ја усвоила со заклучок министерот за транспорт и врски да образува работна група за изготвување елаборати и обезбедување правно-техничка документација за евидентирањето и запишувањето на правата на недвижностите со претставници од повеќе министерства, како и од ФПСМ. Според вториот заклучок од записникот по повод оваа точка (точка 3), задолжените институции од првиот заклучок требало во рок од 10 (десет) дена до министерот за транспорт и врски да номинираат претставници кои ќе учествуваат во работната група. Истовремено, Владата заклучила Агенцијата за катастар на недвижности – Скопје да подготви и, во последната недела на јуни 2013, да достави информација за напредокот на активностите а потоа во последната недела на септември 2013 година да достави нова информација. ФПСМ, по повод вториот заклучок од нацрт-записникот со писмо бр.03-21/2 од 10 април 2013 година до министерот за транспорт и врски номинирала претставници кои требало да учествуваат во работната група. ФПСМ ги поздравила заклучоците на Владата и длабоко се надевала дека незините преставници во работната група ќе можеле да ги запознаат останатите преставници на другите институции за фактичката состојба на планинарските домови и за нивниот правен статус. Бидејќи заклучно со 25 октомври 2013 година номинираните претставници од ФПСМ не биле повикани на состанок на работната група, ниту примиле каква било информација во врска со тоа, ФПСМ со писмо бр.03-21/3 од 25.10.2013 година се обратила до [[Министерството за транспорт и врски]] и до сите други институции наведени во првиот заклучок од нацрт-записникот, со барање да биде известена дали работната група започнала со активности. ФПСМ не добила одговор на испратеното писмо.<ref name=СППУПГ13/> Во 2014 година членовите на планинарско-спортскиот клуб „Аргентус маунт“ од [[Тетово]] започнале со санација на Кулата на Титов Врв и по 8 години постојана работа и стотина работни акции, ја заштитиле и ја пуштиле во употреба како највисокото функционално засолниште на Балканот.<ref name=СППУПГ14>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=14}}</ref> На седница на Владата на Република Македонија, одржана на 2.9.2014 година, Владата донела Одлука за утврдување на работите од премерот во функција за запишување недвижности сопственост на Република Македонија од значење за Република Македонија. Со оваа одлука Владата, како работи од премерот во функција за запишување на недвижностите (градби-планинарски домови) сопственост на Република Македонија од значење за Република Македонија, ги утврдува работите за изработка на геодетски елаборати за етажен премер за таксативно наведените градби: *[[Планинарски дом „Даре Џамбаз“|Планинарскиот дом „Даре Џамбаз“]], кој се наоѓа на КП бр.904/2, КО Г. Водно, *Планинарскиот дом „Бегово“, кој се наоѓа на КП бр.331, КО Алдинци, *Планинарскиот дом „Јелак“, кој се наоѓа на КП бр.1605, КО Шипковица, *Планинарскиот дом „Китка“, кој се наоѓа на КП бр.34, КО Црвена Вода, *[[Планинарски дом „Чеплез“|Планинарскиот дом „Чеплез“]], кој се наоѓа на КП бр.46, КО Папрадиште, *[[Планинарски дом „Караџица“|Планинарскиот дом „Караџица“]], кој се наоѓа на КП бр.309, КО Алдинци, *Планинарскиот дом „Дервен“, кој се наоѓа на КП бр.4, КО Присад, *Планинарскиот дом „Копанки“, кој се наоѓа на КП бр.351/4, КО Магарево и *Планинарската кула на Титов Врв, која се наоѓа на КП бр.1605, КО Шипковица. Одлуката (42-6928/1 од 2 септември 2014) била објавена во „Службен весник на РМ“, бр. 134 од 9 септември 2014 година и ФПСМ веднаш реагирала до Владата со писмо во кое укажала на проблематичните заклучоци во Одлуката, како што се: градбите изградени од поранешниот ПСМ, а сега правен наследник ФПСМ, се прогласени за државна сопственост; во Одлуката се напоменати и планинарски домови кои се сопственост на физички лица, како што се „Чеплез“, „Китка“ и планинарскиот дом „Копанки“, кој е во сопственост на планинарскиот клуб „Пелистер“ од [[Битола]], за што поседуваат документи за сопственост. Во Одлуката е погрешно наведено дека одредени планинарски домови се во сопственост на Република Македонија, иако тие се приватизирани или се во неоспорна сопственост на планинарски друштва кои имаат имотен лист за сопственост, или врз основа на правосилна судска пресуда се сопственост на ФПСМ. ФПСМ побарала од Владата да се изврши преоцена на сопственоста на планинарските домови од страна на Република Македонија и соодветно на тоа да се направи измена на предметната Одлука на Владата. ФПСМ не добила одговор од Владата.<ref name=СППУПГ14/> Владата на Република Македонија, на седницата одржана на 17.3.2015 година, донела Одлука за запишување на правото на сопственост на недвижни ствари во корист на Република Македонија во јавната книга за запишување на правата на недвижностите-планинарски дом „Даре Џамбаз“, според која се запишува правото на сопственост на недвижни ствари во корист на Република Македонија во јавната книга за запишување на правата на недвижностите кои се наоѓаат на КП904/1 КО Горно Водно на местото Рамниште. Одлуката била објавена во „Службен весник на РМ“, бр. 47/2015. Основa за донесување на оваа одлука бил член 91 став 2 од Законот за користење и располагање со стварите на државните органи („Службен весник на РМ“, бр.08/05, 150/07, 35/11, 166/12, 137/13, 188/13, 27/14 и 180/14) според кој, недвижните ствари што ги користат државните органи за кои не може да се утврди основата за стекнување на правото на сопственост, се запишуваат, односно евидентираат во јавната книга за запишување на правата на недвижностите врз основа на одлука на Владата, која одлуката ја донесува на предлог на Државното правобранителство на Република Македонија. Согласно ставот 3 на овој член од Законот, државните органи кои користат недвижни ствари за кои не може да се утврди основата за стекнување на правото на сопственост, поднесуваат барање до Државното правобранителство на Република Македонија заради спроведување постапка за запишување на правото на недвижностите во корист на Република Македонија во јавната книга за запишување на правата на недвижностите. Веднаш по донесувањето на оваа одлука Владата истата ја доставила до ФПСМ и побарала планинарскиот дом да биде испразнет од луѓе и ствари и предаден на МВР. На ова ФПСМ реагирала така што доставила Известување до Владата дека планинарскиот дом „Даре Џамбаз“ е изграден од ПСМ (денес правен наследник е ФПСМ) со сопствени средства и согласно Законот за сопственост и други стварни права, сопственост над одреден недвижна градба се стекнува, меѓу другите начини, и со изградба на градба, како и тоа дека и покрај тоа што за време на земјотресот и поплавата во Скопје исчезнал поголем дел од документацијата за изградбата на овој планинарски дом, ФПСМ и денес располага со одредена изворна документација стара над 60 години, која неоспорно потврдува дека ПСМ го градел планинарскиот дом „Даре Џамбаз“. Поради тоа, ФПСМ побарала од Владата да изврши преоцена на предметната Одлука и да направи соодветна измена на Одлуката.<ref>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=14-15}}</ref> На 31 август 2017 година ФПСМ доставила Информација за статусот на планинарските домови до Владата на Република Македонија со барање (имајќи предвид дека планинарските домови се градени од поранешниот Планинарски сојуз на Македонија, денес правен наследник ФПСМ, со сопствени средства и од денот на изградбата па сѐ до денес со нив стопанисува ФПСМ) Владата да ѝ ги додели во сопственост на ФПСМ или на трајно користење без надоместок. Од страна на ФПСМ била доставена документација за вкупно 11 (единаесет) планинарски дома со копија од оригиналните документи (кои се стари и повеќе од 60 години) за изградба или купопродажба на секој планинарски дом со фотодокументација за состојбата во која се наоѓале. Врз основа на оваа информација и соодветната документација која ФПСМ ја достави, како и остварена лична средба со претседателот на Владата и тогашниот генерален секретар, Владата на Република Македонија донела Одлука за престанок и за давање на трајно користење на недвижни ствари на ФПСМ, под бр.44-5370/1 од 18.9.2018 година, со која планинарските домови „Даре Џамбаз“ и „Караџица“ ѝ ги додели на трајно користење без надоместок. Одлуката била објавена во „Службен весник на РМ“, бр.177/18 од 21 септември 2018 година.На 31.8.2017 година ФПСМ доставила Информација за статусот на планинарските домови до Владата на Република Македонија со барање (имајќи предвид дека планинарските домови се градени од поранешниот Планинарски сојуз на Македонија, денес правен наследник ФПСМ, со сопствени средства и од денот на изградбата па сѐ до денес со нив стопанисува ФПСМ) Владата да ѝ ги додели во сопственост на ФПСМ или на трајно користење без надоместок. Од страна на ФПСМ била доставена документација за вкупно 11 (единаесет) планинарски дома со копија од оригиналните документи (кои се стари и повеќе од 60 години) за изградба или купопродажба на секој планинарски дом со фотодокументација за состојбата во која се наоѓале. Врз основа на оваа информација и соодветната документација која ФПСМ ја достави, како и остварена лична средба со претседателот на Владата и тогашниот генерален секретар, Владата на Република Македонија донела Одлука за престанок и за давање на трајно користење на недвижни ствари на ФПСМ, под бр.44-5370/1 од 18 септември 2018 година, со која планинарските домови „Даре Џамбаз“ и „Караџица“ ѝ ги доделила на трајно користење без надоместок. Одлуката била објавена во „Службен весник на РМ“, бр.177/18 од 21 септември 2018 година.<ref name=СППУПГ15>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=15}}</ref> На 13 декември 2019 година, ФПСМ доставила писмено барање до генералниот секретар на Владата на Република Македонија со кое барала Владата да донесе одлука за давање на трајно користење и за другите планинарски домови за кои претходно ФПСМ доставила комплетна документација. Во писмото е укажано дека ФПСМ не бара ништо што не е нејзино, дека Владата во изградбата на овие планинарски домови нема вложено ни еден камен или цигла, како и тоа дека, без оглед на тоа што некои од нив се во руинирана состојба, тие се градби на ФПСМ и ФПСМ сака да ѝ бидат вратени за да може да бара инвеститори и да ги врати во употребна состојба. Со писмо бр.50-10236/2 од 25.12.2019 година, генералниот секретаријат на Владата до ФПСМ достави писмен одговор со укажување дека планинарските домови „Бегово“, „Јелак“, „Кулата на Титов Врв“, „Дервен“ не се премерени и за нив нема изработено геодетски елаборат со завршно укажување дека имајќи ја предвид фактичката состојба во која се наоѓаат планинарските домови, Владата - Генерален секретаријат, ја известила ФПСМ дека нема законски основ градбите кои се руинирани да ги даде со Одлука за трајно користење. Имајќи предвид дека Кулата на Титов Врв повеќе не била руинирана, туку била реновирана со средства и работна рака на членството на ФПСМ и опремена во внатрешноста со неопходната опрема за прием на посетители, како и со изработен геодетски елаборат, ФПСМ во март 2022 година писмено се обрати до Владата со барање Владата да донесе одлука со која Кулата на Титов Врв ќе ѝ ја додели на трајно користење без надомест на ФПСМ. ФПСМ нема добиено одговор на испратеното писмо.<ref>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=15-16}}</ref> Во 2022 година во ФПСМ се регистрирани 54 планинарски клуба со околу 3.000 члена. Во ФПСМ се регистрирани 143 планинарски водичи во повеќе категории, 30 маркацисти и 20 младински лидери. ФПСМ е членка на УИАА (Меѓународна федерација за планинарење и качување карпи) и е еден од основачите на БМУ (Балканска планинарска унија) и на ЕУМА (Европска унија на планинарски асоцијации).<ref>{{Наведена книга|title=Статус, предизвици и перспективи на управувањето со планинарските објекти во Република Македонија|last=Трпевска|first=Снежана|last2=Темелковски|first2=Живко|last3=Николоски|first3=Горан|publisher=Горан Николоски|year=2023|isbn=978-608-66985-0-8|location=Гостивар|pages=16}}</ref> == Список на планинарски домови == * [[Планинарски дом „Висока чука“]] - Кожуф. Со домот управува: [[ПД „Миравци“ - Миравци]]. До домот може да се дојде по маркирана патека за околу 2 часа од с. [[Петрово]]. Домот располага со 40 кревети, и со кујна во која може да се припрема јадење. Домот има постојан домар. Можности: Искачувања на [[Кожуф]] планина, на врвот [[Двете уши]] по маркирана патека за околу 3,5 часа во еден правец. * [[Планинарски дом „Вртешка“]] - Плачковица. Со домот управува: [[ДПС „Лисец“ - Штип]]. Местоположба: околу 35 км од Штип на 1107 мнв, пристап со возило, капацитет 40 кревети, има струја, вода и централно парно од каминот, скоро реновиран. Домот е од отворен тип, работи по претходен договор со домаќините. Можности: искачување на Лисец. * [[Планинарски дом „Горна Белица“]] - с. Горна Белица. Со домот управува: [[СД „Пеони“ - Скопје]]. Местоположба: старо училиште во с. Горна Белица. * [[Планинарски дом „Горни Дисан“]] - подножје на планината Кожуф. Со домот управува: [[ДПС „Просек“ - Неготино]]. Местоположба: старото школо во с. Долни Дисан, капацитет 30 кревети, оддалечен од Неготино 12 км (последните 2 се макадам), се наоѓа на 400 мнв. Можности: Трекинг до домот Драчевица за околу 5ч, прошетка до висорамнината Витачево за околу 2ч во еден правец. * [[Планинарски дом „Даре Џамбаз“]] - Водно. Управува: [[ПСД „Бистра“ - Скопје]]. Местоположба: на 1060 мнв под самиот врв Водно, се стигнува од Скопје по асфалтен пат преку Средно Водно, има 25 кревети. Можности: 2-3 часовен трекинг до Матка, има болдер карпа на неколку минути од домот, параглајдинг. * [[Планинарски дом „Дивле“]] - [[Градиштанска Планина]]. Управува: [[ПОК „Кумановче“ - Скопје]]. Местоположба: старото школо во с. [[Дивле]], пристап со приградски автобус од Скопје, капацитет 30 кревети. Можности: искачување до Венец - врвот на [[Градиштанска планина]] (1-1,5ч), трекинг до [[Ѓуриште]] за 2-2,5ч (манастир и одморалиште), трекинг до [[Катланово]] за 2-2,5 ч. * [[Планинарски дом „Димитар Илиевски - Мурато“]] - Баба. Управува: ПСК „Пелистер“ - Битола. Местоположба: се наоѓа веднаш до [[Големо езеро]] на 2218 мнв, може да се дојде со теренско возило до него, користи струја од агрегат. Можности: искачување на врвот Пелистер за околу 2ч, трекинг до пл. дом Неолица преку врвот [[Муза]] за 5-6 часа, трекинг до с. [[Брајчино]] на [[Преспанско Езеро]] за 3-4 ч. * [[Планинарски дом „Длабочица“]] - Козјак (Кумановски). Управува: [[ПД „Козјак“ - Куманово]]. Местоположба: во с. [[Длабочица]], капацитет 12 кревети. Можности: трекинг до пл. дом „Појак Калман“ за околу 3ч. * [[Планинарски дом „Драчевица“]] - Кожуф (подножје). Управува: [[ПД „Просек“ - Неготино]]. Местоположба: старото школо во с. [[Драчевица]], оддалечен 14 км од [[Демир Капија]] (половина е макадам), на 600 мнв, капацитет 40 кревети. Можности: Искачување на врвот [[Двете уши]] на Кожуф за 5-6 часа во еден правец. * [[Планинарски дом „Железна река“]] - [[Челоица]]. Управува: [[ПСД „Кораб“ - Скопје]]. Можности: искачување на врвот [[Сандакташ]] на Бистра. * [[Планинарски дом „Чеплез“]] - Јакупица. Управува: [[ПСК „Солунска глава“ - Велес]]. Можности: Искачување на [[Солунска глава]], посета на изворите на Бабуна. * [[Планинарски дом „Калабастер“]] - градот [[Демир Капија]]. Управува: [[ФПСМ - СКА]]. Местоположба: во градот на крајот кај пазарот, веднаш до реката Вардар. Има 11 соби по 4 легла, нужник и туш внатре. Можности: Искачувања на насоки во месноста Демир Капија. * [[Планинарски дом „Караџица“]] - Јакупица. Управува: [[ПД „Драчево“ - Скопје]]. Можности: искачување на [[Солунска глава]] за 4-5ч, трекинг до [[Салаковски езера]] за 2-2,5ч, искачување на блискиот врв [[Мумџица]], трекинг до изворот на [[Кадина Река]], трекинг до врвот Водно за 8-9ч. * [[Планинарски дом „Копанки“]] - [[Баба Планина]]. Управува: [http://pskpelister.mk/ ПСК „Пелистер“ - Битола] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190910123311/http://pskpelister.mk/ |date=2019-09-10 }}. Местоположба: 30 мин. по планинарска патека од хотел Молика до каде има асфалтен пат, на 1554 мнв. Можности: Искачување на врвот Пелистер, трекинг до Мало и Големо езеро, прошетка до [[Јоргов камен]] и [[Црвени стени]]. * [[Планинарски дом „Љуботен“]] - Шар Планина (под врвот Љуботен). Управува: [[ИГМ „Вратница“ - Вратница]]. Местоположба: по асфалтен пат од с. Вратница до Старо село и понатаму, потоа шумски пат до самиот дом. Можности: Искачување на врвот Љуботен, почетна точка на Западната трансверзала која завршува во Охрид. * [[Планинарски дом „Љуботен“ (Попова Шапка)|Планинарски дом „Љуботен“]] - Шар Планина (на Попова Шапка). Управува: [[ПК „Љуботен“ - Тетово]]. Местоположба: на Попова Шапка (22 км од Тетово) зад Детското одморалиште, капацитет 10 + 2 кревета; струја, вода и тоалет внатре (и топла вода). Можности: Искачување на [[Титов Врв]], [[Бриставец]], трекинг до [[Лешница]], Боговинско и [[Бело езеро]]. * [[Планинарски дом „Матка“]] - кањон меѓу Сува Планина и Ивање. Управува: [[СД „Пеони“ - Скопје]]. Местоположба: се наоѓа на 20 км од центарот на Скопје во кањонот на реката Треска над браната „Матка“. Можности: Тука е најголемиот место за искачување во Македонија, има голем број насоки посебно во амфитеатарот (800 КБ), искачување на [[Сува Планина]], трекинг по кањонот на Треска и посета на пештерата „Врело“, трекинг до Водно. * [[Планинарски дом „Малотино“]] - Козјак (Кумановски). Управува: [[ПД „Козјак“ - Куманово]]. Местоположба: старото школо во с. Малотино, капацитет 18 кревети. Можности: Трекинг до неолитската опсерваторијата Кокино. * [[Планинарски дом „Мокрени“]] - Бабуна. Управува: [[СПД „Металург“ - Велес]]. Местоположба: во с. Мокрени на 600 мнв, капацитет 32 кревети, има струја и вода, пристапен од железничка станица Теово за 2 часа по макадамски пат или од Богомила за 3 часа по планинарска патека. Можности: искачување до врвот Биса на планината Бабуна (1600 мнв) по маркирана патека за 3-3,5 часови, трекинг до манастирот во с. Слепче, прошетка до с. Габровник по изохипса по патека целосно во шума за вкупно 7-8 часови, прошетка до манастирот Св. Спас за 30 минути. * [[Планинарски дом „Мрежичко“]] - Кожуф. Управува: [[ПД „Орле“ - Кавадарци]]. Местоположба: поранешна полициска станица во с. Мрежичко, се стигнува од Кавадарци по 37 км долг асфалтен пат, има 35 кревети, има струја и вода внатре. Можности: најчеста тура е со симнување пред селото Мрежичко и потоа преку врвот Васовград се пешачи за околу 5-6 часови до селото, за 15 минути се доаѓа до Темната пештера (внатрешна должина на пештерата околу 150 метри), за половина час може да се посетат водопади на реката Башница. * [[Планинарски дом „Неолица“]] - Баба Планина. Управува: [[ПД „Ѓорѓи Наумов“ - Битола]]. Местоположба: на 1440 мнв, 3 часа пешки од с. Буково или за 2 часа од с. Лавци, можен пристап со теренско возило од с. Лавци, капацитет 48 кревети, користи струја од агрегат. Можности: искачување на врвот Неолица, трекинг до Големо езеро за 6-7ч. * [[Планинарски дом „Папрадиште“]] - Јакупица. Управува: Невлад. организација „Green power“ - Велес. Местоположба: во с. Папрадиште (1000 мнв), капацитет 30 кревети, пристап по асфалтен пат. Можности: Искачување на Солунска глава, посета на изворите на Бабуна. * [[Планинарски дом „Плоча“]] - месност Плоча. Управува: [[АК „Плоча“ - Радовиш]]. Местоположба: блиску до магистралниот пат, се доаѓа со возило до него, две спални со 12 кревети, трпезарија со кујна, нужник со бања, повеќе информации на нивното мрежно место. * [[Планинарски дом „Појак Калман“]] - Козјак (Кумановски). Управува: ГПД „Козјак“ - Куманово. Местоположба: старото школо во с. Дејловце, капацитет 22 кревети. * [[Планинарски дом „Скочивир“]] - Ниџе (подножје). Управува: [[ПД „18 Август“ - Скопје]]. Местоположба: се наоѓа во селото [[Скочивир]], поранешна војна караула, домот располага со 40 кревети. Можности: Искачување на Кајмакчалан. * [[Планинарски дом „Скопје 63“]] - Водно (Средно). Управува: [[ПД „Скопје 63“ - Скопје]]. Местоположба: Во месноста Средно Водно над Скопје, приземјето се издава комерцијално на ресторан, а спратот служи за одмор (евентуално и продажба на пијалаци), но нема можности за ноќевање. Можности: Искачување на врвот на Водно (1066 мнв) за 40-50 минути. * [[Планинарски дом „Смрека“]] - Шар планина. Управува: [[ПД „Трансверзалец“ - Скопје]]. Местоположба: во скијачкиот центар Попова Шапка, пристап од Тетово по 20 км асфалтен пат, капацитет 80-90 кревети, има струја, вода и бањи внатре. Можности: Искачување на Титов врв, Бриставец, трекинг до Боговинско езеро, Бело езеро, Лешница. * [[Планинарски дом „Средно Водно“]] - Водно (Средно). Управува: [[ЖПК „Работнички-Китка“ - Скопје]]. Местоположба: во месноста Средно Водно, пристап по асфалтен пат од Скопје, нема можност за ноќевање. Можности: Искачување до врвот на Водно за 40-60 мин. * [[Планинарски дом „Старавина“]] - Мариово. Управува: [[ПСД „Медикус“ - Битола]]. Местоположба: во самото село Старавина, капацитет 15 кревети, има струја, вода и бања внатре. Можности: Посета на Градешнички извори за околу 2 часа во еден правец, посета на манастир Трново во с. Будимирци за околу 2ч, до Чебренски манастир за 2-3ч, искачување на врвот Кравица на самата граница (на Ниџе источно од Кајмакчалан) за околу 8ч во еден правец. * [[Планинарски дом „Тајмиште“]] - Бистра. Управува: [[ЖПК „Работнички-Китка“ - Скопје]]. Местоположба: се наоѓа на самата жел. станица Тајмиште, пристап по асфалтен пат од Гостивар и пред Маврово се врти лево (оддалечен 100 км од Скопје), капацитет 40 кревети. Можности: Искачување на Сандакташ za 3-4ч. * [[Планинарски дом „Црквиште“]] - Плачковица. Управува: [[ДПС „Лисец“ - Штип]]. Местоположба: Домот се наоѓа на северната страна на Плачковица во близина на врвот Туртел, гледа према Кочани, на 1590 мнв. Моментално има 20 кревети, агрегат на струја. Реконструкцијата е сè уште во тек. Можности: Искачување на Туртел и Лисец. * [[Планинарски дом „Урсус спелеос“]] - Песјак планина (подножје). Управува: [[ИД „Урсус спелеос“ - Скопје]]. Местоположба: се наоѓа во с.Слатина, општина М. Брод, 600 мнв. Можности: Посета на 5 пештери и тоа: Слатинско Врело 4000 мнв, Овчарска пештера 400 мнв, Пурало 800 мнв, Слатинска II 80м, Горна Слатинска 400 мнв. Трекинг тури, искачување на Јошков камен (1917 мнв) врв на Песјак планина во времетраење од 4 часа, планинарска тура од с. Слатина - Јошков камен - Добра Вода (2061 мнв) - Челоица - Железна Река (Гостивар). * [[Планинарски дом „Џумаја“]] - Плачковица. Управува: [[ПД „Бел камен“ - Радовиш]]. Местоположба: на 1420 мнв, капацитет 30 кревети, има струја и вода внатре во домот, оддалечен е 21 км од Радовиш (последните 2 км се макадам). Можности: Искачување на Лисец за околу 2ч. * [[Планинарски дом „Шара ски“]] - Попова Шапка. Управува: [[ДПС „Шара ски“ - Тетово]]. Местоположба: Попова Шапка, 20 км од Тетово. Можности: Искачувања на Титов врв и други врвови на Шар планина. * [[Планинарски дом „Шарена чешма“]] - [[Беласица]]. Управува: [[ПАОК „Ентузијаст“ - Струмица]]. Местоположба: пристап, капацитет 26 кревети. Можности: Искачување на врвот [[Тумба (врв)|Тумба]] (Тромеѓа), посета на [[Смоларски Водопад]]. * [[Планинарски дом „Шарски води“]] - Шар планина. Управува: [[ПД „Бистра“ - Гостивар]]. Местоположба: поранешна стражарска куќа на ЕСМ, на 1330 мнв, пристап од Гостивар до с. [[Горно Јеловце]] 6 км асфалт и уште 7 км по макадамски пат до домот, капацитет 8 кревети, има струја, вода има во дворот. Можности: Искачување на врвот Радика (планина Радика) за околу 5ч во еден правец; Искачување на врвот Лера во подножјето на Кораб (ги дели реката Радика) преку два различни правци, едниот се поминува во еден правец за 4ч а другиот за 3ч; искачување на Говедарник (Зенделбег - Деделбег) за околу 3ч во еден правец; искачување на Будилов гроб (2230 мнв) над изворите на Маздрача за 2-2,5ч; искачување на Рамен камен (1750 мнв) на Шар планина за 2-2,5ч; искачување на Мала Враца за 5-6ч во еден правец. == Други градби == * „Блаце“ - [[Скопска Црна Гора]]. Управува: Извидничко Поречански одред „Јадран“ - Скопје. Можности: Искачувања до врвовите Рамно и Црн Камен. * Заслон „Исак Русо“ - [[Јакупица]]. Местоположба: се наоѓа на [[Бегово Поле]] 16 км оддалечен од [[Планинарски дом „Караџица“|Планинарскиот дом „Караџица“]]. Можности: Искачување на [[Солунска Глава]], посета на изворот на [[Кадина Река]], на [[Салаковски Езера]]. * Барака „Калин камен“ - [[Осоговски Планини]]. Управува: ПД „Руен“ - Крива Паланка. Местоположба: тоа е општинска барака во месноста [[Калин Камен]] на патеката према [[Царев Врв]] од [[Осоговски манастир]], до него се доаѓа по асфалтен пат. Во близина се наоѓа и Ловечка куќа која исто може да се користи за сместување, вкупната сместивост на двете градби е 30 кревети. Можности: Искачување на Царев Врв и [[Руен]], можен трекинг до [[Пониква]] преку Царев Врв. * „Шумска куќа“ - [[Ниџе]]. Управува: Шумско стопанство „Кајмакчалан“ - Битола. Местоположба: се наоѓа покрај шумскиот пат кој води од селото [[Скочивир]] до самиот врв [[Кајмакчалан]]. Можности: Искачување на Кајмакчалан. * „Шумска куќа“ - [[Бистра]]. Управува: ПСД „БИСТРА“ - Кичево. Местоположба: се наоѓа во близина на селото [[Попоец]] * „Засолниште“ - [[Баба Планина]]. Местоположба: На самиот гребен покрај патеката (на седлото меѓу врвовите [[Стив (Баба Планина)|Стив]] и [[Илинден (Баба Планина)|Илинден]]) од домот Копанки која води право нагоре према гребенот и потоа према врвот [[Пелистер]], опремено е со клупи и маса. Можности: Искачување на Пелистер, трекинг до Мало езеро, Големо езеро. * „Засолниште“ - Баба Планина. Местоположба: блиску до Големо Езеро, веднаш до пл. дом „Димитар Илиевски Мурато“. Има клупи и можат да престојуваат двајца планинари. Можности: Искачување на Пелистер, посета на Мало Езеро, Големо Езеро, трекинг преку врвот [[Муза (врв)|Муза]] до пл. дом Неолица. == Поврзано == *[[Планинарски патеки во Македонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Mountain huts in North Macedonia}} * [https://www.fpsm.org.mk/%d0%b8%d0%bd%d1%84%d0%be%d1%80%d0%bc%d0%b0%d1%86%d0%b8%d0%b8-%d0%b7%d0%b0-%d0%bf%d0%bb%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d0%bd%d0%b0%d1%80%d0%b8/%d0%bf%d0%bb%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d0%bd%d0%b0%d1%80%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d0%b4%d0%be%d0%bc%d0%be%d0%b2%d0%b8/ Планинарски домови во Македонија] на службената страница на Федерацијата за планинарство на Македонија {{Планинарски домови во Македонија}} [[Категорија:Планинарски домови во Македонија| ]] 8d3fzuusv91bay9x4k5kzqlh28iq33s Никола Пусен 0 1048577 5575048 5515773 2026-06-10T17:40:43Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5575048 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | bgcolour = #EEDD82 | name = Никола Пусен | image = Nicolas Poussin 078.jpg | caption = Автопортрет на Никола Пусен од 1650 г. | birth_name = | birth_date = 15 јуни 1594&nbsp;г. | birth_place = близу Ле Андели, [[Нормандија]], [[Кралство Франција|Франција]] | death_date = 19 ноември 1665&nbsp;г. (71) | death_place = [[Рим]], [[Папска Држава]] (денешна [[Италија]]) | nationality = [[Франција|Французин]] | field = [[Сликар]] | training = | movement = [[класицизам]] <br/> [[барок]] | works = ''Аркадиските овчари'' (1637-38) | patrons = | awards = | signature = }} '''Никола Пусен''' ({{langx|fr|Nicolas Poussin}}; {{роден на|15|јуни|1594}}, {{роден во|Лез Андели}}, [[Нормандија]] - {{починал на|19|ноември|1665}}, {{починал во|Рим}}) — [[француски]] [[сликар]] и еден од предводниците на [[барок]]от во ова поле од [[уметност]]а. Неговите дела се одликуваат со јасност, логичност и прецизна подреденост. Тој и давал предност на [[линија]]та и [[форма]]та во однос на [[бои]]те. Бил признат и почитуван [[сликар]] во негово време, и воедно бил инспирација за подоцнежните [[класицизам|класични]] уметници како [[Жак-Луј Давид]], [[Жан Огист Доминик Енгр]] и [[Пол Сезан]]. Познавачите на [[ликовната уметност]] го сметаат за стилски неистомисленик на Караваџо и неговите следбеници. Ако караваџистите создавале дела кои не биле во согласност со [[природа|природните закони]], сликите на Пусен биле целосна [[хармонија]] на [[бои]]те и [[движење]]то. Најголемиот дел од неговиот творечки период го минал во [[Рим]], а за кратко се вратил во својата родна земја по барање на [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|кардиналот Ришелје]], за да работи како дворски [[уметник]] под заштита на францускиот монарх [[Луј XIII]].<ref>[http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/p/poussin/index.html Се за Никола Пусен]</ref> Ликот на Никола Пусен бил еден од најмистичните творци од [[барок]]от и поле на интерес на [[историчар]]ите на уметност од вековите кои следеле. Се претставува како поларна опозиција на [[италијански]]от ликовен великан Караваџо. Ако [[италијански]]те уметници твореле со многу нагласени емоции и немирни [[бои]], овој во своите дела внесувал [[филозоф]]ска нишка, придружена со вечна [[хармонија]] и неуништлива ускладеност на ликовните елементи. И неговите [[биограф]]и ќе запишат дека бил тивок и повлечен човек, посветен на [[семејство]]то и со патријахални погледи на [[општество]]то. Како и да е, кога станувало збор за четката и маслените [[бои]], бил категоричен и одлучен никој да му се меша, ниту пак да му попречува за време на работата. Сите овие карактерни црти ќе бидат присутни и ќе одиграат значајна улога во оформувањето на неговото име како [[синоним]] за [[сликарство]]то во [[17 век]].<ref>[http://www.artble.com/artists/nicolas_poussin Основни биографски податоци за Никола Пусен]</ref> == Животопис == === Младост === [[Податотека:LesAndelys.jpg|мини|десно|Панорама на Ле Андели, родниот град на Никола Пусен]] Пусен е роден на 15 јуни 1594&nbsp;г. во малото гратче Ле Андели, кое се наоѓа во француската покраина [[Нормандија]]. Неговото потесно семејство припаѓало на аристократските кругови. Татко му Жан Пусен бил висок благородник кој долго служел во воената администрација на владетелите [[Анри III]] и [[Анри IV]]. Поради феудалното [[општествено уредување]], постариот Пусен бил принуден сам да си обезбеди [[коњ]], оклоп и воена опрема за честите воени походи. Така, Жан Пусен заминал во пензија како стар и осиромашен буржуј. Поради немањето финансиски средства да го одржува големиот посед, таткото на Пусен го продал сето негово имање и се преселил во руралната населба Ле Андели во северна [[Франција]]. Таму ја запознал својата идна сопруга Мари де Лезмент, вдовица на починато воено лице. Од оваа љубов се родил славниот Никола Пусен. Пораснал во регион каде минувало речното корито на [[Сена]], па прекрасните пролетни пејзажи дефинитивно влијаеле на неговата бујна имагинација и страст кон [[сликарство]]то.<ref>[http://www.abcgallery.com/P/poussin/poussinbio.html Животот на Никола Пусен]</ref> Добил квалитетно [[образование]] поради угледот на неговиот татко. Изучувал [[латински јазик]] и [[природни науки]], кои ќе станат негова втора љубов по цртањето. Некои негови [[биограф]]и велат дека не покажувал голем интерес кон [[училиште]]то, па така за време на предавањата најчесто си цртал во тетратката. Неговиот несомнен талент бил воочен уште во раната младост, од тогаш успешниот локален [[уметник]] Квентин Варан, кој му предложил да замине на студии по [[уметност]] во некој од големите научни центри. Неговите родители му одобриле, и тој на 17 години отпатувал во [[Париз]] за доусовршување на ликовната техника. Во француската престолнина се задржал 12 години, од 1612 до 1624&nbsp;г.<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/hd/pous/hd_pous.htm Биографија според Метрополиски музеј]</ref> За неговиот престој во [[Париз]] многу малку се знае. Но, кога конечно влегол во главниот град, бил без скршена пара и без никакви познаници. Се претпоставува дека ментор му бил маниристот Џулио Романо, а бил соученик и близок пријател со Фердинанд Ел и Џорџ Лалеманд. Иако првите години во новата среднина му биле тешки за преживување, сè се изменило од корен кога го запознал Џамбатиста Марино, еден од најголемите [[италијански]] [[поет]]и на сите времиња. Марино бил штитеник на моќната фирентинска фамилија Медичи, а во [[Париз]] пристигнал 1615&nbsp;г. Веднаш го земал младиот Пусен под своја заштита и веднаш го претставил на париската интелиганција. Марино станал негов постојан патрон, и најмногу по негово убедување, неискусниот француски сликар заминал за [[Рим]].<ref>[http://www.nicolaspoussin.org/biography.html Биографија на Никола Пусен]{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Престојот во Рим === [[Податотека:La Mort de la Vierge - Nicolas Poussin - 1623.jpg|мини|лево|''Смрт на девицата'' (1623) - првото Пусеново дело]] Пусен имал голема желба и два неуспешни обиди да се пресели во некој од италијанските културни центри (1619 г. во [[Фиренца]] и 1622 г. во [[Венеција]]). [[Рим]] во [[барок]]ната епоха бил најпознатото и најпрестижно одредиште за младите надежни уметници како Никола Пусен. Периодот кога тој стапнал на римската почва (1624), градот бил преплавен од роеви странски студенти кои својата среќа ја барале на ова место. Францускиот младич имал обесхрабрувачки почеток, најмногу поради заминувањето на Марино за [[Неапол]], каде и починал неколку месеци подоцна. За да заработи за преживување, Пусен набрзина изработувал слики за црниот пазар, а поретко и давал совети за уредување и украсување на внатрешноста на римските домови. За негова среќа, со посредство на Марино пред неговото патување за [[Неапол]], станал познаник на Марсело Сакиети, мецена на угледниот фреско-сликар Пјетро да Кортона. Ова познанство било негова пропусница во друштвото на гламурозните и благороднички семејства од [[Рим]].<ref>[http://www.artble.com/artists/nicolas_poussin/more_information/biography Делото на Никола Пусен]</ref> Една година подоцна, Пусен ја придобил и наклонетоста на влијателниот римски [[кардинал]] Франческо Барберини, кој бил и еден од неговите први работодавачи. Оваа година била значајна за понатамошниот креатиативен развој кај младиот уметник, бидејќи остварил договор со Касијано дел Поцо ([[секретар]] на [[кардинал]]от), кој на драго срце се согласил да биде негов нов спонзор. Поцо го внел Пусен во светот на античката [[литература]], [[филозофија]] и [[уметност]], кои ќе го дооформат неговото сликарско портфолио. Поцо го вклучил неговиот нов штитеник во нов [[проект]] за [[просторно уредување]] на еден римски музеј. И покрај [[пари]]чната поддршка од Поцо, тие средства не биле доволни да се задоволат потребите на амбициозниот [[уметник]]. За да заштеди [[пари]], Пусен најчесто живеел под ист покрив со разни цимери, меѓу кои бил и фламанскиот вајар Франсоа Докенуа. Според непотврдени извори, се раскажува дека тој страдал од неисхранетост и бил на работ на [[смрт]]та. Со помош на сонародникот Жак Диге, исто така [[сликар]] и негов пријател, се излекувал. Кога закрепнал, се оженил со ќерката на Диге, Ана-Марија, а повремено го подучувал и нејзиниот брат Гаспар. Длабоко импресиониран од умешноста на Никола, младиот Гаспар го земал презимето Пусен како свое. Освен со Гаспар, Никола Пусен бил неразделив другар и со [[Клод Лорен]]. Тројцата заедно шетале по ненаселените предели во близина на градот и ги скицирале оние поинтересни глетки. Биле толку нераздвојни, што денес не може со сигурност да се определи авторот на некои нивни слики од тој временски период.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/473113/Nicolas-Poussin Профил на Енциклопедија Британика]</ref> Пусеновите пет минути ќе дојдат во 1628&nbsp;г. кога го создал неговото прво ремек-дело ''„Смртта на Германикус“'', која ја подарил на [[кардинал]]от Барберини. Неговиот углед уште повеќе се зацврстил со изложувањето на [[слика]]та ''„[[Колеж на младенците витлеемски (Пусен)|Колеж на витлеемските младенци]]“'', исто така велемајсторско остварување. Пусен ја достигнал својата уметничка зрелост на 32 години, релативно доцна за [[сликар]]ите од [[барок]]ната епоха. Без оглед на неуверливиот старт на кариерата, Пусен бил поканет за постојан член на [[Академија Свети Лука|академијата „Св. Лука“]]. Иако денес Пусен е познат по академскиот начин на творење, [[историчар]]ите ни кажуваат дека овој [[уметник]] не ги следел упатствата на постарите членови и често доаѓало до [[конфликт]] поради Пусеновите темпераментни нарави.<ref>[http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=815121022262&id=26&setIzdanie=22657 Откупено култното дело на Пусен]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Податотека:Chateau Fontainebleau.jpg|мини|десно|Фонтебло, 50 [[километри]] [[јужно|југоисточно]] од [[Париз]], предградието каде што престојувал Пусен како [[студент]]]] За време на престојот на Пусен во [[Рим]], градските [[сликар]]и биле поделени во врска со [[правец]]от по кој треба да се движи оваа [[уметност]]. Едните биле за продолжување на постоечкиот [[барок]]ен стил, додека останатите, меѓу кои бил и Пусен, се залагале за започнување нова стилистичка насока. Пјетро да Кортона бил изречито против стилската насоченост на Пусен, но неговите ставови не биле пречка Пусен да ужива голема популарност помеѓу римската аристократска класа. Неговите услуги биле барани од моќните и богати фамилии од цела [[Италија]], како и од папата [[Климент IX]]. Делата кои ги создавал биле доста екпериментални и зрачеле со иновативност. Добриот глас се проширил низ целиот [[континент]], и стасал сè до [[Франција]] до ушите на самиот [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|кардинал Ришелје]].<ref>[http://www.systasis.org/index.php?option=com_content&view=article&id=185&Itemid=81&lang=en&ae014ff765756c64d5ce82de9bae6612=f337b398c9e33bf1bc8d9cfc0dcfe8be Митологијата во европската нововековна уметност]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Враќање во Франција === [[Податотека:Paysage par temps calme - Poussin - GettyCenter.jpg|мини|десно|''Мирно време'' (1651)]] [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|Ришелје]] бил трогнат од совршеноста на ''„Седумте свети тајни“'', што го натерало да му понуди работа во [[Франција]]. Го замолил Пусен да нацрта неколку портрети за неговиот [[замок]], што овој го извршил со големо задоволство. Делата наменети за [[замок]]от на кардиналот многу му се допаднале и на францускиот крал Луј Тринаесетти. Тој решил дека Никола Пусен е вистинскиот човек за украсување на централната галерија во [[Лувр]], па затоа испратил покана до врвниот уметник во 1639&nbsp;г. повторно да се врати во татковината.<ref>[http://www.the-athenaeum.org/art/list.php?m=a&s=du&aid=3559 Сликите на Никола Пусен]</ref> Отпрвин Пусен се колебал дали да ја прифати оваа великодушна понуда, најмногу затоа што неговото [[семејство]] се наоѓало во [[Рим]] и бидејќи тој самиот бил докажан и почитуван во таа средина. И најмногу од се, Пусен мразел неговата работа да биде надгледувана и оценувана од кралските комисии, како што неговите нарачани сакрални слики требало да добијат одобрување од папските рецензенти. На крајот по препорака на видни негови колеги се согласил и привремено заминал за [[Париз]]. Бидејќи работел под будното око на кралската ликовна критика, сликите кои ги направил биле просечни, и како што кажува Пусен лично, тие творби не биле негови бидејќи не го оставил [[срце]]то во нив. За неуспехот на неговите најнови дела директно го посочил [[крал]]от, по што револтиран се вратил во [[Рим]].<ref>[http://www.artcyclopedia.com/artists/poussin_nicolas.html Артциклодедија за Пусен]</ref> Поради незавршените обврски кон францускиот монарх, тамошната [[влада]] со закани го принудила Пусен повторно да дојде во [[Париз]]. Повторно му била доделена задачата да го украси внатрешноста на [[Лувр]], овој пат со помош на неколку сликари-асистенти. Пусен се потрудил да го даде најдоброто од себе и да се осигура дека помошниците ќе ги следат неговите совети. Но немањето контрола врз самиот креативен [[процес]] било премногу за славниот уметник. Бил згрозен од дворските интриги и [[морал]]но потиштен. За тоа време во [[Париз]] направил многу непријатели, а само еден вистински пријател и тоа ликовниот колекционер Пол Фрер де Шантел. Оттогаш Шантел станал негов лојален патрон. Пусен испратил молба до [[крал]]от да му дозволи да се врати во [[Италија]], како наводно би се грижел за болната сопруга. Но одговор на молбата никогаш и не добил. За негова огромна среќа, во декември истата година починал [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|кардиналот Ришелје]], а четири месеци подоцна умрел и царот Луј Тринаесетти. Пусен ја искорисил можноста да си отиде и никогаш повеќе не се вратил во [[Франција]].<ref>[http://www.vest.com.mk/?ItemID=185C7F7C6E496941841078FA31CD961B Слики на Пусен оштетени со црвен спреј]</ref> [[Податотека:Colonna - san Lorenzo in Lucina - tomba di Poussin 01014.JPG|мини|лево|Надгробната плоча на Пусен во [[манастир]]от Сан Лоренцо]] === Последните денови и смртта === Како што одминувале [[години]]те, [[здравје]]то на Пусен сè повеќе се влошувало. Без разлика на неговиот здравствен билтен, тој сепак успевал да финишира најмалку по три слики годишно. Оваа негова висока продуктивност се темелела на претходно добро одбраните теми и правилната насока по која ги изработувал замислените [[проект]]и. Дури и во седмата [[деценија]] од неговиот [[живот]] умеел и сметал за должност да даде отчет на неговите работодавачи зошто употребил одредена [[техника]] на [[бои]] и која рамка најмногу би одговарала на делото за да се постигне оптимално визуелно задоволство. За разлика од неговите современици како [[Петар Паул Рубенс]] или [[Џан Лоренцо Бернини]] кои покрај себе имале по неколку помошници, Пусен немал свои лични асистенти, ниту пак дозволувал некој да влегува во неговата работилница.<ref>[http://www.mirage.com.mk/tekst.asp?lang=mac&tekst=74&str=2 Лебот, виното, светлината или гостопримството според Ив Бонфоа]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Податотека:Seghers Nicolas Poussin.jpg|мини|десно|Погребен портрет на Пусен]] Пусеновите последни слики ја одразувале неговата преокупација со [[болест]]а и [[смрт]]та. [[Уметник]]от бил длабоко емоционално погоден од [[смрт]]та на неговата сопруга во 1665&nbsp;г. што ќе се манифестира и врз неговото сопствено [[здравје]]. Во тоа време тој бил комплетно парализиран од мистериозната [[болест]] која го мачела последните неколку години. Нема да успее многу да ја надживее неговата неодамна почината сопруга, бидејќи и тој ќе испушти [[душа]] истата 1665&nbsp;г. на 19 ноември. Типично за неговиот личен карактер, Пусен не сакал погребна [[церемонија]] со големи почести и метеж, и побарал да бидат избегнати сите непотребни трошоци. Сепак, градската управа на [[Рим]] организирала погреб каков што му доликува на така голем [[човек]] и [[уметник]]. Целиот [[град]] бил тажен и потресен од загубата на великиот [[артист]], па така сите негови пријатели, колеги и членови на потесната [[фамилија]] присуствувале на последното испраќање до вечното почивалиште. Никола Пусен бил погребан на црковните гробишта Сан Лоренцо во населбата Лучина.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.abcgallery.com/P/poussin/poussin.html |title=Дела на Никола Пусен |accessdate=2012-09-29 |archive-date=2012-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605020144/http://www.abcgallery.com/P/poussin/poussin.html |url-status=dead }}</ref> == Стил и техника == Пусеновиот стил доста отстапувал од тој на неговите современици. Ако [[Петар Паул Рубенс|Паул Рубенс]] создавал слики полни со енергична живост и раздвиженост, ако [[Караваџо]] внесувал нагласена драматичност, ако делата на [[Диего Веласкес|Веласкес]] биле инспирација за [[реализам|реалистичното движење]], тогаш Пусен имал [[техника]] драстично различна од неговите колеги. Неговите слики зрачеле со тивок, свечен и интелектуален приказ на појавите. Се трудел прецизно да го испланира секој поединечен детаљ на новите дела, сè со цел да создаде максимална [[хармонија]] и ненаметливост спрема гледачите. Просечниот набљудувач можеби ќе подвлече дека Пусеновиот стил е тврд и неактрактивен за [[око]], но [[факт]] е дека придонесите на овој [[сликар]] многу ќе влијаат на понатамошниот развој на западноевропската уметност.<ref>[http://www.artble.com/artists/nicolas_poussin/more_information/style_and_technique Стил и техника на Никола Пусен]</ref> [[Податотека:Vue de Grottaferrata avec Vénus et Adonis- Poussin -Montpellier.jpg|мини|десно|''Венера плаче по Адонис'' (1626)]] === Ликовните принципи на Пусен === Принципите коишто Пусен ги форсирал за време на своето ликовно творештво можеме да ги поделиме на два поголеми периоди, и тоа на рани и зрели години. Во своите почетнички обиди на ова поле од [[уметност]]а, Пусен сè уште го пронаоѓал неговиот творечки карактер. Топлите и сензуални бои се одлика на делата во годините до 1630, кога бил под влијание на [[венеција]]нскиот ренесансниот [[уметник]] [[Тицијан]]. Најчести [[бои]] кои ги употребувал биле розова, кафена, модра и окер. Ова силно влијание од [[Тицијан]] почнало да слабее кога Пусен дошол во допир со [[Рафаело Санти]] и неговите прекрасни трудови. Оттогаш почнал и да отстапува од користењето топли и благи [[бои]]. Друга одлика за овој негов период е [[барок]]ната [[динамика]], поради што ликовите од сликите се енергични и раздвижени. Посебно внимание обрнувал на силните контури, кои правеле јасна дистинкција помеѓу различните [[бои]] и [[тон]]ови.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.plusinfo.mk/vest/42114/GALERIJA-Vredni-umetnichki-dela-pronajdeni-na-parking-vo-Korzika- |title=Вредни уметнички дела пронајдени на улица во Корзика |accessdate=2012-10-02 |archive-date=2012-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618062720/http://www.plusinfo.mk/vest/42114/GALERIJA-Vredni-umetnichki-dela-pronajdeni-na-parking-vo-Korzika- }}</ref> За почеток на зрелите години кои претстоеле во неговото долго творештво се земаат подоцните години од Пусеновиот живот во [[Рим]]. Фамозниот [[уметник]] од [[француски]]от [[барок]] бил вчудовиден не само од италијанската [[ликовна уметност]], туку и од [[литература]]та и [[филозофија]]та кои ги спознал со помош на неговиот патрон Касијано дел Поцо. Пусен ја направил следнава [[низа]] промени. Лицата кои ги претставувал на платното имале потеатрално држење и реторички гестови. Тој бил доста прецизно ги анализирал позите и изразите на лицето, за кои сметал дека битно влијаат врз впечатокот кој треба да го остават кај набљудувачот. Иако овие слики од „новата ера“ се чинат некако суви и мелодраматични, ликовните критичари од таа историска епоха ги сметале за беспрекорна генијалност. Друга значајна смена во [[техника]]та била нагласената употреба на студени [[бои]]. Два [[фактор]]и биле пресудни за овој пресврт. Прво, Пусен знаел дека топлите бои предизвикуваат благопријатно расположение, додека ладните создавале спротивен ефект, т.е. мрачна атмосфера. Како второ, ладните бои ги прават повоочливи светлите и темни нијанси на останатите бои. Класичен пример за ова тврдење е [[слика]]та ''„Судот на [[Соломон]]“''. Овде Пусен со помош на нарушената [[хармонија]] имал намера да предизвика [[чувство]] на гнев, жалост и пораз кај гледачите. Принципот да ги групира ликовите достатно го применувал, инспириран од антички вајари кои посебно внимавале на рационалното искористување на [[простор]]от. Интересна е и неговата „''Теорија на ликовните елементи“'', во која го застапува [[мислење]]то дека секој одделен елемент има својство да создаде засебен психохлошки ефект, и како таков треба особено да се проучува. До овој заклучок дошол гледајќи некои музички теории од [[барок]]от. Теоријата на елементи ја покрепил во сите сопствени слики, каде однапред го испланирал секој поединечен аспект и тоа каков емоционален импакт би имал тој кај љубителите на [[ликовната уметност]]. Кога во една пригода бил запрашан како тоа успева да постигне таква совршеност во [[сликање]]то, Пусен кратко одговорил: ''„Не пропуштив ништо“''.<ref>[http://www.philipcoppens.com/arcadia.html Критички осврт на култното ремек-дело „Аркадиските овчари“]</ref> === Неговиот творечки метод === Работната [[техника]] и навики на Пусен биле по многу нешта уникатни и оригинални. Колегите од неговата фела најмногу [[време]] и [[енергија]] посветувале на осмислување и скицирање на потенцијалните цртежи, додека боењето и останатите [[сликар]]ски зафати им ги препуштале на нивните асистенти. Пусе бил нешто сосема спротивно. Познат бил како префинет перфекционист кој сите конци ги држел во свои [[раце]].[[Податотека:Paysage avec trois moines - Poussin - Belgrade.jpg|мини|лево|''Пејзаж со тројца монаси'' (1648) - се наоѓа во [[замок]]от Бели Двор во Дедиње, [[Белград]]]] Немал голема отворена работилница како оние на Рубенс или Рибера, ниту пак имал свои вработени. Исто така сметал дека пренесувањето на кроки замислата на ликовното платно бил [[процес]] од есенцијално значење за финалниот производ. Така на своја [[рака]] ги правел и подготовките и самата изработка. Имало случаи кога знаел да направи по десетина скици на еден мотив кои се разликувале по [[форма]]та, [[текстура]]та или пак затемнетоста.<ref>[http://www.arthistory-famousartists-paintings.com/NicolasPoussin.html Анализа на најпознатите Пусенови слики]</ref> И начинот на кој Пусен сакал да добие визија за крајниот изглед бил крајно невообичаен. Подготовките ги вршел на многу инвентивен и дотогаш непознат начин. Конкретно, се затворал во темна [[простор]]ија опремена со големо платно и ситна картонска кутија. Во кутијата ставал восочни фигури на човечиња, кои потоа ги осветлувал така што нивните сенки паѓале на платното. Куклите ги поставувал во најразлични пози и ја менувал големината на [[проект]]ираните сенки, а добиените одрази со [[молив]] ги претставувал на лист [[хартија]]. Во првата фаза користел голи фигури на човечиња, за да може што поубедливо да ја долови [[човек]]овата [[анатомија]]. Потоа овие играчки ги заменувал со облечени кукли и повторно скицирал. Овој подготвителен метод, според добрите познавачи, е основната причина за тоа ликовните композиции на Пусен да имаат изглед како да се поставени на [[театар]]ска бина.<ref>[http://www.artchive.com/artchive/P/poussin.html Кои артисти го инспирирале Пусен]</ref> == Кој и што влијаело врз Пусен == Никола Пусен доста патувал за [[време]] на својата животна авантура, па имал прилика одблизу да ги увиди безвремените дела на [[свет]]ската [[уметност]] од разните епохи пред него. Како млад сè уште немал усвоено личен стил на творење, па затоа се стремел да се здобие со познавање од што повеќе области на [[уметност]]а, што соодветно би го употребил за време на зрелите години. Најголем дел од неговото време го потрошил во [[Париз]] и [[Рим]], градови-музеи кои изобилувале со широк спектар на културно наследство. Наведените личности, школи или движења се тие кои извршиле најголемо влијание врз младиот и недокажан Пусен.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.learn.columbia.edu/monographs/poussin/ |title=Монографија за Пусен |accessdate=2012-10-03 |archive-date=2011-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111212192621/http://www.learn.columbia.edu/monographs/poussin/ |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:Lucretia MR.jpg|мини|десно|''[[Лукреција]]'' (1510) - приказ на [[легенда]]та за [[рим]]ската полубожица од [[Рафаел]]о]] ==== Маниризам ==== Во периодот кога Пусен бил во тинејџерските години, неговиот прв ментор, италијанецот Џулио Романо подробно му го објаснил маниризмот како ликовно движење во пост-ренесансна [[Европа]]. Иако погледите на ова движење биле напуштени и скоро заборавени во 17 век, Пусен и самиот признал дека тие чудни, егзотични композиции долго му биле врежани во меморијата. Оваа констатација се забележува и во првите негови посериозни дела, најмногу по елегантната [[форма]], комплексната композиција и силно спротивставените [[бои]], кои биле главните одлики на маниризмот. Знаењата стекнати за маниризмот за [[време]] на престојот во париското предградие Фонтебло речиси и ќе се изгубат со усовршување на неговата ликовна техника.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.magnoliabox.com/content/poussin |title=Биографија според Магнолија Бокс |accessdate=2012-10-03 |archive-date=20 јуни 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120630125700/http://www.magnoliabox.com/content/poussin |url-status=dead }}</ref> ==== Венецијанската школа ==== Кога најпосле пристигнал во вечниот град, Никола освен квалитетна едукација и наобразба добил и шанса одблизу да го почувствува италијанскиот дух на [[ренесанса]]та. [[Венеција]]нските веле-мајстори како Џовани Белини и неговиот најпознат ученик [[Тицијан]]. Одликите кои му паднале во око од делата на венецијанската школа биле топлите и сензуални [[бои]], богатата и златна [[светлина]], како и едноставниот ликовен израз. Иако ова одделно ренесансно учење нема многу да се забележува во позрелите остварувања на Пусен, сепак вреди да се напомене бидејќи делата од неговиот ран [[рим]]ски период се ориентирале според наведените критериуми.<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/works-of-art/46.160 Толкување на „Силувањето на Сабињанките“ од Пусен]</ref> ==== Рафаело Санти ==== Стариот вешт [[уметник]] [[Рафаело Санти]] бил еден од ретките [[сликар]]и кои Пусен толку ги обожавал. Најмногу од се ја ценел [[Рафаел]]овата способност да направи внимателна и мудра рамнотежа на [[бои]]те, за разлика од некои други уметници чии слики предизвикувале хаотични [[емоции]] кај гледачите. Од него ќе ја преземе навиката да создава творби со дузина човечки суштества, што ќе внесе извесна посложена генерална претстава за работата на Пусен. Ако треба да се издвои Пусеновата најдрага [[слика]] од [[Рафаел]]о, тоа секако би бил цртежот на обесчестената [[мит]]ска полубожица [[Лукреција]].<ref>[http://www.bookrags.com/biography/nicolas-poussin/ Енциклопедиска обработка на најславните слики на Пусен]</ref> ==== Римските и старогрчките антиквитети ==== Можеби најсилното влијание врз Пусеновите уметнички погледи и ставови направиле античките објекти и знаменитости, кои ги има буквално на секој [[агол]] во [[Рим|италијанската престолнина]]. Пристигнувањето во културната [[Мека]] на почетокот на [[17 век]], значело почеток на долгата [[одисеја]] низ [[историја]]та на европската цивилизација. Под туторство на дел Поцо, ги согледал убавините на праисториските погрeбни саркофази, и бил импресиониран од нивната украсност и генијалност. Кружат поединечни мислења дека реторичките движења на нацртаните луѓе и јасната граница на посебните бои влечат инспирација од веќе видените антиквитети. Исто така применет е и визуелниот ефект на збивање на ликовите, како би се создале метеж и [[динамика]].<ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/7983602/Prized-Poussin-art-collection-to-be-broken-up-by-20m-sale.html Според Дејли Телеграф, купена е слика на Пусен за 20 милиони фунти]</ref> ==== Древната филозофија и литература ==== Можеби звучи чудно, но освен [[портрет]]и и склуптури, од есенцијално значење за формирање свој препознатлив ликовен трејдмарк одиграле и одредени поеми, [[драма|драми]], филозофски теории и идеи. Голем дел од слободното време Пусен го трошел во градската [[библиотека]], водејќи мирен и повлечен студентски живот. Во одбирањето на темата и стилот на уметничките творби влијаеле и некои музички теории, научни прашања, како и стоичката [[филозофија]].<ref>[http://www.nytimes.com/2011/07/01/arts/design/one-exhibition-in-london-for-twombly-and-poussin.html?_r=0 Изложба на дела во Лондон]</ref> == Критички осврт на неговите дела == Како за сите [[барок]]ни уметници, така и за Пусен се менувало мислењето низ [[век]]овите. Но причините за падот на славата на Пусен се поразлични од оние на неговите колеги. Предводниците на ова движење во [[Европа]], сликарите [[Караваџо]] и [[Бернини]], го загубиле тешко стекнатиот респект од уметничката заедница за време на [[неокласицизмот]], но го повратиле во [[XIX век]] дододека траел [[романтизмот]]. Нивниот темпераментен и [[динамика|динамичен стил]] не им се допаднал на наредната генерација [[сликар]]и, додека името на Пусен било [[идол]]изирано во академските кругови. Неговата репутација почнала да опаѓа во [[XIX век]], додека во [[XX век]] повторно се издигнала.<ref>[http://www.artble.com/artists/nicolas_poussin/more_information/critical_reception Критички осврт на делата на Никола Пусен]</ref> === За време на активната кариера === [[Податотека:Nicolas Poussin - Et in Arcadia ego (deuxième version).jpg|мини|десно|''Аркадиски овчари'' (1637) - најпознатото дело на Никола Пусен]] Познатите дела на Пусен во тоа време не биле достапни за широките [[народ]]ни маси. Единствено угледните буржоаски семејства имале привилегија да уживаат во неговата работа, како и личните спонзори и работодавци на Пусен. Но, и покрај недостапноста на неговите уметнички слики за пошироката публика, ликовните принципи и теории на Пусен наоѓале на одобрување кај познавачите на оваа уметност, па дури и неговите учења се земале како норми во одредени кругови.<ref>[http://www.flickr.com/photos/43617269@N06/4417277140/ Галерија на ликовните композиции на Пусен]</ref> Еден од најпознатите [[критичар]]и на трудот на Пусен е Андре Фелибјен. Фелибјен бил сонародник и во исто време близок советник на Пусен. Тој многу внимателно ги следел советите на Андре и во најголем број случаи ги пренесувал на [[сликар]]ското платно. Фелибјановите учења биле темел на многу од Пусеновите ликовни теории, кои се одликувале со строги правила и стандарди за изработка на бараното парче. Наспроти Пусеновите учења се наоѓал [[Петар Паул Рубенс|Пол Рубенс]], чии следбеници се залагале за поголема [[слобода]] во творечкиот [[процес]] и тие биле изречито против академскиот стил на ''пусинистите''. Оваа [[дебата]] и ликовна препирка ќе потрае и [[18 век|наредниот век]], кога идеологот на [[неокласицизмот]] [[Жан Огист Доминик Енгр|Жан Огист Енгр]], ќе се судри со основачите на ликовниот [[романтизам]] како [[Ежен Делакроа]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nicolaspoussin.org/ |title=Сите дела на Никола Пусен |accessdate=2012-09-29 |archive-date=2020-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200909052813/https://www.nicolaspoussin.org/ |url-status=dead }}</ref> === По неговата смрт === [[Податотека:Nicolas Poussin - Apollo and Daphne - WGA18345.jpg|мини|''Аполон и Делфина'' (1664) - последното дело на Пусен]] Пусен можеби уште цел еден [[век]] доминрал во критиките на [[француски]] ликовни експерти, но со раѓањето на [[романтизмот]] нештата од [[корен]] се промениле. Не само што новата генерација [[европа|европски]] [[уметник|уметници]] не го ценеле толку трудот на Пусен како порано, и лицата од другите уметнички сфери почнале да постепено да го деградираат. Најгласен од сите [[критичар]]и бил Џон Рускин, кој дури се осмелил да ја оквалификува последната [[слика]] од ''„Четирите годишни времиња“'' (''Зима'') како дело чиј мотив е јасниот, ментален и акутен [[страв]] на [[уметник]]от од [[смрт]]та. Како пример за тоа како треба да изгледа профилот на перфектен [[уметник]], Рускин ќе ги посочи учениците на [[ренесанса|ренесансниот]] [[сликар]] [[Рафаело Санти]], чиј стил длабоко го импресионирал. Крајот на [[XIX век]] го означил и пресвртот во гледањето на Пусеновото творечко наследство. Авангардниот постимпресионист [[Пол Сезан]] бил голем почитувач и обожавател на неговата умешност со маслени [[бои]]. Николовата прецизна техника ќе биде инспирација за подоцнежните апстрактни остварувања на [[модернизам|модернистите]]. Тоа бил првиот чекор кон повраќање на неговиот загубен [[авторитет]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.paris-culture-guide.com/nicolas-poussin.html |title=Лувр сведочи за Пусеновата животната приказна |accessdate=2012-10-03 |archive-date=2012-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305195033/http://www.paris-culture-guide.com/nicolas-poussin.html |url-status=dead }}</ref> Во [[XX век]] се случила огромна промена во целокупното гледање кон овој претставник на [[француски]]от [[барок]]. [[Советски]]от [[историчар]] Антоан Блунт ќе испише повеќе томови [[биографија|биографски белешки]] за [[живот]]от на Пусен. И други познавачи на [[средновековна]]та [[уметност]] ќе бидат поттикнати да копаат и потемелно да го истражат неговиот [[обем|обемен опус]]. Меѓу нив спаѓаат Ервин Пановски, Валтер Фридлендер и Луис Мартин. Можеби Никола Пусен не е особено популарен помеѓу љубителите на уметнички платна, но секако има за[[цемент]]иран статус како еден од големите мајстори на [[европа|западната]] [[култура]].<ref>[http://www.nationalgallery.org.uk/paintings/research/the-plague-at-ashdod Композициите на Пусен оживеани во Лондонскиот музеј]</ref> == Следбениците на Пусен == [[Барок]]ните [[сликар]]и се по многу нешта круцијални при трасирање на развитокот на подоцнежната [[Европа|европска]] [[уметност]]. Тие втемелиле некои општи начела по кои се воделе нивните следбеници. Така [[Анибал Карачи]] и [[Караваџо]] го обмислиле револуционерниот [[натурализам]], [[Петар Паул Рубенс|Рубенс]] и [[Антонис ван Дајк|ван Дајк]] во [[барок]]ните дела проткаиле [[динамика|динамична]] и [[енергија|енергична]] нишка, додека пак Пусен бил нивна противтежа, давајќи ја неопходната [[хармонија]] и баланс на елементите. Сите поважни наследници кои го продолжиле Пусеновото дело се од [[XVIII век]], време кога [[француски]]от маестро со маслени [[бои]] го биел најдобар [[збор]]. Иако немал формални ученици, неговото влијание било најсилно во [[Франција]] и [[Англија]]. Тамошните млади ентузијасти внимателно ги разгледувале неговите творби, и подоцна се покажало дека тие слики ќе извршат огромно влијание во перцепцијата на [[неокласицизам|неокласичните]] предводници. Меѓу нив, овие тројца се издвојуваат:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://etchings.com/erin/files/poussin.html |title=За основачот на францускиот барок |accessdate=2012-10-03 |archive-date=2009-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090203135255/http://etchings.com/erin/files/poussin.html |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:The Death of General Wolfe B.West,1770.jpg|мини|лево|''Смртта на генералот Волф'' (1770)]] [[Податотека:Jacques-Louis David, Le Serment des Horaces.jpg|мини|лево|''Заклетвата на Хорациј'' (1784)]] ==== Бенџамин Вест ==== Најголемиот [[американски]] [[сликар]] на [[XVIII век]] престојувал и студирал во [[Италија]] и [[Англија]], каде имал можност од прва рака да ги спознае вештините на [[француски]]от мајстор. Вест бил припадник на [[неокласицизам|неокласичното движење]], па прифатил многу од техниките кои ги применувал самиот Пусен. Некои му ги препишуваат заслугите за реставрирање на Пусеновите дела, најмногу благодарение на најдобрата композиција на Вест, под името ''„Смртта на генералот Волф“'', која се смета за оживување на спомените за славниот француски сликар. На самото платно се прикажаните последните мигови од [[живот]]от на [[генерал]]от Џејмс Волф, по [[крв]]авата битка за колонијална пре[[власт]] врз [[американски]]от [[континент]] кај Кјубец, 1759&nbsp;г.<ref>[http://www.guardian.co.uk/uk/2011/jul/17/poussin-attack-national-gallery Англиски Гардијан пишува за вандализирање на Пусеновите слики од националниот музеј]</ref> ==== Жак-Луј Давид ==== Без оглед на [[факт]]от што скоро целиот работен [[век]] го минал во [[Италија]], Пусен доста влијаел и на развојот на [[уметност]]а во сопствената [[земја]]. Најубав пример во прилог на оваа теза е тоа што се водела жива [[дебата]] во [[француски]]те академски кругови за тоа чиј творечки стил го одбележал [[17 век]]; оној на Пусен или на [[Рубенс]]. Оваа почест по[[смрт]]но му припаднала на Пусен, пред сè поради залагањето на неговиот следбеник [[Жак-Луј Давид]] за продолжување на Пусеновата [[сликар]]ска [[традиција]]. Давидовото ремек-дело ''„Заклетвата на Хорациј“'' е еклатантен пример и потврда за големината на Пусен.<ref>[http://topics.nytimes.com/topics/reference/timestopics/people/p/nicolas_poussin/index.html Њујорк тајмс известува за Пусен]</ref> ==== Пол Сезан ==== Освен [[Луј Осми]], многумина од неговите [[министер|министри]] (Колберт и ле Брун) биле воодушевени од надареноста и талентот на [[рим]]скиот маестро. Овие приказни за неговата непогрешлива работа со четка ќе бидат пренесени на идните поколенија. И [[Пол Сезан]], ликовен [[импресионизам|постимпресионист]] од [[XX век]] ќе сака да испроба дел од стилската техника на неговиот претходник. [[Сезан]] ќе ги задржи битните обележја за Пусен како што се ускладеноста на елементите и рационалните [[геометрија|геометриски форми]], со таа разлика што ќе ги користи за правење цртежи со апстрактни мотиви. Преку [[Сезан]], Пусен има индиректно влијание врз модерните претставници на [[кубизам|кубизмот]] како [[Пабло Пикасо]] и [[Анри Матис]], кои го сметале [[Сезан]] за нивни духовен прататко.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.asiexhibitions.org/store/Available-Catalogues/PASSION-FOR-DRAWING-Poussin-to-C-zanne-Works-from-.html |title=Како Пусен влијаел врз Сезан |accessdate=2012-10-03 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000609/http://www.asiexhibitions.org/store/Available-Catalogues/PASSION-FOR-DRAWING-Poussin-to-C-zanne-Works-from-.html |url-status=dead }}</ref> == Галерија == ==== Четирите годишни времиња ==== <gallery> Податотека:Nicolas Poussin - Le Printemps.jpg|<center>''Пролет'' (1661)</center> Податотека:Nicolas Poussin - L'Été ou Ruth et Booz.jpg|<center>''Лето'' (1662)</center> Податотека:Four-seasons-autumn.jpg|<center>''Есен'' (1663)</center> Податотека:Nicolas Poussin - L'Hiver ou Le Déluge.jpg|<center>''Зима'' (1664)</center> </gallery> ==== Неговите најпознати слики ==== <gallery> Податотека:Nicolas Poussin 019.jpg|<center>''Смртта на Германикус'' (1627)</center> Податотека:Nicolas Poussin - Acis et Galatée.jpg|<center>''Ацис и Галитеја'' (1630)</center> Податотека:Nicolas Poussin 075.jpg|<center>''Риналдо и Армида'' (1635)</center> Податотека:Nicolas Poussin - L'Enlèvement des Sabines.jpg|<center>''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|Грабнувањето на Сабињанките]]'' (1638)</center> Податотека:Nicolas Poussin - Paysage avec saint Matthieu.jpg|<center>''Св. Марко и ангелот'' (1645)</center> Податотека:Nicolas Poussin - L'Hiver ou Le Déluge.jpg|<center>''Големата поплава'' (1664)</center> </gallery> ==== Цртежи ==== <gallery> Податотека:NicolasPoussin01.jpg|<center>''Автопортрет'' (1629)</center> Податотека:Poussin-selfportrait.jpg|<center>''Втор автопортрет'' (1630)</center> Податотека:Nicolas Poussin 079.jpg|<center>''Трет автопортрет'' (1649)</center> Податотека:Poussin - Urteil des Salomon - Studie.jpg|<center>''Судот на Соломон'' (1649)</center> </gallery> == Користена литература == * „''Сликите на Никола Пусен: Критички каталог''“ (1966) - Ентони Блунт, [[Лондон]] * „''Белешки за Никола Пусен''“ (1967) - Ентони Блунт, [[Атина]] * „''Никола Пусен: Пријател и љубител на уметноста''“ (1995) - Крупер, Елизабет и Чарлс Демпси, Принсентонов Универзитет * „''Никола Пусен: Нов приод''“ (1964) - Волтер Фридлендер, [[Њујорк]] * „''Никола Пусен 1594-1665''“ (2007) - Кројцер Хенри, [[Келн]] * „''Пусеновите слики: Најразновиден каталог''“ (1985) - Кристофер Рајт, [[Њујорк]] * „''Генеза''“ (1995) - Мајкл Серес, универзитетот од [[Мичиген]] * „''Никола Пусен''“ (1990) - Ален Мерот, Абелвил Прес * „''Пусен и поезијата во сликарството: Ликовна нарација''“ (2006) - Џонатан Унглуб, Кембриџ * „''Никола Пусен''“ (1995) - Жак Тулиер, [[Париз]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{wikiquote}} {{Commons|Nicolas Poussin}} * [http://www.artble.com/artists/nicolas_poussin Биографија за Никола Пусен, како и информации за неговиот стил и дела] {{en}} * [http://www.liverpoolmuseums.org.uk/walker/collections/17c/poussin.aspx Композиции со мотиви од пејзаж] на [http://www.liverpoolmuseums.org.uk/walker/ ликовната галерија Вокер, Ливерпул] {{en}} * [http://www.metmuseum.org/special/se_event.asp?OccurrenceId={2E8D0192-D6B3-4475-83B2-B2AF77FD47A0} Пусен и природата: Аркадиски погледи] на [http://www.metmuseum.org/ музејот на уметност „Метрополитен“ во Њујорк] {{en}} * [http://www.canal-educatif.fr/en/videos/art/3/poussin/the-gathering-of-mana.html 16 минутен документарен филм за Никола Пусен] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120621201312/http://www.canal-educatif.fr/en/videos/art/3/poussin/the-gathering-of-mana.html |date=2012-06-21 }} {{en}} * [http://www.nicolaspoussin.org 92 слики од Никола Пусен] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200909052813/https://www.nicolaspoussin.org/ |date=2020-09-09 }} {{en}} * [http://www.abcgallery.com/P/poussin/poussin.html Никола Пусен на галерија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120605020144/http://www.abcgallery.com/P/poussin/poussin.html |date=2012-06-05 }} {{en}} * [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/joconde_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_2=AUTR&VALUE_2=POUSSIN%20NICOLAS Никола Пусен] на [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/joconde_fr министерството за култура на Франција] {{fr}} * [http://www.nicolas-poussin.com Страница посветена на Никола Пусен] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121112042243/http://www.nicolas-poussin.com/ |date=2012-11-12 }} {{fr}} * [http://www.agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Nicolas_Poussin Целосна биографија] {{fr}} * [http://www.museenicolaspoussin.fr Музеј Никола Пусен] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170506163242/http://www.museenicolaspoussin.fr/ |date=2017-05-06 }} {{fr}} {{Нормативна контрола}} {{Избрана}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пусен, Никола}} [[Категорија:Француски сликари]] [[Категорија:Барокни сликари]] [[Категорија:Историски уметници]] 2v8p0havjykyzlp8i67ihiqdj0287u6 Прешево 0 1057133 5575272 5446356 2026-06-11T09:22:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575272 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Прешево | native_name = Прешево | settlement_type = Град и Општина | image_skyline = Preševo.jpg | image_alt = | image_caption = Прешево | image_flag = Flamuri i Preshevës.png | image_shield = COA Presevo.svg | nickname = | pushpin_map = Serbia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 18 |lats = 23.79 |latNS = N | longd = 21 |longm = 39 |longs = 0.8 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Србија]] | subdivision_type1 = Управен Округ | subdivision_name1 = [[Пчињски Управен Округ|Пчињски]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = Прешево | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 463 | population_footnotes = | population_as_of = 2022 | population_blank1_title = Град | population_blank1 = 14.219 | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 33.449 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 17523 | area_code_type = | area_code = 017 | registration_plate = VR | website = {{url|https://presevo.rs/}} }} [[Податотека:Municipal square Preševo, Serbia.jpg|thumb|270px|Градскиот центар во Прешево]] '''Прешево''' ({{langx|sq|Presheva}}) — град и седиштето на истоимената општина во [[Пчињски Управен Округ|Пчињскиот Управен Округ]] во Србија. Се наоѓа на крајниот [[Јужна Србија|југ на Србија]], недалеку до границата со [[Косово]] и [[Македонија]] во [[Прешевска Долина|Прешевската долина]] и Поморавието, на надморска височина од 463 метри. Територијата на оваа општина се наоѓа на вододелницата на [[Егејско Море|Егејското]] и [[Црно Море|Црното Море]]. Вкупната површина на територијата на општина Прешево е {{км2|264}}. Според пописот од 2022 градот броел 14.219 жители, а во општината 33.449 жители. == Историја == Првиот пишан документ за Прешево датира од 14 век. Во средновековната српска историја, е познато дека во 1389 година, кога, како се верува, во Прешевско поле се одиграла битка, која била вовед во [[Косовска битка|Косовската битка]] меѓу [[Срби]]те и [[Албанци]]те. При крајот на 14 век и почетокот на 15 век, со градот владее кралот [[Углеша]], и Прешево станува значајна населба, која се споменува како паланка, место и мало гратче, кој се наоѓал на самиот средновековен пат [[Приштина]]-[[Ќустендил]] (преку прешевска [[Скопска Црна Гора]]). Во 16 век гратчето Прешево имаше значителен број на население - според пописот од 1519, имало 59 христијански фамилии; според пописот од 1528, 76 христијански фамилии; според пописот од 1570 во Прешево живееле 90 христијански фамилии и 85 жители неомажени/неоженети. Градот е под турска власт, од 1454 до 1912 година. Во поголем обем, како и околните села, зафатено е значајно иселување на Србите во текот на турското владеење, почнувајќи од 1690 година и подоцна, кога постепено се населуваат [[Албанци]]. нивното доселување најголема изразеност има по Втората австриско-турска војна од првата половина на 18 век. При крајот на 19 век Прешево е центар на Прешевската каза на [[Отоманското Царство]]. Според статистиката на Васил К’нчов од 1900 година, Прешево било населено од 2.000 жители [[албанци|арнаути]] [[муслимани]]. Според Димитар Мишев, во градот имало и мал број на [[христијанско]] население, вкупно 280 жители. Од 1929 до 1941 Прешево беше дел од [[Вардарската бановина]]. Во текот на [[Априлска војна|априлската војна]], [[Кралството Југославија]] капитулираше по 12 дена од воени дејствија против [[Силите на Оската]]. На 20 април, [[Бугарија]] окупираше дел од кралството Југославија, вклучувајќи го и Прешево. Фашистичкиот режим на Бугарите го окупираше овој дел сè до 7 септември 1944 со голем терор, кога ја предадоа власта на Нацистичкиот режим на Германија. Албанските сојузници на Нацистичкиот режим, [[Бали Комбетар]], подоцна владееше со овој дел. Кон средината на ноември, [[Југословенски партизани|Југословенските партизани]] ги присилија на повлекување, окупациските Албански сили. При крајот на 80-тите во текот на [[СФРЈ]] локалните [[Срби]] предлагаа да се направи српска општина Источно Прешево. Но, таа идеја не беше прифатена и денес Србите во градот се во многу мал број. == Случувања во 2013 == Кон крајот на 2012, српскиот премиер [[Ивица Дачиќ]] му упати ултиматум на локалните водачи на [[Албанците во Србија]] за да се тргне споменикот на [[ОВПМБ]] во центарот на Прешево. Ова наиде на отпор од страна на локалните водачи при што во средината на јануари 2013 година, споменикот беше отстранет од локацијата. ==Населени места== Општина Прешево се состои од 35 населби: [[Алиџерци]], [[Берчевац]], [[Бујиќ]], [[Букаревац]], [[Буковац (Прешево)|Букувац]], [[Буштрање (Прешево)|Буштрање]], [[Гаре]], [[Големи Дол]], [[Горна Шушаја]], [[Госпоѓинце]], [[Депце]], [[Долна Шушаја]], [[Жуинце]], [[Илинце]], [[Курбалија]], [[Љаник]], [[Маѓаре (Прешево)|Маѓаре]], [[Миратовац]], [[Норча]], [[Ораовица (Прешево)|Ораовица]], [[Печено]], '''Прешево''', [[Рајинце]], [[Ранатовце]], [[Рељан]], [[Свињиште (Прешево)|Свињиште]], [[Сефер]], [[Славујевац]], [[Станевце]], [[Стрезовце (Прешево)|Стрезовце]], [[Трнава (Прешево)|Трнава]], [[Цакановац]], [[Церевајка]], [[Црнотинце]], [[Чукарка]]. [[Податотека:Municipalities of Serbia Preševo.png|мини|центар|200п|Општина Прешево во карта на Србија]] Повеќето села во општината Прешево имаат апсолутно албанско мнозинство, освен селата: Љаник, Свињиште, Славуевац и Цакановац каде Србите се етничко мнозинство, но има и некои села каде Србите во Прешевската долина живеат и сочинуваат значително малцинство како: Буштрање, Рељан, Стрезовце, Чукарка и градот Прешево. == Демографија == Во градот Прешево живее 8.641 жител, додека просечната старост на населението изнесува 29,9 години (29,2 кај мажите и 30,5 кај жените). Овој град и општина е главно населен со [[Албанци]] и претставува културен, административен центар на Албанците во Србија. Според пописот на населението од 2002 година, во општината живеат 34,904 жители во 35 населени места.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://webrzs.stat.gov.rs/axd/pok.php?god=2005 |title=Statistički zavod Srbije |accessdate=2012-11-26 |archive-date=2009-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225154800/http://webrzs.stat.gov.rs/axd/pok.php?god=2005 |url-status=dead }}</ref> 89,10% од населението се [[Албанци]] и мал дел Срби кои го говорат [[торлачки дијалект|торлачкиот дијалект]]. Во општината исто така се зборува и турскиот и ромскиот јазик. Според попис од 2011, општината Прешево има 3.066 жители, затоа што Албанците го бојкотирале пописот. Според српската историографија, Србите во околината на Прешево се раселувале во текот на големите селби во 1690 и 1737 година и во текот на целиот 18 век сè до почетокот на 19 век. Тие [[Срби]] кои преживеале на своите вековни огништа се протерани од страна на [[Албанци|Арнаутите]]. Турците до крајот на 17 век па сè до почетокот на 19 век, масовно доселувале Албанци од [[Албанија]] а оние преостанати Срби од околината на Прешево се иселувале во околината на Бујановац, [[Врање]] и останатите делови на Србија. ;Етнички состав во градот {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2022 година<ref>[http://pop-stat.mashke.org/serbia-ethnic-loc2022.htm Ethnic composition, all places: 2022 census] pop-stat.mashke.org</ref> |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Албанци]]|black|92.7}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|4.8}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|1.5}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2022 година |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Албанци]]|black|93.7}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|4.8}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|brown|0.6}} }} == Политика == Во 1992, Албанците во овој дел организираа референдум во кој тие гласаа, Прешево, Медвеѓа и Бујановац да се припојат кон [[Косово]]. Меѓу 1999 и 2001, Албанска сепаратистичка организација наречена „Ослободителна војска на Прешево, Медвеѓа и Бујановац“ (ОВПМБ), оперираше во овој регион, со цел да ги одцепи овие три општини од СР Југославија и да ги припои кон идното и независно Косово. Овие активности привлекоа помал меѓународен медиски интерес во споредба со случувањата во [[Косовската војна|Косово]] и [[Воен конфликт во Македонија, 2001|Македонија]]. Терористите беа победени од страна на српските сили, во операција која не одзеде долго време и каде трупите на [[НАТО]] помогнаа контролирајќи, терористите да не ги префрлат борбите од Косово. Моменталната ситуација е стабилна, но Албанците прават некои тензии поради нееднаквиот однос од страна на Владата на Србија кон нив. == Поврзано == * [[Пчињски Управен Округ]] * [[Јужна Србија]] * [[Српски Албанци]] * [[Прешевска Долина]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.rtvpresheva.com/ RTV Presheva] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250417111720/https://www.rtvpresheva.com/ |date=2025-04-17 }} {{sq}} * [https://www.preshevajone.com/ Presheva Jone] {{sq}} * [https://kt.gov.rs/opstina-presevo/ Координационо тело Владе Репубике Србије за општине Прешево, Бујановац и Медвеђа] {{sr}} {{Општина Прешево}} {{Градови во Јужна Србија}} {{Пчињски Управен Округ}} {{портал-кутија|Македонија}} [[Категорија:Прешево| ]] [[Категорија:Општини во Јужна Србија]] [[Категорија:Македонско-српски гранични премини]] [[Категорија:Пчињски Управен Округ]] [[Категорија:Градови во Јужна Србија]] [[Категорија:Населени места во Вардарска Македонија]] [[Категорија:Албански населби во Србија]] ikmff9th62saq6efes8xt6ww2xd0ubp Писокал 0 1057750 5575157 5496219 2026-06-11T01:27:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575157 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Писокал | слика = Писокалскиот манастир и Писокалското Езеро.jpg | големина на слика = 300п | опис = Местоположбата на историското село со манастирот и езерото | општина = {{општинскигрб|Општина Прилеп}} | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | област = [[Мариово|Прилепско Мариово]] | население = нема | година = 2021 | поштенски број = | повикувачки број = | надморска височина = | lat_dir=E | lat_deg=41 | lat_min=14 | lat_sec=53 | lon_dir=N | lon_deg=21 | lon_min=36 | lon_sec=27 | слава = | мрежно место = | карта = Писокал во Општина Прилеп.svg }} '''Писокал''' — историско село во областа [[Мариово]], во [[Општина Прилеп]], [[Прилепско]]. Денес, од некогашното село се останати само малото [[Писокалско Езеро]] и возобновениот [[Писокалски манастир]] со црквата „[[Црква „Св. Илија“ - Писокал|Св. Илија]]“. Атарот на некогашното село е приклучен кон атарот на селото [[Кален]], но географски припаѓа на соседното село Бонче. == Географија == [[Податотека:Pisokal Pass.jpg|мини|300п|лево|Историска фотографија во истоимениот премин (денес наречен [[Слива (превој)|Слива]]) во непосредна близина на селото]] Селото било сместено на преминот меѓу [[Дрен Планина]] од север и [[Селечка Планина]] од југ, меѓу селата [[Бонче]] и [[Кален]]. Низ селото поминува [[Регионален пат 1107|регионалниот пат 1107]], кој води од [[Прилеп]] до селото [[Витолиште]]. Селото се наоѓа помеѓу двата планински превои [[Слива (превој)|Слива]] и [[Шипад]]. == Историја == Селото било [[чифлиг]]арско и неговата земја ја купиле мештаните од мариовското село [[Кален]].<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован|authorlink=Јован Трифуноски|page=415|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Како последен жител на селото се јавува извесен Петко со неговата жена и четирите деца. Петко во 1875 или 1876 година бил пресретнат од банда [[качаци]] од селата [[Канатларци]] и [[Ерековци]] кај превојот [[Слива (превој)|Слива]] по што починал. Жена му едно време работела на чифлигот во Писокал, но подоцна била избркана и се премажила во [[Марул]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pelagon.mk/2023/07/05/%d0%bf%d0%be%d1%81%d0%bb%d0%b5%d0%b4%d0%bd%d0%b8%d0%be%d1%82-%d0%b6%d0%b8%d1%82%d0%b5%d0%bb-%d0%bd%d0%b0-%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%be%d1%82%d0%be-%d0%bf%d0%b8%d1%81%d0%be%d0%ba%d0%b0%d0%bb-%d1%83%d0%b1/|title=ПОСЛЕДНИОТ ЖИТЕЛ НА СЕЛОТО ПИСОКАЛ УБИЕН ОД ТУРСКИТЕ КАЧАЦИ ОД СЕЛАТА КАНАТЛАРЦИ И ЕРЕКОВЦИ|date=2023-07-05|work=Пелагон|accessdate=2026-01-11|archive-date=2026-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122140427/https://www.pelagon.mk/2023/07/05/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BB-%D1%83%D0%B1/|url-status=dead}}</ref> Во [[20 век|XX век]] во месноста Писокал била изградена [[Црква „Св. Илија“ - Писокал|црквата „Свети Илија“]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> == Население == Во „[[Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година, селото Писукал (''Pissoukal'') имало 9 домаќинства и 46 жители.<ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 78-79.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („Македонија: Етнографија и статистика“) од 1900 година, Писокал имало 80 жители, сите христијани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_37.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 247.]</ref> Според податоците на секретарот на Бугарската егзархија [[Димитар Мишев]] ''(„La Macédoine et sa Population Chrétienne“)'', во 1905 година во Писокал (''Pissokal'') имало 32 жители под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 150-151.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Писокал се води како чисто македонско село во [[Прилепска Каза|Прилепската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 4 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|23}}</ref> <!--=== Родови === === Иселеништво === == Општествени установи == == Самоуправа и политика ==--> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Илија“ - Писокал|Црква „Св. Илија“]] — манастирска црква. ;Манастири * [[Писокалски манастир]] — манастир кај некогашното село. ;Езера * [[Писокалско Езеро]] — мало езеро кај некогашното село. <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Знак за црквата Св. Петка.jpg|Мал параклис „Св. Петка“ Податотека:Поглед на Писокалски манастир во Мариово.jpg|Поглед на Писокалскиот манастир Податотека:Црква „Св. Илија“ - Писокал 9.jpg|Манастирската црква „Св. Илија“ </gallery> <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Писокал == Култура и спорт ==--> == Поврзано == * [[Општина Прилеп]] * [[Пелагонија]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Pisokal}} * [http://www.zenitprilep.com.mk/arhiva/2011/avgust-2011/broj-167/reportaza/2090-tome-veljanoski.html Писокалски Илинден] {{Општина Прилеп}} {{Мариово}} [[Категорија:Писокал| ]] [[Категорија:Прилепски села|†]] [[Категорија:Села во Општина Прилеп|†]] [[Категорија:Историски села во Македонија]] [[Категорија:Кален]] sumbwx7tvutzonngibgs10sog092zai Природна катастрофа 0 1063245 5575291 5336149 2026-06-11T09:58:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575291 wikitext text/x-wiki '''Природна катастрофа ''' е голем негативен настан како резултат на [[природа|природни процеси]] на Земјата, меѓу кои и [[поплави]], [[цунами]], [[вулканска ерупција|вулкански ерупции]], [[земјотреси]] и други геолошки процеси. Природната катастрофа може да предизвика губење на живот или оштетување на имоти и обично остава економска штета зад себе, тежината што зависи од издржливоста на засегнатото население, или способноста да закрепнат.<ref>{{Наведена книга | author=G. Bankoff, G. Frerks, D. Hilhorst (''eds.'') | year=2003 | title=Mapping Vulnerability: Disasters, Development and People | isbn= ISBN 1-85383-964-7 }}</ref> Негативниот настан нема да дојде до ниво на катастрофа ако се случи во област без ранливо население.<ref>Luis Flores Ballesteros. "What determines a disaster?" 54 Pesos Sep 2008:54 Pesos 11 Sep 2008. <http://54pesos.org/2008/09/11/what-determines-a-disaster/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120320211421/http://54pesos.org/2008/09/11/what-determines-a-disaster/ |date=2012-03-20 }}></ref><ref>{{Наведена книга | author=D. Alexander | year=2002 | title=Principles of Emergency planning and Management | publisher=Harpended: Terra publishing | isbn= ISBN 1-903544-10-6 }}</ref><ref>{{Наведена книга | author=B. Wisner, P. Blaikie, T. Cannon, and I. Davis | year=2004 | title=At Risk - Natural hazards, people's vulnerability and disasters | publisher=Wiltshire: Routledge | isbn= ISBN 0-415-25216-4 }}</ref> Секако дека во ранлива област, како Сан Франциско, еден земјотрес може да има катастрофични последици и да остави трајни оштетувања, за кои ќе бидат потребни години да се поправат. == Лавини == {{Главна|Лавина}} {{Поврзано|Список на лавини}} [[Податотека:Lawine.jpg|thumb|right|Лавина од снег како прав]] Во текот на Првата светска војна, околу 40.000 до 80.000 војници загинаа како резултат на лавини во текот на планинската кампања во Алпите во Австријско-италијанскиот фронт, од кои многу беа предизвикани од артилериски оган.<ref>Lee Davis (2008). "''[http://books.google.com/books?id=CRzMOYIuLJEC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Natural Disasters]''". Infobase Publishing. p.7. ISBN 0-8160-7000-8</ref> {{среди}} == Земјотреси == {{Главна|Земјотрес}} {{Поврзано|Список на земјотреси}} [[Податотека:1693 Sicily earthquake.jpg|thumb|200px|[[Земјотресот во Сицилија во 1963 г.]] Околу 60.000 луѓе се верува дека починале во овој земјотрес.]] '''Земјотресот''' е резултат на ненадејно ослободување на енергија во [[Земјата|Земјината]] [[кора (геологија)|кора]], која создава [[сеизмички бранови]]. На површината на Земјата, земјотресите се манифестираат со вибрации, тресење, а понекогаш и поместување на земјата. Вибрациите може да се разликуваат во големина. Земјотресите се предизвикани главно од лизгање во геолошки [[раседи (геологија)|раседи]], но исто така и од други настани, како што е вулканска активност, лизгање на земјиштето, експлозии во рудник и јадрени проби. Подземната точка на потеклото на земјотресот се нарекува ''фокус''. TТочката директно над фокусот на површината се нарекува ''епицентар''. Земјотресите сами по себе ретко убиваат луѓе или диви животни. Тоа го прават обично секундарните настани што ги предизвикуваат, како уривањето на згради, пожари, [[цунами]] (сеизмички морски бранови) и вулканите што претставуваат всушност човечка катастрофа.Многу од нив може да се избегнат со подобра градба, безбедносни системи, рано предупредување и план за евакуација. Некои од најзначајните земјотреси во последно време ги вклучуваат: [[Земјотресот во Индискиот Океан во 2004 година]], tтрет по големина забележан земјотрес во историјата со [[моментна големина]]регистрирана на 9.1-9.3. Во огромното [[цунами]]предизвикано од овој земјотрес загинаа најмалку 229.000 луѓе. *[[Во 2011 земјотресот во Тохоку и цунами]] со забележана мометна големина од 9,0 степени. Бројот на жртвите од земјотресот и цунамито е над 13.000, а над 12.000 луѓе сè уште се водат за исчезнати. * На 8, 8 степени земјотресот во Чиле и цунамито на 27ми февруари 2010 г. ги чинеше животите на 525.<ref>^ "USGS Earthquake Details". United States Geological Survey. http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2010/us2010tfan/. Retrieved February 27, 2010</ref> * Сечуан земјотресот во провинцијата Сечуан, Кина на 12ти мај 2008 г. од 7,9 степени. Бројот на жртвите е повеќе од 61,150 од 27ми мај 2008 г. * На 7.7 степени земјотресот во Јава во јули 2006 г. исто така предизвика цунами. * На 7.6-7.7 степени од земјотресот во Кашмир, Пакистан во 2005 г. загинаа 75.000 луѓе. == Вулкански ерупции == {{Главна|Список на најголемите вулкански ерупции|Видови на вулкански ерупции}} [[Податотека:Deccan Traps volcano.jpg|thumb|Впечатокот на уметникот за вулкански ерупции, кои ја формираа Декан Капан во Индија]] Вулканите може да предизвикаат големо уништување и последователна катастрофа на неколку начини. Последиците ја вклучуваат самата вулканска ерупција што може да предизвика штета следејќи ја експлозијата на вулканот или падот на карпата. Второ, лавата може да се произведе за време на ерупцијата на вулканот. Како што го напушта вулканот, лавата уништува многу градби и растенија што ги сретнува. Трето, вулканската пепел обично значи оладена пепел- може да формираат облак и се сместува густо во места кои се во близина.Кога ќе се измеша со вода ова формира материјал како концентрат. Во доволни количини пепелта може да предизвика паѓање на кровови поради тежината но дури и во мали количини ќе им наштети на луѓето доколку ја вдишат.Поради тоа што пепелта има густина на мат стакло предизвикува штета со нагризување на деловите што се движат како моторите. Главниот убиец на луѓето во непосредната близина на вулканската ерупција се пирокластичните текови, коишто се состојат од облак на жешка вулканска пепел што се крева во воздухот над вулканот и јури надолу по падините кога ерупцијата повеќе него поддржува подигнувањето на гасовите. Се верува дека Помпеја била уништена од пирокластични текови. Лахар е вулкански каллив тек или одронување на земја. Катастрофата во Тангиваи во 1953 г. била предизвикана од лахар, како и трагедијата во Армеро во 1985 г. во која градот Армаро беше потрупан и околу 23.000 луѓе загинале. Посебен вид на вулкан е супервулкан. Според теоријата на катастрофа Тоба пред 75.000 до 80.000 години супервулканот кај езерото Тоба ја намалил човечката популација до 10.000 или дури и 1/000 парови за разможување создавајќи тешкотија во човечката популација.<ref>{{наведени вести |ref= CITEREFGibbons2010 |first1= Ann |last1= Gibbons |title= Human Ancestors Were an Endangered Species |newspaper= ScienceNow |date= 19 January 2010 |url= http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2010/119/2 |access-date= 2013-01-10 |archive-date= 2010-01-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100124085353/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2010/119/2 |url-status= dead }}</ref> Исто така загинаа три четвртини од растителниот свет во северната полутопка. Главната опасност од супервулканот е огромниот облак од пепел кој има катастрофални последици врз климата и температурата за многу години. == Хидролошки катастрофи == === Поплави === {{Главна|поплава}} {{Поврзано|Список на поплави}} '''Поплава''' е излевање на големо количество вода што ја потопува земјата.<ref>MSN Encarta Dictionary. [http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861612277 Flood.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110204203836/http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861612277 |date=2011-02-04 }}Посетено на 2006-12-28. 2009-10-31.</ref> Директивата за поплави на ЕУ ја дефинира поплавата како привремено покривање на земјата со вода.<ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2007:288:0027:0034:EN:PDF Directive 2007/60/EC Chapter 1 Article2]</ref> Во смисла на “течење вода”, зборот може исто така да се примени како прилив на плима. Поплавувањето може да биде резултат на количината на водата во простор од вода како река или езеро, што излива или ја разбива браната, со тоа што дел од водата бега од своите вообичаени граници.<ref>Glossary of Meteorology (June 2000). [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=flood1 Flood.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070824054504/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=flood1 |date=2007-08-24 }} Посетено на 2009-01-09.</ref> Додека големината на езеро или некој друг простор со вода ќе се менува со сезонските промени на врнежите или топењето на снегот, не е значајна поплава ако водата ја покрива земјата која се користи од страна на човекот како село, град или друга ненаселена област, патишта, пространства на обработливо земјиште и др. [[Податотека:Limpopo.jpg|thumb|Реката Лимпопо, во јужниот дел на Мозамбик, во текот на поплавата во Мозамбик во 2000 година]] Некои од најзначајните поплави вклучуваат: * Поплавата во Џоштаун во 1889 г. каде што над 2200 луѓе ги изгубија своите животи кога браната Саут Форк што го држи езерото Конема се скрши. * Жолтата Река во Кина предизвикува поплави особено често. Големата поплава од 1931 г. предизвика меѓу 800.000 и 4.000.000 смртни случаи. * Големата полава од 1993 г. беше една од најскапите полави во историјата на САД. * Во 1998 г. Сината Река во Кина остави 14 милиони луѓе без своите домови. * Поплавата во Мозамбк во 2000 г. покри поголем дел од земјата за три недели, резултирајќи со илјадници смртни случаи, и оставајќи ја земјата опустошена со години потоа. * Поплавата во Мумбаи во 2005 г. во која загинаа 1094 луѓе. * Во 2010 г. Пакистан се поплави уништувајќи земјоделски посеви и ифраструктура, и многу животи. [[Тропските циклони]]може да резултираат со големи поплави и невреме како што се случи со: * Циклонот Бола кој го погоди Источен Пакистан (сега Бангладеш) во 1970 година, * Тајфунот Нина, кој ја погоди Кина во 1975 година, * Ураганот [[Катрина (ураган)|Катрина]], кој го погоди Њу Орлеанс, Луизијана во 2005 година, и * Циклонот Јаси, кој го погоди Австралија во 2011 година === Лимнички ерупции === {{Главна|Лимничка ерупција}} [[Податотека:Cow killed by Lake Nyos gasses.jpg|thumb|left|150px|Крава угушена од гасови од езерото [[Њос]] по алимнична ерупција]] Лимнична ерупција се случува кога гас, обично [[јаглерод диоксид|CO<sub>2</sub>]], одеднаш избувнува од длабока езерска вода, поставувајќи закана од угушување на дивиот свет, добитокот и луѓето. Ваква ерупција миже исто така да предизвика цунами во езерото како што зголемувањето на гас ја истиснува водата. Научниците веруваат дека одронувањето на земјиштето, вулканската активност можат да предизвикаат ваква ерупција. До денес, само две лимнични ерупции биле забележани и снимени: * Во1984 година, во Камерун, лимнична ерупција во езерото Монаун предизвика смрт на 37 околни жители. * Во близина на езерото Најос во 1986 година во многу поголема ерупција загинале меѓу 1.700 и 1.800 луѓе од задушување. === Цунами === {{Главна|Цунами}} TЦунами може да бидат предизвикани од подморските земјотреси како оние предизвикани во Ао Нанг, Тајланд, со земјотресот во Индискиот Океан во 2004 г. или од одронување на земјиштето како оној во Литаја Беј, Алјаска. * Земјотресот во Индискиот Окен го создаде цунамито Боксинг Деј и катастрофа на ова место. * На 11ти март 2011 г. Се случи цунамито близу Фукушима, јапонија и се рашири преку Тихиот Океан. == Метеоролошки катастрофи == {{Главна статија|Метеоролошки катастрофи}} [[Податотека:Young steer after blizzard - NOAA.jpg|thumb|Млад бик по виулица, март 1966 г.]] === Виулици === {{Главна|Виулица}} Виулиците се тешки зимски бури што се одликуваат со јаки снежни врнежи и силни ветрови. Кога илните ветрови го расфрлаат снегот што веќе е паднат, се нарекува земјена виулица. Виулиците може да влијаат на локалните економски активности, особено во региони каде што паѓањето на снег е ретко. Значајни виулици вклучуваат: *Во големата виулица од 1888 г. во САД во “големата виулица од 1888 г.” беа уништени многу тони пченична култура. *Виулицата во Авганистан во 2008 г. *Виулицата во Северна Америка во 1947 г. *Виулицата во Иран од 1972 г. Резултираше со околу 4.000 смртни случаи и траеше од 5 до 7 дена. === Циклонични бури === [[Податотека:Hurricane Katrina August 28 2005 NASA.jpg|thumb|Ураганот Катрина]] {{Главна|Тропски циклон|Циклон}} {{Повеќе|Список на тропски циклони}} ''Циклонот'', ''тропски циклон'', ''ураган'', и ''тајфун'' се различни имиња за една иста појава е систем на циклична бура кој се формира над океаните. Најсмртоносниот ураган беше циклонот Бола од 1970 г.: најсмртоносниот атлантски ураган беше Големиот Ураган од 1780 г. што го опустоши [[Мартиник]], [[Свети Евстахиј]] и [[Барбадос]]. Друг забележлив ураган е ураганот Катрина што го уништи [[Мексикански Залив|Мексиканскиот Залив]] во 2005 г. === Суши === {{Главна статија|Суша}} [[Податотека:Oxfam East Africa - A mass grave for children in Dadaab.jpg|thumb|На периферијата на Дадаб, Кенија, за време на сушата во источна Африка во 2011 г.]] Суша е необично сушење на почвата, што резултира со уништување на посевите и недостиг од вода за други намени, предизвикани од значително пониски врнежи од просечно во текот на еден подолг период. Топли суви ветрови, високи температури и последователното испарување на влагата од земјата може да придонесе за услови на суша. Познати историски суши вклучуваат: * Во 1900 г. во Индија убивајќи меѓу 250.000 до 3,25 милиони луѓе. * Во1921-22 г. во Советскиот Сојуз во која над 5 милиони умреа од глад поради сушата * Во1928-30 г. во северозападниот дел на Кина резултира со повеќе од 3 милиони смртни случаи од глад. * Во 1936 г.и 1941 г. во провинцијата Сечуан во Кина резултира со 5 милиони и 2,5 милиони смртни случаи по наведен редослед. * Во 2006 г. државите на Австралија, вклучувајќи Јужна Австралија, Западна Австралија, Нов Јужен Велс, Северна Територија и Квинсленд биле под сушни услови 5-10 години. Сушата почнала да влијае врз населението од градските подрачја за првпат. Со поголемиот дел од земјата под ограничувања за вода. * Во 2006 г. провинцијата Сечуан во Кина доживува најголемата суша во модерните времиња со речиси 8 милиони луѓе, а над 7 милиони добиток се соочува со недостаток на вода. *12-годишна суша која ја уништуваше југозападно Западна Австралија, југоисточна Јужна Австралија, Викторија и северниот дел на Тасманија беше "многу тешка и без историски претходник" . * Во 2011 г., државата Тексас живееше под декларација за итен случај на суша за време на цела календарска година. Сушата предизвика Бастроп пожари. === Невреме со град === {{Главна|Град (метеорологија)}} Невреме со град се паѓање на капки дожд кои пристигнуваат како мраз наместо топење пред да ја погодат земјата. А особено штетно невреме со град го погоди Минхен, Германија, на 12 јули 1984 година, предизвикувајќи околу 2 милијарди долари во барања за осигурување. === Топлотни бранови === {{Главна|Топлотен бран}} Топлотен бран е период на невообичаено и претерано топло време. Најлошиот топлотен бран во неодамнешната европска историја беше Европскиот топлотен бран од 2003 г. Летниот топлотен бран во Викторија, Австралија, создаде услови што поттикнаа масовни пожари во 2009 година. Мелбурн доживеа три дена по ред на температури над 40&nbsp;°C (104&nbsp;°F), со некои регионални области со неподнослива жештина низ многу повисоки температури. Пожарите, колективно познати како "црна сабота", беа делумно чинот на потпалувачите. Во 2010 година, летото на северната полутопка резултираше со тешки топлотни бранови, при што загинаа повеќе од 2.000 луѓе. Тоа резултираше со стотици пожари што предизвикува голема загаденост на воздухот, и изгорени илјадници квадратни милји на шума. === Торнада === {{Главна|Торнадо}} {{Поврзано|Список на торнада и масовни избувнувања на торнада}} '''Торнадото''' е насилно, опасно, вртечка колона на воздух што е во контакт и со површината на Земјата и со облакот комалинибус или, во ретки случаи основата на кумулус облакот. Тоа е исто така познат како '''пресуквач''' или '''циклон''',<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/cyclone merriam-webster.com]</ref> иако зборот циклон се користи во метеорологија во поширока смисла, да се однесува на која било циркулација со низок притисок. Торнадата доаѓаат во многу форми и големини, но обично се во форма на видлива збиена инка, чиј тесен крај ја допира земјата и често е опкружена со облак од остатоци и прав. Повеќето торнада имаат брзината на ветровите помалку од 177&nbsp;км/ч, се со пречник од околу 80&nbsp;м и патуваат неколку милји (неколку километри) пред расфрлање. Најекстремните торнада може да ја достигнат брзината на ветровите од повеќе од 300&nbsp;mph (480&nbsp;км/на час), се протегаат повеќе од 3&nbsp;км и ќе останат на земјата за десетици милји (можеби повеќе од 100&nbsp;км).<ref name="fastest wind">{{Наведена мрежна страница|url=http://cswr.org/dow/DOW.htm|title=Doppler On Wheels|accessdate=2009-12-13|author=Wurman, Joshua|publisher=Center for Severe Weather Research|date=2008-08-29|archive-date=2007-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070205124033/http://www.cswr.org/dow/dow.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="widest tornado">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.crh.noaa.gov/oax/archive/hallam/hallam.php|title=Hallam Nebraska Tornado|accessdate=2006-09-08|work=National Weather Service| publisher=[[Национална океанска и атмосферска управа]]|date=2005-10-02|accessdate=2009-11-15}}</ref><ref name="SPC FAQ">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.spc.ncep.noaa.gov/faq/tornado/|title=The Online Tornado FAQ|accessdate=2006-09-08|author=Roger Edwards|date=2006-04-04|work=[[National Weather Service]]|publisher=[[Национална океанска и атмосферска управа]]|archive-date=2006-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20060929185156/http://www.spc.ncep.noaa.gov/faq/tornado/|url-status=dead}}</ref> Познати историски торнада вклучуваат: * Тридржавното торнадо од 1925 г., каде што загинаа над 600 луѓе во САД; * Торнадото во Долптур- Сатрија од 1989 г. каде што загинаа околу 1,300 луѓе во Бангладеш. == Пожари == {{Главна статија|Пожар}} {{Поврзано|Список на шумски пожари}} Пожарите обично се големи и почнуваат на диви површини. Чести причини за пожар се молња и суша но исто така и од човечко невнимание или подметнување пожар. Тие може да се прошират до населени области и затоа може да бидат закана за луѓето и имотот, како и за дивите животни. Значајни случаи на пожари беа пожарот во Пештиго во 1871 г., каде што загинаа најмалку 1700 луѓе, и во 2009 г. пожарите во Викторија, Австралија. == Здравствени катастрофи == === Епидемии === {{Главна|Список на епидемии}} [[Податотека:Colorized transmission electron micrograph of Avian influenza A H5N1 viruses.jpg|thumb|Х5Н1 вирус, кој го предизвикува птичјиот грип]] Епидемија е појава на грчевита болест што се шири низ човечката популација. Пандемија е епидемија што се шири на глобално ниво. Постојат многу епидемии во текот на историјата, како Црната смрт. Во последните сто години, значителен пандемии вклучуваат: * Во 1918 г., шпанскиот грип, при што загинаа околу 50 милиони луѓе ширум светот * Во 1957-58 г. азискиот грип, во која загинаа околу 1 милион луѓе * Во 1968-1969 г. во Хонгконг се појавува водниот грип * The 2002-3 [[SARS]] pandemic Пандемијата на САРС во 2002-03 г. * Пандемијата на сида, со почеток во 1959 година * Х1Н1 грипот (Свински грип) пандемија во 2009-2010 г. Други болести кои се шират поспоро, но сè уште сметаат за глобални здравствени итни случаи од страна на СЗО, вклучуваат: * XDR ТБ, еден вид на туберкулоза што е значително отпорна на лекови * Маларија, што убива околу 1,6 милиони луѓе секоја година * Ебола хеморагичната треска, која однесе стотици жртви во Африка во неколку епидемии == Просторни катастрофи == === Ударни настани === {{Главна|ударен настан}} Најголемиот ударен настан од небо во денешни времиња е падот на [[метеор]] што ја предизвикал [[Тунгуска експлозија|Тунгуската експлозија]] во јуни 1908 г. ===Сончеви одблесоци === {{Главна|Сончев одблесок}} Сончев одблесок е појава каде што сонцето одеднаш ослободува голема количина на сончево зрачење, многу повеќе отколку нормално. Некои познати сончеви одблесоци вклучуваат: * X20 настан на 16 август 1989 г.<ref name="Solar_flare1989/2001">{{Наведена мрежна страница | url= http://www.sciencedaily.com/releases/2001/04/010404081121.htm | title= Sun Unleashes Record Superflare, Earth Dodges Solar Bullet| publisher = ScienceDaily | date = April 4, 2011 |accessdate=2011-08-27}}</ref> * Сличен одблесокот на 2 април 2001 г., 2001<ref name = "Solar_flare1989/2001"/> * Најмоќниот одблесокот некогаш снимен, на 4 ноември 2003 година, проценет на помеѓу X40 и X45<ref name=Solar_flare2003>{{Наведена мрежна страница | url= http://www.nasca.org.uk/Strange_Maps/solar/Solar_Flare/solar_flare.html | title= Biggest Solar Flare ever recorded | publisher= National Association for Scientific and Cultural Appreciation | year= 2004 | accessdate= 2011-08-27 | archive-date= 2011-08-04 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110804064530/http://www.nasca.org.uk/Strange_Maps/solar/Solar_Flare/solar_flare.html | url-status= dead }}</ref> * Најмоќниот одблесокот во изминатите 500 години се верува дека се случил во септември 1859 г. 1859<ref name=Solar_flare1859>{{Наведена мрежна страница | url= http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/06may_carringtonflare/ | title=A Super Solar Flare| publisher = NASA| date = May 6, 2008 |accessdate=2011-08-27}}</ref> === Експлозија на гама-зраци === Експлозијата на гама-зраците се најмоќните експлозии што се случуваат во универзумот.{{Се бара извор|date=May 2012}} Тие ослободуваат огромна количина на енергија во милисекунди или барем десет секунди.{{Се бара извор|date=May 2012}} Тие ослободуваат исто или поголема енергија од Сонцето што ослободува целиот свој живот.{{Се бара извор|date=May 2012}} Експлозиите на гама-зраци не се настани што се случуваат ретко.{{Се бара извор|date=May 2012}} Тие се случуваат еднаш во секој ден и се откриваат со помош на телескопи и на Земјата и во вселената.{{Се бара извор|date=May 2012}} Претежно големи маси на ѕвезди, поголеми од Сонцето, може да произведат експлозија на гама-зраци. Експлозија на гама-зраци на растојанија поблиску од 8000 светлосни години може да предизвика загриженост за животот на Земјата. Главно [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајеови ѕвезди]] WR 104 може да произведат експлозија на гама-зраци. Астрономите веруваат дека Ордовишкото-силурско изумирање, како третото најдеструктивно исчезнување на Земјата, би можело да се должи на експлозија на гама-зраците.{{Се бара извор|date=May 2012}} == Заштита од меѓународното право == Меѓународното право, на пример Женевската конвенција го дефинира Меѓународниот Црвен крст и Движењето Црвена полумесечина на Конвенцијата за правата на лицата со хендикеп, бара "членки ќе ги преземат, во согласност со нивните обврски според меѓународното право, вклучувајќи го и меѓународното хуманитарно право и меѓународните закони за човекови права , сите неопходни мерки за да обезбедат заштита и сигурност на лицата со хендикеп во ситуации на ризик, вклучувајќи ја и појавата на природна катастрофа."<ref>Article 11 of the Convention on the Rights of Persons with Disabilities</ref> И понатаму Канцеларијата на Обединетите нации за координација на хуманитарните прашања е формирана од страна на Резолуцијата на Генералното собрание 44/182. Раселени лица поради природни катастрофи во моментов се заштитени со меѓународното право (Водечки принципи на меѓународното поместување, Конвенцијата Кампала од 2009 година). ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница | url=http://www.naturaldisastersnews.net/ | title=Natural Disasters News | publisher=Ubyrisk | accessdate=2013-01-10 | archive-date=2018-11-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181101071715/http://naturaldisastersnews.net/ | url-status=dead }} Worldwide news site focused on natural disasters, mitigation and climate changes news * {{Наведена мрежна страница | url=http://www.gripweb.org | title=Global Risk Identification Program (GRIP) | publisher=GRIP }} * {{Наведена мрежна страница | url=http://born.nii.ac.jp/ | title=BioCaster Global Health Monitor | publisher=National Institute of Informatics (NII) | accessdate=2013-01-10 | archive-date=2014-05-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140504141326/http://born.nii.ac.jp/ | url-status=dead }} * {{Наведена мрежна страница | url=http://go.worldbank.org/BCQUXRXOW0 | title=World Bank's Hazard Risk Management | publisher=World Bank | accessdate=2013-01-10 | archive-date=2010-04-09 | archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100409011106/http://go.worldbank.org/BCQUXRXOW0 | url-status=dead }} * {{Наведена мрежна страница | url=http://www.disasternews.net/ | title=Disaster News Network | accessdate=2006-11-05 | archive-date=2006-11-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061105012103/http://www.disasternews.net/ | url-status=dead }} US news site focused on disaster-related news. * {{Наведена мрежна страница | url=http://www.em-dat.net/ | title=EM-DAT International Disaster Database | accessdate=2006-11-05 | archive-date=2006-10-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061004075637/http://em-dat.net/ | url-status=dead }} Includes country profiles, disaster profiles and a disaster list. * {{Наведена мрежна страница | url=http://www.whoi.edu/institutes/coi/topicIndex.do?o=read&id=113 | title=Natural Hazard Information from the Coastal Ocean Institute | publisher=[[Woods Hole Oceanographic Institution]] | accessdate=2006-11-05 | archive-date=2006-08-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060828002623/http://www.whoi.edu/institutes/coi/topicIndex.do?o=read&id=113 }} Particularly including articles on [[tsunami]]s, [[hurricane]]s and other [[storm]]s. * {{Наведена мрежна страница | url=http://www.gdacs.org | title=Global Disaster Alert and Coordination System | publisher=[[Европска комисија]] и [[ООН]] }} * {{Наведена мрежна страница | url=http://www.undp.org/bcpr/ | title=What the Development Programme of the United Nations (UN) does to reduce the human risks linked to Natural Disasters | publisher=United Nations Development Programme (UNDP) | accessdate=2013-01-10 | archive-date=2015-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150113004832/http://www.undp.org/bcpr/ | url-status=dead }} * {{Наведена мрежна страница | url=http://gridca.grid.unep.ch/undp/ | title=Pioneering Disaster Risk Index (DRI) Tool | publisher=United Nations Development Programme (UNDP) | accessdate=2013-01-10 | archive-date=2014-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140618224910/http://gridca.grid.unep.ch/undp/ | url-status=dead }} Provides key information on all countries in the world. * {{Наведена мрежна страница | url=http://across.co.nz/WorldsWorstDisasters.html | title=World's Worst Natural Disasters | accessdate=2009-07-01 }} Includes list of world's deadliest disasters in history. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Природни катастрофи| ]] bsv2d903r9bu38gl5saiksgafuzqosw Општини во Црна Гора 0 1070951 5574948 5522979 2026-06-10T14:05:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574948 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Montenegro administrative divisions nn 2022.svg|мини|десно|300п|Карта на општините во Црна Гора]] '''[[Црна Гора]]''' е поделена на '''23 [[општина|општини]]''' и '''два вонопштински [[град]]а''' — [[Подгорица]] и [[Цетиње]]. Општините се здружени во Заедница на општините на Црна Гора.<ref>http://www.uom.co.me/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151209130702/http://www.uom.co.me/ |date=2015-12-09 }} Заедница на општините на Црна Гора</ref> <center> {|class="wikitable sortable" |- bgcolor=#cccccc ! rowspan=2 width="5%"| Бр. ! rowspan=2 width="5%"| Грб ! rowspan=2 width="30%"| Општина ! colspan=2 width="15%"| Површина ! colspan=2 width="15%"| Население ! width="15%" | [[густина на населеност|Густина]] ! rowspan=2 width="15%"| Мнозински народ (2011) ! rowspan=2 width="15%"| Мнозински јазик ! rowspan=2 width="15%"| Мнозинска вера |- ! км² !! ранг ! вкупно !! ранг ! жит/км² |- | 1 || [[Податотека:CoatAN.jpg|центар|x35п]] || [[Општина Андриевица|Андриевица]] || align=center| 283 || 17 || align=center| 4.585 || 20 || align="center" | 18 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (61,86%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 2 || [[Податотека:Coat of Arms of Bar.png|центар|x35п]] || [[Општина Бар|Бар]] || align=center| 598 || 8 || align="center" | 42.048 || 4 || align=center| 70 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (46,50%) || align=center bgcolor="#C41E3A"| црногорски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 3 || [[Податотека:FinalniGrbBerane1.png|центар|x35п]] || [[Општина Беране|Беране]] || align=center| 544 || 10 || align="center" | 31.874 || 7 || align="center" | 52 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (42,96%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 4 || [[Податотека:BijeloPoljeWeapon.png|центар|x35п]] || [[Општина Биело Поле|Биело Поле]] || align=center| 924 || 4 || align=center| 42.191 || 3 || align=center| 50 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (35,96%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 5 || [[Податотека:Budva-grb.gif|центар|x35п]] || [[Општина Будва|Будва]] || align=center| 122 || 23 || align="center" | 22,061 || 11 || align=center| 157 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (48,19%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 6 || || [[Општина Гусиње|Гусиње]] || align=center| 486 || 12 || align=center| 13,108 || 15 || align=center| 27 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (70.95%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | ислам |- | 7 || [[Податотека:CoatDG.svg|центар|x35п]] || [[Општина Даниловград|Даниловград]] || align=center| 501 || 11 || align=center| 18.472 || 12 || align=center| 37 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (64,19%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 8 || [[Податотека:Grb-Žabljak.png|x35п]] || [[Жабљак (општина)|Жабљак]] || align=center| 445 || 13 || align=center| 3.569 || 19 || align=center| 8 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (50,43%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 9 || [[Податотека:Kolasin coat.gif|центар|x35п]] || [[Општина Колашин|Колашин]] || align=center| 897 || 6 || align=center| 8.380 || 17 || align=center| 9 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (57,42%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 10 || [[Податотека:Coat of Arms of Kotor.png|центар|x35п]] || [[Општина Котор|Котор]] || align=center| 335 || 16 || align=center| 22.601 || 9 || align=center| 67 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (48,88%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 11 || [[Податотека:Coat of arms of Mojkovac.png|центар|x35п]] || [[Општина Мојковац|Мојковац]] || align=center| 367 || 15 || align=center| 8.622 || 16 || align=center| 23 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (59,12%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 12 || [[Податотека:Niksic Coat-of-Arms.svg|центар|x35п]] || [[Општина Никшиќ|Никшиќ]] || align=center| 2.065 || 1 || align=center| 72.443 || 2 || align=center| 35 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (63,70%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 13 || || [[Општина Петњица|Петњица]] || align=center| 173 || 20 || align=center| 5,665 || 18 || align=center| 34 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (77,53%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 14 || [[Податотека:PlavWeapon.png|центар|x35п]] || [[Општина Плав|Плав]] || align=center| 486 || 12 || align=center| 13.108 || 15 || align=center| 27 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (51,90%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 15 || [[Податотека:Pljevlja-grb.png|центар|x35п]] || [[Општина Плевља|Плевља]] || align=center| 1,346 || 3 || align=center| 30.786 || 7 || align=center| 23 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (57,07%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 16 || [[Податотека:Pluzine coa.png|центар|x35п]] || [[Општина Плужине|Плужине]] || align=center| 854 || 7 || align=center| 3.246 || 20 || align=center| 4 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (65,65%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 17 || [[Податотека:Podgorica Coat of Arms.png|center|x45п]] || [[Општина Подгорица|Подгорица]] || align=center| 1.399 || 2 || align=center| 185.937 || 1 || align=center| 133 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (57,35%) || align=center bgcolor="#C41E3A"| црногорски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 18 || [[Податотека:Rozaje Coat of Arms.svg|center|x45п]] || [[Општина Рожае|Рожае]] || align=center| 432 || 14 || align=center| 22.964 || 8 || align=center| 53 || align="center" bgcolor="#7FFFD4" | Бошњаци (83,91%) || align=center bgcolor="#7FFFD4"| босански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 19 || [[Податотека:MNE Tivat COA.svg|центар|x35п]] || [[Општина Тиват|Тиват]] || align=center| 46 || 21 || align=center| 14.031 || 14 || align=center| 305 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (33,25%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 20 || [[Податотека:Coat of Arms of Ulcinj.svg|центар|x35п]] || [[Општина Улцињ|Улцињ]] || align=center| 255 || 18 || align=center| 19.921 || 10 || align=center| 78 || align="center" bgcolor="#B5A642" | Албанци (70,66%) || align=center bgcolor="#B5A642"| албански || align=center bgcolor="#7FFFD4"| ислам |- | 21 || [[Податотека:Coat of arms of Herceg Novi.png|центар|x35п]] || [[Општина Херцег Нови|Херцег Нови]] || align=center| 235 || 19 || align=center| 30.864 || 6 || align=center| 131 || align="center" bgcolor="yellow" | Срби (48,89%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 22 || [[Податотека:Cetinje Coat-of-Arms.svg|центар|x35п]] || [[Општина Цетиње|Цетиње]] || align=center| 899 || 5 || align=center| 16.657 || 13 || align=center| 19 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (90,54%) || align=center bgcolor="#C41E3A"| црногорски || align=center bgcolor="yellow"| православна |- | 23 || [[Податотека:Šavnik Montenegro COA.svg|центар|x35п]] || [[Општина Шавник|Шавник]] || align=center| 553 || 10 || align=center| 2.070 || 21 || align=center| 4 || align="center" bgcolor="#C41E3A" | Црногорци (53,82%) || align=center bgcolor="yellow"| српски || align=center bgcolor="yellow"| православна |} </center> == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Географија на Црна Гора]] * [[Демографија на Црна Гора]] * [[Градови во Црна Гора]] {{Општини во Црна Гора}} {{Страници за првостепена административна поделба на европските држави}} [[Категорија:Општини во Црна Гора| ]] [[Категорија:Административна поделба на Црна Гора]] [[Категорија:Списоци за Црна Гора]] [[Категорија:Списоци на општини|Црна Гора]] [[Категорија:Првостепени административни единици на земјите]] [[Категорија:Списоци на административни единици на земјите]] kevw07yl28k7z5f3prf7eqh6oqi7a1f Пештерица (село) 0 1082017 5575147 5515942 2026-06-11T00:29:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575147 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | слика= | име=Пештерица | регион={{грб|Пелагониски Регион}} | општина=[[Општина Прилеп|Прилеп]] | население=нема | поштенски број= | надморска височина= | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=23 | lat_sec=21 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=36 | lon_sec=07 | селска слава= | мрежно место= | карта = Пештерица во Општина Прилеп.svg }} '''Пештерица''' — историско село во јужниот дел на Македонија, на територијата на денешна [[Општина Прилеп]]. Се наоѓа на атарот на селото [[Ореовец (Прилепско)|Ореовец]]. ==Географија== Селото било сместено на [[Ореовечка Река]] (Пештерица) на неколку километри североисточно од Прилеп, денес под водите на вештачкото [[Прилепско Езеро]]. ==Историја== Крај Пештерица е откриена ранонеолитска населба.<ref>{{МКЕ|1158}}</ref> На брегот на денешната брана е откриена римска вила од III - IV век во која се пронајдени монети од [[Константин Велики|Константин I Велики]] до [[Теодосиј Велики|Теодосиј I Велики]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=D96A3635AAC52540BBB4EFC7297D2231 |title=www.kralemarko.org.mk |accessdate=2018-05-15 |archive-date=2012-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927133727/http://www.kralemarko.org.mk/default-mk.asp?ItemID=D96A3635AAC52540BBB4EFC7297D2231 |url-status=dead }}</ref> Селото се споменува во турските пописни дефтери од 1467/68 година, како дел од Прилепскиот Вилает (Vilayet-I Prilepe) под името ''П-ш-т-р-и-ч-а'' и имало 12 семејства, 1 неженет и 1 вдовица, сите христијани.<ref>Турски документи за историјата на македонскиот народ кн.4, Методија Соколоски, д-р Александар Стојановски, Скопје 1971, стр.81</ref> Селото е споменато и во Трескавечкиот поменик од XVII - XVIII век. Според академик Иван Дуриданов етимологијата на името е дериват од пештерата, која е од праславјанското.<ref>Дуриданов, Иван. Значението на топонимията за етническата принадлежност на македонските говори. во: Лингвистични студии за Македония, София, МНИ, 1996, стр. 175.</ref> Во XIX век Пештерица е мало македонско село во Прилепската каза на Отоманското Царство. Во „[[Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 г. Пештерица (Peschtéritza) било село со 18 домаќинства и 88 жители Македонци.<ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 78-79.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов|Васил Кънчов]] ("[[Македонија. Етнографија и статистика]]") од 1900 година Пештерица има 90 жители, сите [[Македонци]] христијани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_37.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 247.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Пештерица се води како чисто македонско село во Прилепската каза на Битолскиот санџак со 13 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|22}}</ref> Во почетокот на XX век населението на селото било под врховенството на Бугарската егзархија. Според податоците на секретарот на егзархијата Димитар Мишев ("La Macédoine et sa Population Chrétienne") во 1905 година во ''Пещерица'' (Pechteritza) имало 80 Македонци.<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 150-151.</ref> Селото е потопено во изградбата на [[Прилепското Езеро]]. ==Личности== * [[Коле Пештелевец]] — деец на Македонската револуционерна организација во Прилепско * [[Најден Пештелевец]] — војвода на ВМОРО во Прилепско == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{нмс|url=https://www.pelagon.mk/2018/05/17/%d0%bd%d0%b0%d1%98%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%bd%d0%b0%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b1%d0%b0-%d0%bd%d0%b0-%d0%bf%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d0%b3%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%98%d0%b0-%d0%bd%d0%b0-%d0%b4/|title=Најстарата населба на Пелагонија на дното на Прилепското Езеро|last=Димитриоски|first=Тренчо|date=17 мај 2018|work=Пелагон|accessdate=2024-01-20|archive-date=2023-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205124649/https://www.pelagon.mk/2018/05/17/%D0%BD%D0%B0%D1%98%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4/|url-status=dead}} {{Општина Прилеп}} [[Категорија:Историски села во Македонија]] [[Категорија:Села во Општина Прилеп|†]] [[Категорија:Прилепски села|†]] [[Категорија:Пештерица (село)| ]] [[Категорија:Ореовец (Прилепско)]] g81tq4dx4mz9p2anh6gd09yp5h6bq3i Природонаучен музеј на Македонија 0 1090061 5575293 5273950 2026-06-11T10:04:01Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575293 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Музеј | name = Природонаучен музеј на Македонија<br>[[Податотека:Природонаучен-Лого.jpg|150п|Лого на Природонаучниот музеј на Македонија]] | image = Prirodonaucen muzej makedonija.zgrada.24.8.2013.1.JPG| | imagesize = 250 | caption = Музејската зграда | date_opened = 1926 | coordinates_type = type:landmark_region:MK | location = бул. Илинден 86, [[Центар (населба)|Центар]], [[Скопје]] | established = 1926 | type = [[природонаука|природонаучен]] | director = | collection = 270.000 | visitors = | president = | curator = | website = [https://musmacscinat.mk/ musmacscinat.mk] }} '''Природонаучен музеј на Македонија''' — национален [[музеј]] што собира и чува, проучува, депонира и изложува [[природонаука|природното богатство]] на [[Македонија]]. Тоа е најстарата [[Биологија|биолошка]] усатнова во земјата која на простор од 1.400&nbsp;м<sup>2</sup> го претставува богатството на македонската [[геа]], [[флора]] и [[фауна]]. Има постојани изложби на: [[минерали]] и [[карпа|карпи]], [[фосил]]и, [[растенија]], [[безрбетници]], [[инсекти]], [[риби]], [[водоземци]] и [[влекачи]], [[птици]] и [[цицачи]]. Во Музејот се организираат и тематски изложби. Зградата на Природонаучниот музеј на Македонија се наоѓа во склопот на [[Зоолошка градина Скопје|Зоолошката градина во Скопје]], но работи како посебна институција. Работното време е од 9.00 до 16.00 часот, секој ден, освен понеделник. ==Историјат== Во текот на своето постоење, Природонаучниот музеј на Македонија минувал низ три, односно четири карактеристични периоди: периодот од 1926 до 1941 година, кој е поврзан со името на д-р [[Станко Караман]] и формирањето на првите музејски збирки; периодот за време на окупацијата од 1941 до 1944 година, периодот по ослободувањето од 1944 до [[Скопски земјотрес 1963|земјотресот]], и последниот, по земјотресот до денес, кој означува интензивен развој на повеќе музејски дејности. ===Прва фаза=== Иако Македонија отсекогаш го привлекувала вниманието на многу истражувачи, пред сè поради својата местоположба во централниот дел на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]], развиената геоморфологија, влијанијата на континентална и средоземна [[клима]] и богатата и хетерогена флора и фауна, сепак, историските податоци зборуваат дека во периодот на турското владеење, интересот на европските истражувачи за овие простори не бил така голем. Ваквата состојбата се менува за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], кога во рамките на Генералштабот на германската армија се формира специјална истражувачка комисија, т.н. „Комисија за македонско земјознание“ (''Mazedonishe Landeskundliche Kommission''). Со оваа Комисија раководел познатиот истражувач на природата, проф. д-р [[Франц Дофлајн]] кој бил професор по зоологија на Универзитетот во [[Вроцлав]], (тогаш Бреслау, Германија). Извештајот од целокупните теренски истражувања е публициран од страна на Дофлајн (1921), во неговото животно дело, монографијата ''Mazedonien'' („Македонија“). Излегувањето на оваа книга за Македонија, видно го зголемува интересот за природното богатство на нашата земја. По осознавањето на податоците од монографијата, младиот вљубеник и истражувач на природата, д-р [[Станко Караман]], решава да дојде во Македонија во 1922 година. За време на својот прв престој, тој врши интензивно истражување на рибната фауна, како резултат на што во 1924 година ја издава студијата ''Pisces Macedoniae''. Богатството и разновидноста на живиот свет, придонеле тој да донесе одлука за дефинитивно останување на овие простори, во 1924 година. Живее во Македонија, со огромна љубов и интерес кон нејзиниот жив свет, на кој го посветува целиот живот. Резултатите од неговата научно-истражувачка работа набргу стануваат видливи за јавноста. Преку повеќе печатени трудови тој успева да го зголеми интересот кај странските истражувачи за природното богатство на Македонија. Иако бил целосно преокупиран со колекционерската и научно-истражувачката работа, идејата за формирање на Зоолошки музеј кај него е цело време присутна. Во 1926 година тој успева да ја преточи во реалност. И така, на овие простори започнал да функционира еден мал зоолошки музеј, од кој потекнува денешниот Природонаучен музеј на Македонија.<ref>„Природонаучен музеј на Македонија - водич“ подготвен од д-р.О. Поповска, Р. Групче, д-р. Т. Ивановски, м-р. З. Георгиевска, м-р. С. Станковиќ, Б. Михајлова, С. Петковски, С. Стојановиќ, Е. Стојковска; стр. 4</ref> Со јасна концепција за организација и развој на Музејот, д-р Караман бил на чело на институцијата сè до започнувањето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Иако на почетокот се судрил со низа проблеми, тој во ниту еден момент не ја напуштил својата визија за развој на колекционерската, научно-истражувачката, издавачката и изложбената дејност на Музејот. Како единствен научен работник во тој период, заедно со уште еден препаратор и едно техничко лице, тој колекционирал и формирал богати збирки на животни. Набргу по основањето, како резултат на брзиот развој, двете училници од музичкото училиште во кои бил сместен Музејот, станале претесни. Тоа било и причина да се бараат нови простории за Музејот. Тој набргу се преселил во една зграда во Дебар Маало каде останал сè до 1934 година. Кога станало очигледно дека условите за работа и во овие простории не се соодветни, Музејот повторно се преселил во Градскиот парк, во зградата на кафеаната „Кермес”. Во 1939 година, поради недостаток на простор, Музејот се сели во поголема зграда на булевар „Илинден” бр. 80. Првите два ката во оваа зграда биле користени за музејските изложби, а на третиот кат биле сместени канцелариите, лабораториите и депоата. Тука се создале соодветни услови за интензивирање на музејската дејност, особено на колекционерската и научноистражувачката, кои под раководство на д-р Караман бргу се развивале. Во тој период (1939), за одбележување е и излегувањето на првото музејско списание ''Analles'' во чии седум броја се изложени резултатите од научно-истражувачките активности.<ref name="prirodonaucen.com.mk">{{Наведена мрежна страница |url=http://prirodonaucen.com.mk/istorijat.html |title=архивски примерок |accessdate=2013-08-26 |archive-date=2013-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130812081240/http://prirodonaucen.com.mk/istorijat.html |url-status=dead }}</ref> ===Втора фаза=== Со започнување на Втората светска војна во 1941 година, Музејот привремено ги запира своите активности. Д-р Станко Караман ја напушта Македонија и со своето семејство оди во [[Србија]]. За време на [[Окупација на Македонија во Втората светска војна|германската окупација]], Музејот станува огранок на Царскиот природонаучен музеј од [[Софија]]. За негов директор бил поставен д-р&nbsp; Крсто Тулешков, бугарски [[ентомолог]], кој бил добро запознаен со истражувањата на природата. При крајот на 1941 година, Музејот се сели во поголема зграда (со пет ката), во центарот на Скопје, на ул. Орце Николов бр.11. Во 1943 година, д-р Тулешков испратил писмо до училишната инспекција на Скопската област, со кое се наредува на учителите да собираат од народот податоци за народни имиња на растенија и животни, за преданија, легенди, митови, традиции и обичаи поврзани со природата. Ваквите активности непречано се одвивале сè до крајот на војната. Со повлекувањето на германската и бугарската војска, голем дел од научните збирки бил изнесен од земјата.<ref name="prirodonaucen.com.mk"/> <gallery> File:Pismo za popravka na Prirodno-naucen muzej.jpg|Писмо со кое се бара и препорачува поправка на Музејот. File:Pismo za sostojbata na Prirodnonaucniot muzej vo Skopje.pdf|Писмо со опис на состојбата на Музејот. </gallery> ===Трета фаза=== Во 1945 година, веднаш по завршувањето на Втората светска војна, за директор на Музејот бил назначен дипломираниот биолог Петар Икономов. Како млад истражувач, тој презема иницијатива за интензивирање на музејските активности, особено на полето на теренските истражувања и колекционирање, оспособување на технички кадри и поставување нови изложби. По завршувањето на првата генерација дипломирани биолози на Филозофскиот факултет во Скопје, создадени се услови за брз развој на Природонаучниот музеј. Прво се формираат хидробиолошкото, ботаничкото и палеонтолошкото одделение, а подоцна и ентомолошкото, одделението за препарирање и библиотеката. Со добро обучен технички и научен кадар и богат фонд на фаунистички материјали, во Музејот се создале услови за претставување на богата по содржини изложбена дејност. Во периодот од 1949-1954 година биле изработени дермопластични препарати од риби и цицачи, а посебно внимание се посветило и на преуредувањето на старите изложби. При уредувањето на изложбите, почнал да се применува и нов метод за изработка на флористички материјали, кои комбинирани со абиотичките овозможиле автентично прикажување на природата. На ваков начин Музејот станал институција во која современата музеологија имала постојана примена. Во годините потоа, се преуредувале изложбите на птици, цицачи, водоземци, влекачи, како и ентомолошката и ботаничката изложба. Покрај тоа, биле уредени и 30 диорами со мотиви од природни живеалишта на некои наши покарактеристични птици и цицачи. Во 1952 година д-р Станко Караман се враќа во Музејот. Тој заедно со д-р Петар Икономов во 1954 година, го иницирал издавањето на музејските изданија ''Acta'' и ''Fragmenta balcanica'', во кои се изложени резултатите од научно-истражувачката дејност. Во 1965 година излегува и првиот број од едицијата „Посебно издание”, а во 1971 година и првиот број од едицијата „Фауна на Македонија”. Досегашните 159 објавени броја од „Acta” и 315 од „Fragmenta balcanica”, несомнено го потврдуваат големиот интерес за печатење трудови од областа на таксономијата, биогеографијата и екологијата на фосилната и рецентна флора и фауна од Македонија и соседните подрачја на Балканскиот Полуостров. Благодарение на меѓународниот интерес за овие публикации и размената со голем број домашни и странски институции, денес музејската библиотека располага со околу 50.000 библиотечни единици. Покрај научно-истражувачката и изложбената дејност, во тие години, Музејот ја развивал и просветно-педагошката дејност. Се подготвувале разни тематски изложби, прилагодени на наставните програми по биологија, со што се правел напор да се зголеми бројот на музејските посетители. ===Четврта фаза - современа=== [[Податотека:Prirodonaucen muzej makedonija.zgrada.24.8.2013.2.JPG|мини|десно|Современата зграда на Природонаучниот музеј на Македонија]] Долгогодишните резултати од работата на Музејот, во еден миг ги уништил катастрофалниот земјотрес во Скопје, во 1963 година. Музејската зграда била оштетена, како и музејските депоа со научните збирки. Се загубија засекогаш голем број типски материјали. По земјотресот, Музејот се сели во три монтажни згради, од кои во двете биле сместени музејските експонати, а во третата лабораториите и работилниците. Новонастанатата состојба не ги задоволувала минималните услови за нормално работење на Музејот. Поради тоа, вработените заедно со тогашниот директор Ристо Групче, почнале да размислуваат за една нова организација и функција на Природонаучниот музеј на Македонија. По изградбата на новата музејска зграда, Музејот се вселува во неа 1969 година. Просторот од 1400 м2, наменет за постојаните изложби требало да биде што поскоро пополнет. Тоа бил голем предизвик за вработените, кои имале обврска да ја изработат концепцијата за постојаните музејски изложби. Реализацијата на првата фаза започнала во 1969 година, а завршила во 1976 година. Со неа биле поставени изложбите на приземјето, во кои се изложувале карпи и минерали, фосили, растенија, безрбетници и инсекти. По завршувањето на изложбите на приземјето, следејќи го истиот концепт, започнала изработката на изведбените елаборати за претставување на ’рбетниците од Македонија. Со целосното поставување на изложбите во 1981 година, Природонаучниот музеј станува една од првите музејски институции во Државата, кои имаат реализирано свои постојани изложби. Периодот кој потоа следува, се одликува со зајакнување на стручниот кадар, преку нови вработувања на биолози, кои брзо се вклопуваат во стручно-научните активности на институцијата. Оваа генерација на млади биолози, успешно изготвува голем број тематски изложби, реконструкции на дел од постојаните изложби и учествува во ревидирани и надополнувани со материјали од флората и фауната. Благодарение на тој однос на стручните лица, денес Музејот поседува богати збирки на фосилна и рецентна фауна и флора, што претставува солидна база за нивно проучување, документација и изложување. Како резултат на оваа долгогодишна и континуирана активност, денес во музејските збирки и депоа, се наоѓаат над 270.000 примероци од геата, флората и фауната, вклучувајќи ги и донираните колекции. ==Научно-истражувачка работа== Научно-истражувачката дејност во Музејот, исто така, има долга традиција. Нејзините почетоци се поврзани со името на д-р Станко Караман, кој интензивно истражувал поголем број животински групи, вклучително риби, водоземци, влекачи, птици, цицачи, како и одредени инвертебратни групи, фокусирајќи се подоцна на фауната на подземните води. Овие плодни научни истражувања беа продолжени подоцна од новите музејски генерации на научни работници. ==Соработки== Преку многубројните научни проекти, во кои учествуваа домашни и странски експерти, реализирани се голем број истражувања врз фосилната и рецентна фауна во земјата. Резултатите од ваквите истражувања во најголем дел се печатени во музејските изданија. Како најстара биолошка и национална институција, Природонаучниот музеј на Македонија континуирано соработува со сродни институции од земјата и странство. Во последните неколку години посебно е интензивирана соработката на полето на изложбената дејност, преку гостувања на тематски изложби во други градови во земјата и странство, кои го претставуваат природното богатство и биолошката разновидност на Македонија.<ref name="prirodonaucen.com.mk"/> ==Постојани изложби== ===Минерали и карпи=== [[Податотека:Izlozba na karpi i minerali.prirodonaucen muzej makedonija.JPG|мини|десно|Дел од изложбата на карпи и минерали]] Богатството и разновидноста на минерали и руди во Македонија се потврдува со фактот што во поранешна Југославија, од откриените 12 минерали, 9 се наоѓаат тука: лорандит, врбаит, косматит, рагенит, пикополит, парапиеротит, македонит, ребулит, симонит.<ref name="ReferenceA">„Природонаучен музеј на Македонија - водич“ подготвен од д-р.О. Поповска, Р. Групче, д-р. Т. Ивановски, м-р. З. Георгиевска, м-р. С. Станковиќ, Б. Михајлова, С. Петковски, С. Стојановиќ, Е. Стојковска; стр. 7</ref> Сместена на приземјето, во оваа постојана изложба прикажана е богата збирка од [[карпа|карпи]] и [[минерали]] во Република Македонија. Дел од карпите претставуваат значаен градежноархитектонски украсен материјал ([[гранит]], [[мермер]], [[сиенит]], [[бреча]], [[габро]]). Составот и генезата на минералите што се среќаваат кај нас, претставува ретко природно богатство во светски рамки. Некои од минералите за првпат се откриени во Македонија: [[ребулит]], [[доралшарит]] и [[јанковицит]] од наоѓалиштето [[Алшар]] кај [[Кавадарци]], додека наоѓалиштето [[Алинци]] кај [[Прилеп]] претставува единствено наоѓалиште во светот за минералот [[македонит]]. Единствено наоѓалиште во светот на минералот [[косматит]] е рудникот за мермер [[Сивец]] кај Прилеп.<ref name="ReferenceA"/> Во следните витрини се претставени петрографските реткости од карбонатниот комплекс кај [[Крива Лакавица]], Радовишко, со карбонатни и силикатни карпи искристализирани со карбонатна магма. Вакво наоѓалиште во Европа, постои само уште во Германија. Во изложбата на Музејот е прикажан само мал дел од минералното богатство на Македонија. Изложбата продолжува со магматски карпи - [[гранит]], [[диорит]], [[дацит]], [[базалт]]; потоа од метаморфните карпи се изложени: [[гнајс]], [[микашист]]и, [[мермер]]и и др.; од седиментните карпи: [[варовник]], [[глина]], [[песочник]], [[лапор]], [[дијатомејска земја]] и др. Во изложбата особено внимание привлекува единствениот [[метеорит]] најден на територијата на Македонија, наречен Струшки, кој по состав е силикатно-железен хондритен метеорит. ===Фосили=== [[Податотека:Бивни-Природонаучен музеј на Македонија.JPG|мини|десно|Бивни долги над 4 метри, во Природонаучниот музеј]] Во првиот дел од палеонтолошката изложба е претставена [[геолошка скала|геолошката историја]] на [[Земја]]та и [[еволуција]]та на растителниот и животинскиот свет низ геолошките ери, периоди и епохи. Во овој дел, на сликовит начин, преку карти, цртежи и илустрации се претставени постарите геолошки ери и периоди. Од фосилната фауна, низ палеозојската ера доминираат [[трилобити]]те, најстари [[фосил]]и откриени во Македонија, со старост од над 550 милиони години. Во вториот дел од изложбата, претставен е богат фосилен материјал од помладата геолошка историја. Оваа фауна е претставена со фосилни остатоци од изумрени видови на [[слон]]ови, [[жирафа|жирафи]], [[носорог|носорози]], [[антилопа|антилопи]], [[хипарион]]и, [[мајмун]]и, сабјест тигар и други животни, кои живееле на територијата на денешна Република Македонија, пред 8 до 10 милиони години, во плиоценот. Особено импресивни се [[бивни]]те — втори горни секачи, што му припаѓале на ''Bunolophodont sp.'', со должина над 4 метри. Животното тежело веројатно 5 тона.<ref>„Природонаучен музеј на Македонија - водич“ подготвен од д-р.О. Поповска, Р. Групче, д-р. Т. Ивановски, м-р. З. Георгиевска, м-р. С. Станковиќ, Б. Михајлова, С. Петковски, С. Стојановиќ, Е. Стојковска; стр. 9-12</ref> ===Растенија=== [[Податотека:Izlozba na rastenija1.prirodonaucen muzej makedonija.JPG|мини|десно|Дел од изложбата на растенија во Природонаучниот музеј]] [[Податотека:Endemicni rastenija vo makedonija.muzej.JPG|мини|десно|Дел од изложбата на ендемски растенија во Македонија]] Територијата на Република Македонија се одликува со големо флористичко богатство, во кое доминираат вишите растенија, претставени со околу 3.700 [[вид]]ови. Во рамките на вишите растенија, најбројна група се цветните (скриеносемените) растенија со околу 3.200 видови, потоа следуваат мововите со околу 400 видови и папратите со 42 видови. Рецентната флора на вишите растенија претставува мозаик од хетерогени флорни елементи: терциерни реликти, средоземни, грчко-малоазиски, илирски, кавкаски, средноевропски, евроазиски, аркто-алпски и космополитски. Покрај многубројните балкански ендемити, во флората на вишите растенија се присутни и 117 видови македонски [[ендемизам|ендемити]]. Во постојаната ботаничка изложба, од таксономски аспект, прикажани се вкупно 600 видови од нижите и вишите растенија, што претставува само мал дел од целокупната флора на Македонија. Во првите витрини на изложбата се прикажани нижите растенија: [[алги]]те, [[габи]]те и [[лишаи]]те; потоа следуваат [[мов]]овите, [[папрат]]ите и иглолисните од вишите растенија. Многубројните виши растенија се претставени со одлики на [[цветници]]те; лилиумовите растенија; тревите. Богатата ендемска флора на Македонија е претставена во неколку витрини. Следуваат витрините со: [[паразитско растение|паразитски растенија]]; деловите на растенијата: [[лист]], [[стебло]], [[цвет]], [[корен]]; буковите растенија; трендафиловите; пеперугоцветните; здравците; генцијановите; усноцветните; сложеноцветните. Во посебна витрина се прикажани и лековитите растенија, а во централните витрини има неколку диорами со покарактеристични биоценози, како што се: букова шума, реликтниот папрат ''Osmunda regalis'' и познатиот ендемит ''Ramonda nathalie'', високопланинска ливада и дел од макијата со познатото растение ''Dracuncalus vulgaris'', барска вегетација со локвањот, трската и тифата итн.<ref>„Природонаучен музеј на Македонија - водич“ подготвен од д-р.О. Поповска, Р. Групче, д-р. Т. Ивановски, м-р. З. Георгиевска, м-р. С. Станковиќ, Б. Михајлова, С. Петковски, С. Стојановиќ, Е. Стојковска; стр. 12-17</ref> ===Безрбетници=== [[Податотека:Bezrbetni zivotni.prirodonaucen muzej makedonija.JPG|мини|десно|Дел од изложбата на безрбетни животни во Музејот]] До сега се опишани 1.072.000 животински видови, а се претпоставува дека бројот е најмалку 2 милиона. Поделбата на животните на [[’рбетници]] и [[безрбетници]] не е природно групирање, но е погоден начин да се опише една група животни, наспроти единствениот тип ’рбетни животни. Фауната на безрбетниците во Македонија не е доволно проучена, но има една одлика: има многу [[ендемизам|ендемски форми]] што го населуваат [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], како што се некои видови [[сунѓери]], [[црви]], [[мекотели]] и сл. Во изложбата најпрво се претставени сунѓерите, од Охридското, Преспанското и Дојранското Езеро, и најпознатиот меѓу нив - ''Ochridospongia rotunda''. Следните експонати се: плоскатите глисти, валчестите глисти, прстенестите глисти, [[членконоги]]те и [[мекотели]]те. Членконогите се претставени со вишите и нижите [[рак]]ови; [[пајак]]овидните со [[скорпија|скорпиите]], [[крлеж]]ите и пајаците; [[многуноги|стоногалките]] и [[шкрапла|шкраплите]]; мекотелите со [[полжави]]те и [[школки]]те.<ref>„Природонаучен музеј на Македонија - водич“ подготвен од д-р.О. Поповска, Р. Групче, д-р. Т. Ивановски, м-р. З. Георгиевска, м-р. С. Станковиќ, Б. Михајлова, С. Петковски, С. Стојановиќ, Е. Стојковска; стр. 17-22</ref> ===Инсекти=== [[Податотека:Diorama insekti.prirodonaucen muzej makedonija.JPG|мини|десно|Една од диорамите во Музејот]] [[Инсекти]]те, заедно со пајаците, стоногалките, раковите и другите раководни животни припаѓаат кон типот членконоги (''Arthropoda''). Тие се најмногубројна група организми кои ги населуваат трите животни средини: копното, воздухот и водата. Досега се утрвдени преку еден милион видови, различни по форма, боја и големина. Изложбата во Музејот ги содржи само крилните инсекти, изведено на паноа или во диорами во животната средина. На почетокот од изложбата се прикажани анатомијата, морфологијата и биологијата на инсектите, а потоа е претставен биолошкиот феномен на нецелосната и целосната преобразба (метаморфоза). Во витрините се претставени разни инсекти: гнезда од социјални осички, [[водни коњчиња]], [[правокрилци]], [[дрвеници]], [[пеперуги]]. Во централниот дел на изложбата има три големи диорами со мотиви од шума со шумски мравки, скачки и дел од брегот на Преспанското Езеро со претставници од водните коњчиња. На спротивната страна има повеќе мали диорами со примероци од тврдокрилците и пеперугите.<ref>„Природонаучен музеј на Македонија - водич“ подготвен од д-р.О. Поповска, Р. Групче, д-р. Т. Ивановски, м-р. З. Георгиевска, м-р. С. Станковиќ, Б. Михајлова, С. Петковски, С. Стојановиќ, Е. Стојковска; стр. 22-25</ref> ===Риби=== [[Податотека:Endemiti i relikti ribi.prirodonaucen muzej na makedonija.JPG|мини|десно|Пано со ендемитните и реликтните риби во Македонија, во Музејот]] Фауната на [[риби]]те во Македонија потекнува од трите речни слива: Вардарскиот со [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]], Јадранскиот со [[Преспанско Езеро|Преспанското]] и [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] и реката [[Црн Дрим]], и Беломорскиот, со реката [[Струмица (река)|Струмица]] (притока на Струма). Иако територијално Македонија е мало подрачје, таа изобилува со различни видови риби, од кои најголемиот дел ѝ припаѓа на семејството шарани. Во Охридското Езеро и реката Дрим е присутно големо богатство ендемски видови: [[охридска пастрмка|охридската пастрмка]], [[белвица]]та, [[грунец]]от, [[моранец]]от, [[мало грунче|малото грунче]] и др. Изложбата на риби во Природонаучниот музеј започнува со прикажување на надворешната градба на [[шаран]]от, како типичен претставник на рибите во Македонија, со посебен осврт кон внатрешните органи, скелетот, рибниот меур и страничната линија. Потоа е прикажана градбата на органите за репродукција, видовите јајца, шематски приказ на градбата на јајцеклетката, оплодувањето, ембрионалниот развиток и неговата зависност од температурата на водата. На паноата се претставени рибите на Македонија, и пооделно на Охридското Езеро, Преспанското Езеро, Дојранското Езеро, реките Вардар и Струмица, како и ендемските и реликтните видови во Македонија. Посебно место ѝ е дадено на [[јагула]]та која ја има во нашите езера и реки, а опишан е нејзиниот „свадбен пат“ до [[Саргасово Море|Саргасовото Море]]. На повеќе места се уредени диорами со карактеристични места на живеење на рибите.<ref>„Природонаучен музеј на Македонија - водич“ подготвен од д-р.О. Поповска, Р. Групче, д-р. Т. Ивановски, м-р. З. Георгиевска, м-р. С. Станковиќ, Б. Михајлова, С. Петковски, С. Стојановиќ, Е. Стојковска; стр. 27-32</ref> Во речните екосистеми и трите природни езера во Македонија, регистрирано е присуство на 58 домородни видови риби, од кои 20 видови се македонски ендемити. Површинските води во Република Македонија се исклучително загрозени со различни извори на физичко, хемиско и биолошко загадување. Како резултат на тоа, рибите се најзагрозената група организми, бидејќи 51,7% од вкупниот број регистрирани видови во Македонија се вклучени во категоријата на глобално загрозени видови. Во постојаната изложба на риби изложени се вкупно 220 примероци препарирани риби, преку кои е прикажана целокупната фауна на риби, како по таксономски редослед, така и во нивните природни живеалишта.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://prirodonaucen.com.mk/ribi.html |title=архивски примерок |accessdate=2013-08-26 |archive-date=2013-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130812083910/http://prirodonaucen.com.mk/ribi.html |url-status=dead }}</ref> ===Водоземци и влекачи=== [[Податотека:Diorazma zmija zdrepka.prirodonaucen muzej makedonija.JPG|мини|десно|Диорама на змијата ждрепка во Музејот]] Фауната на [[водоземци]]те и [[влекачи]]те во Музејот е претставена со вкупно 47 претставници или поточно со 15 вида водоземци и 32 видови влекачи. Класата на водоземците ја сочинуваат еден вид [[дождалец]], четири вида [[мрморец|мрморци]] (tritoni) и десет вида [[жаба|жаби]]. Класата на влекачи опфаќа четири вида [[желка|желки]], 12 вида [[гуштер]]и и 16 вида [[змија|змии]]. Во постојаната изложба на водоземци и влекачи изложени се вкупно 86 експонати. Тие ги вклучуваат сите досега регистрирани видови од нашата херпотофауна. Поголемиот број од нив се вклучени во диорами, во кои се прикажани нивните карактеристични природни средини. <ref>„Природонаучен музеј на Македонија - водич“ подготвен од д-р.О. Поповска, Р. Групче, д-р. Т. Ивановски, м-р. З. Георгиевска, м-р. С. Станковиќ, Б. Михајлова, С. Петковски, С. Стојановиќ, Е. Стојковска; стр. 32-37</ref> ===Птици=== [[Податотека:Utki.prirodonaucen muzej makedonija.JPG|мини|десно|Витрина со семејството утки во Музејот]] [[Податотека:Diorama beloglav mrsojadec.prirodonaucen muzej makedonija.JPG|мини|десно|Диорама - дел од Демиркаписката Клисура со белоглави мршојадци]] [[Птици]]те се разликуваат од другите ’рбетници по перјаната покривка на телото, со видоизменети предни крајници во крилја и со високоразвиен нервен систем. Најголемиот број птици се среќаваат во тропскиот појас на [[Јужна Америка]], [[Африка]] и [[Азија]]. Во светот има околу 10.000 вида птици и 22.000 подвида. Диверзитетот на орнитофауната во Македонија опфаќа 319 вида и 19 подвида птици, или вкупно 338 таксони, што претставува 62% од вкупниот број видови регистрирани во Европа. Од овој број, 213 видови се гнездилки, додека останатите се јавуваат само во текот на зимата или во периодите на миграција. Најзначајни центри на диверзитетот на орнитофауната се трите природни езера - за водните птици, клисурите на реките - за грабливите птици и планинските масиви во Западна Македонија - за бореалниот и аркто-алпинскиот комплекс видови. Помеѓу ’рбетниците, изразено во апсолутен број видови, со 66 загрозени, птиците се на прво место. Изложбата започнува со две витрини во кои е прикажана надворешната и внатрешната градба на телото, со посебно нагласени специфичности: перјаната покривка, крилјата, внатрешните органи и скелетот. Фаунистичкиот преглед започнува со приказ на птиците од [[семејство (биологија)|семејствата]] [[нуркачи]] (''Podicipedidae'') и [[морски нуркачи]] (''Gaviidae''), застапени со мал број видови. Тоа се птици врзани за езерата и блатата (водите) кои се добри пливачи, одлични нуркачи и слаби летачи. Северните нуркачи само во текот на зимата се задржуваат во нашите краишта. Во овој дел на изложбата се прикажани и неколку диорами во кои се гледаат [[голем корморан|големиот корморан]] во гнездо со младенчињата, повеќе видови птици, жители на трската, блатата и плитките бари и др. Во следните витрини е даден преглед на претставниците од семејствата на [[чапји]]те, [[корморани]]те и [[патки]]те; прикажани се повеќе видови чапји, нуркачи, некои видови ибиси, диви гуски и речиси сите видови патки, завршувајќи со [[пеликани]]те и [[лебеди]]те. Потоа се претставени ловните птици, [[еребици]]те, [[фазани]]те, [[шлуки]]те; а во следните витрини [[граблива птица|грабливите птици]], семејствата на [[јастреби]]те и [[соколи]]те, кои за жал, сè помалку ги има и на некои од нив им се заканува истребување. Понатаму се претставени семејствата на [[фазани]]те, [[тетреби]]те и [[дропли]]те; од кои особено е интересен [[голем тетреб|големиот тетреб]] кој се среќава во некои наши планини, како на пример, [[Шар Планина]]; како и [[голема дропла|големата дропла]] која ја посетува нашата земја само во долгите снежни зими. Во изложбата, во неколку витрини се прикажани претставниците на [[блатни кокошки|блатните кокошки]], [[мочварки]]те и [[галеби]]те, кои се претежно [[преселба на птиците|птици преселници]] и се задржуваат во Македонија само при пресебата од север кон југ и обратно, а престојот им зависи од временските услови. Во одделна витрина се претставени семејствата на утките и гулабите; а во овој дел има и повеќе диорами со карактеристичните места на живеење на [[еребица|еребиците]], [[модроврана|модровраните]], [[кукмјавка|кукумјавките]]. Во голема диорама е прикажан дел од [[Демиркаписка Клисура|Демиркаписката Клисура]] на која ги гледаме [[белоглав мршојадец|белоглавите мршојадци]], заедно со [[чавка|чавките]], [[гавран]]от и [[европска страчка|страчките]] како се хранат со [[мрша]] од коза. Во следната витрина се изложени [[клукајдрвци]]те, па [[ластовици]]те, [[чучурлиги]]те и [[тресиопашки]]те. Во овој дел, исто така, има неколку диорами, со [[пчеларка|пчеларките]], [[воден кос|водниот кос]], [[славејче]]то и нивните карактеристични места на живеење. [[Сврачиња]]та, [[планинска карполазачка|карполазачот]], водниот кос и славејот се прикажани во одделна витрина. Во средишна витрина се претставени градбите на [[птичје гнездо|гнездата]], а потоа следуваат најситните птици - [[грмушари]]те, и најмалите од нив, [[палче]]то и [[жолтоглаво кралче|царчињата]]. При крајот на изложбата се прикажани уште малите до средни птици, [[сипки]]те, [[дроздови]]те и [[стрнарки]]те; а последната витрина е со [[зеби]]те (ѕвингалките), [[врапчиња]]та и [[врани]]те.<ref>„Природонаучен музеј на Македонија - водич“ подготвен од д-р.О. Поповска, Р. Групче, д-р. Т. Ивановски, м-р. З. Георгиевска, м-р. С. Станковиќ, Б. Михајлова, С. Петковски, С. Стојановиќ, Е. Стојковска; стр. 37-43</ref> Во постојаните изложби на Музејот, прикажани се вкупно 253 видa птици, со 459 препарирани експонати, по систематска припадност и во нивните природни живеалишта. ===Цицачи=== [[Податотека:Grizaci.prirodonaucen muzej makedonija.JPG|мини|десно|Пано со дел од глодачите во музејот.]] На територијата на Македонија досега се регистрирани вкупно 84 вида [[цицачи]] или повеќе од половина од вкупниот број копнени цицачи регистрирани во Европа. Редовите [[глодачи]] (''Rodentia'') и [[лилјаци]] (''Chiroptera''), и двата со по 26 видa се најбогато застапени со видови. Потоа следува редот [[ѕверови]] (''Carnivora'') со 13, инсектојадни цицачи (''Insectivora'') со 11, [[парнокопитни]] цицачи (''Artiodactyla'') со 6 и зајаковидни цицачи (''Lagomorpha'') со 2 вида. Од вкупниот број цицачи, 16 вида или 19% се вклучени во категоријата на загрозени видови. Во постојаната изложба на цицачи изложени се 130 дермопластични препарирани експонати од 66 вида, помеѓу кои посебно внимание привлекуваат крупните ѕверови: [[мечка]]та, [[волк]]от, и [[рис]]от, прикажани во диорами.<ref>„Природонаучен музеј на Македонија - водич“ подготвен од д-р.О. Поповска, Р. Групче, д-р. Т. Ивановски, м-р. З. Георгиевска, м-р. С. Станковиќ, Б. Михајлова, С. Петковски, С. Стојановиќ, Е. Стојковска; стр. 43-47</ref> == Поврзано == * [[Природонаука]] * [[Флора на Македонија]] * [[Фауна на Македонија]] * [[Зоолошка градина Скопје]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Macedonian Museum of Natural History}} * [https://musmacscinat.mk/ Природонаучен музеј на Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190604024729/http://www.musmacscinat.mk/ |date=2019-06-04 }} * [https://musmacscinat.mk/историски-развиток-на-музејот-1926-2016/ Опширен историјат на музејот]{{Мртва_врска|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.icom-macedonia.org.mk/mk/muzej.php?muzej=7&faidm=1 Страница за музејот на ICOM Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131225050825/http://www.icom-macedonia.org.mk/mk/muzej.php?muzej=7&faidm=1 |date=2013-12-25 }} {{coord|42|0|21|N|21|25|2|E|type:landmark_region:MK|display=title}} [[Категорија:Музеи во Скопје]] [[Категорија:Музеи во Македонија]] [[Категорија:Природонаучни музеи|Македонија]] 099omp5a2zym2ejy72uoy7b264ku1az Марио Пашалиќ 0 1092821 5575100 5502052 2026-06-10T20:50:36Z Carshalton 30527 5575100 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Марио Пашалиќ | image = [[Податотека:Mario Pašalić 2017.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.86}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1995|2|9}} | birth_place = {{роден во|Мајнц|}} | countryofbirth = [[Германија]] | nationality = {{знамеикона|Хрватска}} [[Хрватска]] | position = среден ред | currentclub = {{Fb team Atalanta}} | clubnumber = 88 | youthyears1 = 2003–2005 | youthclubs1 = [[:hr:NK GOŠK Kaštel Gomilica|ГОШК (КГ)]] | youthyears2 = 2006–2013 |youthclubs2 = {{Fb team Hajduk Split}} | years1 = 2012–2014 |caps1 = 32 |goals1 = 11 | clubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years2 = 2014–2018 |caps2 = 0 |goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Chelsea}} | years3 = 2014–2015 |caps3 = 31 |goals3 = 3 | clubs3 = →{{Fb team Elche}} | years4 = 2015–2016 |caps4 = 16 |goals4 = 3 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2016–2017 |caps5 = 24 |goals5 = 5 | clubs5 = →{{Fb team Milan}} | years6 = 2017–2018 |caps6 = 21 |goals6 = 4 | clubs6 = →{{Fb team Spartak Moscow}} | years7 = 2018– |caps7 = 113 |goals7 = 28 | clubs7 = {{Fb team Atalanta}} | nationalyears1 = 2011 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{знамеикона|Хрватска}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 година|Хрватска 17]] | nationalyears2 = 2013 | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{знамеикона|Хрватска}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears3 = 2014-2016 | nationalcaps3 = 12 | nationalgoals3 = 7 | nationalteam3 = {{знамеикона|Хрватска}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears4 = 2014- | nationalcaps4 = 6 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{знамеикона|Хрватска}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] | pcupdate = 13 May 2017 | ntupdate = 15:39, 21 November 2015 }} '''Марио Пашалиќ''' (роден на 9 февруари 1995 година во [[Мајнц]]) е [[Хрвати|хрватски]] фудбалер, играч од средниот ред на {{Fb team (N) Atalanta}} и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. == Клупска кариера == Пашалиќ ја започнал својата кариера преку играње во младинската школа на [[:hr:NK GOŠK Kaštel Gomilica|ГОШК Каштел Гомилица]], пред влезот во младинската школа [[ФК Хајдук Сплит|Хајдук Сплит]] во почетокот на 2006 година. А младите меѓународни, тој за првпат доби пошироко признавање во 2011-2012 сезона, постигнувајќи 17 гола за У-17 тим, и покрај тоа што играч од средниот ред, а во последниот натпревар од сезоната, постигнувајќи победоносниот гол за У-19 тим во еден натпревар со 3:2 против [[ФК Хрватски Драговољац|Хрватски Драговољац]], во 90. минута, што обезбедија првенството трофеј. За време на пред-сезона ,сепак, тој беше дијагностициран со стафилококи инфекција, поради што тој бил принуден да го пропушти првата половина на 2012-2013 сезона. Тој опорављен, сепак, и го направи својот прв тим лигашкиот деби на 13 април 2013 година во еден натпревар против [[ХНК Цибалиа]], кога тој влезе за [[Иван Вуковиќ]] во 90. минута. Во септември 2013 година, Пашалиќ го постигна два гола во дерби против [[ФК Динамо Загреб|Динамо Загреб]] (двапати од корнер испратени од [[Харис Буква]]). == Надворешни врски == *[http://www.hnl-statistika.com/p1.asp?ID=3981 Марио Пашалиќ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140714163409/http://www.hnl-statistika.com/p1.asp?ID=3981 |date=2014-07-14 }} на [[Nogometni-magazin.com|Ногометни магазин]] {{hr}} *[http://hajduk.hr/prva-momcad/mario-pasalic/8 Марио Пашалиќ] на hajduk.hr {{hr}} *[http://www.transfermarkt.com/en/mario-pasalic/leistungsdaten/spieler_205938.html Марио Пашалиќ] на Трансфермаркт {{en}} {{Состав на Хрватска на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пашалиќ, Марио}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хајдук Сплит]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Челзи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аталанта]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1995 година]] jvtno0x7lyi6amaxcg1yn1yzgrm3siu 5575101 5575100 2026-06-10T20:52:42Z Carshalton 30527 5575101 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Марио Пашалиќ | image = [[Податотека:Mario Pašalić 2017.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.86}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1995|2|9}} | birth_place = {{роден во|Мајнц|}} | countryofbirth = [[Германија]] | nationality = {{знамеикона|Хрватска}} [[Хрватска]] | position = среден ред | currentclub = {{Fb team Atalanta}} | clubnumber = 88 | youthyears1 = 2003–2005 | youthclubs1 = [[:hr:NK GOŠK Kaštel Gomilica|ГОШК (КГ)]] | youthyears2 = 2006–2013 |youthclubs2 = {{Fb team Hajduk Split}} | years1 = 2012–2014 |caps1 = 32 |goals1 = 11 | clubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years2 = 2014–2018 |caps2 = 0 |goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Chelsea}} | years3 = 2014–2015 |caps3 = 31 |goals3 = 3 | clubs3 = →{{Fb team Elche}} | years4 = 2015–2016 |caps4 = 16 |goals4 = 3 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2016–2017 |caps5 = 24 |goals5 = 5 | clubs5 = →{{Fb team Milan}} | years6 = 2017–2018 |caps6 = 21 |goals6 = 4 | clubs6 = →{{Fb team Spartak Moscow}} | years7 = 2018– |caps7 = 113 |goals7 = 28 | clubs7 = {{Fb team Atalanta}} | nationalyears1 = 2011 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 2 | nationalteam1 = {{знамеикона|Хрватска}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 година|Хрватска 17]] | nationalyears2 = 2013 | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{знамеикона|Хрватска}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears3 = 2014-2016 | nationalcaps3 = 12 | nationalgoals3 = 7 | nationalteam3 = {{знамеикона|Хрватска}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears4 = 2014- | nationalcaps4 = 6 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{знамеикона|Хрватска}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] | pcupdate = 13 May 2017 | ntupdate = 15:39, 21 November 2015 }} '''Марио Пашалиќ''' (роден на 9 февруари 1995 година во [[Мајнц]]) е [[Хрвати|хрватски]] фудбалер, играч од средниот ред на {{Fb team (N) Atalanta}} и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. == Клупска кариера == Пашалиќ ја започнал својата кариера преку играње во младинската школа на [[:hr:NK GOŠK Kaštel Gomilica|ГОШК Каштел Гомилица]], пред влезот во младинската школа [[ФК Хајдук Сплит|Хајдук Сплит]] во почетокот на 2006 година. А младите меѓународни, тој за првпат доби пошироко признавање во 2011-2012 сезона, постигнувајќи 17 гола за У-17 тим, и покрај тоа што играч од средниот ред, а во последниот натпревар од сезоната, постигнувајќи победоносниот гол за У-19 тим во еден натпревар со 3:2 против [[ФК Хрватски Драговољац|Хрватски Драговољац]], во 90. минута, што обезбедија првенството трофеј. За време на пред-сезона ,сепак, тој беше дијагностициран со стафилококи инфекција, поради што тој бил принуден да го пропушти првата половина на 2012-2013 сезона. Тој опорављен, сепак, и го направи својот прв тим лигашкиот деби на 13 април 2013 година во еден натпревар против [[ХНК Цибалиа]], кога тој влезе за [[Иван Вуковиќ]] во 90. минута. Во септември 2013 година, Пашалиќ го постигна два гола во дерби против [[ФК Динамо Загреб|Динамо Загреб]] (двапати од корнер испратени од [[Харис Буква]]). == Надворешни врски == *[http://www.hnl-statistika.com/p1.asp?ID=3981 Марио Пашалиќ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140714163409/http://www.hnl-statistika.com/p1.asp?ID=3981 |date=2014-07-14 }} на [[Nogometni-magazin.com|Ногометни магазин]] {{hr}} *[http://hajduk.hr/prva-momcad/mario-pasalic/8 Марио Пашалиќ] на hajduk.hr {{hr}} *[http://www.transfermarkt.com/en/mario-pasalic/leistungsdaten/spieler_205938.html Марио Пашалиќ] на Трансфермаркт {{en}} {{Состав на Хрватска на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пашалиќ, Марио}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хајдук Сплит]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Челзи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на Милан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спартак Москва]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аталанта]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1995 година]] nxsalojxt5cjzd1i9ja7jntjnun4dbn Орден „Свети Климент Охридски“ 0 1101268 5574973 5097210 2026-06-10T14:26:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574973 wikitext text/x-wiki '''Орден „Свети Климент Охридски“''' е високо црковно одличије на [[Македонска православна црква - Охридска архиепископија]] кое се додеува за заслуги во црквата. Првпат е доделен во [[2002]]. Се доделува како орден од Први,Втори и Трети степен. Орденот не треба да се меша со Државната Награда Свети Климент Охридски. {| class="wikitable" |- ! Име и Презиме ! Степен ! Година |- | [[Љупчо Георгиевски]] || Прв || 2002 |- | [[Крум Томовски]] || Втор|| 2002 |- | [[Паско Кузман]] || Трет|| 2002 |- | [[Ганка Самоиловска Цветанова]] || Втор|| 2002<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=940&stID=745&pR=2 |title=архивска копија |accessdate=2015-08-11 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305204320/http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=940&stID=745&pR=2 |url-status=dead }}</ref> |- | [[Ристо Гуштеров]] || Прв || 2003 |- | [[Кирил Полошко-кумановски]] || Прв || 2007 |- | Академик [[Цветан Грозданов]] || Прв || 2007 |- | Академик [[Петар Илиевски]] || Прв || 2007 |- | [[Глигорие Гоговски]] || Прв||2007 |- | [[Трифун Костовски]] || Прв || 2007 |- | [[Тимотеј Дебарско-кичевски]] || Втор|| 2007 |- | [[Ден Дончев]] || Трет|| 2007 |- | [[Благоја Дојчиновски]] || Трет|| 2007 |- | [[Базилика Свети Климентиј-Рим]] || Прв || 2008 |- | [[Лудвиг Пихлер]] || Втор || 2008 <ref>http://www.mpc.org.mk/vest.asp?id=3001</ref> |- | [[Тодор Паскали]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1241&stID=8046&pR=2 |title=архивска копија |accessdate=2014-11-22 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305114947/http://star.utrinski.com.mk/?pBroj=1241&stID=8046&pR=2 |url-status=dead }}</ref> || Прв|| ? |- | [[Танец (ансамбл)]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://vecer.mk/kultura/vo-makedonija-kje-bidesh-i-natpean-i-nadigran |title=архивски примерок |accessdate=2015-08-11 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012448/http://vecer.mk/kultura/vo-makedonija-kje-bidesh-i-natpean-i-nadigran |url-status=dead }}</ref> ||Прв||2013 |- | [[Прилепска пиварница]]<ref>http://netpress.com.mk/mpc-i-dodeli-orden-za-nesebichen-pridones-na-prilepska-pivara-na-90-to-rodenden/</ref> || Втор|| 2014 |- | [[Македонска радио-телевизија]]<ref>http://www.time.mk/c/6f1a951a91/foto-orden-sveti-kliment-ohridski-za-mrt-od-mpc.html</ref> || Прв|| 2014 |- | [[Ванчо Чифлиганец]]<ref>http://adora.com.mk/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8/%D1%81%D0%B2-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%B2-%D1%80%D0%B5%D0%B4-%D0%BC%D0%BF%D1%86-2014-%D0%B7%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE-2{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || Прв|| 2014 |- | [[Олег Николајевич Шчербак]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.spe.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=1067:-i-ii-&catid=36:novosti&Itemid=2 |title=архивски примерок |accessdate=2015-10-16 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143539/http://www.spe.org.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=1067:-i-ii-&catid=36:novosti&Itemid=2 |url-status=dead }}</ref> ||Прв||2015 |- |} [[Категорија:Ордени и одликувања]] ckjolyt75021ovxf323b624aqhooz0i Планетарна маглина 0 1114515 5575163 5566790 2026-06-11T01:54:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575163 wikitext text/x-wiki [[Податотека:NGC6543.jpg|thumb|Рендгенски/оптички спој на слики од [[Мачкино Око (маглина)|Мачкино Око]].]] [[Податотека:NGC 6326 by Hubble Space Telescope.jpg|thumb|[[NGC 6326]], планетарна маглина со вжарени прамени кои се осветлени од придружната <ref name="Miszalski2011">{{harvnb|Miszalski|Jones|Rodriguez-Gil|Boffin|2011}}</ref> средишна ѕвезда.]] '''Планетарна маглина''' — вид на [[оддавна маглина]] која се состои од сјајна обвивка од [[јонизација|јонизиран]] гас кој е исфрлен од [[црвен џин|црвениот џин]], последната развојна етапа на ѕвездите.<ref name="Frankowskietal2009">{{harvnb|Frankowski|Soker|2009|pp=654–8}}</ref> Зборот 'маглина' е со латинско потекло и означува магла или облак а ппоимот 'планетарна маглина' е кованица кој настанала во 1780-тите години кога [[Вилијам Хершел]] гледајќи низ својот телескоп , овие објекти му наликувале на кружните форми кои ги имале планетите. Името кое го дал Хершел останало и не е сменето до ден денес.<ref name="seds2013">{{harvnb|SEDS|2013}}</ref><ref name="hubbleSite1997">{{harvnb|Hubblesite.org|1997}}</ref> Маглините се релативно краткорочни појави, кој траат неколку десетина или пак илијадници години, во споредба со типичниот животен век на една ѕвезда кој може да изнесува и неколку милијарди години. Начинот на кој се создаваат планетарните маглини е опишан на следниот начин: при крајот на животот на ѕвездата за време на состојбата наречена црвен џин, надворешните слоеви на ѕвездата се исфрлени нанадвор под дејство на [[ѕвезден ветер|ѕвездениот ветер]]. На крајот кога поголемиот дел од атмосферата на црвениот џин е расеана, оголеното топло, и сјајно јадро оддава [[ултравиолетово]] [[зрачење]] и ги јонизира отфрлените обвивки на ѕвездата.<ref name="Frankowskietal2009" /> Впиената ултравиолетова светлина ги енергизира обвивките од маглиновиот гас околу средишната ѕвезда, и добива изглед на светло обоена планетарна маглина во неколку дискретни видливи бранови должини. Планетарните маглини играат важна улога во [[хемија|хемискиот]] [[создавање и развој на галаксии|развој на Млечниот Пат]], на начин што повторно се враќа материјалот во [[меѓуѕвездена средина|меѓуѕвездената средина]] од ѕвездите каде [[металичност|елементите]], се добиени преку [[спојувањето на јадра]]та (како на пример [[јаглерод]], [[азот]], [[кислород]] и [[неон]]). Планетарните маглини се исто така набљудувани и во многу од далечните [[галаксија|галаксии]], при што се добиваат корисни податоци за хемиското присуство на елементите во овие гасови. Денес, сликите од [[Хабл (вселенски телескоп)|Хабл]] покажуваат дека планетарните маглини имаат мошне сложена и променлива морфологија. Околу една петтина од нив се сферични, но повеќето се сферно симетрични. Механизмите кои ги создаваат овие променливи облици не се доволно јасни, но [[двојна ѕвезда|средишните двојни ѕвезди]], ѕвездените ветришта и [[магнетно поле|магнетните полиња]] се од некоја важност. == Набљудувања == [[Податотека:NGC7293 (2004).jpg|thumb|<center>NGC 7293, [[Завојница (маглина)|Завојница]].<br />''Заслуга:НАСА, ЕВА, и К.Р. О'дел''</center>]] [[Податотека:Ngc2392.jpg|thumb|<center>NGC 2392,[[Еским (маглина)|Еским]]<br />''Заслуга: НАСА, ЕВА, Ендру Фрухтер''</center>]] Планетарните маглини општо гледано се слабо видливи објекти, не можат да бидат видени со голо око. Првата планетарна маглина која била откриена е [[Тег (маглина)|Тег]] во соѕвездието [[Лисица (соѕвездие)|Лисица]]. Била набљудувана од [[Шарл Месје]] во 1764 г. и означена како M27 во неговиот [[Месјеов каталог|каталог]] на небесни објекти.<ref name=Kwok1>{{harvnb|Kwok|2000|pp=1–7}}</ref> За првите набљудувачи со слаби раздвојни телескопи, M27 и подоцнежно откриените планетарни маглини на некој начин им наликувале на џиновските планети како на пример [[Уран]]. [[Вилијам Хершел]], откривачот на Уран ја создал кованицата 'планетарна маглина' за овие ојекти.<ref name=Kwok1/><ref name=Moore2007>{{harvnb|Moore|2007|pp=279–80}}</ref> На почетокот Хершел мислел дека овие објекти биле ѕвезди опколени со материјал кој создавал планети, но денес се знае дека станува збор за остатоци од згаснатите ѕвезди кои ги изгореле најблиските планети.<ref>{{Citation|last=Malin|first=David|title=A View of the Universe|year=1993|publisher=Sky Publishing Corporation|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=0876541015|page=168}}</ref> Природата на планетарните маглини била непозната сè до првите [[астрономска спектроскопија|спектроскопски]] набљудувања во средината на {{римски|19}} век. Користејќи [[призма (оптика)|призма]] за да се расее светлината, [[Вилијам Хагинс]] биле еден од првите астрономи кој го проучувал [[оптички спектар|оптичкиот спектар]] на астрономските објекти.<ref name=Moore2007/> На 29 август 1864 г., Хагинс бил првиот кој го разгледувал спектарот на планетарната маглина [[NGC 6543]] којашто и истовремено ја набљудувал.<ref name=Kwok1/> Неговите набљудувања покажале дека спектарот се состои од [[континуум (теорија)|континуум]] на зрачење со многу [[впивачка линија|темни линии]] кои се препокриваат. Подоцна тој отктива дека многу од маглинестите објекти како што била [[Андромеда (галаксија)|маглината Андромеда]] (која била тогаш позната под тоа име) имала спектар кој бил многу сличен. Овие маглини подоцна се покажало дека се [[галаксија|галаксии]]. Сепак, кога Хагинс погледнал кон [[Мачкино Око (маглина)|Мачкино Око]], топј добил многу поразличен спектар. Наместо да добир силен континуум со впивачки линии кои се препокриваат, маглината Мачкино Око и сличните на неа објекти имале амао мал број на [[оддавен спектар|оддавни линии]].<ref name=Moore2007/> Најсветлите од овие биле со бранови должини од 500,7&nbsp;[[нанометар|нанометри]], која не е линија за некој познат елемент.<ref name=Huggins1864>{{harvnb|Huggins|Miller|1864|pp=437–44}}</ref> На почетокот се претпоставувало дека линијата се должи на посотењето на некој непознат елемент, кој бил наречен ''небулиум''. Слична идеја довела до откривањето на [[хелиум]]от преку анализата на сончевиот спектар во 1868 година.<ref name=Kwok1/> Додека хелиумот бил откриен на Земјата по неговото откривање на Сонцето,небулиумот не бил најден. Во почетокот на {{римски|20}} век [[Хенри Норис Расел]] предложил дека не се работи за нов елемент, туку линијата 500,7&nbsp;нм е линја на познат елемент во напознати услови.<ref name=Kwok1/> Физичарите покажале во 1920-тите дека гасот има крајно мали густини, [[електрон]]ите можат да ги населат [[возбудена состојба|возбудените]] [[метастабилност|матастабилни]] [[енергетско ниво|енергетски нивоа]] во атомите и јоните кои при поголеми густини набрзина се одвозбудуваат.<ref name=Bowen1927>{{harvnb|Bowen|1927|pp=295–7}}</ref> Премините на електроните од овие нивоа во [[азот]]ните и [[кислород]]ните јони ({{nowrap|O<sup>+</sup>}}, {{nowrap|O<sup>2+</sup>}} на OIII, и {{nowrap|N<sup>+</sup>}}) ја оддават 500,7&nbsp;нм линија.<ref name=Kwok1/> Овие спектрални линии, кои можат да се видат само во многу ретки средини се наречени ''[[забранета линија|забранети линии]]''. Спектроскопските набљудувања покажале дека маглините се сотавени од крајно разедени гасови.<ref name=Gurzadyan>{{harvnb|Gurzadyan|1997}}</ref> Средишните ѕвезди во планетарните маглини се могу топли.<ref name="Frankowskietal2009" /> Само кога ѕвездата ќе го истроши своето јадрено гориво може да се собере до таа големина. Планетарната маглина е всушност последниот чекор од развојот на [[ѕвезда]]та. Спектроскопските набљудувања дека сите планетарни маглини се шират. Ова довело до идејата дека планетарните маглини се создадени кога надворешните слоеви на атмосферата на ѕвездата се исфрлени во околниот простор при крајот на животот на ѕвездата.<ref name=Kwok1/> Кон крајот на {{римски|20}} век, развојот на технологијата помогнал за подетално да се разгледаат и проучат планетарните маглини.<ref name=KwokJun2005>{{harvnb|Kwok|2005|pp=271–8}}</ref> [[вселенски телескоп|вселенските телескопи]] им овозможиле на астрономите да ги проучуваат светлинските бранови должини надвор од Земјината атмосфера. [[Инфрацрвено]]то и ултравиолетовото проучување на планетарните маглини овозможиле уште попрецизни определувања на [[температура|температурите]], [[густина|гутините]] и присуството на другите елементи во маглините.<ref name=Hora2004>{{harvnb|Hora|Latter|Allen|Marengo|2004|pp=296–301}}</ref><ref name=Kwoketal2006>{{harvnb|Kwok|Koning|Huang|Churchwell|2006|pp=445–6}}</ref> [[ССD]] технологијата овозможила да се измерат и помалку светлите спектрални линии. Вселенскиот телескоп Хабл исто така покажал дека голем број од маглините имаат едноставни и обични состави кога се набљудувани од површината, високата разделна моќ на телескопите кои се поставени во [[Земјина орбита]] покажале дека маглините имаат неопбични и сложени состави.<ref name=Reed1999>{{harvnb|Reed|Balick|Hajian|Klayton|1999|pp=2430–41}}</ref><ref name=Alleretal2003>{{harvnb|Aller|Hyung|2003|p=15}}</ref> Според [[Морган-Кинанова спектрална класификација|Морган-Кинановата спектрална класификациона]] шема, планетарните маглини се класифицирани како ''Вид-'''P''''', иако овој запис ретко се користи во практиката.<ref name=Krause>{{harvnb|Krause|1961|p=187}}</ref> == Потекло == [[Податотека:Stellar nebula simulation.jpg|thumb|Сметачка симулација за создавањето на планетарна маглина од ѕвезда со вртложен диск, при што може да се забележи сложеноста која е резултат на малата почетна асиметрија.<br /><center>''Заслуга: Винсент Ике''</center>]] Ѕвездите со маси поголеми од 8&nbsp;[[сончева маса|сончеви маси]] (M<sub>⊙</sub>) најверојатно својот живот ќе го завршат како експлозии на [[супернова|супернови]], додека пак планетарните маглини се случуваат само при крајот на животот на ѕвездите чии маси се движат меѓу 0.8&nbsp;M<sub>⊙</sub> и 8.0&nbsp;M<sub>⊙</sub>.<ref name="Macieletal2009">{{harvnb|Maciel|Costa|Idiart|2009|pp=127–37}}</ref> Ѕвездите кои создаваат планетарни маглини, ќе го потрошат поголемиот дел од своите животи претворајќи го [[водород]]от во [[хелиум]] во јадрото на ѕвездата преку процесот на [[јадрено спојување]] на температура од 15&nbsp;милиони [[келвин|К]]. Оваа енергија создава притисок кон надворешноста на ѕвездата, и оваа сила е урамнотежена од силата на гравитацијата на самата ѕвезда.<ref name=Harpaz4>{{harvnb|Harpaz|1994|pp=55–80}}</ref> Поради ова, сите единечни средни и мали ѕвезди на [[главна низа|главната низа]] имаат животни периоди од десетина милиони до неколку милијарди години. Кога изворот на водород во јадрото на ѕвездата е истрошено, гравитацијата почнува да го собира јадрото, предизвикувајќи пораст на температурата од околу 100 милиони К.<ref name=Harpaz6>{{harvnb|Harpaz|1994|pp=99–112}}</ref> Ваквите високи температури во јадрото предизвикуваат поладните надворешни обвивки да се рашират и да создадат многу поголем црвен џин. Овој последен чекор во животот на ѕвездата предизвикува драматичен раст во сјајноста на ѕвездата, при што ослободената енергија е распределена на многу поголема површина, иако просечната површинска температура е многу помала. Гледанo преку помите за [[ѕвезден развој|ѕвездениот развој]], ѕвездите кои имаат вакви зголемувања во сјајноста се познати како [[асимптотска гранка на џинови|асимптотска гранка на ѕвезди џинови]].<ref name=Harpaz6/> За помасивните асимптотски ѕвезди кои создаваат планетарни маглини, чии ѕвезди надминуваат 3M<sub>⊙</sub>, нивните јадра ќе продолжат да се собираат. Кога температурите ќе стигнат до 100&nbsp;милиони К, достапните [[хелиум]]ови јадра се спојуваат и создаваат [[јаглерод]] и [[кислород]], со што ѕвездата и понатаму продолжува да оддава енергија и привремено го запира собирањето на јадрото. Ова согорување на хелиумот создава јадро од инертни јаглеродни и кислородни атоми. Над ова, постои тенка хелумоба обвивка која служи како гориво, па над неа, водородната обвивка во која се одвиваат јадрени реакции. Овој, период од ѕвездениот развој, е краткорочен отприлика трае околу 20.000, во споредба со целиот животен век на ѕвездата. Во целото ова сценарио, испуштањето на атмосферата продолжува непречено во меѓуѕвездениот простор, но во моментот кога надворешната обвивка на изложеното јадро ќе постигне темепература од 30.000&nbsp;К, се оддават доволно моќни ултравиолетови [[фотон]]и, кои ја [[јонизација|јонизираат]] исфрлената атмосфера, со што предизвикуваат гасот да засвети како планетарна маглина.<ref name=Harpaz6/> == Животен век == [[Податотека:A Cosmic Necklace Larger than a Solar System (2011-24-2888).jpg|thumb|[[Ѓердан (маглина)|Ѓердан]] се состои од светол прстен кој се протега на две светлосни години, исполнет со густи, светли јазли на гас кои наликуваат на подредени дијаманти во ѓердан. Јазлите имаат силен сјај поради впивањето на ултравиолетовата светлина од средишната ѕвезда.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Hubble Offers a Dazzling Necklace|url=http://www.spacetelescope.org/images/potw1133a/|work=Picture of the Week|publisher=ESA/Hubble|accessdate=18 August 2011}}</ref>]] Откако ѕвездата ќе помине низ [[асимптотска гранка на џинови|асимптотската гранка на џинови]], започнува кусиот период на постоењето како планетарна маглина,<ref name=KwokJun2005 /> како што гасовите се одувуваат од средишната ѕвезда со брзини од неколку километри во секунда. Средишната ѕвезда е остатокот од џинот, т.е. електронски изродено јаглеродно-кислолородно јадро, кое останало без својата обвивка од водород поради загубата на маса.<ref name=KwokJun2005 /> Како што гасот се шири, средишната ѕвезда поминува низ двостепен развој, прво станува потопла како што продолжува да се собира и јадрените реакции продолжуваат во обвивките околу јадрото за подоцна да почне да се лади како што е истрошено водородното гориво.<ref name=KwokJun2005 /> При втората фаза, ѕвездата ја оддава својата енергија и јадрените реакции запираат, бидејќи ѕвездата нема доволна маса, а со тоа и температура за да започне процесот на спојување на кислородот и јаглеродот во јадрото.<ref name=Kwok1/><ref name=KwokJun2005 /> За време на првата фаза, средишната ѕвезда ја одржува постојаната сјајност,<ref name=KwokJun2005 /> додека истовремено станува се потопла и потопла, за на крај да постигне и температури од околу 100,000&nbsp;К. Во втората фаза, толку многу се изладува што се оневозможува јонизацијата на околниот гас поради непостоењето на ултравиолетовото зрачење. Со тоа ѕвездата станува [[бело џуџе]], и гасот кој се шири во непосредна близина станува невидлив за нас, со што завршува делот од развојот на ѕвездата познат како планетарна маглина.<ref name=KwokJun2005 /> За вообичаена планетарна маглина, периодот на постоење изнесува, околу 10,000&nbsp;години<ref name=KwokJun2005 /> т.е станува збор за фазата по создавањто на ѕвездата и пред преструктурирањето на истата.<ref name=Kwok1/> == Галактички рециклатори == Планетарните маглини имаат важна улога во галактичкиот развој. Првичниот [[универзум]] се состоел само од водород и хелиум, но ѕвездите ги создаваат потешките елементи по пат на јадрено. Гасовите во планетарната маглина содржат голем дел од елементите како што се [[јаглерод]], азот и кислород, и како што истите се шират и спојуваат во меѓуѕвездената средина, ја збогатуваат со потешки елементи, збирно наречени ''метали'' од страна на астрономите.<ref name=Kwok19>{{harvnb|Kwok|2000|pp=199–207}}</ref> Подоцнежните генерации на ѕвезди се создаваат од овие јадрени остатоци и притоа истите во својот хемиски состав ќе имаат поголемо присуство на тешки елементи. Иако тешките елементи сè уште се само мал дел од целокупната маса на ѕвездата, тие имаат означувачки ефект во развојот на ѕвездата. Ѕвездите кои се создале мошне рано во универзумот и содржат мали количества на тешки елементи се познати како [[ѕвезди од I генерација]] (Погледајте [[ѕвездени генерации]]).<ref name=Marochnik>{{harvnb|Marochnik|Shukurov|Yastrzhembsky|1996|pp=6–10}}</ref> == Особености == === Физички особености === [[Податотека:M57 The Ring Nebula.JPG|thumb|<center>[[NGC 6720]], [[Прстен (маглина)|Прстен]]<br />''Заслуга: STScI/AURA''</center>]] [[Податотека:IC3568.jpg|thumb|[[Лимонова Кришка (маглина)|Лимонова Кришка]] (IC 3568).]] Вообичаената планетарна маглина има пречник од околу една светлосна година, и се состои од крајно раззреден гас, со густина која се движи од 100 до 10.000 честички {{nowrap|на cm<sup>3</sup>}}.<ref name=Osterbrock1>{{harvnb|Osterbrock|Ferland|2005|p=10}}</ref> (Земјината атмосфера пак содржи, 2,5{{e|19}} честички {{nowrap|per cm<sup>3</sup>}}.) Младите планетарни маглини ги имаат најголемите густини, понекогаш и над 10<sup>6</sup> честички {{nowrap|на cm<sup>3</sup>}}. Како што маглините стареат,нивното ширење предизвикува густината да се намалува. Масите на планетарните маглини се движат од 0,1 до 1&nbsp;[[сончева маса]].<ref name=Osterbrock1/> Зрачењето од средишната ѕвезда ги загрева гасовите до температури од околу 10.000&nbsp;[[Келвин|К]].<ref name=Gurzadyan2>{{harvnb|Gurzadyan|1997|p=238}}</ref> Температурата на гасот во средишните области е најчесто многу повисока отколку на надворешноста 16.000–25.000&nbsp;К.<ref name=Gurzadyan3>{{harvnb|Gurzadyan|1997|pp=130–7}}</ref> Зафатнината во близината на средишната ѕвезда е често исполнет со многу топол коронален гас со температура од 1.000.000&nbsp;К. Овој гас потекнува од површината на средишната ѕвезда во облик на ѕвезден ветер.<ref name=Osterbrock>{{harvnb|Osterbrock|Ferland|2005|pp=261–2}}</ref> Маглините можат да се опишат како ''материски ограничени'' или ''Зрачно ограничени''. Во првиот случај, нема доволно материја во маглината која би го впила ултравиолетовото зрачење од ѕвездата, за маглината да биде целосно јонизирана. Во вториот случај, не постојат ултравиолетови фотони кои се оддадени од ѕвездата за да го јонизираат гасот, и јонизирачкиот фронт се движи нанадвор во непосредната обвивка на неутралните атоми.<ref name=Osterbrock2>{{harvnb|Osterbrock|Ferland|2005|p=207}}</ref> === Бројност и распределба === Познати се околу 3000 планетарни маглини во нашата галаксија,<ref name="Parkeretal2006">{{harvnb|Parker|Acker|Frew|Hartley|2006|pp=79–94}}</ref> која има околу 200 милијарди. Нивните куси животи споредени целиот животен век на ѕвездите е причината за нивната реткост. Најмногу ги има во близина на рамнината на Млечниот Пат, со најголема честота во близина на [[Галактичко Средиште|Галактичкото Средиште]].<ref name=majaess2007>{{harvnb|Majaess|Turner|Lane|2007|pp=1349–60}}</ref> === Морфологија === [[Податотека:Artist’s view of how a planetary nebula’s wobbling jets are sculpted.ogv|thumb|300px|Оваа анимација покажува како двете ѕвезди во срцето на планетарната маглина [[Флеминг 1]] ги контролираат создавањто на неверојатни млазови на материјал кој е исфрлен од телото.]] Само околу 20% од планетарните маглини се сферично симетрични (на пример, [[Ејбел 39]]).<ref name=Jacoby2001>{{harvnb|Jacoby|Ferland|Korista|2001|pp=272–86}}</ref> Планетарните маглини имаат најразлични облици а се забележани и многу сложени облици на маглини. Планетарните маглини се класифицирани различно од различни автори и тоа како: ѕвездени, дисковити, прстенести, неправилни, хеликоидни, [[биполарна маглина|биполарни]], квадриполарни,<ref name=KwoketalDec2005>{{harvnb|Kwok|Su|2005|pp=L49–52}}</ref> и други видови,<ref name=Kwok8>{{harvnb|Kwok|2000|pp=89–96}}</ref> иако повеќето од нив припаѓаат на само три видови: сферични, елиптични и биполарни. Би поларните маглини се сосредоточени во [[галактичка рамнина|галактичката рамнина]], често произведени од млади масивни ѕвезди, додека биполарните се сместени во [[галактичка испакнатост|галактичката испакнатост]] и оските имсе напоредни со галактичката рамнина.<ref>{{harvnb|Rees|Zijlstra|2013}}</ref> Од друга сстрана, сферичните маглини се добиени од стари ѕвезди како што е Сонцето.<ref name=Osterbrock/> Големата разноликост на облици делумно се должи на пресликувачкиот ефект кога истатата маглина се гледа под различни агли истата би изгледала различно. Сепак, причината за големата разниколикост на физичките облици не е целосно разбрана.<ref name=Kwok8/> Гравитациските заемодејства со придружните ѕвезди, доколку станува збор за [[двојна ѕвезда]] се една од причините. Друга можност е дека планетите го нарушуваат токот на материјалот подалеку од ѕвездата како што маглината се шири. Одредено е дека колку што е помасивна ѕвездата толку е понеправилен обликот на маглината.<ref name=Morris>{{harvnb|Morris|1990|pp=526–30}}</ref> Во јануари 2005 година,астрономите објавија дека ги забележале магнетните полиња околу средишните ѕвезди на две планетарни маглини, и претпоставиле дека и магнетните полиња можно е да се делумно или пак целосно одговорни за интересните облици на маглините.<ref>{{harvnb|SpaceDaily Express|2005}}</ref><ref name="Jordanetal2005" /> == Присуство во ѕвездени јата == [[Податотека:Abell 78.jpg|thumb|Ејбел 78, снимена со 61 сантиматарскиот телескоп на планината Лемон во [[Аризона]]. Заслуга на Џозеф Д. Шулман.]] Планетарните маглини се забележани и како членови на четири [[збиено ѕвездено јато|збиени јата]]: [[NGC 7078]], [[NGC 6656]], [[NGC 6441]] и [[Паломар 6]]. Но, досега постои само еден потврден случај на планетарна маглина откриена во [[расеано јато|расеаните јата]].<ref name=parker2011>{{harvnb|Parker|2011|pp=1835–1844}}</ref> Случаите на [[NGC 2348]] и [[NGC 2818]], најчесто се наведени како ''вистинити'' случаи, но, тие се случајни маглини во полето на гледањето.<ref name=majaess2007/><ref name=kiss2008>{{harvnb|Kiss|Szabó|Balog|Parker|2008|pp=399–404}}</ref><ref name=mermilliod2001>{{harvnb|Mermilliod|Clariá|Andersen|Piatti|2001|pp=30–9}}</ref> Поради малата вкупна маса, расеаните јата имаат мала гравитациска поврзаност. Последователно, расеаните јата се расејуваат во релативно куси временски периоди, од прилика од 100 до 600 милиони години.<ref name=Allison>{{harvnb|Allison|2006|pp=56–8}}</ref> Теориските модели предвидуваат дека планетарните маглини можат да се создадат од ѕвездите во [[главна низа|главната низа]] со маса која изнесува меѓу една и осум сончеви маси, со што ѕвездите кои ги создаваат се постари од 40 милиони години. Иако се познати неколку стотина расеани јата со оваа старост, бројни причини ги ограничуваат шансите за пронаоѓање на планетарни маглини. Една од причините е поради фазата на планетарна маглина кај помасивните ѕвезди е од редот на неколку илијадници години - трепет во периодноста на космичките поимања.<ref name=majaess2007/> == Моментални проблеми во проучувањето на планетарните маглини == [[Податотека:The planetary nebula Fleming 1 seen with ESO’s Very Large Telescope.tiff|thumb|Чуден пар од остарени ѕвезди кои извајуваат неверојатен облик на планетарна маглина.<ref>{{наведени вести|title=Cosmic Sprinklers Explained|url=http://www.eso.org/public/news/eso1244/|accessdate=13 February 2013|newspaper=ESO Press Release}}</ref>]] [[Податотека:NGC 6886.jpg|thumb|Мала планетарна маглина [[NGC 6886]].]] Растојанијата до планетарните маглини се непрецизно или неточно определени.<ref>{{наведени вести|title=Distances to Planetary Nebulae|author=R. Gathier|url= https://www.eso.org/sci/publications/messenger/archive/no.32-jun83/messenger-no32-20-22.pdf |accessdate=31 May 2014|newspaper=ESO Messanger}}</ref> Можно е да се одредат растојанијата до поблиските планетарни маглини со мерење на нивните стапки на ширење. Набљудувањата со висока разделна моќ направени во периоди разделени на неколку години ќе го покажат ширењето нормално на линијата на набљудувањето, додека пак спектроскопските набљудувања на [[Доплерово поместување|Доплеровото поместување]] ќе ја покаже брзината на ширење во линијата на погледот. Споредувањето на аголното ширење со добиената брзина од ширењето ќе го покаже растојанието на маглината.<ref name=Reed1999/> Проблемот пак со толку големата различност на облиците на планетарните маглини е доста дебатирана тема. Се претпоставува дека заемодејствата меѓу различните брзини дава раст на повеќето набљудувани облици.<ref name=Kwok8/> Но, неки од астрономите претпоставуваат дека блиските двојни ѕвезди се оние кои се одговорни за посложените облици на планетарните маглини.<ref name="Soker2002">{{harvnb|Soker|2002|pp=481–6}}</ref> Некои од нив се покажало дека поседуваат силни магнетни полиња,<ref name=Gurzadyan4>{{harvnb|Gurzadyan|1997|p=424}}</ref> и нивните заемодејства со јонизираниот гас можат да ги објаснат некои од облиците на планетарните маглини.<ref name="Jordanetal2005">{{harvnb|Jordan|Werner|O'Toole|2005|pp=273–9}}</ref> Постојат два главни методи за одредување на присуството на метали во маглините. Ова се должи на преспојувањето на линиите и судирните возбудени линии. Големите разлики понекогаш можат да се видат со употреба на еден од споменатите методи. Ова може да се објасни со присуството на малите температурни промени во планетарните маглини. Разликите можат да бидат толку големи за да бидат предизвикани од температурата, и некои претпоставуваат дека постојат јазли на студенило каде присуството на водород е минимално со што можат да се објаснат набљудуваните резултати. Но, ваквите јазли треба допрва да се набљудуваат за да се потврдат овие предвидувања.<ref name="Liuetal2000">{{harvnb|Liu|Storey|Barlow|Danziger|2000|pp=585–587}}</ref> == Поврзано == * [[Список на планетарни маглини]] * [[Асимптотска гранка на џинови]] * [[Протопланетарна маглина]] * [[Остаток од нова]] * [[Остаток од супернова]] == Наводи == {{наводи|2}} ==Наведени извори== {{Refbegin|2}} * {{citation | bibcode = 2003IAUS..209...15A | last1 = Aller | first1 = Lawrence H. | last2 = Hyung | first2 = Siek | date = 2003 | title = Planetary Nebulae: Their Evolution and Role in the Universe, Proceedings of the 209th Symposium of the International Astronomical Union, 19–23 November 2001 | journal = Planetary Nebulae: Their Evolution and Role in the Universe | series = International Astronomical Union Symposium | publication-place = Canberra, Australia | editor1-last = Kwok | editor1-first = Sun | editor2-last = Dopita | editor2-first = Michael | editor3-last = Sutherland | editor3-first = Ralph | publisher = Astronomical Society of the Pacific | volume = 209 | page = 15 }} * {{citation | last = Allison | first = Mark | title = Star clusters and how to observe them | isbn = 978-1-84628-190-7 | pages = 56–8 | date = 2006 | publisher = Birkhäuser }} * {{citation | last1 = Bowen | first1 = I. S. | date = October 1927 | title = The Origin of the Chief Nebular Lines | journal = Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 39 | pages = 295–7 | bibcode = 1927PASP...39..295B | doi = 10.1086/123745 }} * {{citation | bibcode = 2009NewA...14..654F | title = Very late thermal pulses influenced by accretion in planetary nebulae | date = November 2009 | last1 = Frankowski | first1 = Adam | last2 = Soker | first2 = Noam | journal = New Astronomy | volume = 14 | issue = 8 | pages = 654–8 | quote = A planetary nebula (PN) is an expanding ionized circumstellar cloud that was ejected during the asymptotic giant branch (AGB) phase of the stellar progenitor. | doi = 10.1016/j.newast.2009.03.006 | arxiv = 0903.3364 }} * {{citation | bibcode = 2010PASA...27..129F | title = Planetary Nebulae: Observational Properties, Mimics and Diagnostics | date = May 2010 | last1 = Frew | first1 = David J. | last2 = Parker | first2 = Quentin A. | journal = Publications of the Astronomical Society of Australia | volume = 27 | issue = 2 | pages = 129–148 | doi = 10.1071/AS09040 | arxiv = 1002.1525 }} * {{citation | last1 = Gurzadyan | first1 = Grigor A. | date = 1997 | title = The Physics and dynamics of planetary nebulae | publisher = Springer | isbn = 978-3-540-60965-0 | page = | url = https://books.google.com/?id=xxVkZBVIZeAC }} * {{citation | last1 = Harpaz | first1 = Amos | title = Stellar Evolution | date = 1994 | isbn = 978-1-56881-012-6 | url = https://books.google.com/?id=kd4VEZv8oo0C&dq | publisher = A K Peters, Ltd. }} * {{citation | last1 = Hora | first1 = Joseph L. | last2 = Latter | first2 = William B. | last3 = Allen | first3 = Lori E. | last4 = Marengo | first4 = Massimo | last5 = Deutsch | first5 = Lynne K. | last6 = Pipher | first6 = Judith L. | title = Infrared Array Camera (IRAC) Observations of Planetary Nebulae | journal = Astrophysical Journal Supplement Series | date = September 2004 | volume = 154 | issue = 1 | pages = 296–301 | bibcode = 2004ApJS..154..296H | doi = 10.1086/422820 }} * {{citation | url = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1997/38/background/ | title = Hubble Witnesses the Final Blaze of Glory of Sun-Like Stars | publisher = Hubblesite.org | date = December 17, 1997 | accessdate = 2008-08-09 | ref = CITEREFHubblesite.org1997 | archive-date = 2010-04-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100401191630/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1997/38/background/ | url-status = dead }} * {{citation | last1 = Huggins | first1 = W. | last2 = Miller | first2 = W. A. | date = 1864 | title = On the Spectra of some of the Nebulae | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume = 154 | pages = 437–44 | bibcode = 1864RSPT..154..437H | doi=10.1098/rstl.1864.0013 }} * {{citation | last1 = Jacoby | first1 = George. H. | last2 = Ferland | first2 = Gary. J. | last3 = Korista | first3 = Kirk T. | journal = The Astrophysical Journal | volume = 560 | issue = 1 | pages = 272–86 | title = The Planetary Nebula A39: An Observational Benchmark for Numerical Modeling of Photoionized Plasmas | date = 2001 | doi = 10.1086/322489 | bibcode = 2001ApJ...560..272J }} * {{citation | date = March 2005 | bibcode = 2005A&A...432..273J | last1 = Jordan | last2 = Werner | first2 = K. | last3 = O'Toole | first3 = S. J. | title = Discovery of magnetic fields in central stars of planetary nebulae | journal = Astronomy & Astrophysics | volume = 432 | issue = 1 | pages = 273–9 | doi = 10.1051/0004-6361:20041993 | first1 = S. |arxiv = astro-ph/0501040 }} * {{citation | date = November 2008 | bibcode = 2008MNRAS.391..399K | last1 = Kiss | first1 = L. L. | last2 = Szabó | first2 = Gy. M. | last3 = Balog | first3 = Z. | last4 = Parker | first4 = Q. A. | last5 = Frew | first5 = D. J. | title =AAOmega radial velocities rule out current membership of the planetary nebula NGC 2438 in the open cluster M46 | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 391 | issue = 1 | pages = 399–404 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13899.x |arxiv = 0809.0327 }} * {{citation | url = https://books.google.com/?id=gDSsAAAAIAAJ | title = Astronomy | last1 = Krause | first1 = Arthur | date = 1961 | publisher = Oliver and Boyd | page = 187 }} * {{citation | last = Kwok | first = Sun | title = The origin and evolution of planetary nebulae | date = 2000 | publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-62313-8 | url = https://books.google.com/?id=7NfqpZxO_o0C }} (Chapter 1 can be downloaded [https://web.archive.org/web/20040708190848/http://www.iras.ucalgary.ca/~kwok/chap1.pdf here].) * {{citation | doi = 10.5303/JKAS.2005.38.2.271 | bibcode = 2005JKAS...38..271K | title = Planetary Nebulae: New Challenges in the 21st Century | last1 = Kwok | first1 = Sun | date = June 2005 | journal = Journal of the Korean Astronomical Society | volume = 38 | issue = 2 | pages = 271–8 }} * {{citation | bibcode = 2005ApJ...635L..49K | last1 = Kwok | first1 = Sun | last2 = Su | first2 = Kate Y. L. | date = December 2005 | title = Discovery of Multiple Coaxial Rings in the Quadrupolar Planetary Nebula NGC 6881 | journal = The Astrophysical Journal | volume = 635 | issue = 1 | pages = L49–52 | doi = 10.1086/499332 | quote = We report the discovery of multiple two-dimensional rings in the quadrupolar planetary nebula NGC 6881. As many as four pairs of rings are seen in the bipolar lobes, and three rings are seen in the central torus. While the rings in the lobes have the same axis as one pair of the bipolar lobes, the inner rings are aligned with the other pair. The two pairs of bipolar lobes are likely to be carved out by two separate high-velocity outflows from the circumstellar material left over from the asymptotic giant branch (AGB) wind. The two-dimensional rings could be the results of dynamical instabilities or the consequence of a fast outflow interacting with remnants of discrete AGB circumstellar shells. }} * {{citation | bibcode = 2006IAUS..234..445K | title = Planetary nebulae in the GLIMPSE survey | last1 = Kwok | first1 = Sun | last2 = Koning | first2 = Nico | last3 = Huang | first3 = Hsiu-Hui | last4 = Churchwell | first4 = Edward | date = 2006 | series = Planetary Nebulae in our Galaxy and Beyond | editor1-last = Barlow | editor1-first = M. J. | editor2-last = Méndez | editor2-first = R. H. | place = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | pages = 445–6 | doi = 10.1017/S1743921306003668 | quote = Planetary nebulae (PNs) have high dust content and radiate strongly in the infrared. For young PNs, the dust component accounts for ∼1/3 of the total energy output of the nebulae (Zhang & Kwok 1991). The typical color temperatures of PNs are between 100 and 200 K, and at λ >5 μm, dust begins to dominate over bound-free emission from the ionized component. Although PNs are traditionally discovered through examination of photographic plates or Hα surveys, PNs can also be identified in infrared surveys by searching for red objects with a rising spectrum between 4–10 μm. | issue = S234 | journal = Proceedings of the International Astronomical Union, Symposium #234 | volume = 2 }} * {{citation | bibcode = 2000MNRAS.312..585L | date = March 2000 | last1 = Liu | first1 = X.-W. | last2 = Storey | first2 = P. J. | last3 = Barlow | first3 = M. J. | last4 = Danziger | first4 = I. J. | last5 = Cohen | first5 = M. | last6 = Bryce | first6 = M. | title = NGC 6153: a super–metal–rich planetary nebula? | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 312 | issue = 3 | pages = 585–628 | doi = 10.1046/j.1365-8711.2000.03167.x }} * {{citation | bibcode = 2009RMxAA..45..127M | title = Planetary nebulae and the chemical evolution of the Magellanic Clouds | last1 = Maciel | first1 = W. J. | last2 = Costa | first2 = R. D. D. | last3 = Idiart | first3 = T. E. P. | date = October 2009 | journal = Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica | volume = 45 | pages = 127–37 | quote = These objects are produced by low and intermediate mass stars, with main sequence masses roughly between 0.8 and 8 M<sub>⊙</sub>, and present a reasonably large age and metallicity spread. |arxiv = 0904.2549}} * {{citation | last1 = Majaess | first1 = D. J. | last2 = Turner | first2 = D. | last3 = Lane | first3 = D. | date = December 2007 | bibcode = 2007PASP..119.1349M | title = In Search of Possible Associations between Planetary Nebulae and Open Clusters | journal = Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume = 119 | issue = 862 | pages = 1349–60 | doi = 10.1086/524414 |arxiv = 0710.2900 }} * {{citation | department = Chapter 19: Chemical abundances | last1 = Marochnik | first1 = L.S. | last2 = Shukurov | first2 = Anwar | last3 = Yastrzhembsky | first3 = Igor | title = The Milky Way galaxy | date = 1996 | publisher = Taylor & Francis | pages = 6–10 | isbn = 978-2-88124-931-0 | url = https://books.google.com/?id=uRgWHDGpKZIC }} * {{citation | last1 = Mermilliod | first1 = J.-C. | last2 = Clariá | first2 = J. J. | last3 = Andersen | first3 = J. | last4 = Piatti | first4 = A. E. | last5 = Mayor | first5 = M. | date = August 2001 | bibcode = 2001A&A...375...30M | title = Red giants in open clusters. IX. NGC 2324, 2818, 3960 and 6259 | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 375 | issue = 1 | pages = 30–9 | doi = 10.1051/0004-6361:20010845 }} * {{citation | last1 = Miszalski | first1 = B. | last2 = Jones | first2 = D. | last3 = Rodríguez-Gil | first3 = P. | last4 = Boffin | first4 = H. M. J. | last5 = Corradi | first5 = R. L. M. | last6 = Santander-García | first6 = M. | title = Discovery of close binary central stars in the planetary nebulae NGC 6326 and NGC 6778 | journal = Astronomy and Astrophysics | date = 2011 | volume = 531 | pages = A158 | bibcode = 2011A&A...531A.158M | doi = 10.1051/0004-6361/201117084|arxiv = 1105.5731 }} * {{citation | last1 = Moore | first1 = S. L. | title = Observing the Cat's Eye Nebula | journal = Journal of the British Astronomical Association | date = October 2007 | volume = 117 | issue = 5 | pages = 279–80 | bibcode = 2007JBAA..117R.279M }} * {{citation | last1 = Morris | first1 = M. | title = From Miras to planetary nebulae: which path for stellar evolution? | department = Bipolar asymmetry in the mass outflows of stars in transition | date = 1990 | publisher = Atlantica Séguier Frontières | location = Montpellier, France | pages = 526–30 | isbn = 978-2-86332-077-8 | editor = Mennessier, M.O. | editor2 = Omont, Alain | url = https://books.google.com/?id=qTZld_-Y5qYC }} * {{citation | title=Astrophysics of gaseous nebulae and active galactic nuclei | last = Osterbrock | first = Donald E. | last2 = Ferland | first2 = G. J. | editor = Ferland, G. J. | publisher = University Science Books | date = 2005 | isbn = 978-1-891389-34-4 }} * {{citation | last1 = Parker | first1 = Quentin A. | last2 = Acker | first2 = A. | last3 = Frew | first3 = D. J. | last4 = Hartley | first4 = M. | last5 = Peyaud | first5 = A. E. J. | last6 = Ochsenbein | first6 = F. | last7 = Phillipps | first7 = S. | last8 = Russeil | first8 = D. | last9 = Beaulieu | first9 = S. F. | last10 = Cohen | first10 = M. | last11 = Köppen | first11 = J. | last12 = Miszalski | first12 = B. | last13 = Morgan | first13 = D. H. | last14 = Morris | first14 = R. A. H. | last15 = Pierce | first15 = M. J. | last16 = Vaughan | first16 = A. E. | date = November 2006 | title = The Macquarie/AAO/Strasbourg Hα Planetary Nebula Catalogue: MASH | bibcode = 2006MNRAS.373...79P | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 373 | issue = 1 | pages = 79–94 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2006.10950.x }} * {{citation | last1 = Parker | first1 = Quentin A. | last2 = Frew | first2 = David J. | last3 = Miszalski | first3 = B. | last4 = Kovacevic | first4 = Anna V. | last5 = Frinchaboy | first5 = Peter. | last6 = Dobbie | first6 = Paul D. | last7 = Köppen | first7 = J. | date = May 2011 | title = PHR 1315–6555: A bipolar planetary nebula in the compact Hyades-age open cluster ESO 96-SC04 | bibcode = 2011MNRAS.413.1835P | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 413 | issue = 3 | pages = 1835–1844 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2011.18259.x | ref = {{Harvid|Parker|2011}} |arxiv = 1101.3814 }} * {{citation | last1 = Reed | first1 = Darren S. | last2 = Balick | first2 = Bruce | last3 = Hajian | first3 = Arsen R. | last4 = Klayton | first4 = Tracy L. | last5 = Giovanardi | first5 = Stefano | last6 = Casertano | first6 = Stefano | last7 = Panagia | first7 = Nino | last8 = Terzian | first8 = Yervant | title = Hubble Space Telescope Measurements of the Expansion of NGC 6543: Parallax Distance and Nebular Evolution | journal = Astronomical Journal | date = November 1999 | volume = 118 | issue = 5 | pages = 2430–41 | bibcode = 1999AJ....118.2430R | doi = 10.1086/301091 |arxiv = astro-ph/9907313 }} * {{citation | date = February 2002 | last1 = Soker | first1 = Noam | title = Why every bipolar planetary nebula is 'unique' | bibcode = 2002MNRAS.330..481S | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume = 330 | issue = 2 | pages = 481–6 | doi = 10.1046/j.1365-8711.2002.05105.x |arxiv = astro-ph/0107554 }} * {{citation | url = http://www.spacedaily.com/news/stellar-chemistry-05a.html | title = The first detection of magnetic fields in the central stars of four planetary nebulae | publisher = SpaceDaily Express | date = January 6, 2005 | quote = Source: Journal Astronomy & Astrophysics | accessdate = October 18, 2009 | ref = CITEREFSpaceDaily Express2005 | archive-date = 2009-06-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090618193030/http://www.spacedaily.com/news/stellar-chemistry-05a.html | url-status = dead }} * {{citation | last1 = Rees | first1 = B. | last2 = Zijlstra | first2 = A.A. | date = July 2013 | title = Alignment of the Angular Momentum Vectors of Planetary Nebulae in the Galactic Bulge | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=435 |issue=2 |pages=975–991 | arxiv=1307.5711 | bibcode=2013MNRAS.435..975R | doi=10.1093/mnras/stt1300 }} * {{citation | url = http://messier.seds.org/planetar.html | title = Planetary Nebulae | publisher = SEDS | date = September 9, 2013 | accessdate = 2013-11-10 | ref = CITEREFSEDS2013 }} {{Refend}} ==Дополнителна литература== * {{citation | last1 = Iliadis | first1 = Christian | title = Nuclear physics of stars. Physics textbook | publisher = Wiley-VCH | date = 2007 | pages = 18, 439–42 | isbn = 978-3-527-40602-9 | ref = none }} * {{citation | last1 = Renzini | first1 = A. | date = 1987 | title = Thermal pulses and the formation of planetary nebula shells | bibcode = 1989IAUS..131..391R | journal = Proceedings of the 131st symposium of the IAU | editor = S. Torres-Peimbert | pages = 391–400 | volume = 131 | ref = none }} ==Надворешни врски== *[http://www.daviddarling.info/encyclopedia/P/planneb.html Entry in the Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflight] *[http://chandra.harvard.edu/photo/cycle1/1220/index.html Press release on recent observations of the Cat's Eye Nebula] * [http://messier.seds.org/planetar.html Planetary Nebulae], SEDS Messier Pages * [http://www.spacedaily.com/news/stellar-chemistry-05a.html The first detection of magnetic fields in the central stars of four planetary nebulae] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090618193030/http://www.spacedaily.com/news/stellar-chemistry-05a.html |date=2009-06-18 }} * [http://www.nightskyinfo.com/planetary_nebulae Planetary Nebulae—Information and amateur observations] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060512104211/http://www.nightskyinfo.com/planetary_nebulae/ |date=2006-05-12 }} * [http://xstructure.inr.ac.ru/x-bin/theme3.py?level=1&index1=38478 Planetary nebula on arxiv.org] {{Ѕвезда}} {{Маглина}} [[Категорија:Планетарни маглини| ]] [[Категорија:Ѕвезден развој]] j753pbncsgw0xzlk0fhmlgkwdccdjil Последниот самурај 0 1114790 5575207 5567707 2026-06-11T06:13:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575207 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | image = Последниот самурај.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Едвард Цвик]] | screenplay = {{Plainlist| * [[Џон Логан (писател)|Џон Логан]] * Едвард Цвик * [[Маршал Херсковиц]] }} | story = Винсент Вард | producer = {{Plainlist| * Маршал Херсковиц * Едвард Цвик * [[Том Круз]] * [[Пола Вагнер]] * [[Скот Крупф]] * Том Енгелман }} | starring = {{Plainlist| * Том Круз * [[Тимоти Спол]] * [[Кен Ватанабе]] * [[Били Коноли]] * [[Тони Голдвин]] * [[Хиројуки Санада]] * [[Којуки Като]] }} | cinematography = [[Џон Тол]] | editing = {{Plainlist| * [[Стивен Розенблум]] * Виктор Дибоа }} | music = [[Ханс Цимер]] | production_companies = {{Plainlist| * [[Warner Bros. Pictures]]<ref>{{cite web |title=The Last Samurai |url=https://www.nzfilm.co.nz/international/showcase/last-samurai |website=[[New Zealand Film Commission]] |access-date=28 February 2024 |archive-date=2025-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250814071536/https://www.nzfilm.co.nz/international/showcase/last-samurai |url-status=dead }}</ref> * [[Radar Pictures]]<ref name="AFI">{{cite web |title=The Last Samurai - AFI{{!}}Catalog |url=https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/54275 |website=[[American Film Institute]] |access-date=28 February 2024}}</ref> * [[The Bedford Falls Company]]<ref name="AFI"/> * [[Cruise/Wagner Productions]]<ref name="AFI"/> * Samurai Pictures, LLC<ref name="AFI"/> }} | distributor = Warner Bros. Pictures | released = {{Film date|2003|11|20|Токио|2003|12|05|САД}} | runtime = 154 минути<ref>{{cite web |title=The Last Samurai |url=https://bbfc.co.uk/releases/last-samurai-2004-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414055408/http://bbfc.co.uk/releases/last-samurai-2004-3 |url-status=dead |archive-date=April 14, 2016 | publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=April 1, 2016}}</ref> | country = {{САД}}<ref name=afi>{{Cite web |title=The Last Samurai |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/54275 |access-date=2024-05-29 |website=AFI Catalog of Feature Films}}</ref> | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * [[јапонски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 140 милиони долари | gross = 456,8 милиони долари }} '''''Последниот самурај''''' ({{Langx|en|The Last Samurai}}) — [[САД|американски]] [[филм]] од [[2003]] година, во [[режија]] на Едвард Цвик. Главните улоги ги толкуваат: [[Том Круз]], Кен Ватанабе, Шин Којамада, Масато Харада и Сеизо Фукумото. Филмот бил номиниран за наградата „[[Оскар]]“ во четири категории и за наградата „[[Златен глобус]]“ во три категории.<ref name="ReferenceA">„Судир меѓу модерниот запад и древниот исток“, ''Антена'', број 841, 8.8.2014, стр. 3.</ref> ==Содржина== Дејството на филмот се одвива во [[Јапонија]], во [[1870]] година. Американскиот воен [[капетан]] Нејтан Алгрен е изнајмен од јапонскиот [[цар]] за да ја обучи јапонската [[армија]] во духот на западните армии. Императорот сака да воведе реформи во земјата и да ја приближи до [[Запад]]от при што сака да ги искорени самураите. Алгрен е воодушевен од самураите и се наоѓа растргнат меѓу два света, воден само од чувството за чест. Набргу и тој започнува да ги изучува [[самурај]]ските вештини.<ref name="ReferenceA"/> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови со Том Круз]] [[Категорија:Филмови на јапонски јазик]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] 8xoiodqtd8ssvpdplvxufv8e4tc1dxy Ослободување на Скопје (филм) 0 1119666 5574987 5462313 2026-06-10T15:31:31Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574987 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Инфокутија за филм | name = Ослободување на Скопје | image = Ослободување на Скопје - постер.jpeg | image_size = | caption = | director = [[Раде Шербеџија]] | producer = Роберт Насков<br />Горјан Тозија<br />Владимир Анастасов<br />Игор Нола | writer = [[Дарко Митревски]] | starring = Луција Шербеџија<br />[[Силвија Стојановска]]<br />[[Раде Шербеџија]]<br />[[Ратка Радмановиќ]]<br />[[Петар Мирчевски]]<br>[[Владо Јовановски]]<br />[[Борис Чоревски]]<br>[[Петре Арсовски]]<br>[[Ненад Милосављевиќ]]<br>[[Игор Џамбазов]]<br>[[Јана Стојановска]]<br />Небојша Глоговац<br />Аксел Мехмед<br />Дениз Абдула | music = [[Влатко Стефановски]] | cinematography = [[Дејан Димевски]] | editing = | distributor =[[Сител|Сител Телевизија]] | released = [[12 септември]] [[2016]] ([[Македонија]]) | runtime = 110 минути | country = [[Македонија]] | language = [[македонски]]<br>[[германски]] | budget = | amg_id= | imdb_id = | MIFC = }} '''''Ослободување на Скопје''''' — [[Македонија|македонски]] драмски [[филм]], во [[режија]] на [[Раде Шербеџија]]. == Екипа == ''Глумечка екипа'' *[[Раде Шербеџија]] како Ѓорѓија *[[Силвија Стојановска]] како Ленче *[[Ратка Радмановиќ]] како Вида *[[Владо Јовановски]] како Васил *Давид Тодосовски како Зоран *Луција Шербеџија како Лица *Небојша Глоговац како Душан *[[Дејан Лилиќ]] како Милчо *Денис Абдула како Бале *Јари Вирман како Рудолф *[[Петар Мирчевски]] како Агент Господинов *Мико Ноусаинен како Ханс Милер *[[Борис Чоревски]] како Златарот *[[Игор Џамбазов]] како музичар *[[Петре Арсовски]] како Димчо *[[Никола Ристановски]] како Трендафилов *[[Јана Стојановска]] како пејачка *[[Ненад Милосављевиќ]] како Свештеникот *[[Игор Ангелов]] како Беким *[[Ана Стојановска]] како Преведувач во кафана *[[Николина Кујача]] како Сара *[[Владимир Јачев]] како Јаков *[[Звездана Ангеловска]] како Жена во депо *[[Ефтим Трајчов Ѓаурски]] како Агент *[[Калина Наумовска]] како Донка *[[Александар Михајловски]] како Ацо ''Техничка екипа'' *Раде Шербеџија - Режија и Сценарио *[[Душан Јовановиќ]] - [[Сценарио]] *Директор на [[фотографија]] - Дејан Димевски *Продуценти: Роберт Насков, Горјан Тозија, Владимир Анастасов, Игор Нола *Ко-продуценти: Данило Шербеџија, Арто Халонен *Костимографија - Жељка Франуловиќ *Шминка - Ана Булајиќ Чрчек *Композитори - [[Влатко Стефановски]], Томас Кантелинен *[[Дизајн]]ер на продукција - Иван Бартлиг ==За филмот== Филмот започнал да биде сниман на [[1 октомври]] [[2014]] година во [[Велес]], а продолжил да се снима во [[Битола]] и во [[Скопје]]. Филмот го продуцирале „Партизанс“ од [[Македонија]], „Лијени филм“ од [[Хрватска]] и „АРТ Филмс“ од [[Финска]]. Филмот бил поддржан од [[Агенција за филм на Македонија|Агенцијата за филм на Македонија]] со 1.250.000 [[Евро|евра]], а европскиот фонд „Еуримаж“ доделил 15 отсто од буџетот, односно околу 316.000 евра. Во [[септември]] [[2016]] година, [[Друштво на филмските работници на Македонија|Друштвото на филмските работници на Македонија]] го кандидирало филмот за наградата „[[Оскар]]“ за најдобар филм од неанглиското говорно подрачје. Во текот на истиот месец, филмот започнал да се прикажува во кино-салите, а официјалната премиера ја имал на [[1 октомври]], во киното „Милениум“ во Скопје.<ref>„Ослободувањето на Скопје македонски кандидат за Оскар“, ''Дневник'', година XX, број 6175, вторник, 27 септември 2016, стр. 21.</ref> ==Награди== *2016: Наградата за најдобар дебитант на [[Давид Тодосовски]] од Мостар Филм Фестивал.<ref>{{Наведени вести|url=https://makfax.com.mk/kultura/film/nagrada-na-mostar-film-festival-za-gla/|title=Награда на Мостар Филм Фестивал за главниот актер во филмот „Ослободувањето на Скопје“|last=Макфакс|date=1 декември 2016|work=Макфакс.мк|access-date=2024-11-28|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203171316/https://makfax.com.mk/kultura/film/nagrada-na-mostar-film-festival-za-gla/|url-status=dead}}</ref> *2016: Специјално признание на [[Раде Шербеџија]] од Мостар Филм Фестивал.<ref name="makfax.com.mk">{{Наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/kultura/film/nagrada-na-mostar-film-festival-za-gla/|title=Награда на Мостар Филм Фестивал за главниот актер во филмот „Ослободувањето на Скопје“|last=Макфакс|date=2016-12-01|work=МАКФАКС|language=mk-MK|accessdate=2024-11-28|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203171316/https://makfax.com.mk/kultura/film/nagrada-na-mostar-film-festival-za-gla/|url-status=dead}}</ref> *2017: Специјална награда од жирито на филмскиот фестивал „Банеф“ (BaNeFF – Balkan New Festival).<ref>http://vesti.mk/read/news/12129649/4230796/osloboduvanje-na-skopje-nagraden-na-festival-vo-shvedska{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2017: Награда за најдобра продукција од Интернационален филмски фестивал на филмска режија во [[Лесковац]], [[Србија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.filmfund.gov.mk/News/Liberation-of-Skopje-with-a-prize-for-best-production?lang=mk|title=„Ослободување на Скопје“ со награда за најдобра продукција|last=|first=|date=|work=Агенција за филм на Македонија|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124105315/http://www.filmfund.gov.mk/News/Liberation-of-Skopje-with-a-prize-for-best-production?lang=mk|archive-date=2017-11-24|dead-url=|accessdate=12 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> *2017: Награда за најдобро сценарио од Арпа Филм Фестивал, [[Холивуд]], [[Соединети Американски Држави|САД]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.filmfund.gov.mk/News/Liberation-of-Skopje-with-the-Best-Screenplay-Award-at-the-Arpa-Film-Festival/?lang=mk|title=„Ослободување на Скопје“ со награда за најдобро сценарио на Арпа Филм Фестивал|last=|first=|date=|work=Агенција за филм на Македонија|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124105320/http://www.filmfund.gov.mk/News/Liberation-of-Skopje-with-the-Best-Screenplay-Award-at-the-Arpa-Film-Festival/?lang=mk|archive-date=2017-11-24|dead-url=|accessdate=12 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> *2017: Најдобар долгометражен филм од Фестивал на македонски филм, [[Торонто]], [[Канада]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.filmfund.gov.mk/News/12th-Annual-Macedonian-Film-Festival-announced-the-2017-Winners/?lang=mk|title=Објавени наградите на 12. Издание на Фестивалот на македонски филм во Торонто, Канада|last=|first=|date=|work=Агенција за филм на Македонија|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124105310/http://www.filmfund.gov.mk/News/12th-Annual-Macedonian-Film-Festival-announced-the-2017-Winners/?lang=mk|archive-date=2017-11-24|dead-url=|accessdate=12 ноември 2017|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb title|4168286}} [[Категорија:Македонски филмови од 2010-тите]] [[Категорија:Филмови од 2016 година]] [[Категорија:Филмови со Раде Шербеџија]] [[Категорија:Филмови на Раде Шербеџија]] [[Категорија:Филмови со Никола Ристановски]] [[Категорија:Филмови со Силвија Стојановска]] [[Категорија:Филмови со Дејан Лилиќ]] [[Категорија:Филмови со Петар Мирчевски]] [[Категорија:Македонски филмови за периодот од Втората светска војна]] [[Категорија:Македонски дела од 2016 година]] [[Категорија:Појавено во 2016 година во Македонија]] [[Категорија:Филмови снимени во Велес]] [[Категорија:Филмови снимени во Битола]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] jtrx0pssu044cl9zhi0atudqyjpnt8h Платежна сметка 0 1121614 5575169 5025791 2026-06-11T02:28:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575169 wikitext text/x-wiki '''Платежна сметка''' ([[англиски]]: ''transaction account'', ''checking Account''), позната и како '''тековна сметка''' (во минатото '''трансакциска сметка''') — сметка во [[банка]] којашто служи за евидентирање и извршување на сите трансакции (уплати и исплати) на клиентот (правно или физичко лице). ==Одлики на платежната сметка== Платежната сметка претставува единствен и неповторлив бројчен податок од 15 цифри кои служат за идентификација на учесниците во [[платен промет|платниот промет]] и таа е пријавена во Единствениот централен регистар на трансакциски сметки. Секое физичко лице може да поседува (отвори) најмалку една [[денар]]ска и една [[Девизи|девизна]] платежна сметка, во зависност од своите потреби. Носителот на платниот промет може да отвори сметка на писмено барање на учесникот во платниот промет.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.finance.gov.mk/files/u11/zakon_za_platniot_promet.pdf |title=Закон за платен промет |accessdate=2015-01-18 |archive-date=2015-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211013140/http://finance.gov.mk/files/u11/zakon_za_platniot_promet.pdf |url-status=dead }}</ref> Платежните сметки не служат ниту за зработување на [[камата]], ниту за [[штедење]], туку за задоволување на секојдневните потреби за трошење, поради што тие се каматнонеосетливи. == Историја == Во [[Холандија]], во раните [[1500]]-ти години, [[Амстердам]] претставувал главен [[Трговија|трговски]] и транспортен центар. Луѓето кои се стекнале со големо богатство, започнале да го депонираат кај благајници, со цел да го заштитат, а за тоа плаќале одреден надомест. Депонентите за извршените уплати добивале потврда во вид на белешка. Конкуренцијата довела до тоа благајниците да почнат да нудат и дополнителни услуги. Тие можеле да испаќаат големи суми на [[пари]] на други лица, доколку имале писмен налог од депонентот. Овој концепт понатаму се проширил кон другите другите земји, при што во [[Англија]], во [[17 век]], сопствениците своето земјиште го ставале под [[хипотека]] и врз основа на тоа, благајниците им отворале сметки, врз основа на кои тие можеле да пишуваат [[чек]]ови. Во [[XVIII век]], поради тешкотиите за порамнување на чековите, се појавиле првите [[Клириншка куќа|клириншки куќи]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://money.cnn.com/2012/08/16/pf/bank-account-history/index.html?iid=EL |title=Ellis, Blake (2012), „Bank Account History“, преземено од CNN |accessdate=2015-01-08 |archive-date=2019-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423044054/https://money.cnn.com/2012/08/16/pf/bank-account-history/index.html?iid=EL |url-status=dead }}</ref> == Видови платежни сметки == Во основа постојат два вида трансакциски сметки: денарски платежни сметки и девизни платежни сметки.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ohridskabanka.mk/smetki.nspx |title=Охридска банка |accessdate=2015-01-18 |archive-date=2015-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142351/http://ohridskabanka.mk/smetki.nspx |url-status=dead }}</ref> === Денарска платежна сметка === Денарска трансакциска сметка задолжително поседува секое лице кое врши денарски трансакции преку [[банка]]. Денарска трансакциска сметка може да отворат сите физички лица кои се државјани на [[Република Македонија]], како и физички лица странски државјани кои имаат третман на резиденти, согласно законската регулатива во Република Македонија, а и имаат добиено лична карта за странец-резидент, издадена од [[МВР]]. Денарска трансакциска сметка може да поседуваат и малолетни лица, како и лица на кои им е одземена деловната способност при што барањето за отворање на сметката мора да биде поднесено од нивните законски застапници или старатели согласно законските одредби. === Девизна платежна сметка === Девизна трансакциска сметка е сметка преку која можат да се вршат трансакции кон странство во странска валута. Девизна трансакциска сметка може да отворат физички лица, резиденти и нерезиденти. Физичко лице резидент девизна трансакциска сметка може да отвори со важечка лична карта или македонски пасош, додека физичко лице нерезидент за да отвори девизна трансакциска сметка потребно е да приложи валиден странски пасош. == Потребни докумети и начин на располагање со средствата == При отворање на платежна сметка, клиентот треба да приложи важечки документ за идентификација (лична карта или патна исправа), како и пополнети „Барање за отворање на трансакциска сметка” и „Апликација/Барање за регистрација на клиент” . Со средствата од платежната сметка можете да се раполага преку следните инструменти:<ref[>http://www.kb.com.mk/Default.aspx?sel=2111&lang=1&uc=1&par=0 Комерцијална банка - Скопје]</ref> *'''потписна картичка''' – за вршење на готовински уплати и исплати, како и за безготовински пренос на средства на други сметки во банката и сметки во други банки; *'''[[дебитна картичка]]'''– за плаќање на стоки и услуги во трговија како и подигнување на готовина на широка мрежа на продажни места и [[банкомат]]и во земјата и во странство; *'''[[чек]]овна картичка и чековни бланкети''' – за безготовински плаќања на правни и физички лица. Информација за состојбата на платежната сметка и нејзините промени сопственикот може да добие бесплатно на шалтерите на банката и на [[интернет]], преку [[Електронско банкарство|електронското банкарство]]. == Придобивки од поседувањето трансакциска сметка == При отворањето на трансакциска сметка, клиентите се здобиваат со следните поволности: *Сметка на која можат да примаат плата или други приходи; *Користење на меѓународните дебитни и кредитни [[Платежна картичка|картички]] во Македонија и во странство; *Вршење уплата и исплата во Македонија и во странство; *Плаќање на сметките за комуналии ([[телефон]], [[струја]], [[вода]], парно, кабловска [[телевизија]]); *Аплицирање за [[кредит]] или дозволено пречекорување на сметка; *Активирање на траен налог за штедење или плаќање.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.procreditbank.com.mk/transakciska-smetka.nspx |title=Прокредит банка - Скопје |accessdate=2015-01-18 |archive-date=2015-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314233855/http://procreditbank.com.mk/transakciska-smetka.nspx |url-status=dead }}</ref> == Дозволено пречекорување == Банките одобруваат дозволено пречекорувањe само на платежни сметки на кои пристигнуваат редовни месечни приливи од редовен работен однос и надoмeст за пензиско и инвалидско [[осигурување]]. Одобрувањето на дозволеното пречекорување се врши по прифаќање на понудените преддоговорни услови од страна на клиентот, направени на негово писмено барање, врз основа на претходна анализа на неговото работење со банката. Одобрувањето на дозволеното пречекорување може да биде колективно и поединечно.<ref>[http://www.kb.com.mk/Default.aspx?sel=2111&lang=1&uc=1&par=0 Комерцијална банка - Скопје]</ref> === Колективно дозволено пречекорување === На сите вработени во [[буџет]]ски институции и јавни [[Претпријатие|претпријатија]], како и претпријатија со кои банката има склучено договор за деловна соработка, банката може да им одобри колективно дозволено пречекорување. На сите пензионери кои надоместот од пензиско и инвалидско осигурување го примаат на платежна сметка, банката може да им одобри колективно дозволено пречекорување во висина од една пензија. Доколку на сметката не стигне плата или пензија во рок од два месеци, банката го укинува дозволеното пречекорување. За цело времетраење на дозволеното пречекорување, банката може да прави преоценка на висината и рокот на одобреното дозволено пречекорување, и во секое време има право да го зголеми, намали или укине одобреното дозволено пречекорување. === Поединечно дозволено пречекорување === Банката, на барање на клиентот, може да одобри поединечно дозволено пречекорување најмногу до две просечни плати, со рок не подолг од 12 месеци. Непосредно пред истекот на рокот на важност на поединечно одобреното дозволено пречекорување, доколку клиентот уредно работи, банката врши автоматско обновување, при што рокот на користење се продолжува за 12 месеци. При обновувањето на дозволеното пречекорување, банката има право да одобри различен износ на дозволено пречекорување, земајќи ја предвид искористеноста на дозволеното пречекорување во изминатиот период, како и кредитната способност на клиентот. За цело времетраење на дозволеното пречекорување, банката може да прави преоценка на висината и рокот на одобреното дозволено пречекорување, и во секое време има право да го зголеми, намали или укине одобреното дозволено пречекорување. == Траен налог == Сопственикот на платежната сметка може да отвори траен налог со кој ќе ја овласти банката во негово име и од средствата на неговата транскациска сметка без надомест да врши плаќања на редовните трошоци за домаќинство (сметки за вода, електрична енергија, парно греење, фиксна и [[Мобилен телефон|мобилна телефонија]], интернет и кабелска телевизија), пренос на друга трансакциска сметка, денарска штедна книшка во банката, како и отплата на кредити издадени од банката.<ref>[http://www.stb.com.mk/tekovna-transakciska-smetka.nspx Стопанска банка - Скопје]</ref> == Трошоци поврзани со платежната сметка == На платежните сметки банките плаќаат многу мала или воопшто не плаќаат [[камата]], поради што тие се многу погодни за нив. Дополнителна поволност за банките е тоа што тие напалаќаат провизија за одржување на трансакциските сметки. Бидејќи средствата на платежните сметки служат за секојдневно плаќање, а не за штедење тие се сметаат за каматочувствителни иструменти. Исто така, на искористениот износ на дозволено пречекорување баката наплаќа камата. Поради овие погодности банките ги сакаат платежните сметки како депозитен извор. Но, од друга страна тие предизвикуваат високи оперативни трошоци.<ref>Горан Петревски, ''Управување со банките (2. изд.)'', Скопје: Економски факултет, 2011, стр. 149.</ref> == Затворање на платежната сметка == Носителот на платниот промет, односно банката може да ја затвори платежната сметка на учесникот на негово писмено барање. Исто така, банката може да покрене постапка за затворање на платежната сметка доколку: *учесникот е неактивен субјект чиешто бришење, согласно со законот, е објавено на мрежното место на [Централeн регистар на Република Македонија|Централниот регистар на Република Македонија]; *учесникот престане да постои како правен субјект врз основа на закон, [[суд]]ска одлука или по налог на надлежен орган; *на сметката нема салдо и промени во последните две години и не е блокирана. Согласно законот, банката е должна во рок од два работни дена да го извести корсникот за затворањето на сметката.<ref>[https://e-submit.crm.com.mk/eFiling/upload/pocetna/%D0%9E%D0%B4%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%82%20%D0%B8%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B5%20%D0%B8%20%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B5%20%D0%BD%D0%B0%20%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0%20%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0.pdf Одлука за начинот и постапката за отворање и затворање платежна сметка]</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Банкарски работи]] [[Категорија:Платни системи]] [[Категорија:Банкарски систем на Македонија]] svndk355f91me26qdlqr0moz8jqupwm Проклетие 0 1121721 5575317 5439123 2026-06-11T11:01:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575317 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain range | name=Проклетие | other_name= Албански Алпи | photo= Jezerski Vrh (2694) sa Karanfila (2480).jpg | photo_caption= Езрски Врв од далечина | photo_size= 310px | country=[[Албанија]] | country1=[[Косово]] |country2=[[Црна Гора]] | parent=Динариди |border= | geology=| period= | orogeny= | area_km2= | length_km=| length_orientation=NW-SE | width_km= | width_orientation= | highest=[[Езерски Врв (Динариди)|Езерски Врв]], Албанија | elevation_m=2.694 | lat_d=42|lat_m=26|lat_s=30|lat_NS=N | long_d=19|long_m=48|long_s=45|long_EW=E | map= | map_caption= | map_width= }} '''Проклетие''' ({{langx|sr|Проклетије}}), '''Тројански Планини''' или '''Албански Алпи''' ({{langx|sq|Alpet Shqiptare}} или ''{{јаз|sq|Bjeshkët е Namuna}}'') — [[планински масив]] на [[Балкан]]от кој се протега на [[север]]от [[Албанија]], западно [[Косово]] и источна [[Црна Гора]]. [[Езерски Врв (Динариди)|Езерскиот Врв]] во Албанија со 2.694 метри, е највисок врв на планините и на целиот масив [[Динариди]], а воедно и седмиот највисок врв во Албанија. И највисокиот врв во Црна Гора, [[Зла Колата]] (2.534 метри), и највисокиот во Косово, [[Ѓеравица]] (2.656 метри), се наоѓаат овде. Највисокиот врв во Албанија, сепак, е [[Голем Кораб]], дел од [[планина]]та [[Кораб]], кој е висок 2.764 метри и се наоѓа во источниот дел на земјата, на границата со [[Република Македонија]] (исто така, највисок и во Македонија). Најјужните [[ледник|ледници]] во [[Европа]] неодамна беа откриени во албанскиот дел од масивот. Регионалната [[економија]] се заснова главно на [[земјоделство]], донации од иселениците и [[туризам]]. ==Местоположба и релјеф== Проклетие, најјужниот дел на Динаридите, се протега повеќе од 40 милји од [[Скадарско Езеро]] по должината на црногорско-албанската граница, до југозападниот дел на Косово на североисток. Овие точки се на 42 ° 45 'и 42 ° 15' N во средоземната зона на западниот дел на [[Балканскиот Полуостров]]. Јужната граница на Проклетие се наоѓа кај [[река]]та [[Дрим]] и нејзината притока [[Валбона (река)|Валбона]]. Во поширока смисла на зборот, Проклетие, исто така, ги вклучува и планинските венци до [[Косовска Митровица]], планините Хајла и Мокна. Некои автори, сепак, ја сметаат реката Лим како северна граница на Проклетие во геолошки услови. Од Скадарското Езеро, планините се протегаат североисточно заедно со реката [[Циевна]], потоа свртува малку кон исток во насока на самитот Ѓеравица над рамнината [[Метохија]] (450 м) во Косово. Од тука, Проклетие врти кон север над масивот Богичевиќ и преминот Чакор, и продолжува со уште еден ред на планини. Завршетокот на Проклетие е во областа на горниот дел од долината на реката [[Ибар]] во близина на градот Косовска Митровица, веднаш после Сува Планина (1.750 м) што ја заокружува рамнината Метохија од север и северозапад. Етнографската и социолошката различност на Проклетие се должи на многу племиња кои живеат во регионот како одгледувачи на [[овци]]. Имињата на некои племиња се: Хоти, Груда, Келменди, Кастрати, [[Лек Дукаѓини|Дукаѓини]], Шкрели, Шала, Никај, Красниќи, Гаши и Ругова — и се однесуваат на нивните месности во рамките на масивот. Во масивот Проклетије, на карпата и врвот Копје, се наоѓа алпинистичката насока „Прво Копје“, која за првпат е искачена во 1972 година. Првенственото искачување го направиле Жарко Гостовиќ (1950-1972) од Скопје и Анте Бедалов (1952-1974) од Каштел Камбеловац, од 15. до 18. Јуни во 1972, во вкупно траење од три и пол дена. ==Геологија== [[File:Đeravica.jpg|280px|thumb|right|Ѓеравица]] [[File:BogëKosovë.jpg|280px|thumb|right|Зимско одморалиште Бога]] Проклетие се планински венец долг 1.000 километри во склоп на Динаридите. Проклетие е типичен висок планински масив со нагласена стрмнa топографија и леднички функции. Земјишни облици од 1.800 метри се наоѓаат покрај долините на реките [[Валбона (река)|Валбона]], [[Грбаја]], [[Ропојани]] и [[Циевна]]. Надвиснатте ѕидови и гребени кои формираат зашилени врвови се типични за западно и централно Проклетие. Источните планини се помалку стрмни и се поблаги облици на релјеф. Долините се карактеристични за силна плеистоценска глацијација. Повеќето од областа беше формирана од страна леднички влијанија со карстни предели во западните делови. Масивот беше формиран со превиткување на Африканската плоча, која се наоѓа под Европската плоча. Никаде на Балканот ледниците не оставиле толку многу докази за [[ерозија]]. По [[Алпи]]те, овие планини се најледнички во Европа јужно од [[Скандинавија|Скандинавската ледена покривка]]. Тие имаат многу стрмни падини направени од варовник и се најголеми карстни планини на Балканот. Проклетие е голем, цврст и тешко прооден планински масив. Таа е една од ретките планински венци во Европа кои не се истражени целосно. Во некои области, Проклетие се протега скоро паралелно со [[Шар Планина]] во Македонија, Албанија и Косово. Ова тектонски прави необична цик-цак форма на Проклетие, и исто така и нивното искривување од Динарската насока северозапад - југоисток кон североисточниот дел. ==Клисури и долини== [[File:Tamara 01.JPG|280px|thumb|right|Клисура Тамара во Албанија]] Ерозијатата на Проклетие во ледници оставила многу приказни и особености зад себе. Клисури на длабоки реки и рамни долини се наоѓаат околу сртови на планините. Најголемата и најпопуларна клисура или кањон е [[Руговска Клисура|Руговската Клисура]]. Таа се наоѓа во [[Косово]] и е долга 25 км од границата со [[Црна Гора]] до градот [[Пеќ]] и е длабока 1.000 метри. Таа има многу стрмни планински падини вертикално на двете страни. Долините се наоѓаат на пониски височини на алпско ниво, создавајќи планински превои и долински корита. Најпознатата долина на повисока кота е Буни Језерце во Албанија. Името значи „Долина на езерата“, а содржи шест мали леднички езера, најголемото е наречено Големо Езеро. ===Клисури во Проклетие=== *[[Руговска Клисура]] *[[Дечанска Клисура]] *[[Клисура Гаши]] *[[Клисура Цеми]] ===Долини во Проклетие=== *[[Долина Валбона]] *[[Долина Вермош]] *[[Долина Тети]] *[[Долина Ропојона]] *[[Долина Гербја]] *[[Долина Буни Језерце]] *[[Долина Цеми и Никчит]] ==Хидрографија== ===Реки=== [[File:Liqeni I Madhe Peje Kosovo from Fatos Katallozi.jpg|300px|thumb|right|Езеро Лиќенат]] [[File:Plav from Air.jpg|240px|thumb|right|Плавско Езеро]] Проклетие вбројува голем број на важни реки на југоисточниот дел од [[Западен Балкан]]. Реките во оваа категорија спаѓаат приближно во две главни категории, оние кои се влеваат во [[Лим (река)|Лим]] и оние кои влеваат во [[Бел Дрим]] и го среќаваат [[Црн Дрим]] по течението на Дримскиот слив. Јужните и источните падини на Проклетие спаѓаат во втората категорија. Реките [[Тара]] и Лим, двете главни извори на Динарската речна мрежа, потекнуваат од северната граница на Проклетие. Вермош потекнува од северозападниот дел во Црна Гора, во близина на границата со Албанија. Како притока на [[Дрина]] плови во [[Дунав]], а потоа во [[Црно Море]]. Лим тече низ [[Плавско Езеро]]. [[Ибар]], кој потекнува од падините на Хајла, има сличен правец влевајќи се во Дунав преку реката [[Морава]] во [[Србија]]. Во јужниот дел на Проклетие, доминира [[Дрим]]. Таа се движи со своите притоки и ако се мери од изворот на Бел Дрим во Радавце до устието на Дрим во близина на [[Леска (Албанија)|Леска]], долга е 335 километри. Сепак, не сите притоки на Дрим се во близина или течат низ Проклетие. Една од притоките на Дрим е [[Валбона (река)|Валбона]], која се влева во [[Јадранско Море]], а источната притока е реката Гаши. На запад на Проклетие е Циевна, која тече низ северозападниот дел на граничната област на црногорско-албанската, па до Јадранско Море. Нивоата на водите се менуваат заради карстната и хидролошка суша во Проклетие. Некои реки или потоци, како што Парои и Тат во Албанија, пресушува целосно во текот на летните месеци. Иако реката [[Пеќска Бистрица]] во Косово е кратка, таа е многу моќна и врежана во Руговската Клисура. ===Езера=== Постојат околу 20 мали леднички езера од алпско потекло во Проклетие. Многу езера се во граничната област Богичевиќ меѓу Косово и Албанија и Буни Језерц во близина на врвовите [[Језерца]] и Бојс. Некои езера, како што е езерото [[Езеро Лиќенат]] во Косово и во [[Хридско Езеро]] во Црна Гора, станаа туристичка атракција поради нивната местоположба и сценографијата. Хридското Езеро денес е јасен пример за добро сочуван леднички релјеф. Во периодот од плеистоценот (пред 1,8-0,01 години) ова беше собирно подрачје за мраз што паднал на камењата од околните ридови, влечејќи го со хетерогени материјали. Врнежите ги измија помалите карпи, но поголемите останале на југозападниот и западниот брег на езерото. Езерото е долго 295 метри, широкo 110 метри и околу 5 метри длабоко во просек. Во прилог на напојувањето, тоа прима вода од извори што се наоѓаат во близина на нејзините брегови. Најголемото езеро е Плавско Езеро во Црна Гора. Езерото се наоѓа на надморска височина од 906 метри, во долината Плав, сместена помеѓу Проклетие и масивот Визитор. Површината на езерото е 1,99 квадратни километри и се протега од север кон југ за некои 2160 метри. ===Водопади=== Водопадите, исто така, се наоѓаат во некои делови на планинскиот венец. На [[Белодримски Водопад|Белодримскиот Водопад]] во Косово достигнува височина од 25 метри. Поради тоа што не е далеку од градот Пеќ, тој е лесно достапен и често посетуван од многу посетители. Водопадот Грунас во Албанија е висок 30 метри и се наоѓа во Националниот парк Тети. Природните извори Али Паша во Црна Гора, во близина на градот [[Гусиње]] се главната атракција за градот. == Надворешни врски == === Академски === {{рв|Prokletije}} {{wikivoyage|Prokletije|Проклетија}} * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SitHTMDetails.asp&sid=3093&m=0 Проклетие на BirdLife] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090104005848/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SitHTMDetails.asp&sid=3093&m=0 |date=2009-01-04 }} * [http://www.earthlore.ca/clients/WPC/English/grfx/sessions/PDFs/session_2/Marincic.pdf Мирни паркови на Проклетие] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090305024315/http://www.earthlore.ca/clients/WPC/English/grfx/sessions/PDFs/session_2/Marincic.pdf |date=2009-03-05 }} * [http://www.prokletije.net Црногорско Проклетие] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100611010053/http://www.prokletije.net/ |date=2010-06-11 }} * [http://www.summitpost.org/area/range/153694/prokletije.html Проклетие на summitpost.org] * [http://www2.gtz.de/dokumente/bib-2010/gtz2010-0675en-results-seller-region.pdf GTZ. ''Successful Cooperation – Sustainable Results: Examples from Europe, Caucasus and Central Asia'', Berlin, 2010] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110726170502/http://www2.gtz.de/dokumente/bib-2010/gtz2010-0675en-results-seller-region.pdf |date=2011-07-26 }} === Tуристички === * [https://www.activealbania.com/adventures/grand-tour-of-albania-europes-hidden-gem/ Организирани тури до Проклетие] * [http://www.peaksofthebalkans.com Проект Врвови на Балканот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160904232918/http://www.peaksofthebalkans.com/ |date=2016-09-04 }} * [http://www.thethi-guide.com/ Водич Тети во Албанија] * [http://www.kelmend-shkrel.org/ Discovery Kelmend & Shkrel во Албанија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120629080151/http://www.kelmend-shkrel.org/ |date=2012-06-29 }} * [http://www.journeytovalbona.com Journey to Valbona Blog во Албанија] * [http://www.rugovaexperience.org/ Водич Руговска Клисура во Косово] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130308154226/http://www.rugovaexperience.org/ |date=2013-03-08 }} * [http://www.montenegro.travel/xxl/sr/nacionalni_parkovi/_id/1261564/index.html Национален парк Проклетие во Црна Гора] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190712100938/https://www.montenegro.travel/xxl/sr/nacionalni_parkovi/_id/1261564/index.html |date=2019-07-12 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Проклетие| ]] [[Категорија:Динариди]] [[Категорија:Планини во Црна Гора]] [[Категорија:Планини во Албанија]] [[Категорија:Планини во Косово]] g6wqxaiv5o566e87h1pnh3igwofxabg Питер Хигс 0 1125632 5575160 5439907 2026-06-11T01:35:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575160 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Инфокутија Научник | name = Питер Хигс | birth_name = Питер Вер Хигс | native_name = Peter Higgs | native_name_lang = en | image = Nobel Prize 24 2013.jpg|thumb | caption = Хигс во 2013 г. | birth_date = {{роден на и возраст|1929|5|29|df=y}} | birth_place = [[Њукасл]], Англија | death_date = {{death date and age|2024|04|08|1929|5|29|df=y}} | death_place = [[Единбург]], Шкотска | residence = [[Единбург]], Шкотска | nationality = [[Британци|Британец]] | field = [[теориска физика]] | work_institutions = [[Единбуршки универзитет]] <br /> [[Империјален колеџ Лондон]] <br /> [[Кралев колеџ Лондон]]<br /> [[Универзитетски колеџ Лондон]] | alma_mater = [[Кралев колеџ Лондон]] | doctoral_advisor = Чарлс Кулзон<ref name="mathgene">{{MathGenealogy|id=35098}}</ref> <br> Х.К. Лонгет-Хигинс <ref>{{нмс |url=http://www.ph.ed.ac.uk/higgs/peter-higgs |title=Peter Ware Higgs CH DSc PhD MSc BSc FRS FRSE FInstP |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=ph.ed.ac.uk |publisher= |quote=initially under the supervision of Charles Coulson and, subsequently, Christopher Longuet-Higgins |accessdate=}}</ref> | doctoral_students = Кристофер Бишоп<br>Луис Рајдер<br>Дјвид Волес<ref name="mathgene"/> | thesis_title = Некои проблеми во теоријата на молекулските треперења | thesis_url = http://books.google.co.uk/books/about/Some_Problems_in_the_Theory_of_Molecular.html?id=vw_SXwAACAAJ | thesis_year = 1955 | known_for = [[нарушување на симетријата]] во [[електрослаба теорија|електрослабата теорија]]<br>[[Хигсов бозон]]<br>[[Хигсово поле]]<br>[[Хигсов механизам]] | influences = | influenced = | prizes = [[Нобелова награда за физика]] (2013)<br>[[Волфова награда за физика]] (2004)<br>награда „Џ.Џ. Сакурај“ (2010)<br>Дираков медал (1997)<br>Радерфордов медал и награда (1984)<br>[[Хјузов медал]] (1981) | religion = [[атеизам]]<ref name=NS/> | website = {{URL|www.ph.ed.ac.uk/higgs}} }} '''Питер Вер Хигс''' ({{langx|en|Peter Ware Higgs}}; {{рн|29|мај|1929}} - {{пн|8|април|2024}}) — [[Велика Британија|британски]] [[теориска физика|теориски физичар]], [[Нобелова награда за физика|нобеловец]] и почесен професор на [[Единбуршки универзитет|Единбуршкиот универзитет]].<ref name=Edit>Griggs, Jessica (Summer 2008) [http://www.ed.ac.uk/polopoly_fs/1.6732!/fileManager/edit-summer-08.pdf The Missing Piece] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130616024000/http://www.ed.ac.uk/polopoly_fs/1.6732!/fileManager/edit-summer-08.pdf |date=2013-06-16 }} ''Edit'' the University of Edinburgh Alumni Magazine, p. 17</ref><ref name="NYT-20140915">{{наведени вести |last=Overbye |first=Dennis |title=A Discoverer as Elusive as His Particle |url=http://www.nytimes.com/2014/09/16/science/a-discoverer-as-elusive-as-his-particle-.html |date=15 September 2014 |work=[[New York Times]] |accessdate=15 September 2014 }}</ref> Најпознат е како предлагач на појавата наречена [[нарушување на симетријата]] кај [[електрослаба теорија|електрослабата теорија]], со кој се опишува настанокот на [[маса]]та на [[елементарни честички|елементарните честички]], особено осврнувајќи се на [[W и Z бозони]]те. Оваа појава истовремено ја предложиле уште неколку физичари, но денес се нарекува [[Хигсов механизам]] и го предвидува постоењето на честичката [[Хигсов бозон]], опишана како „најбараната честичка во современата физика“<ref>Griffiths, Martin (1 мај 2007) [http://physicsworld.com/cws/article/print/27731 physicsworld.com The Tale of the Blog's Boson] {{конс|27 мај 2008}}</ref><ref>Fermilab Today (16 јуни 2005) [http://www.fnal.gov/pub/today/archive_2005/today05-06-16.html Fermilab Results of the Week. Top Quarks are Higgs' best Friend] {{конс|27 мај 2008}}</ref>. на 4 јули 2012 г. [[CERN]] по опитен пат го утврдиле постоењето на ваков бозон,<ref name=BBC-04Jul12/>, и на 14 март 2013 г. го потврдиле согласно очекуваните две основи својства (позитивен паритет и спин еднаков на нула)<ref name="CERN March 2013">{{нмс|last=Pralavorio|first=Corinne|title=New results indicate that new particle is a Higgs boson|url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson|accessdate=14 March 2013|date=14 March 2013|publisher=CERN|archive-date=2015-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151020000722/http://home.web.cern.ch/about/updates/2013/03/new-results-indicate-new-particle-higgs-boson|url-status=dead}}</ref>. Со ова, честичката станала првиот познат [[скаларен бозон]] откриен во природата.<ref name="WSJ 14 March 2013">{{наведени вести|last=Naik|first=Gautam|title=New Data Boosts Case for Higgs Boson Find|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324077704578359850108689618.html|accessdate=15 March 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=14 March 2013|quote=„Никогаш немаме сретнато елементарна честичка со спин еднаков на нула“ — изјавил осфордскиот честичен физичар Тони Вајдберг кој исто така бил вклучен во опитите на CERN}}</ref> Хигсовиот механизам се смета за мошне важен составен дел од [[стандарден модел|стандардниот модел]] на [[честична физика|честичната физика]], без кој извесни честички би немале никаква маса.<ref>Rincon, Paul (10 март 2004) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3546973.stm Fermilab 'God Particle' may have been seen] {{конс|27 мај 2008}}</ref> Хигс има добиено бројни признанија за неговата работа, меѓу кои Хјузов медал од [[Кралско друштво|Кралското друштво]] (1981), Радерфордов медал од Институтот за физика во Лондон (1984), Дираков медал за извонредни придонеси за теориската физика од Институтот за физика во Лондон (1997), Награда за високоенергетска честична физика од Европското физичарско друштво (1997), [[Волфова награда за физика]] (2004), медал „Оскар Клајн“ од [[Кралска шведска академија на науките|Кралската шведска академија на науките]] (2009), наградата Џ.Џ. Сакурај на [[Американско физичарско друштво|Американското физичарско друштво]] за теориска честична физика (2010) и посебниот пригоден Хигсов медал од Кралското друштво во Единбург (2012).<ref name =CV/> Во 2013 г. ја добил [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] заедно со [[Франсоа Англер]] по предлог на [[Стивен Хокинг]].<ref>Amos, Jonathan (8 October 2013) [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-24445325 Higgs: Five decades of noble endeavour] BBC News Science and Environment; {{конс|8 октомври 2013}}</ref> Истата година од кралицата го добил и орденот „[[Орден на Придружници на честа|Придружник на честа]]“.<ref>{{LondonGazette|issue=60367|date=29 December 2012 |startpage=28|supp=yes}}</ref><ref>{{наведени вести|last=Rincon|first=Paul|title=Peter Higgs: honour for physicist who proposed particle|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-20855404|accessdate=29 December 2012|newspaper=BBC News website|date=28 December 2012}}</ref> ==Младост и образование== Хигс е роден во [[Њукасл]], Англија од татко Англичанец и мајка Шкотланѓанка.<ref name = CV>Staff (29 ноември 2012) [http://www.ph.ed.ac.uk/higgs/peter-higgs Peter Higgs: Curriculum Vitae] The University of Edinburgh, School of Physics and Astronomy {{конс|9 јануари 2012}}</ref><ref name=Guardian>Sample, Ian. [http://www.guardian.co.uk/weekend/story/0,,2210858,00.html "The god of small things"], ''The Guardian'', 17 November 2007, weekend section.</ref><ref>Macdonald, Kenneth (10 April 2013) [http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-22073080 Peter Higgs: Behind the scenes at the Universe]. BBC.</ref> Татко му бил аудиотехничар во [[Би-би-си]]. Дел од основното образование го стекнал дома поради честите преселби условени од неговиот задув, работата на татко му и [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Подоцна татко му бил испратен на работа во [[Бедфорд]], а Хигс и мајка му останле во [[Бристол]], каде тој пораснал. Од 1941 до 1946 г. ја посетувал гимназијата Котам во Бристол<ref name =CV/><ref>The Cotham Grammar School, a High-Performing Specialist Co-operative Academy [http://www.cotham.bristol.sch.uk/news/default.asp?storyID=208, The Dirac-Higgs Science Centre] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130523211320/http://www.cotham.bristol.sch.uk/news/default.asp?storyID=208, |date=2013-05-23 }} {{конс|10 јануари 2013}}</ref> каде добил инспирација од работата на [[Пол Дирак]] — еден од основоположниците на [[квантна механика|квантната механика]] кој бил поранешен ученик во училиштето.<ref name=Guardian/> Во 1946 г. на возраст од 17 години Градско училиште во Лондон, каде се задржал на математиката, а во 1947 г. се запишал во [[Кралев колеџ Лондон|Кралевиот колеџ Лондон]], каде во 1950 г. дипломирал [[физика]] со почести од прва класа и две години подоцна магистрирал. Добил истражувачка стипендија,<ref>1851 Royal Commission Archives</ref> и во 1954 г. докторирал [[молекуларна физика]] под менторство на професорите Чарлс Кулзон и Кристофер Лонгет-Хигинс со тезата „Некои проблеми во теоријата на молекулските треперења“.<ref name = CV/><ref>{{нмс|url=http://www.kcl.ac.uk/aboutkings/history/famouspeople/peterhiggs.aspx|title=Professor Peter Higgs|author=King's College London|accessdate=8 October 2013}}</ref> Од 1954 до 1956 г. бил виш научен работник на [[Единбуршки универзитет|Единбуршкиот универзитет]], а потоа разни на разни академски места во [[Империјален колеџ Лондон|Империјалниот колеџ]] и [[Универзитетски колеџ Лондон|Универзитетскиот колеџ]] во Лондон, каде привремено предавал и математика. Во 1960 г. се вратил на Единбуршкиот универзитет, каде станал асистент на Институтот за математичка физика Тејт и конечно се преселил во градот.<ref name = TheInterview>Mackenzie, Kate (2012) "It Was Worth The Wait" The Interview, The University of Edinburgh Alumni Magazine, Winter 2012/13</ref><ref> {{наведено видео |url=http://vimeo.com/37175057 |title=Professor Peter Higgs broadcast footage |publisher=University of Edinburgh |year=2012 |time=2:00 }}</ref> ВО 1970 г. е назначен за доцент по физика, а во 1983 г. станал член на Кралското друштво во Единбург.<ref name = CV/> Во 1980 г. Хигс застанал на чело на катедрата по [[теориска физика]], а во 1983 г. станал академик во [[Кралско друштво|Кралското друштво|Кралско друштво|Кралското друштво во Лондон]]. Следната година го добил Радерфордовиот медал, а во 1993 г. и член на Институтот за физика. Активната кариера ја завршил во 1996 г. и станал почесен професор на Едибуршкиот унивезитет.<ref Name = Edit/> Во 1997 г. добил почесна диплома од [[Бристолски универзитет|Бристолскиот универзитет]], а во 2008 г. станал почесен научен соработник на Универзитетот во Свонзи како признание за неговата работа на полето на честичната физика.<ref name=SUHF>{{нмс |url=http://www.swan.ac.uk/news_centre/releases/080908cernlhc/ |title=Swansea University Honorary Fellowship |work=Swansea University |accessdate=20 December 2011 |archive-date=2012-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012072248/http://www.swan.ac.uk/news_centre/releases/080908cernlhc/ |url-status=dead }}</ref> == Истражувања и дела == Во Единбург, Хигс почнал да се интересира за [[маса]]та, разработувајќи ја претставата дека при настанокот на вселената, честичките биле безмасни, и се стекнале со маса во дел од секундата подоцна при заемодејство со некакво теориско поле (денес познато како [[Хигсово поле]]). Претпоставувал дека ова поле ја исполнува целата вселена и им дава маса на сите елементарни честички што доаѓаат во допир со него.<ref name=Guardian/><ref name=EB>[http://www.britannica.com/eb/article-9040396/Higgs-particle "Higgs particle"], ''Encyclopaedia Britannica, 2007. </ref> [[Хигсов механизам|Хигсовиот механизам]] го претпоставува постоењето на Хигсовото поле кое им дава маса на [[кварк]]овите и [[лептон]]ите.<ref>{{наведен doi |10.1007/s12045-012-0110-z}}</ref> Меѓутоа, ова поле е одговорно за само многу мал дел од масата на други видови честички како [[протони]]те и [[неутрон]]ите, додека најголемиот дел од масата ја добиваат од [[глуони]]те што ги врзуваат кварковите. Првичната основна замисла во работата на Хигс потекнува од јапонско-американскиот физичар и [[Нобелова награда за физика|нобеловец]] [[Јојчиро Намбу]] од [[Чикашки универзитет|Чикашкиот универзитет]], односно неговата предложена теорија за [[спонтано нарушување на симетријата]] изведено од забележаните појави во [[суперспроводливост]]та кај кондензираната материја. Меѓутоа, теоријата на Намбу подразбира постоење на безмасни честички (Голсдстонова теорема), кое се покажало како неточно.<ref name = Edit/> Хигс пак, од своја страна, сметал дека безмасните честички не мора да се јават при спонтаното нарушување на месната симетрија во релативистичката теорија<ref name = HiggsMechanism/>) наспроти претпоставките на Голсдстоновата теорема и во 1964 г. објавил труд во европскиот физички часопис ''[[Physics Letters]]'' во уредништво на [[CERN]] од [[Швајцарија]].<ref>{{наведен doi|10.1016/0031-9163(64)91136-9}}</ref> Во втор труд, Хигс го образложил неговиот теориски модел (денес наречен [[Хигсов механизам]]), но истиот бил одбиен бидејќи уредништвото на ''Physics Letters'' сметало „нема очигледна релевантност на физиката“<ref name=Guardian/>). Хигс го дополнил трудот и го испратил во часописот ''[[Physical Review Letters]]'', кој го објавил во 1964 г. Во овој труд се предвидува постоењето на нов масен бозон со спин нула (денес познат како [[Хигсов бозон]]).<ref name = HiggsMechanism>Staff (5 јануари 2012) [http://www.ph.ed.ac.uk/higgs/brief-history Brief History of the Higgs Mechanism] The Edinburgh University School of Physics and Astronomy, {{конс|10 јануари 2013}}</ref><ref>{{наведен doi|10.1103/PhysRevLett.13.508}}</ref> До сличен ваков заклучок истовремено дошле и други физичари како [[Роберт Браут]], [[Франсоа Англер]]<ref>{{наведен doi|10.1103/PhysRevLett.13.321}}</ref> Џералд Гуралник, К.Р. Хаген и Том Кибл<ref>{{наведен doi|10.1103/PhysRevLett.13.585}} </ref>. Во објавениот труд, Хигс ги наведува Бру и Англер, додека пак во третиот труд ги наведува останатите и сите имаат добиено групно признание за нивните трудови,<ref>{{нмс|url=http://prl.aps.org/50years/milestones#1964 |title=Physical Review Letters – 50th Anniversary Milestone Papers |publisher=Prl.aps.org |date= |accessdate=5 July 2012}}</ref> кои имаат значајни сличности, но и разлики во предвидувањата.<ref name = HiggsMechanism/><ref>{{наведен doi|10.1103/PhysRev.130.439}}</ref> На 4 јули 2012 г. CERN дека опитите со [[ATLAS]] и [[Компактен мионски соленоид|Компактниот мионски соленоид]] (CMS) укажуваат на присуството на нова честичка која може да биде Хигсов бозон во подрачјето на 126 [[гигаелектронволт]]и.<ref>{{нмс |url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2012/07/higgs-within-reach |title=Higgs within reach |date=4 July 2012 |publisher=CERN |accessdate=6 July 2012 |archive-date=2012-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213103220/http://home.web.cern.ch/about/updates/2012/07/higgs-within-reach |url-status=dead }}</ref><!--Feature will be archived--> На тоа, Хигс бил воодушевен, изјавувајќи вчудовидување дека откритието е направено додека е уште жив.<ref name=BBC-04Jul12>{{наведени вести|title=Higgs boson-like particle discovery claimed at LHC|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-18702455|work=BBC|date=4 July 2012}} </ref> ==Признанија== ===Државни награди=== Во 2011 г. Хигс ја добил уважената Награда на Единбург за лица заслужни за градот.<ref>{{нмс |url=http://www.edinburgh.gov.uk/info/671/civic_recognition-people/916/honours_and_civic_awards/3 |title=The Edinburgh Award |publisher=The City of Edinburgh Council |accessdate=3 July 2012 |archive-date=2012-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120729111115/http://www.edinburgh.gov.uk/info/671/civic_recognition-people/916/honours_and_civic_awards/3 |url-status=dead }}</ref> Во 2012 г. му е врачена свечена другарска шолја од градоначалникот на Единбург по повод откривањето на неговата плоча со отисоци во дворот на градската управа, заедно со другите претходни добитници.<ref>{{наведени вести |url=http://www.edinburgh.gov.uk/news/article/809/acclaimed_physicist_presented_with_edinburgh_award |title=Acclaimed physicist presented with Edinburgh Award |publisher=The City of Edinburgh Council |date=27 February 2012 |accessdate=3 July 2012 |archive-date=2012-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731140012/http://www.edinburgh.gov.uk/news/article/809/acclaimed_physicist_presented_with_edinburgh_award |url-status=dead }}</ref><ref name=Scotsman-25Feb12>{{наведени вести |url=http://www.scotsman.com/the-scotsman/features/they-ll-find-the-god-particle-by-summer-and-peter-higgs-should-know-1-2138574 |title='They’ll find the God particle by summer.' And Peter Higgs should know |publisher=The Scotsman |date=25 February 2012 |accessdate=3 July 2012}}</ref><ref>{{наведени вести |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17161692 |title=Higgs: Edinburgh Award is a great surprise |publisher=BBC |date=24 February 2012 |accessdate=3 July 2012}}</ref> Во 2013 г. ја добил почесната Слобода на градот [[Бристол]], а во 2014 г. му ја врачиле Слободата на Њукасл. Добил и метална плоча на кејот во Њукасл како дел од иницијативата за поставање спомен-плочи на заслужни граѓани. ===Хигсов центар за теориска физика=== [[Единбуршки универзитет|Единбуршкиот универзитет]] има институт за истражувања во област ана [[теориска физика|теориската физика]] наречен Хигсов центар за теориска физика (''Higgs Centre for Theoretical Physics'') во чест на научникот.<ref>{{нмс |url=http://higgs.ph.ed.ac.uk |title= Higgs Centre for Theoretical Physics |publisher=The University of Edinburgh }}</ref> Центарот има задача да ги здружува научниците ширум светот во потрагата по „подлабоки сознанија за законитостите на вселената“ и е сместен во зградата „Џејмс Кларк Максвел“ при Факултетот за физика и астрономија. Има и своја професорка катедра наречена по Хигс.<ref>{{наведени вести |url=http://www.guardian.co.uk/science/2012/jul/06/prof-higgs-nice-right-boson |title=Prof Higgs: nice to be right about boson |work=The Guardian |date=6 July 2012 |accessdate=6 July 2012 |location=London }}</ref> <ref>{{нмс |url=http://www.ed.ac.uk/news/all-news/higgscentre-050712 |title=University to support new physics research |publisher=The University of Edinburgh |date=6 July 2012 |accessdate=6 July 2012 }}</ref> ===Нобелова награда за физика=== На 8 октомври 2013 г. излегло соопштение дека Питер Хигс и [[Франсоа Англер]] заеднички ќе ја добијат [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] „за теориското откривање на механизам кој дава придонес кон нашите сознанија за потеклото на масата на субатомските честички, а кој неодамна се потврди со откривањето на претпоставената фундаментална честичка од опитите ATLAS и CMS во [[Голем хадронски судирач|Големiot хадронски судирач]] на CERN“.<ref>{{нмс |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |title=Press release from Royal Swedish Academy of Sciences |date=8 October 2013 |accessdate=8 October 2013}}</ref> Хигс во прво време не знаел за наградата, и дознал дека станал нобеловец од жена која подзапрела автомобилот на улица за да му честита, бидејќи немал мобилен телефон или друго средство по кое би добил непосредно соопштение.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/10372394/Peter-Higgs-was-told-about-Nobel-Prize-by-passing-motorist.html |title=Peter Higgs was told about Nobel Prize by passing motorist |accessdate=2015-03-14 |archive-date=2013-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131011122405/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/10372394/Peter-Higgs-was-told-about-Nobel-Prize-by-passing-motorist.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-24493400 Prof Peter Higgs did not know he had won Nobel Prize (BBC News)]</ref> === Почесен придружник === Во 1999 г. Хигс одбил [[витештво]], но во 2012 г. го прифатил [[Почесен придружник|Орденот на Почесен придружник]].<ref>{{наведени вести|url = http://www.scotsman.com/news/scotland/top-stories/peter-higgs-turned-down-knighthood-from-tony-blair-1-3142826|title = Peter Higgs turned down knighthood from Tony Blair|last = |first = |date = 16 October 2013|work = The Scotsman|accessdate = 12 May 2014}}</ref><ref>{{нмс|url = http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-20855404|title = Peter Higgs: honour for physicist who proposed particle|date = 29 December 2012|accessdate = 12 May 2014|website = |publisher = BBC News|last = Rincon|first = Paul}}</ref> Подоцна се изјаснил дека наградата ја прифатил бидејќи му било погрешно речено дека е подарок исклучиво од самата кралица и се изјаснил против државите почести како витештвата и слични бидејќи се користат „како средства за постигнување на политички цели на власта“. Наградата која ја прифатил не носи титула, туку само почесната наставка {{small|CH}} што се става по името. Во врска со тоа, Хигс изјавил дека, кога луѓето го прашуваат што значи наставката, тој одговара „почесен Швајцарец“<ref name=":0">{{наведени вести|url = http://www.theguardian.com/science/2013/dec/06/peter-higgs-interview-underlying-incompetence|title = Peter Higgs interview: 'I have this kind of underlying incompetence'|last = Aitkenhead|first = Decca|date = 6 December 2013|work = The Guardian|accessdate = 12 May 2014}}</ref> Орденот му е врачен од кралицата на 1 јули 2014 г.<ref>{{наведени вести|last1=Press Association|title=Physicist Higgs honoured by Queen|url=http://www.thecourier.co.uk/news/scotland/physicist-higgs-honoured-by-queen-1.449255|work=The Courier|date=1 July 2014|access-date=2015-03-14|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201209/http://www.thecourier.co.uk/news/scotland/physicist-higgs-honoured-by-queen-1.449255|url-status=dead}}</ref> ===Почесен докторат=== * Во 2014 г. добил почесен докторат од [[Универзитет во Сент Ендрус|Универзитетот во Сент Ендрус]], Шкотска <ref>{{наведени вести|title=St Andrews honours father of the Higgs Boson particle|url=http://www.st-andrews.ac.uk/news/archive/2014/title,242241,en.php|newspaper=University of St Andrews|date=7 May 2014|accessdate=9 June 2014|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924120455/http://www.st-andrews.ac.uk/news/archive/2014/title,242241,en.php|url-status=dead}}</ref> == Поврзано == * [[Стандарден модел]] * [[Голем хадронски судирач]] * [[Хигсино]] == Наводи == {{наводи|30em}} == Надворешни врски == {{рв|Peter Higgs}} * {{наведени вести|url=http://sitel.com.mk/piter-higs-ateist-koj-ja-otkri-bozhjata-chestichka|title=Питер Хигс - Атеист кој ја откри „Божјата честичка“|3=Сител Телевизија|date=5 јули 2012|publisher=[[Сител]]}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{mk}} * {{нмс|url=http://www.mkd.mk/42226/svet/tatkoto-na-bozhjata-chestichka-piter-higs|title=Таткото на „божјата“ честичка: кој е Питер Хигс|3=МКД.мк|date=5 јули 2012|publisher=МКД|accessdate=2015-03-14|archive-date=2015-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20151018160828/http://www.mkd.mk/42226/svet/tatkoto-na-bozhjata-chestichka-piter-higs|url-status=dead}} {{mk}} * [http://www.ph.ed.ac.uk/higgs-centre Хигсов центар за теориска физика] {{en}} * [http://scholar.google.com/scholar?hl=en&lr=&q=author%3APW+author%3AHiggs&btnG=Search Список на трудови на Хигс] — Google Scholar {{en}} {{Нобелова награда за физика}} {{Волфова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хигс, Питер}} [[Категорија:Англиски физичари]] [[Категорија:Британски физичари]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Британски нобеловци]] [[Категорија:Честични физичари]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Носители на Орденот на Почесните придружници]] [[Категорија:Луѓе од Њукасл]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Носители на Коплиевиот медал]] [[Категорија:Англиски нобеловци]] [[Категорија:Членови на Кралското друштво на Единбург]] q5b4348yxags7bk1ykk2whng9h2dj21 Парадокс на близнаци 0 1142494 5575063 5326553 2026-06-10T19:44:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575063 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Spacetime lattice analogy.svg|мини|Шема на искривување на простор-време]] Во физиката, '''парадоксот на близнаци''' е [[мисловен експеримент]] во [[специјална теорија за релативноста|специјалната теорија за релативноста]] вклучувајќи идентични близнаци,од кои еден патува во вселената во ракета со голема брзина и се враќа дома да утврди дека близнакот кој останал на Земјата остарел повеќе. Овој резултат се чини збунувачки, бидејќи секој близнак го гледа другиот близнак како се движи, и така, во согласност со неправилна наивна<ref>{{Наведена книга |title=From Special Relativity to Feynman Diagrams: A Course of Theoretical Particle Physics for Beginners |edition=illustrated |first1=Riccardo |last1=D'Auria |first2=Mario |last2=Trigiante |publisher=Springer Science & Business Media |year=2011 |isbn=978-88-470-1504-3 |page=541 |url=https://books.google.com/books?id=R-qIh6kd8d0C}}, [https://books.google.com/books?id=R-qIh6kd8d0C&pg=PA541 Extract of page 541]</ref> апликација на [[временска дилатација]] и [[принципот на релативност]], секој би требало парадоксално да открие дека другите остареле побавно.Сепак, ова сценарио може да се реши во стандардните рамки од специјална релативност: траекторијата на патување на близнакот вклучува две различни инертни рамки, една за излезни патувања и една за влезни патувања, така што не постои симетрија меѓу просторно-временските патеки на двата близнаци. Затоа, парадоксот на близнаци не е [[парадокс]], во смисла на логичка противречност. Почнувајќи од Пол Лангевин во 1911,почнале дапостојат разни објаснувања за овој парадокс. Овие објаснувања "можат да се групираат во оние кои се фокусираат на влијанието на различни стандарди на истовременост во различни рамки, како и оние кои го означуваат забрзувањето [искусени од страна на близнакот кој патува] како главна причина...".<ref name="Debs_Redhead">{{Наведено списание |author=Debs, Talal A.; Redhead, Michael L.G. |title=The twin "paradox" and the conventionality of simultaneity |journal=American Journal of Physics |volume=64 |issue=4 |year=1996 |pages=384–392 |doi=10.1119/1.18252 |bibcode=1996AmJPh..64..384D}}</ref> Макс фон Лауе тврдел во 1913 година дека штом близнакот кој патува мора да биде во две одделни инертни рамки, една на излез, а друг на патот назад, оваа рамка е причина за разликата во стареењето, а не на забрзување по себе.<ref>{{Наведена книга |author=Miller, Arthur I. |year=1981 |title=Albert Einstein's special theory of relativity. Emergence (1905) and early interpretation (1905–1911) |location=Reading |publisher=Addison–Wesley |isbn=0-201-04679-2 |pages=257–264}}</ref> Објаснувања изнесени од страна на Алберт Ајнштајн и Макс Борн повикуваат гравитациското време на дилатација да го објасни стареењето, како директен ефект на забрзување.<ref name=Jammer>{{Наведена книга |title=Concepts of Simultaneity: From Antiquity to Einstein and Beyond |page=165 |author=Max Jammer |url=http://books.google.com/?id=vuTXBPvswOwC&pg=PA165 |isbn=0-8018-8422-5 |publisher=The Johns Hopkins University Press |year=2006}}</ref> Парадоксот на близнаци е потврден експериментално од прецизни мерења на атомски часовници пренесени во авиони и сателити. На пример, гравитациското време на дилатација и [[специјална теорија за релативноста|специјалната теорија за релативноста]] заедно да се користат за да се објасни експеримент Хафел-Китинг.<ref group="A">{{Наведено списание | last1 = Hafele | first1 = J. C. | authorlink1 = Joseph C. Hafele| last2 = Keating | first2 = R. E. | authorlink2 = Richard E. Keating| doi = 10.1126/science.177.4044.166 | title = Around-the-World Atomic Clocks: Predicted Relativistic Time Gains | journal = Science| volume = 177 | issue = 4044 | pages = 166–168 | date = July 14, 1972| pmid = 17779917| pmc = | bibcode = 1972Sci...177..166H| ref = {{harvid|Hafele|Keating|1972a}}}}</ref><ref group="A">{{Наведено списание | last1 = Hafele | first1 = J. C. | authorlink1 = Joseph C. Hafele| last2 = Keating | first2 = R. E. | authorlink2 = Richard E. Keating| doi = 10.1126/science.177.4044.168 | title = Around-the-World Atomic Clocks: Observed Relativistic Time Gains | journal = Science| volume = 177 | issue = 4044 | pages = 168–170 | date = July 14, 1972| pmid = 17779918| pmc = | bibcode = 1972Sci...177..168H| ref = {{harvid|Hafele|Keating|1972b}}}}</ref> Тоа исто така било потврдено во акцелератори на честички со мерење на времето на дилатација на циркулирачкиот носач на честичка.<ref group="A">{{Наведено списание|author=Bailey, H. |display-authors=etal |year=1977|title=Measurements of relativistic time dilatation for positive and negative muons in a circular orbit|journal=Nature|volume=268|issue=5618|pages=301–305|doi=10.1038/268301a0|bibcode = 1977Natur.268..301B }}</ref> ==Историја== {{Further2|[[History of special relativity#Time dilation and twin paradox|Time dilation and twin paradox]]}} Во неговот познато дело за [[специјалната релативност]] во 1905, [[Алберт Ајнштајн]] предвидел дека кога два [[часовник]]а биле приближени и синхронизирани,и тогаш едниот бил поместен па вратен назад,часовникот кој бил подложен на патување,заостанува зад часовникот кој останал.<ref group="A">{{Наведено списание |author=Einstein, Albert |title=On the Electrodynamics of Moving Bodies |journal=Annalen der Physik |volume=17 |pages=891 |year=1905 |url=http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/specrel/www/ |bibcode=1905AnP...322..891E |doi=10.1002/andp.19053221004 |issue=10}}</ref> Ајнштајн смета дека тоа е природна последица на специјалната релативност, а не [[парадоксот]] како што некои сугерираат, и во 1911 година, тој ја истакна и ја елаборира за овој резултат:<ref group="A">{{Наведено списание |author=Einstein, Albert |title=Die Relativitäts-Theorie |journal=Naturforschende Gesellschaft, Zürich, Vierteljahresschrift |volume=56 |pages=1–14 |year=1911 |url=http://www.archive.org/details/vierteljahrsschr56natu}}</ref><ref>{{Наведена книга |title=Introduction to Special Relativity |first1=Robert |last1=Resnick |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |year=1968 |isbn=0-471-71725-8 |chapter=Supplementary Topic B: The Twin Paradox |page=201 |url=http://books.google.com/?id=FRtNPwAACAAJ |location=place:New York |lccn=67031211}}. via [[August Kopff]], [[Hyman Levy]] (translator), ''The Mathematical Theory of Relativity'' (London: Methuen & Co., Ltd., 1923), p. 52, as quoted by [[Gerald James Whitrow|G.J. Whitrow]], ''The Natural Philosophy of Time'' (New York: Harper Torchbooks, 1961), p. 215.</ref> ::"Ако поставиме еден жив организам во кутија ... би можело да се организира дека организмот, по било кој произволно долг лет, може да се врати во првобитната позиција во едвај променета состојба, додека соодветните кореспондирачки организми,веќе останале во нивната оригинална положба отворајќи пат на новите генерации. За движечкиот организам, подолгото време на патувањето се чини како само еден миг,подразбирајќи дека движењето е со брзината на светлината.." ::Ако стационарниот организам е човекот и оној што патува е неговиот брат близнак, тогаш патникот се враќа дома да открие дека неговиот брат близнак многу повозрасен во споредба со самиот себе. Парадоксот се концентрира околу тврдењето дека, во релативноста,било кој од близнаците би можел да го смета другиот како патник, и во секој случај го наоѓа другиот помлад-логичка противречност.Со ова тврдење се претпоставува дека ситуациите на близнаците се симетрични и заменливи, претпоставка што не е точна. Исто така, биле направени експерименти за да се поддржи предвидувањето на Ајнштајн. ... Во 1911 година, [[Пол Лангевин]] даде "зачудувачки пример" со опишување на приказната за еден патник патувајќи во [[Лоренцовиот фактор]] на {{nowrap|''γ'' {{=}} 100}} (99,995% од брзината на светлината). Патникот останува во проектилот една година од своето време, а потоа се менува правецот. По враќањето, патникот ќе најдете дека тој остарел две години, а 200 години поминале на Земјата. За време на патувањето, и патникот и Земјата испраќале сигнали до друг на константна стапка, што ја сместува приказната на Лангевин меѓу верзиите на Доплеровиот ефект за парадоксот на близнаци. Релативистичките ефекти врз стапката на сигналот се користат за да сметат за различни стапки стареење. Асиметријата која се случува затоа што само патникот е подложен на забрзување, се користи за да се објасни зошто постои никаква разлика на сите, бидејќи "секоја промена на брзината, или било забрзувањето има апсолутна смисла".<ref group=A>{{citation |first = P. |last = Langevin |author-link = Paul Langevin |title = The evolution of space and time |journal = Scientia |volume = X |pages = 31–54 |year = 1911 |url = http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=7&int_ptnum=108&term_ptnum=302 |accessdate = 2015-09-06 |archive-date = 2015-04-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150428001248/http://amshistorica.unibo.it/diglib.php?inv=7&int_ptnum=108&term_ptnum=302 |url-status = dead }} (translated by J. B. Sykes, 1973).</ref> [[Макс фон Лауе]] (1911, 1913) се осврна на објаснувањето на Лангевин. Со користење на просторниот формализам на Минковски, Лауе се нафаќа да покаже дека [[светските линии]] на инертно подвижните тела го зголемуваат соодветното време поминатото помеѓу два настани. Тој, исто така пишува дека асиметричното стареење е целосно земено предвид од страна на фактот дека астронаутот близнак патува во две одделни рамки, додека близнакот на Земјата останува во една рамка, а во времето на забрзување може да биде произволно мала во споредба со времето на инертното движење.<ref group="A" name="Laue1913">{{Наведено списание |last=von Laue |first=Max|title=Zwei Einwände gegen die Relativitätstheorie und ihre Widerlegung ([[s:Translation:Two Objections Against the Theory of Relativity and their Refutation|Two Objections Against the Theory of Relativity and their Refutation]]) |journal=Physikalische Zeitschrift |volume=13 |year=1911 |pages=118–120}}</ref><ref group=A>{{Наведена книга |last=von Laue |first=Max |title=Das Relativitätsprinzip ([[s:Translation:The Principle of Relativity (Laue 1913)|The Principle of Relativity]]) |edition=2 |year=1913 |publisher=[[w:de:Vieweg Verlag|Friedrich Vieweg]] |location=Braunschweig, Germany |oclc=298055497}}</ref><ref group="A">{{Наведено списание |last=von Laue |first=Max |title=Das Relativitätsprinzip ([[s:Translation:The Principle of Relativity (Laue, Philosophy)|The Principle of Relativity]]) |journal=Jahrbücher der Philosophie |volume=1 |year=1913 |pages=99–128}}</ref> На крајот, лорд Халсбури и други го отстрануваат било кое забрзување преку воведување на пристапот "три браќа". Патувачкиот близнак го пренесува неговиот часовник на трета личност, при што патуваат во спротивна насока. Друг начин за избегнување на ефектот на забрзување е употребата на релативистичкиот Доплеров ефект (видете [[#What_it_looks_like: _the_relativistic_Doppler_shift|Како изгледа: релативистички Доплеровиот ефект]] подолу). Ниту Ајнштајн ниту Лангевин не ги сметале таквите резултати да бидат буквално парадоксални. Ајнштајн само го нарече "чудно" додека Лангевин го претстави како последица на апсолутно забрзување <ref group=A>"We are going to see this absolute character of the acceleration manifest itself in another form." ("Nous allons voir se manifester sous une autre forme ce caractère absolu de l'accélération."), page 82 of Langevin1911</ref> Парадокс во логична и научна употреба се однесува на резултатите кои се инхерентно контрадикторни (што е, логично невозможно ), и двајцата тврдеа дека, од диференцијално време илустрирано со приказната за близнаците, не постои самопротивречие би можела да биде конструирана. Со други зборови, ниту пак Ајнштајн ни Лангевин не виделе дека приказната за близнаците претставува предизвик за само-доследност на релативистичката физика. ==Конкретен пример== Разгледуваме вселенски брод кој патува од Земјата до најблискиот ѕвезден систем: на растојание {{nowrap|''d'' {{=}} 4 светлосни години }},со брзина {{nowrap|''v'' {{=}} 0.8''c''}} (т.е. 80 проценти од брзината на светлината). (За да се поедностават бројките,се претпоставува дека бродот ја постигнува својата полна брзина веднаш по заминувањето—всушност би требало да забрзува една година за [[Standard gravity|1&nbsp;g]] за да ја достигне таа брзина.) Страните ќе ја надгледуваат ситуацијата,од што следува:<ref>{{Наведена книга |title=Textbook Of Engineering Physics, Part I |first1=Mahesh C. |last1=Jain |publisher=PHI Learning Pvt |year=2009 |isbn=8120338626 |page=74 |url=http://books.google.com/books?id=DqZlU3RJTywC&pg=PA74}}, [http://books.google.com/books?id=DqZlU3RJTywC&pg=PA74 Extract of page 74] </ref><ref>{{Наведена книга |title=Introduction to Relativity |first1=P. L. |last1=Sardesai |publisher=New Age International |year=2004 |isbn=8122415202 |pages=27–28 |url=http://books.google.com/books?id=CX5GyYwnVLcC&pg=PA27}}, [http://books.google.com/books?id=CX5GyYwnVLcC&pg=PA27 Extract of page 27] </ref> Кружното патување ќе трае t = 2D / V = 10 години Земјино време (т.е. сите на Земјата ќе бидат 10 години постари кога бродот ќе се врати). Износот на времето што се мери на часовниците на бродот и стареењето на патниците за време на нивното патување ќе се намали од страна на фактор <math>\scriptstyle{\epsilon = \sqrt{1 - v^2/c^2}}</math>, реципрочното од Лоренцовиот фактор. Во овој случај ε = 0,6 и патниците ќе се на возраст од само 0,6 × 10 = 6 години кога ќе се вратат. Членовите на екипажот на бродот, исто така, ги пресметуваат деталите на нивното патување од нивна перспектива. Тие знаат дека далечниот ѕвезден систем и Земјата се движат слично на брод со брзина V за време на патувањето. Во остатокот од рамката растојанието меѓу Земјата и системот на ѕвездата е εd = 0.6d = 2,4 светлосни години, за двата правци на патување. Секоја половина на патувањето трае 2.4 / v = 3 години, и кружно патување опфаќа 2 × 3 = 6 години. Нивните пресметки покажуваат дека тие ќе пристигнат дома остарени за 6 години. Конечната пресметка на патниците е во целосна согласност со пресметките на оние на Земјата, иако тие го доживуваат патувањето сосема поинаку од оние кои остануваат на Земјата. Ако се родат близнаци на денот кога бродот заминува, и едниот оди на патувањето, додека другиот престојува на Земјата, тие ќе се сретнат повторно, кога патникот ќе има 6 години и оној кој останал 10 години. Пресметката ја илустрира употребата на феноменот на должинска контракција и експериментално потврдениот феноменот на временска дилатација за да се опишат и да се пресметаат последиците и предвидувања на специјалната теорија за релативноста на Ајнштајн. ==Резолуција на парадоксот во специјалната теорија за релативност== Парадоксалниот аспект на состојбата на близнаците произлегува од фактот дека во секој даден момент часовникот на патувачкиот близнак работи бавно во однос на инертната рамка на близнакот кој останал на Земјата, но подеднакво и часовникот на близнакот кој останал работи бавно во однос на инертната рамка на патувачкиот близнак.Резолуцијата е дека близнакот кој останал е во иста инертна рамка во текот на патувањето, но патувачкиот близнак не: во наједноставната верзија на мисловниот експеримент патувачкиот близнак се поместува во средина на патувањето од одмор во инерцијална рамка со брзина во еден правец (далеку од земјата) за да одмара во инерцијална рамка со брзина во спротивна насока (до земјата). ===Улогата на забрзувањето=== Иако некои текстови доделија клучна улога за забрзување на патувачкиот близнак во времето на пресвртот, други забележуваат дека ефектот се случува, исто така, ако некој замислува посебно патници доаѓајќи однадвор и одејќи навнатре, кои се разминуваат едни со други и ги синхронизираат своите часовници на точка што одговара на "пресврт" на еден патник. Во оваа верзија, забрзувањето не игра директна улога; "Прашањето е колку се долги светските линии, а не колку свиткани.Должината тука е Лоренцовата непроменлива должина или "правилен временски интервал" на траекторијата што одговара на поминатото време мерено на траекторијата. Во време-просторот на Минковски,патувачкиот близнак мора да чувствува различна историја на забрзувања од близнакот кој останал , дури и ако тоа значи забрзувања од иста големина одделени со различни количини на време,меѓутоа, дури и оваа улога на забрзувањето може да се отстрани во формулациите на близначкиот парадокс во закривениот простор. ===Релативност на истовременост=== [[Image:Twin Paradox Minkowski Diagram.svg|thumb|333px|Дијаграмот на Минковски за парадоксот на близнаци.Има разлика меѓу траекториите на близнаците.Траекторијата на бродот е еднакво поделена меѓу две различни инерцијални рамки,додека близнакот кој останува на Земјата останува во истата инерцијална рамка.]] За да се сфати како се одвива момент по момент временската разлика меѓу двата близнаци, мора да се знае дека во специјалниот релативитиетнема концепт за апсолутна сегашност. За различни инерцијални рамки има различни сетови на настани кои се симултани во таа рамка. Оваа релативност на симултаност значи дека при премин од една во друга инерцијална рамка потребно е прилагодување in what slice through spacetime counts as the "present". Во дијаграмот на време-просторот прикажан на десно, кој е нацртан за референтната рамка на близнакот кој останува на земјата, се гледа дека неговата позиција е константна во просторот само се менува времето. Во првата етапа од патувањето, вториот близнак се движи на десно(црната линија); а во втората етапа се враќа на лево. Сините линии ги покажуваат линиите на симултаност за патувачкиот близнак за време на првата етапа а црвените за време на втората етапа. Моментот пред пресвртницата, патувачкиот близнак ги калкулира годините на близнакот кој останал на земјата со мерење на интервалот помеѓу вертикалната оска од почетокот на горната сина линија. Моментот после пресвртницата, ако тој рекалкулира ќе го измери интервалот од почетокот на долната црвена линија. Ви извесна смисла, за време на U-вртењето рамнината на симултаноста отскокнува од сина во црвена и многу бргу се зголемува во однос на линијата на близнакот кој останува на земјата. Кога еден од нив ќе се префрли од појдовната инерцијална рамка до дојдовната инерцијална рамка има дисконтинуитетен скок во годините на близнакот на земјата.<ref name="Ohanian">{{Наведена книга|last = Ohanian|first = Hans|title = Special relativity: a modern introduction|date = 2001|publisher = Physics Curriculum and Instruction|location = Lakeville, MN|isbn = 0971313415}}</ref><ref name="Harris">{{Наведена книга|last = Harris|first = Randy|title = Modern Physics|date = 2008|publisher = Pearson Addison-Wesley|location = San Francisco, CA|isbn = 0805303081}}</ref><ref name="Kogut">{{Наведена книга|last = Kogut|first = John|title = Introduction to Relativity|date = 2000|publisher = Harcourt Academic Press|location = Burlington, MA|isbn = 0124175619|page = 35}}</ref><ref name="Wheeler, J. 1992 pp. 38, 170">Wheeler, J., Taylor, E. (1992). ''Spacetime Physics, second edition.'' W. H. Freeman: New York, pp. 38, 170-171.</ref><ref>Einstein, A., Lorentz, H.A., Minkowski, H., and Weyl, H. (1923). Arnold Sommerfeld. ed. ''The Principle of Relativity.'' Dover Publications: Mineola, NY. p. 38.</ref> == Отсуство на просторно-временски пристап== Како што е спомнато погоре, парадоксот на близнаци може да го вклучи трансферот на часовникот од појдовниот и дојдовниот астронаут, така што целосно го елиминира ефектот на забрзување. Забрзувањето не е вклучено во ниту еден кинематички ефект во специјалната теорија за релативноста. Временскиот диференцијал помеѓу двата ресоединети часовници може да се изведе преку еднообразно линеарно движење, кое може да се согледа во Ајнштајновите записи за овој предмет, како и во сите последователни изводи на Лоренцовите трансформации. Бидејќи дијаграмите на време-просторот се вклучени во Ајнштајновата синхронизација на времето, ќе го има потребниот отскок во времето во пресметката направена од астронаут кој ненадејно се враќа при што се добива ново значење за симултаноста во одржувањето на нова синхронизација на времето диктирана од спротивното движење како што е објаснето во Време-просторната физика на Џон А. Вилер.<ref name="Wheeler, J. 1992 pp. 38, 170"/> Ако, наместо вклучувањето на Ајнштајновата синхронизација на часовникот, астронаутот (појдовниот и дојдовниот) и набљудувачите од Земјата, редовно се надополнуваат на нивниот статус на часовници преку праќање на радио сигнали кои патуваат со брзина на светлината, тогаш сите од нив ќе забележат асиметрија во следењето на времето почнувајќи од точката на пресврт. Пред пресвртот, секој од нив го гледа часовникот на другиот дека го мери времето различно од неговиот, но забележителната разлика е симетрична помеѓу двете страни. По пресвртот забележителните раазлики се несиметрични и асиметријата расте сè додека не се ресоединат двете страни. По конечното ресоединување оваа асиметрија може да биде видена во разликата меѓу двата ресоединети часовници.<ref>William Geraint Vaughan Rosser (1991). Introductory Special Relativity, Taylor & Francis Inc. USA, pp. 67-68.</ref> ==Еквивалентност на биолошкото стареење и часовникот на евиденција== Веројатно би било разумно да се спомене: Сите процеси- хемиски, биолошки кои одредуваат дали апаратурата функционира, човечката перцепција која ги вклучува очите и мозокот, доставувањето на сила -се е ограничено од брзината на светлината. Има часовник кој функционира на секое ниво зависно од брзината на светлината и од the инхерентното задоцнување на атомското ниво. Од тука зборуваме за парадоксот на близнаци вклучувајќи го и биолошкото стареење. Во никој случај не е различо од часовникот на евиденција. Биолошкото стареење е пресметано со евиденција на време во Време-просторната физика на Џон А. Вилер. ==Како изгледа: релативистичкото Доплерово поместување== Во поглед на зависноста од рамката на симултаност за настаните за различни локации во вселената, некои третмани претпочитаат пофеноменски пристап, опишувајќи што близнаците би набљудувале ако секој од нив испрати низа на редовни радиопулсови, еднакво распоредени во времето според емитувачкиот часовник .<ref name='Kogut'/> Ова е еквивалентно на прашањето ако секој од близнаците испраќа видео извор од нив на другиот, што тие гледаат на екраните? Или, ако секој близнак секогаш носи часовник кој укажува на неговата возраст, кое време секој од нив би го видел на сликата на оддалечениот близнак и неговиот часовник? Кратко по поаѓањето, близнакот кој патува го набљудува близнакот кој останува на Земјата без временско доцнење. По пристигнувањето на сликата на екранот во вселенскиот брод го покажува близнакот кој останува како да е една година постар бидејќи на радио сигналот од Земјата емитуван по 1 година од лансирањето, потребно му е 4 години да пристигне до другата ѕвезда и ќе се детектира од страна на антената на бродот. За време на траењето на ова патување близнакот кој патува ќе го види својот часовник понапред 3 години додека оној на екранот ќе биде само 1 година нанапред, па така се чини дека времето минува со {{frac|3}} од вообичаениот чекор, односно само 20 слики во секунда за 1 минута на бродот. Ова ги комбинира ефектите од временската дилатација поради движењето (со фактор ε=0.6,5 години на Земјата се 5 на бродот) и ефектот на зголемено временско задоцнување (кое расте од 0 до 4 години). Секако, набљудуваната честота на трансмисија е исто така {{frac|3}} од честотата на трансмитерот (намалување на честотата). Ова е наречено релативистички Доплеров ефект. Честотата на отчукувањата на часовникот кои може да се видат од изворот со останатата честота ''f''<sub>rest</sub> е :<math>f_\mathrm{obs} = f_\mathrm{rest}\sqrt{\left({1 - v/c}\right)/\left({1 + v/c}\right)}</math> кога изворот ќе се движи директно далеку. Ова е ''f''<sub>obs</sub> = {{frac|3}}''f''<sub>rest</sub> за ''v''/''c'' = 0.8. Што се однесува за близнакот кој останува на Земјата, тој добива успорен сигнал од бродот за 9 години на честота {{frac|3}} од онаа на трансмитерот. За време на овие 9 години часовникот на близнакот кој патува, прикажан на екранот, доцни 3 години така што двата близнаци ја гледаат сликата на нивниот близнак како старее со стапка y {{frac|3}} од нивната. Прикажано на друг начин, и двајцата би го виделе часовникот на другиот како отчукува со {{frac|3}} од брзината на својот часовник. Ако се земе од пресметката фактот дека на времето на светлинското-одложување на пренос се зголемува со стапка од 0,8 секунди во секунда, и двајцата можат да пресметаат дека другиот близнак старее побавно, на 60% стапка. Потоа бродот се врти назад кон дома. Часовникот на близнакот кој останува на Земјата покажува "1 година по лансирањето" во екранот на бродот, а во текот на 3 години на патувањето назад тоа се зголемува до "10 години по лансирањето", па на часовникот на екранот се чини дека напредува 3 пати побрзо од вообичаеното. Кога изворот ќе се движи кон набљудувачот, забележаната честота е поголема и дава :<math>f_\mathrm{obs} = f_\mathrm{rest}\sqrt{\left({1 + v/c}\right)/\left({1 - v/c}\right)}</math> This is ''f''<sub>obs</sub> = 3''f''<sub>rest</sub> for ''v''/''c'' = 0.8. Што се однесува до екранот на Земјата, тој покажува дека патувањето назад почнува 9 години по лансирањето, а патувачкиот часовник на екранот, покажува дека 3 години поминале на бродот. Една година подоцна, бродот се враќа дома и часовникот покажува 6 години. Така, за време на патувањето назад, и двајцата близнаци гледаат дека часовникот на нивниот брат оди 3 пати побрзо од својот. Пресметувајќи го фактот дека светлината времето на светлинско одложување се намалува за 0,8 секунди, секоја секунда, секој близнак пресметува дека другиот близнак старее со 60% од својата брзина стареење. [[Image:rstd4.gif|thumb|frame|none|left|<div style="text-align:center;padding:0;margin:0;border:0">Light paths for images exchanged during trip<br>Left: Earth to ship. {{nbsp|12}} Right: Ship to Earth.<br> Red lines indicate low frequency images are received<br> Blue lines indicate high frequency images are received</div>]] x–t  (простор-време) дијаграмите на лево го покажуваат патот на светлосни сигнали кои патуваат меѓу Земјата и бродот (1 дијаграм) и помеѓу бродот и Земјата (2 дијаграм). Овие сигнали носат слики од секоја возраст на близнакот и неговиот часовникот за другиот близнак. Вертикалната црна линија е патеката на Земјата преку време-просторот и другите две страни од триаголникот го покажуваат патот на бродот преку време-просторот (како на сликата Минковски погоре). Што се однесува до испраќачот, тој ги пренесува овие во еднакви интервали (да речеме, еднаш на секој час) според својот часовник; но според часовникот на близнаците кои ги примаат овие сигнали, тие не се примаат во еднакви интервали. Откако бродот ја достигнува својата брзина од 0,8 C, секој близнак ќе види 1 секунда како поминува при прегледувањето на сликата на другиот близнак за секои 3 секунди од своето време. Тоа значи, секој ќе ја види сликата на часовник на другиот поминувајќи бавно,не само бавно со факторот на ε 0.6, но дури и побавно, бидејќи времето на светлинско одлагање се зголемува за 0,8 секунди во секунда. Ова е прикажано во бројките во патеките на црвена светлина. Во одреден момент, сликите што секој ги добива близнак се менуваат,така што секој ќе види како 3 секунди одминуваат во сликата за секоја секунда на своето време. Тоа значи, примениот сигнал е зголемен во честотата заради Доплеровата промена. Овие слики со високи честоти се прикажани во бројките на патеките со сина светлина.. ===Асиметријата во Доплеровите поместени слики === Асиметријата помеѓу Земјата и вселенскиот брод е манифестирана во овој дијаграм преку фактот дека повеќе сини линии (брзи стареење) се примени од бродот. Во друг случај, вселенскиот брод ја гледа сликата како се променува од црвени (побавно стареење на сликата) во сини линии, на средината од неговото патување (на пресвртот, 5 години по заминувањето); на Земјата се гледа сликата од бродот како се менува од црвена во сина после 9 години (скоро при крајот на периодот кога бродот е отсутен). Во следната секција може да се види уште една асиметрија во сликите: близнакот кој останува на Земјата ја гледа возраста на другиот близнак со ист број на црвени и сини слики; близнакот кој патува ја гледа возраста на другиот близнак по различен број на црвени и сини слики. ==Пресметката на изминатото време од Доплеровиот дијаграм== Близнакот во вселенскиот брод гледа слики со ниска честота 3 години (црвени). За тоа време тој видел дека другиот близнак на сликата остарел за една година. Тогаш гледа слики со висока честота (сини) за време на повратното патување од 3 години. За тоа време тој видел дека другиот близнак на сликата остарел за 9 години. Кога патувањето е завршено сликата на близнакот од земјата е остарена за 10 години. Близнакот на Земјата 9 години гледа црвени слики од близнакот во бродот за кое време близнакот од бродот старее ( во сликата) за 3 години. Тој тогаш гледа сини слики за преостанатата една година додека се врати бродот. Во сините слики близнакот од бродот остарува за 3 години. Тоталното стареење на близнакот на бродот во сликите од Земјата е 6 години, така што близнакот од бродот се враќа помлад ( 6 години како 10 години на Земјата). ===Разликата меѓу она што тие го гледаат и она што тие пресметуваат=== Да се избегне забуна, треба да се има предвид разликата помеѓу она што секој близнак го гледа и она што го пресметува. Секој гледа слика на неговиот брат близнак кој знае потекнува од претходно време и кој знае што е Доплерова промена. Не се зема изминатото време во сликата на  возраста на неговиот близнак сега. Ако тој сака да се пресмета кога неговиот близнак бил на возраста која е прикажана на сликата (т.е. колку години тој самиот имал тогаш), тој мора да се утврди колку далеку неговиот близнак бил кога сигналот бил емитиран-со други зборови, тој мора да разгледа истовременост за некој далечен настан. Ако тој сака да се пресмета колку брзо неговиот близнак старее кога сликата е пренесена, тој се прилагодува на Доплеровата промена. На пример, кога тој добива слики со висока честота ( го покажуваат брзото стареење на неговиот брат) со честота <math>\scriptstyle{f_\mathrm{rest}\sqrt{\left({1 + v/c}\right)/\left({1 - v/c}\right)}}</math>тој не заклучува дека неговиот близнак старее брзо кога е генерирана сликата, исто како што тој не заклучува дека сирената на брза помош се емитува на честотата што тој ќе ја чуе. Тој знае дека Доплеровиот ефект ја зголемува честотата на сликата за фактор 1 / (1 − ''v''/''c''). Поради тоа, тој пресметува дека неговиот близнак старее по стапка :<math>f_\mathrm{rest}\sqrt{\left({1 + v/c}\right)/\left({1 - v/c}\right)}\times \left(1 - v/c\right) = f_\mathrm{rest}\sqrt{1 - v^2/c^2}\equiv\epsilon f_\mathrm{rest}</math> кога сликата се испушта. Слична пресметка открива дека неговиот близнак  стареел во истата намалена стапка на''εf''<sub>rest</sub> во сите слики со ниска честота. ===Истовременост во пресметката на Доплеровиот ефект=== Тоа може да биде тешко да се види каде истовременоста се вклучува во пресметката на Доплеровата смена, и навистина пресметката често се користи, бидејќи не мора да се земе во обѕир истовременоста. Како што видовме погоре, близнакот кој патува може да ја претвори стапката на Доплеровиот за да се префрли со поспоро темпо на часовникот на далечниот часовникот и за сините и за црвените слики. Ако тој ја игнорира истовременоста, тој може да каже дека неговиот близнак стареел со намалена стапка во текот на патувањето и затоа треба да биде помлад отколку што е. Тој е сега назад на првиот квадрат, и мора да се земе предвид промената во неговото сфаќање за едновременоста на пресвртот. Стапката која тој може да ја пресмета за сликата (корегирана со Доплеров ефект) е стапката на часовникот на близнакот на Земјата во моментот кога таа била испратена, а не во моментот кога таа е примена. Бидејќи тој добива нееднаков број на црвени и сини префрлачки слики, тој треба да сфати дека црвените и сините емисии не се испуштаат преку еднакви временски периоди за близнакот на Земјата, и затоа тој мора да води сметка за едновременоста на далечина. ==Аспект на патувачкиот близнак== За време на пресвртoт, близнакот кој патува е во забрзана референтна рамка. Според принципот на еквивалентност, тој близнак може да ја анализира фазата на пресвртот како да близнак кој престојува дома слободно паѓа во гравитациското поле и како близнакот кој патува да е во мирување.Хартијата од 1918 година на Ајнштајн претставува концептуална скица на идејата.Од гледна точка на патникот, пресметката за секој одделен чекор, игнорирајќи го пресвртот, доведува до резултат во кој часовниците на Земјата стареат помалку отколку патникот. На пример, ако часовниците на Земјата стареат 1 ден помалку при секој чекор, износот со кој тие ќе заостануваат зад патникот изнесува  2 дена. Механизам за унапредување на часовникот близнакот кој престојува дома е  гравитациското време на дилатација. Кога набљудувачот ќе утврди дека инерцијалните објектите кои се движат забрзуваат во однос на самите себе, тие предмети се во гравитациското поле доколку се зема во обѕир релативноста . За близнакот кој патува,при пресвртот, ова гравитациското поле го исполнува Универзумот. Во слабо поле на приближување, часовниците отчукуваат со стапка од Т = t (1 + Φ / C2) каде Φ е разликата во гравитацискиот потенцијал. Во овој случај, Φ = GH каде G е забрзување на набљудувач кој патува за време во  пресвртот и ч е растојанието до близнакот кој престојува дома. Ракетата е отпуштена кон близнакот кој седи дома, на тој начин ставајќи го близнакот на повисок гравитациски потенцијал. Поради големата оддалеченост помеѓу близнаците, часовникот на близнакот дома ќе изгледа како да забрзува доволно на сметка на разликата во соодвететните времиња искусени од близнаците. Не е случајно што ова забрзување е доволно да ја објасни смената на истовременоста опишана погоре.Општото релативно решение за статично хомогено гравитациско поле и специјалното релативистичко решение за забрзувањето водат кон конечни идентични резултати. Други пресметки се направени за близнакот кој патува (или за било кој набљудувач кој понекогаш  забрзува), кои не го вклучуваат начелото на еквивалентност и кои не се однесуваат на какви било гравитациски полиња. Ваквите пресметки се засноваат само на специјалната теорија, а не на општата теорија за релативноста. Еден пристап ја пресметува површината на истовременост со разгледување на светлинското пулсирање. Вториот пристап пресметува како близнакот кој патува го мери поминатото време на близнакт кој останува дома. Краток преглед на овој пристап е даден во посебен дел подолу ==Разликата во изминатото време, како резултат на разликите во временско-просторните патеки на близнаците== Слениов параграф покажува неколку работи: *како да искористиме прецизен математички пристап за пресметка на разликите во изминатото време *како точно да се докаже зависноста од поминатото време на различни патеки поминати преку простор-време од страна на двајцата близнаци *како да се измерат разликите во изминатото време *како да се пресмета навременоста како функција (интеграл) од координираното време Нека часовник К е поврзан со близнакот кој останува дома. Нека часовник К' е поврзан со ракета со која се остварува патувањето. Во времето на заминување и двата часовници се поставени на 0. :Фаза 1: Ракета (со часовник К') застанува со постојано правилно забрзување за време Та што се мери со часовник К додека не стигне до некоја брзина В. Фаза 2: Ракета се движи со брзина V за време Tc според часовникот К. Фаза 3: Ракета ги испалува своите мотори во спротивна насока на К за време Та според часовникот К, додека таа е неподвижна во однос на часовникот К.- со други зборови, ракетата се успорува. Фаза 4: Ракета продолжува да ги испушта своите мотори во спротивна насока од К, за време на истиот период Та според часовникот К, додека К' враќа иста брзина V во однос на К, но сега кон К (со брзина -V). Фаза 5: Ракета проолжува кон К со брзина V текот на исто време Tc според часовникот К. Фаза 6: Ракета повторно ги пали своите мотори во насока на К, па тоа забавува со постојано соодветно забрзување за време Та, сепак според часовникот К, додека двата часовници се ресоединат. Знаејќи дека часовникот К останува инертен (во мирување), вкупното акумулирано време Δτ на часовникот К' ќе биде дадено со интеграл функција или координирано време Δt :<math>\Delta \tau = \int \sqrt{ 1 - (v(t)/c)^2 } \ dt \ </math> каде што v (t) е координирање на брзината на часовникот K 'како функција на t според часовникот K, и, на пример, за време на фазата 1, даден од :<math>v(t) = \frac{a t}{ \sqrt{1+ \left( \frac{a t}{c} \right)^2}}.</math> Интегралот може да биде пресметан во 6 фази:<ref>C. Lagoute and E. Davoust (1995) The interstellar traveler, ''Am. J. Phys.'' '''63''':221-227</ref> :Фаза 1 <math>:\quad c / a \ \text{arsinh}( a \ T_a/c )\,</math> :Фаза 2 <math>:\quad T_c \ \sqrt{ 1 - V^2/c^2 }</math> :Фаза 3 <math>:\quad c / a \ \text{arsinh}( a \ T_a/c )\,</math> :Фаза 4 <math>:\quad c / a \ \text{arsinh}( a \ T_a/c )\,</math> :Фаза 5 <math>:\quad T_c \ \sqrt{ 1 - V^2/c^2 }</math> :Фаза 6 <math>:\quad c / a \ \text{arsinh}( a \ T_a/c )\,</math> каде а е соодветното забрзување забележано од <var>K'</var> за време на фазата на забрзување :<math>V = a \ T_a / \sqrt{ 1 + (a \ T_a/c)^2 }</math> :<math>a \ T_a = V / \sqrt{ 1 - V^2/c^2 }</math> Па така патувачкиот часовник <var>K' покжува</var> :<math>\Delta \tau = 2 T_c / \sqrt{ 1 + (a \ T_a/c)^2 } + 4 c / a \ \text{arsinh}( a \ T_a/c )</math> каде стационарникот часовник К покажува :<math>\Delta t = 2 T_c + 4 T_a\,</math> :<math>\Delta t > \Delta \tau\,</math> ==Разликата во изминатото време: како да се пресмета од бродот== Во стандардната формула за соодветно време :<math>\Delta \tau = \int_0^{\Delta t} \sqrt{ 1 - \left(\frac{v(t)}{c}\right)^2 } \ dt, \ </math> Δ''τ'' го претставува времето на неинерцијалниот набљудувач <var>K'</var> as a function of the elapsed time Δ''t'' of the inertial (stay-at-home) observer ''K'' for whom observer <var>K'</var> has velocity ''v''(''t'') at time ''t''. За да се пресмета изминатото време Δ''t'' следнава формула:<ref name='Minguzzi'>E. Minguzzi (2005) - Differential aging from acceleration: An explicit formula - ''Am. J. Phys.'' '''73''': 876-880 [http://arxiv.org/abs/physics/0411233 arXiv:physics/0411233] (Notation of source variables was adapted to match this article's.)</ref> :<math>\Delta t^2 = \left[ \int^{\Delta\tau}_0 e^{\int^{\bar{\tau}}_0 a(\tau')d \tau'} \, d \bar\tau\right] \,\left[\int^{\Delta \tau}_0 e^{-\int^{\bar\tau}_0 a(\tau')d \tau'} \, d \bar\tau \right], \ </math> каде ''a(τ) е соодветното забрзување'' на ненерцијалниот набљудувач <var>K'</var> измерено од него :<math>\begin{align} \Delta t^2 & = \left[ \int^{\Delta\tau}_0 e^{\int^{\bar{\tau}}_0 a(\tau')d\tau'} \, d \bar\tau\right] \,\left[\int^{\Delta \tau}_0 e^{-\int^{\bar\tau}_0 a(\tau')d \tau'} \, d \bar\tau \right] \\ & > \left[ \int^{\Delta\tau}_0 e^{\int^{\bar{\tau}}_0 a(\tau')d\tau'} \, e^{-\int^{\bar\tau}_0 a(\tau') \, d \tau'} \, d \bar\tau \right]^2 = \left[ \int^{\Delta\tau}_0 d \bar\tau \right]^2 = \Delta \tau^2. \end{align}</math> :<math>\Delta t = \frac{1}{\sqrt{1-\tfrac{v^2}{c^2}}} \Delta\tau .\ </math> Кога К' се оддалечува од К,равенката се смалува на :<math>\Delta t = \int^{\Delta\tau}_0 e^{\pm\int^{\bar{\tau}}_0 a(\tau')d \tau'} \, d \bar\tau , \ </math> која се претвора во :<math>\Delta t = \tfrac{4}{a} \sinh( \tfrac{a}{4} \Delta\tau) \ </math> {{nowrap|''T''<sub>c</sub> {{=}} 0.}} ==Вртежна верзија== Близнаците Боб и Алис населуваат вселенска станица во кружна орбита околу масивно тело во просторот. Боб заминува од станицата и користи ракета за да лебди во фиксна позиција каде што го остава Алис, додека таа останува во станицата. Кога станица ја завршува орбитата и се враќа на Боб, тој и се придужува на Алис. Алис е сега помлада од Боб. Во прилог на вртежното забрзување, Боб мора да стане способен за  мирување, а потоа повторно да забрза за да одговара на брзината на орбиталната брзина на вселенската станица. ==Објаснување во однос на Маховиот принцип== Мал дел од физичарите исто така користат некои верзија со Маховиот принцип, што би значело дека разликата помеѓу забрзаното движење и инертното движење може да се дефинира во однос на остатокот од материјата во универзумот,и  често се нарекува како движење во однос на "неподвижните ѕвезди ". ==Поврзано== <!--Note to editors: Links should generally not be repeated if they are in the main body of the article--> *[[Белов парадокс на вселенски брод]] *[[Хипотеза на часовник]] *[[Еренфестов парадокс]] *[[Херберт Дингл]] *[[Парадокс на скала]] *[[Суплисов парадокс]] *[[Временска дилатација]] *''[[TВреме за ѕвездитеs]]'' ==Првични извори== {{reflist|group=A}} ==Втори извори== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Дополнителна литература== ;Идеален часовник The ''ideal clock'' is a clock whose action depends only on its instantaneous velocity, and is independent of any acceleration of the clock. {{Наведена книга |author=Wolfgang Rindler |title=Relativity: Special, General, and Cosmological |chapter=Time dilation |page=43 |url=http://books.google.com/?id=0J_dwCmQThgC&pg=PA43 |isbn=0-19-856731-6 |publisher=Oxford University Press |year=2006}} ;Гравитациска временска дилатација; временската дилатација при кружно движење *{{Наведена книга|title=Cosmological Physics|author=John A Peacock|url=http://books.google.com/?id=t8O-yylU0j0C&pg=PA7|page= 8|isbn=0-521-42270-1|year=2001|publisher=Cambridge University Press}} *{{Наведена книга|title=Modern Cosmology|author=Silvio Bonometto, Vittorio Gorini, Ugo Moschella|url=http://books.google.com/?id=jtyCC-b0SToC&pg=PA12|page= 12|isbn=0-7503-0810-9|year=2002|publisher=CRC Press}} *{{Наведена книга|title=Advanced Electromagnetism and Vacuum Physics|page= 180|author=Patrick Cornille|url=http://books.google.com/?id=y8sSFTDkQ20C&pg=PA180|isbn=981-238-367-0|publisher=World Scientific|year=2003}} == Надворешни врски == {{Wikibooks|Special relativity}}{{рв|Twin paradox}} *[http://www.physics.adelaide.edu.au/~dkoks/Faq/Relativity/SR/TwinParadox/twin_paradox.html Twin Paradox overview in the Usenet Physics FAQ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150924072818/http://www.physics.adelaide.edu.au/~dkoks/Faq/Relativity/SR/TwinParadox/twin_paradox.html |date=2015-09-24 }} *[http://www.phys.unsw.edu.au/einsteinlight/jw/module4_twin_paradox.htm The twin paradox: Is the symmetry of time dilation paradoxical?] From [http://www.phys.unsw.edu.au/einsteinlight Einsteinlight: Relativity in animations and film clips] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130430045437/http://www.phys.unsw.edu.au/einsteinlight/ |date=2013-04-30 }}. *[http://math.ucr.edu/~jdp/Relativity/TwinParadox.html FLASH Animations:] ''from John de Pillis.'' (Scene 1): "View" from the Earth twin's point of view. (Scene 2): "View" from the traveling twin's point of view. *[https://www.relativitycalculator.com/twin_clock_paradox.shtml Relativity Science Calculator - Twin Clock Paradox] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304234953/https://www.relativitycalculator.com/twin_clock_paradox.shtml |date=2016-03-04 }} [[Категорија:Физички парадокси]] [[Категорија:Специјална релативност]] [[Категорија:Алберт Ајнштајн]] [[Категорија:Времето во физиката]] [[Категорија:Мисловни опити во физиката]] [[Категорија:Замислени близнаци]] o2lv98hqppd7fmpufqcnovdo93gfsly Планкова должина 0 1144710 5575167 5263320 2026-06-11T02:24:21Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575167 wikitext text/x-wiki '''Планкова должина''' ({{math|<var>ℓ</var><sub>P</sub>}}) — [[мерна единица|единица]] за [[должина]] еднаква на {{вред|1.616199|(97)|e=-35}} [[метар|метри]]. Претставува основна единица во системот на [[Планкови единици]], наречени по неговиот творец, германскиот физичар [[Макс Планк]] (1858-1947). Единицата се дефинира според три [[бездимензионална величина|темелни]] [[физичка константа|физички константи]]: [[брзина на светлината|брзината на светлината]] во вакуум, [[Планкова константа|Планковата константа]] и [[гравитациска константа|гравитациската константа]]. Величината на оваа единица може да се замисли вака: доколку имаме точка од {{мм|0,1}} (нешто најситно што може да види голото човечко око) и ја зголемиме во размер на [[метагалаксија|видливата вселена]], тогаш Планковата должина би била голема колку вистинска точка од {{мм|0,1}} во однос на неа. Со други зборови, точката од {{мм|0,1}} е на половина помеѓу Планковата должина и големината на видливата вселена на [[логаритамска скала]]. ==Вредност== Планковата должина {{math|<var>ℓ</var><sub>P</sub>}} се дефинира како <math> \ell_P =\sqrt{\frac{\hbar G}{c^3}}</math> {{math|≈ 1,616 229(38){{e|−35}} м}} каде <math>c</math> е брзината на светлината во вакуум, {{мпром|G}} е гравитациската константа, а {{мпром|ħ}} е сведената Планкова константа. Двете цифри во загради се проценетата [[стандардна грешка]].<ref>Џон Баез, [http://math.ucr.edu/home/baez/planck/node2.html Планкова должина]</ref><ref>[[Национален институт за стандарди и технологија|НИСТ]], „[http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?plkl Планкова должина]“, [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html константи] на [[Комитет за податоци за науката и технологијата|CODATA]]</ref> Планковата должина изнесува 10<sup>−20</sup> од пречникот на еден [[протон]]. ==Теориско значење== Засега Планковата должина нема докажано физичко знаење, но сепак е предмет на [[теориска физика|теориско]] истражување. Бидејќи единицата е толку многу помала од измерната способност на денешните инструменти, не постои начин истата да се види непосредно. Според воопштениот [[принцип на неодреденост]] (замисла од шпекулативните модели на [[квантна гравитација]]), Планковата должина е најмалата можна измерлива должина (во отстапување од фактор 10) и ниеден напредок во мерната технологија не може ни теориски да измери должина помала од неа. Во некои облики на [[квантна гравитација]], Планковата должина е размерот во кој со [[простор-време]]то владеат квантни чинители, па така невозможно е да се различи положбата на две места поблиску од една Планкова должина. Точните ефекти на квантната гравитација се непознати, но се смета дека простор-времето има дискретна или [[квантна пена|пенеста]] структура во размер на една Планкова должина (т.е. на растојанија помали од неа). Планковата површина (Планковата должина на квадрат) има улога во [[термодинамика на црните дупки|ентропијата на црните дупки]]. Вредноста на оваа ентропија, изразена во единици на [[Болцманова константа|Болцмановата константа]] се добива со <math>\frac{A}{4\ell_\mathrm{P}^2}</math>, каде {{мпром|A}} е површината на [[хоризонт на случувањата|хоризонтот на случувањата]]. Планковата површина е површината за која се зголемува една сферна [[црна дупка]] кога ќе проголта едно парче ([[бит]]) информација, според доказот на [[Јакоб Бекенштајн]].<ref>{{нмс|url=http://prd.aps.org/abstract/PRD/v7/i8/p2333_1 |title=Phys. Rev. D 7, 2333 (1973): Black Holes and Entropy |publisher=Prd.aps.org |accessdate=2013-10-21}}</ref> Доколку постојат големоразмерни дополнителни димензии, измерената јачина на гравитацијата може да биде монгу помала од нејзината вистинска (малоразмерна) вредност. Во тој случај, Планковата должина не би имала темелно физичко значење, а квантногравитаџиските ефекти би се јавиле во други размери. Кај [[теорија на струните|теоријата на струните]], Планковата должина е величинските ред на струните што треперат кога образуваат [[елементарни честички]], додека пак помалите растојанија немаат физичка смисла.<ref name="Burgess_and_Quevedo">{{наведени вести | author=Cliff Burgess |author2=Fernando Quevedo | title=The Great Cosmic Roller-Coaster Ride | url= | type=print | work=Scientific American | publisher=Scientific American, Inc. | page=55 | date=November 2007 }}</ref> Размерот на струните {{мпром|l<sub>s</sub>}} е во однос со Планковиот размер според {{math|<var>ℓ</var><sub>P</sub> {{=}} <var>g<sub>s</sub></var><sup>{{sfrac|4}}</sup><var>l<sub>s</sub></var>}}, каде {{мпром|g<sub>s</sub>}} е константата на спарување на струните. Иако се нарекува така, ова не е константа, туку зависи од вредноста на [[скаларно поле|скаларното поле]] наречено [[дилатон]]. Кај [[јамчеста квантна гравитација|јамчестата квантна гравитација]], површината се квантува, а Планковата површина е најмалата можна вредност на површина (во отстапување од фактор 10). Кај двојната специјална теорија на релативноста, Планковата должина е неменлива, без оглед на тоа дали се набљудува или не. Потргата по физичките закони кои важат во размер на Планковата должина е дел од потфатот да се дојде до [[теорија на сè|теоријата на сè]]. == Поврзано == * [[Величински поредок (должина)]] * [[Планкови единици]] * [[Природни единици]] == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== * {{наведено списание |last=Garay |first=Luis J. |date=January 1995 |title=Quantum gravity and minimum length |journal=International Journal of Modern Physics A |volume=10 |issue= 2|pages=145 ff. |arxiv=gr-qc/9403008v2 |bibcode= 1995IJMPA..10..145G |doi=10.1142/S0217751X95000085 }} == Надворешни врски == * {{нмс|last=Bowley|first=Roger|title=Планкова должина|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/plancklength.htm|work=Sixty Symbols|publisher=Брејди Харан за [[Нотингемски универзитет|Нотингемскиот универзитет]]|author2=Ивс, Лоренс|year=2010|accessdate=2015-10-10|archive-date=2018-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630181141/http://www.sixtysymbols.com/videos/plancklength.htm|url-status=dead}} {{Планкови единици}} [[Категорија:Единици за должина]] [[Категорија:Природни единици|Должина]] [[Категорија:Макс Планк|Должина]] [[de:Planck-Einheiten#Definitionen]] 6x5fwk5vtgd7wuzu4srp00wkbu8iliu Прва тетовска парохија 0 1145331 5575239 5470606 2026-06-11T08:03:35Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575239 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kiril i Metodij vo Tetovo 01.JPG|мини|десно|300п|Црквата „Св. Кирил и Методиј“ во Тетово е парохиско седиште]] '''Прва тетовска парохија''' — православна парохија на [[Македонска православна црква - Охридска архиепископија|Македонската православна црква - Охридска архиепископија]], дел од [[Тетовско архијерејско намесништво|Тетовското архијерејско намесништво]] на [[Тетовско-гостиварска епархија|Тетовско-гостиварската епархија]]. Нејзиното седиште е во црквата [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Тетово|„Св. Кирил и Методиј“]] во населбата [[Два Бреста]], во градот [[Тетово]]. Неа ја опслужува протојереј [[Предраг Исаевски]] (сос. 2015). Ги опфаќа само црквите во градот кои не се наведени во другите 3 градски парохии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://svetapetka.tripod.com/Praznici.html|title=црквите и манастирите во Тетовското Архиерејско Наместништво|publisher=Архиерејско намесништво Тетово|language=македонски|accessdate=2010-04-25}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Цркви == Ова е список на црквите во парохијата.<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Можно е списокот да е нецелосен. {| class="wikitable" |- ! име ! населено место ! изградена ! слика |- | [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Тетово|Црква „Св. Кирил и Методиј“]] | [[Тетово]] | 1903 | [[Податотека:Kiril i Metodij vo Tetovo 01.JPG|200п]] |- | [[Црква „Св. Димитриј“ - Тетово|Црква „Св. Димитриј“]] | Тетово | 1906 | [[Податотека:Црква Свети Димитриј - Тетово-01.jpg|200п]] |- | [[Црква „Собор на сите македонски светители, Св. Ѓорѓи Победоносец и Св. Сисој Велики“ - Тетово|Црква „Собор на сите македонски светители, Св. Ѓорѓи Победоносец и Св. Сисој Велики“]] | Тетово | во план | [[Податотека:Kiril i Metodij vo Tetovo X04.JPG|200п]] |- | [[Црква „Св. Наум Охридски“ - Попова Шапка|Црква „Св. Наум Охридски“]] | [[Попова Шапка]] | 1992 | [[Податотека:Црква „Св. Наум Охридски“ - Попова Шапка.jpg|200п]] |- |} == Поврзано == * [[Тетовско архијерејско намесништво]] * [[Втора тетовска парохија]] * [[Трета тетовска парохија]] * [[Четврта тетовска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|First Tetovo Parish}} {{coord|42|0|47|N|20|58|0|E|display=title|type:landmark_region:MK}} [[Категорија:Прва тетовска парохија| ]] [[Категорија:Тетовско архијерејско намесништво]] [[Категорија:Парохии на МПЦ]] mr5jlu23dfv0g569bhqewmkk9f78lw4 Анте Будимир 0 1149710 5575099 5528555 2026-06-10T20:50:01Z Carshalton 30527 5575099 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Анте Будимир | image = [[Податотека:Budimir, Ante FCSP 15-16 WP (cropped).jpg|200п]] | height = {{height|m=1.90}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1991|7|22}} | cityofbirth = [[Зеница (град)|Зеница]] | countryofbirth = [[СФРЈ]] | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | currentclub = {{Fb team Osasuna}} | clubnumber = 17 | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team LASK}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team NK Sesvete}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team HNK Gorica}} | years1 = 2010-2013 | caps1 = 66 | goals1 = 19 | clubs1 = {{Fb team Inter Zapresic}} | years2 = 2013-2014 | caps2 = 30 | goals2 = 19 | clubs2 = {{Fb team Lokomotiva Zagreb}} | years3 = 2014-2015 | caps3 = 19 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team St. Pauli}} | years4 = 2014-2015 | caps4 = 2 | goals4 = 1 | clubs4 = {{Fb team St. Pauli II}} | years5 = 2015-2016 | caps5 = 40 | goals5 = 16 | clubs5 = {{Fb team Crotone}} | years6 = 2016-2017 | caps6 = 11 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Sampdoria}} | years7 = 2017-2019 | caps7 = 39 | goals7 = 9 | clubs7 = {{Fb team Crotone}} | years8 = 2019-2020 | caps8 = 56 | goals8 = 19 | clubs8 = {{Fb team Mallorca}} | years9 = 2020- | caps9 = 30 | goals9 = 11 | clubs9 = {{Fb team Osasuna}} | nationalyears1 = 2012 | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears2 = 2020- | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Анте Будимир''' (роден на [[22 јули]] [[1991]]) — [[Хрвати|хрватски]] [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[ФК Осасуна|Осасуна]]. ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Хрватска |image3=Flag of Croatia.svg }} *[http://int.soccerway.com/players/ante-budimir/36544/ Анте Будимир на soccerway] *[http://www.transfermarkt.co.uk/ante-budimir/profil/spieler/46413 Анте Будимир на Transfermarkt] *[http://www.goal.com/en-au/people/croatia/83180/ante-budimir Анте Будимир на Goal.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161022135530/http://www.goal.com/en-au/people/croatia/83180/ante-budimir |date=2016-10-22 }} *[http://www.espnfc.co.uk/player/207288/ante-budimir Анте Будимир на espn] {{Состав на Хрватска на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Будимир, Анте}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Локомотива Загреб]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Санкт Паули]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Кротоне]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Мајорка]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Осасуна]] [[Категорија:Родени во 1991 година]] [[Категорија:Луѓе од Зеница]] r8tbzqom72feev0k24n9ivwaypymvrw Петта охридска парохија 0 1152318 5575144 4109189 2026-06-11T00:08:50Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575144 wikitext text/x-wiki '''Петта охридска парохија''' — православна парохија на [[Македонска православна црква - Охридска архиепископија|Македонската православна црква - Охридска архиепископија]], дел од [[Охридско архијерејско намесништво|Охридското архијерејско намесништво]] на [[Дебарско-кичевска епархија|Дебарско-кичевската епархија]]. Нејзиното седиште е во [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Охрид|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во градот [[Охрид]]. Моментално, парохиски свештеник е [[Ефтим Бетински]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/index.php/namesnistva#5|title=Петта охридска парохија|language=mk-MK|accessdate=2019-12-11}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во состав на оваа парохија е и селото [[Рамне (Охридско)|Рамне]]. == Цркви == Ова е список на црквите во парохијата.<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Можно е списокот да е нецелосен. {| class="wikitable" |- ! име ! населено место ! изградена ! слика |- | [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Охрид|Црква „Св. Ѓорѓи“]]<br>(парохиска црква) | [[Охрид]] | 1834 | [[Податотека:Sv.Gjorgjia-Ohrid.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Илија“ - Рамне|Црква „Св. Илија“]] | [[Рамне (Охридско)|Рамне]] | 1907 | [[Податотека:Црква „Св. Илија“ - Рамне 4.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Атанасиј“ - Рамне|Црква „Св. Атанасиј“]] | Рамне | 1967 | [[Податотека:Црква „Св. Атанасиј“ - Рамне.jpg|100п]] |- |} == Поврзано == * [[Охридско архијерејско намесништво]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Fifth Ohrid Parish}} * [http://www.dke.org.mk/index.php/namesnistva#5 Страница на Дебарско-кичевската епархија]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Coord|41|7|3|N|20|48|48|E|display=title}} [[Категорија:Петта охридска парохија| ]] [[Категорија:Охридско архијерејско намесништво]] [[Категорија:Парохии на МПЦ]] egzidd8au27hzss3zbmg61h7u7nsn4e Пелагон (град) 0 1154851 5575112 5489194 2026-06-10T21:46:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575112 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Археолошко наоѓалиште во Македонија | име = Пелагон<br/>Каве | слика = Пелагон на Висока 13.JPG | опис = Поглед на ископините од градот Пелагонија на врвот Висока | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=12 | lat_sec=26 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=36 | lon_sec=58 | место = Крушевица (Прилепско){{!}}Крушевица | општина = Прилеп | тип = населба | период = хеленистичко време | период1 = римско време }} '''Пелагон''' или '''Пелагонија''' (познато и како '''Каве''')<ref>Можни облици и како: ''Пелагонида'' и ''Пелагонеја.''</ref> — [[Античка Македонија|македонски антички]] (древен) град, престолнина на Кралството на [[Пелагонци]]те, подоцна седиште на [[Четврта македонска мерида|IV мерида]] (Македонија Четврта) под [[Римско Царство|Римското Царство]].<ref>''И. Микулчиќ, Антички градови во Македонија, Скопје, 1999, 80-89''</ref> Пред да биде истражен целосно врвот [[Висока (планински врв)|Висока]] се знаело само дека на месноста '''Каве''' постоела [[Населено место|населба]] и [[некропола]] од [[Хеленистички период|хеленистичкото]] и [[Римско Царство|римското време]].<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|301}}</ref> == Местоположба == Наоѓалиштето или градот се наоѓаат на 2,5 километри западно од селото [[Крушевица (Прилепско)|Крушевица]] околу планинскиот врв [[Висока (планински врв)|Висока]] (1.472 м.).<ref name="АрхеоКарта"/> == Историски записи == На еден натпис од [[IV век п.н.е.]] (откриен во [[Атина]]) се спомнува кралот на [[Пелагонци]]те. По поразот на македонскиот крал [[Персеј]] кај [[Битка кај Пидна (168 п.н.е.)|Пидна]] (на 22 јуни 168 п.н.е.), проконзулот [[Емилиј Павле]] во [[Амфипол]] ја прокламирал поделбата на Македонија на 4 мериди. [[Македонија Четврта]] била најзападната горна планинска област, со териториите на [[Еордеја]], [[Елимеја]], [[Тимфаја]], [[Орестида]], [[Линкестида]], [[Пелагонија]], [[Деуриоп]], [[Пајонија]] западно од [[Вардар]] и [[Антанија]]. == Пронајдоци == На просторот се среќаваат остатоци од разурнати ѕидови, грамади од камен и еден затрупан бунар. Веднаш во јужен правец на истиот простор има голема концентрација на гробови — корита издлабени во карпа.<ref name="АрхеоКарта"/> Околу дрвјата на густата дабова шума на поголемо подрачје околу самиот врв јасно се забележуваат остатоци ѕидини од неколку редови (3, 4, 5) делкан камен и темели од објекти, кои се обраснати со мов, лишаи и со корењата и стеблата на самите дрвја. == Потрага по градот Пелагонија == Според претпоставките на археологот [[Виктор Лилчиќ]], се работи за град со кој владеел кралот на [[Пелагонци]]те кои во литературата се споменуваат како многу моќни во IV век п.н.е..<ref name="Зафировска">{{наведена мрежна страница|url=http://star.vest.com.mk/default.asp?id=140838&idg=7&idb=2171&rubrika=Kultura|title=Македонскиот Индијана Џонс го лоцираше Пелагон|last=Зафировска|first=Марија|date=13 септември 2007|publisher=Вест|accessdate=1 април 2016|location=Скопје}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Пелагон бил главниот град на [[Четврта македонска мерида|Македонија Четврта]], откако Македонија од [[Римска Република|Римската Република]], 160 години пред Христос била поделена на четири дела. Другите три главни градови се наоѓаат во [[Егејска Македонија]], a археолозите одамна трагале по четвртиот.<ref name="Зафировска" /> Долго време во археолошката наука во [[Македонија]] и светот местоположбата на овој древен град била предмет на дискусии и претпоставки кои се темелеле на записите на античките, пред сѐ римски автори. Голем број научници дискутирале за убикацијата на престолнината Пелагонија. Досегашните наоди од големите камени блокови на стариот град, уникатната гробница, керамиката и монетите што се пронајдени ја поткрепуваат тезата дека токму овде бил моќниот град.<ref name="Зафировска" /> Конечно, просторот е стеснет околу [[Селечка Планина]], заедно со предложените кандидати: [[Долиште (Прилепец)|Долиште]] кај [[Прилепец]], [[Еленик (Мојно)|Еленик]] кај [[Мојно]] и врвот [[Висока (планински врв)|Висока]] над мариовското село [[Крушевица (Прилепско)|Крушевица]].<ref>''V. Lilcik, An attempt at reconnaissance of the town of Pelagonia, Homage to Milutin Garashanin, Belgrade, 2006, 593-605''</ref> Конечно во 2004 година, најмногу при зафатите за спроведување на вода за селскиот водовод на селото [[Крушевица (Прилепско)|Крушевица]] од месноста Каве под врвот Висока, се откриени остатоците од овој древен град. ==Галерија== <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Пелагон на Висока 15.JPG|Поглед на главниот ходник со скали Податотека:Пелагон на Висока 12.JPG|Поглед на главниот дел на ископините од североисток Податотека:Пелагон на Висока 09.JPG|Глетка од главниот дел на ископините Податотека:Pelagonija-anticki-grad-iskopini.JPG|Ископините од античкиот град Пелагонија Податотека:Пелагон на Висока 08.JPG|Поглед од близу на камените блокови Податотека:Пелагон на Висока 22.JPG|Поглед на ископините од југ Податотека:Пелагон на Висока 16.JPG|Поглед на ископините од запад Податотека:Пелагон на Висока 06.JPG|Поглед на ископините од север Податотека:Издлабени корита (гробови) на Висока.jpg|Корита — гробови издлабени во камен на Високa Податотека:Пелагон на Висока 01.JPG|Камен блок и остатоци од ѕидини Податотека:Пелагон на Висока 11.JPG|Камен блок и остатоци од ѕидини Податотека:Пелагон на Висока 17.JPG|Поглед на наоѓалиштетот од карпата на самиот врв Висока Податотека:Пелагон на Висока 18.JPG|Поглед на наоѓалиштето од самиот врв Висока </gallery> == Поврзано == * [[Бабо (Крушевица)|Бабо]] — населба и некропола од римско време;<ref name="АрхеоКарта"/> * [[Градиште (Крушевица)|Градиште]] — збег од доцноантичко време;<ref name="АрхеоКарта"/> * [[Грамаѓе (Крушевица)|Грамаѓе]] — населба од римско време;<ref name="АрхеоКарта"/> * [[До Селото (Крушевица)|До Селото]] — некропола од римско време;<ref name="АрхеоКарта"/> * [[Манастир Св. Недела (Крушевица)|Манастир Св. Недела]] — сакрален објект од старохристијанско време;<ref name="АрхеоКарта"/> * [[Падарница (Крушевица)|Падарница]] — тумул од железно време;<ref name="АрхеоКарта"/> * [[Страгата (Крушевица)|Страгата]] — тумул од железно време;<ref name="АрхеоКарта"/> * [[Црква Св. Архангел (Крушевица)|Црква Св. Архангел]] — осамен наод од римско време;<ref name="АрхеоКарта"/> * [[Црквиште (Крушевица)|Црквиште]] — сакрален објект од старохристијанско време;<ref name="АрхеоКарта"/> * [[Испраен Камен (Крушевица)|Испраен Камен]] — тумул од железното време и римска стела;<ref name="каламус">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kalamus.com.mk/pdf_spisanija/patrimonium_12/006%20=%20011_1%20Aleksandar%20Mitkoski,%20Dusko%20Temelkoski%20-%20Patrimonium%202019%20WEB.pdf|title=ГЕОРЕКОГНОСЦИРАЊЕ НА ТЕРИТОРИЈАТА НА ОПШТИНИТЕ ПРИЛЕП, ДОЛНЕНИ, КРИВОГАШТАНИ И КРУШЕВО|last=Миткоски|first=Александар|last2=Темелкоски|first2=Душко|date=2019|work=Каламус|accessdate=3 јануари 2026}}</ref> * [[Ковчезите (Крушевица)|Ковчезите]] — населба од бронзеното време;<ref name="каламус"/> * [[Падиште (Крушевица)|Падиште]] — тумул од железното време;<ref name="каламус"/> * [[Скапците (Крушевица)|Скапците]] — тумул од железното време;<ref name="каламус"/> * [[Таламбасица (Крушевица)|Таламбасица]] — тумул од бронзеното и античкото време;<ref name="каламус"/> * [[Три Дабици (Крушевица)|Три Дабици]] — тумул од бронзеното време;<ref name="каламус"/> * [[Широк Пат (Крушевица)|Широк Пат]] — тумул од железното време;<ref name="каламус"/> * [[Крушевица (Прилепско)|Крушевица]]; * [[Список на археолошки наоѓалишта во Прилепско]]. == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Visoka (Bonče)}} * [http://www.mn.mk/index.php/kultura/kultura/komentari/6136-Izgubeniot-grad-Pelagonija Изгубениот град Пелагонија]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Антички градови во Македонија}} {{Архео-Прилеп}} [[Категорија:Крушевица (Прилепско)]] [[Категорија:Градови во Античка Македонија]] [[Категорија:Пелагонија]] [[Категорија:Древни градови во Македонија]] llwk7assret7i5tbb5owtyw7ul7fjn4 Пиезоелектричен ефект 0 1156066 5575151 5567946 2026-06-11T00:53:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575151 wikitext text/x-wiki '''Пиезоелектричност''' е [[електричен полнеж|електричниот полнеж]] кој се собира во одредени цврсти материјали ([[кристал]]и, одредени керамики, и биолошки материи како коските, [[ДНК]] и други [[белковина|белковини]])<ref name='InstrumentAnalysis'>{{Наведена книга |title=Принципи на инструментална анализа |year=2007 |first=Ф. Џејмс |last=Холер |author2=Ског, Даглас А|author3=Крауч, Стенли Р |chapter=Глава 1|page=9 |publisher=Сенгејџ Учење |isbn=978-0-495-01201-6}}</ref> при механички [[стрес(физика)|стрес]]. Зборот пиезоелектричност значи електрична струја која е резултат на притисок. Зборот е изведен од [[Грчки јазик|Грчкиот збор]] „пиезо“ (πιέζω) или ''пиезин'' (πιέζειν), што значи притиска, и „електричен“ или „електрон“ ({{јаз|grc|ήλεκτρον}}), што значи [[килибар]], антички извор на елекричен полнеж.<ref>{{OEtymD|piezoelectric}}</ref> Пиезоелектричноста била откриена во 1880 од француските физичари [[Жак Кири|Жак]] и [[Пјер Кири]].<ref name="Манбачи, А. и Коболд Р.С.Ц. 2011 187–196">{{Наведено списание |author= Манбачи, А. и Коболд Р.С.Ц. |title= Развој и примена на пиезоелектрични материјали за создавање на ултразвук и негово откривање|journal= Ултразвук |volume=19 |issue=4 |pages=187–196 |year=2011|doi= 10.1258/ult.2011.011027}}</ref> [[Пиезоелектричност|Пиезоелектричниот ефект]] се толкува како линеарна електромеханичка интеракција помеѓу механичката и електричната состојба на кристалните материјали без [[Центросиметрија|инверзна симетрија]].<ref name='Пиезоелектрични сензорики'>{{Наведена книга |title=Пиезоелектрични Сензорики: Сила, Затегање, Притисок, Забрзување и Сензори, Материјали и Засилувачи за Акустични Емисии |isbn=978-3-662-04732-3|doi=10.1007/978-3-662-04732-3|year=2002 |first=Г |last=Гочи |publisher=Спрингер}}</ref> Пиезоелектричниот ефект е [[реверзибилен процес]] така што материјали кои покажуваат директен пиезоелектричен ефект (внатрешно создавање на електричен полнеж како резултат на применета механичка сила) исто така покажуваат обратен пиезоелектричен ефект (внатрешно создавање на механичко затегање како резултат на применето електрично поле). На пример, кристали на [[олово цирконат титанат]] создаваат мерлива пиезоелектричност кога нивната статична структура е деформирана за 0.1% од оригиналната димензија. Обратно, истите кристали ќе ја променат статичната димензија за 0.1% кога надворешно електрично поле ќе се примени на материјалот. Обратниот пиезоелектричен ефект се користи во создавање на ултразвучни бранови.<ref name='УТ на Материјали'>{{Наведена книга |title=Ултразвучно тестирање на материјали|year=1990 |author=Крауткрамер, Ј и Крауткрамер, Х. |publisher=Спрингер}}</ref> Пиезоелектричноста има корисни примени, како создавање и детекција на звуци, создавање на високи напони, создавање на електронски честоти, микрорамнотежи, за движење на ултразвучни млазници, и ултрафино фокусирање на оптички системи. Исто така е основа на повеќе научни интрументални техники со атомска резолуција, микроскопи со скенирачки сонди, како [[скенирачки тунелен микроскоп|STM]], [[микроскоп со атомски сили|AFM]], [[Микротермална анализа|MTA]], [[оптичка микроскопија за блиски полиња|SNOM]]... и секојдневни употреби, како систем за палење на [[запалка|запалки]], скари на пропан, и кварцни часовници. ==Историја== ===Откритие и рани истражувања=== [[Пироелектричен ефект|Пироелектричниот ефект]], со кој се создава [[електричен потенцијал]] поради промена на температурата, бил проучуван од [[Карл Линеј]] и [[Франц Епинус]] во средината на 18 век. Врз основа на ова знаење, [[Рене Жист Ауи]] и [[Антоан Сезар Бекерел]] го воочиле односот помеѓу механичкиот стрес и електричниот полнеж. Но, резултатите на експериментите кои ги правеле се покажале неодредени.<ref>Ерхарт, Жири. [https://web.archive.org/web/20140508030117/https://moodle.fp.tul.cz/nano/pluginfile.php/2476/mod_resource/content/3/FPM_Piezo_lecture1.pdf Пиезоелектричност и фероелектрични феномени и својства]. Претпријатие за физика FP TUL. fp.tul.cz</ref> Првата демонстрација на директниот пиезоелектричен ефект ја направиле [[Пјер Кири]] и [[Жак Кири]] во 1880 година.<ref>Жак и Пјер Кири (1880) "Développement par compression de l'électricité polaire dans les cristaux hémièdres à faces inclinées" (Развој, низ компресија, на електрична поларизација кај хемихедрални кристали со закосени лица), ''Bulletin de la Société minérologique de France'', том 3, стр. 90 – 93. Преиздадено од: Жак и Пјер Кири (1880) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30485/f296.image Développement, par pression, de l'électricité polaire dans les cristaux hémièdres à faces inclinées,"] ''Comptes rendus'' ... , том. 91, стр. 294 – 295. Исто така погледни: Жак и Пјер Кири (1880) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30485/f385.image "Sur l'électricité polaire dans les cristaux hémièdres à faces inclinées"] (За електрична поларизација кај кристали со закосени лица), ''Comptes rendus'' ... , том 91, стр. 383 – 386.</ref> Тие ги комбинирале знаењата за пироелектричност со нивното разбирање на кристалните структури кои предизвикуваат пироелектричност за да го предвидат однесувањето на кристалите, и го покажале ефектот користејќи кристали од [[турмалин]], [[кварц]], [[шеќер]] и [[Рошелова сол]] (натриум калиум тартрат тетрахидрат). Кварцот и Рошеловата сол покажале најголема пиезоелектричност. [[Image:SchemaPiezo.gif|thumb|Пиезоелектричен диск кој создава напон кога ќе се деформира (промената на формата е многу преувеличена)]] Но Пјер и Жак Кири не го предвиделе спротивниот пиезоелектричен ефект. Тој бил математички изведен од основните термодинамички принципи од страна на [[Габриел Липман]] во 1881.<ref>{{Наведено списание|first=Г. |last=Липман|title=Principe de la conservation de l'électricité|journal=[[Annales de chimie et de physique]]|volume=24|page=145|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k348640|year=1881|language=Француски}}</ref> Пјер и Жак Кири веднаш го потврдиле постоењето на спротивниот ефект,<ref>Пјер и Жак Кири (1881) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3049g/f1131.image "Contractions et dilatations produites par des tensions dans les cristaux hémièdres à faces inclinées"] (Контракции и издолжувања добиени со напон кај хемихедрични кристали со закосени лица), ''Comptes rendus'' ... , том 93, стр. 1137 – 1140.</ref> и потоа добиле докази за целосната реверзибилност на електро-еласто-механичките деформации кај пиезоелектричните кристали. Во следните децении, повеќе се работело на тоа да се истражат и дефинираат кристалните структури кои покажуваат пиезоелектричност. Овие истражувања го достигнале својот врв во 1910, со издавањето на [[Волдемар Војт]]овиот ''Учебник за кристална физика'' (''Lehrbuch der Kristallphysik''),<ref>Волдемар Војт, [http://books.google.com/books?id=SvPPAAAAMAAJ&pg=PR1#v=onepage&q&f=false ''Lehrbuch der Kristallphysik''] (Берлин, Германија: Б. Г. Таубнер, 1910).</ref> кој ги опишал 20-те природни кристални класи способни за пиезоелектричност, и ги дефинирал пиезоелектричните константи користејќи [[анализа на тензори]]. ===За време на Првата светска војна и по неа=== Првата практична примена за пиезоелектрични направи бил [[сонар]]от, развиен за време на [[прва светска војна|Првата светска војна]] во [[Франција]] во 1917 година, од [[Пол Лангевин]] и неговите соработници, кои развиле [[ултразвук|ултразвучен]] детектор за [[подморница|подморници]].<ref>{{Наведено списание |url= http://rsnr.royalsocietypublishing.org/content/early/2012/03/06/rsnr.2011.0049.full |title= Кој знаел за пиезоелектричност? Радерфорд и Лангевин за детекција на подморници и откривањето на сонарот |author= Катзир, С. |journal= Белешки |date= 2012 |volume= 66 |issue= 2 |pages= 141–157 |doi= 10.1098/rsnr.2011.0049 |access-date= 2016-05-02 |archive-date= 2015-11-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20151117120955/http://rsnr.royalsocietypublishing.org/content/early/2012/03/06/rsnr.2011.0049.full |url-status= dead }}</ref> Детекторот се состои од [[претворач]], направен од тенки кварцни кристали внимателно залепени помеѓу две челични плочи, и [[хидрофон]] кој го детектира [[ехо]]то. Со емитирање на високочестотен пулс од трансдукторот, и мерење на времето потребно за да се слушне ехото, може да се пресмета растојанието до објектот. Користењето на пиезоелектричноста во сонарот и успехот на тој проект довело до брзо зголемување на интересот за пиезоелектрични направи. Во следните децении биле откриени нови пиезоелектрични материјали и примени за нив. Пиезоелектричните направи биле користени во многу полиња. Керамички [[фонограф]]ски набои го олесниле дизајнот на грамофоните. Развојот на ултразвучниот претворач овозможил лесно мерење на вискозноста и еластичноста на флуиди и цврсти тела, што довело до развој во истражувањата на материјалите. Со ултразвучните [[временски рефлектометар]]и, кои праќаат ултразвучен пулс низ материјалот за да измерат рефлекции, можело да се најдат грешки во метални и камени објекти, со што се подобрила структурната сигурност. === За време на Втората светска војна и по неа === За време на [[втора светска војна|Втората светска војна]] независни истражувачки групи во [[САД]], [[Русија]] и [[Јапонија]] откриле нова класа на синтетички материјали, наречени [[фероелектрик|фероелектрици]], кои покажувале пиезоелектрични константи многу повисоки од природните материјали. Ова довело до интензивно истражување на [[бариум титанат]]от и олово цирконат титанатните материјали со специфични својства за посебни примени. Еден значаен пример за користењето на пиезоелектрични кристали бил развиен во Бел Телефонските Лаборатории. По Првата светска војна, Фредерик Р. Лек, кој работел во радио телефонијата на претпријатието за инженерство, го развил “АТ кат” кристалот, кој работел на голем температурен интервал. На Лековиот кристал не му биле потребни дополнителните елементи потребни на претходните кристали и затоа можел да се користи на авиони. Ова дозволило да се координираат воздушните војски со помош на авионско радио. Развојот на пиезоелектричните направи и материјали во САД се одвивало исклучително во компаниите кои се занимавале со тоа, поради воените примени и интересот за обезбедување на профитабилни патенти. Научниците барале материјали со високи перформанси. И покрај напредоците во материјалите и усовршувањето на производствениот процес, американскиот пазар не растел толку брзо како и јапонскиот. Без многу нови примени немало раст на американската пиезоелектрична индустрија. Јапонските произодители, пак, ги делеле информациите, и брзо ги надминувале техничките проблеми и создавале нови пазари. Во Јапонија, температурно стабилен кристал бил добиен од [[Исак Кога]]. Јапонските напори во истражување на материјали довеле до пиезоелектрични материјали слични на американските, но без скапи патентни ограничувања. Големи јапонски пиезоелектрични откритија вклучувале нови дизајни за пиезокерамички филтри за радио и телевизија, делови кои можат да се поврзат директно со електронски кола, и [[пиезо запалување|пиезоелектрична запалка]], која создава искра за мали мотори со компресија на керамичен диск. Ултразвучни претворачи кои емитираат звучни бранови низ воздухот постоеле некое време, но за првпат биле користени комерцијално кај раните телевизиски далечински управувачи. Овие претворачи сега се монтирани на повеќе [[автомобил]]и како направи за [[ехолокација]], што му помага на возачот да го одреди растојанието од задниот дел на автомобилот до објекти кои можат да се најдат на неговиот пат. ==Механизам== [[File:Piezo bending principle.jpg|thumb|Пиезоелектрична плоча која се користи да се претвори звучен сигнал во звучни бранови]] Природата на пиезоелектричниот ефект е блиску поврзана со [[електричен диполен момент|електричните диполни моменти]] кај цврстите тела. Тие може да се индуцирани за [[јон]]ите на [[кристална решетка]] со асиметричен полнеж (како [[Бариум титанат|BaTiO<sub>3</sub>]] и [[PZT]]) или може директно да се пренесени од молекуларни групи како кај [[шеќер]]от. Диполната густина или [[поларизација (бранови)|поларизација]] (димензионалност [Cm/м<sup>3</sup>] ) може лесно да се пресмета за [[кристал]]ите со сумирање на диполните моменти по волуменот на кристалографските единици.<ref name= ZPB1995a>{{Наведено списание|author = М. Биркхолц|title = Индуцирани диполи кај хетерополарни кристали во кристалното поле |journal = Списание за физика|volume = 96|pages = 333–340|year = 1995|doi = 10.1007/BF01313055|bibcode = 1995ZPhyB..96..333B|url=http://www.researchgate.net/publication/226272268_Crystal-field_induced_dipoles_in_heteropolar_crystals_II_Physical_significance/file/6a85e52dfb002649a9.pdf|issue = 3}}</ref> Бидејќи секој дипол е вектор, диполната густина '''''P''''' е [[векторско поле]]. Диполи близу еден до друг се израмнуваат во региони наречени Вајсови домени. Домените често се случајно ориентирани, но може да се израмнат користејќи „поларизирање“, процес во кој силно електрично поле се применува на материјалот при висока температура. Не секој пиезоелектричен материјал може да се поларизира.<ref name="PAMTA">{{Наведена книга|author = С. Тролиер-МекКинстри|editor = А. Сафари, Е.К. Акдо’ган|title = Пиезоелектрични и акустични материјали за претворачски примени |year = 2008|publisher = Спрингер|location = Њујорк |isbn = 978-0-387-76538-9|chapter = Глава 3: Кристална хемија на пиезоелектрични материјали}}</ref> Од голема важност за пиезоелектричниот ефект е промената на поларизацијата '''''P''''' кога се применува [[механички стрес]]. Ова може да биде предизвикано од рекомбинација на околностите кои ги предизвикуваат диполите или со реориентација на молекуларните диполни моменти под влијанието на надворешен стрес. Пиезоелектричноста потоа може да се манифестира како варијација на поларизациската сила, нејзината насока, или двете, а деталите зависат од ориентацијата на '''''P''''' во кристалите, [[кристална симетрија|кристалната симетрија]] и применетиот механички стрес. Промената на '''''P''''' се јавува како варијација на површинската [[густина на полнеж]]и на кристалните лица, односно како варијација на [[електрично поле|електричното поле]] кое се појавува помеѓу лицата, а е предизвикано од промена на диполната густина. На пример, 1&nbsp;cм<sup>3</sup> коцка од кварц со 2&nbsp;kN (500&nbsp;lbf) од точно применета сила може да предизвика напон од 12500 [[Волт|V]].<ref>[http://machinedesign.com/article/sensor-sense-piezoelectric-force-sensors-0207 Сензори: Пиезоелектрични сензори за сила] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100413205918/http://machinedesign.com/article/sensor-sense-piezoelectric-force-sensors-0207 |date=2010-04-13 }}. Machinedesign.com (2008-02-07). Добиено на 2012-05-04.</ref> Пиезоелектрични материјали исто така покажуваат спротивен ефект, наречен „спротивен пиезоелектричен ефект“, каде примената на електрично поле предизвикува механичка деформација на кристалот. ===Математички опис === Линеарна пиезоелектричност е комбиниран ефект од * Линеарното електрично однесување на материјалот: : <math>\mathbf{D} = \boldsymbol{\varepsilon}\,\mathbf{E} \quad \implies \quad D_i = \varepsilon_{ij}\,E_j \;</math> : каде ''D'' е поместувањето на густината на електричните полнежи ([[електрично поместување]]), ε е [[дозволивост]] (диелектрична константа за слободно тело), ''E'' е [[јачина на електрично поле|јачината на електричното поле]], и <math> \nabla\cdot\mathbf{D} = 0 \,\,,\, \nabla \times \mathbf{E} = \mathbf{0} </math> * [[Хуков закон]] за линеарни еластични материјали: :<math>\boldsymbol{S}=\mathsf{s}\,\boldsymbol{T} \quad \implies \quad S_{ij} = s_{ijkl}\,T_{kl}\;</math> : каде ''S'' е [[напрегање]]то, ''s'' е [[согласност (механика)|согласноста]] при услови на кратко коло, ''T'' е [[стрес]]от, и <math> \nabla \cdot \boldsymbol{T} = \mathbf{0} \,\,,\, \boldsymbol{S} = (\nabla \mathbf{u} + \mathbf{u} \nabla)/2 </math>. Овие може да се комбинираат во таканаречени ''[[парна равенка|парни равенки]]'', од кои формата напнатост-полнеж е:<ref name=ikeda>{{Наведена книга|title=Фундаменти на пиезолектричност |last=Икеда|first=Т.|year=1996|publisher=Печатот на Оксфордскиот универзитет }}</ref> :<math> \begin{align} \boldsymbol{S} &= \mathsf{s}\,\boldsymbol{T} + \mathfrak{d}^t\,\mathbf{E} \quad \implies \quad S_{ij} = s_{ijkl}\,T_{kl} + d_{kij}\,E_k \\ \mathbf{D} &= \mathfrak{d}\,\boldsymbol{T} + \boldsymbol{\varepsilon}\,\mathbf{E} \quad \implies \quad D_i = d_{ijk}\,T_{jk} + \varepsilon_{ij}\,E_j \,. \end{align} </math> Во форма на матрица, :<math> \begin{align} \{S\} &= \left [s^E \right ]\{T\}+[d^t]\{E\} \\ \{D\} &= [d]\{T\}+\left [ \varepsilon^T \right ] \{E\} \,, \end{align} </math> каде <math>[d]</math> е матрицата за директен пиезоелектричен ефект и <math>[d^t]</math> е матрицата за спротивен пиезоелектричен ефект. ''E'' покажува нула, или константно електрично поле; ''T'' покажува нула, или константно поле на стрес, и ''t'' стои за [[транспозиција]]та на [[матрица (математика)|матрица]]та. Тензорот од трет ред <math>\mathfrak{d}</math> обележува вектори во симетрични матрици. Нема не-специјални непроменливи тензори во однос на ротацијата кои го имаат ова својство, и поради тоа нема изотропни пиезоелектрични материјали. Напрегање-полнежот за материјал од [[Четириаголен кристален систем]] (C<sub>4v</sub>) (поларизирана пиезоелектрична керамика како четириаголен PZT или BaTiO<sub>3</sub>) како и [[шестаголен кристален систем|шестаголниот кристален систем]] кој може да се запише како (ANSI IEEE 176): :<math> \begin{bmatrix} S_1 \\ S_2 \\ S_3 \\ S_4 \\ S_5 \\ S_6 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} s_{11}^E & s_{12}^E & s_{13}^E & 0 & 0 & 0 \\ s_{21}^E & s_{22}^E & s_{23}^E & 0 & 0 & 0 \\ s_{31}^E & s_{32}^E & s_{33}^E & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & s_{44}^E & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & s_{55}^E & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & s_{66}^E=2\left(s_{11}^E-s_{12}^E\right) \end{bmatrix} \begin{bmatrix} T_1 \\ T_2 \\ T_3 \\ T_4 \\ T_5 \\ T_6 \end{bmatrix} + \begin{bmatrix} 0 & 0 & d_{31} \\ 0 & 0 & d_{32} \\ 0 & 0 & d_{33} \\ 0 & d_{24} & 0 \\ d_{15} & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} E_1 \\ E_2 \\ E_3 \end{bmatrix} </math> :<math> \begin{bmatrix} D_1 \\ D_2 \\ D_3 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} 0 & 0 & 0 & 0 & d_{15} & 0 \\ 0 & 0 & 0 & d_{24} & 0 & 0 \\ d_{31} & d_{32} & d_{33} & 0 & 0 & 0 \end{bmatrix} \begin{bmatrix} T_1 \\ T_2 \\ T_3 \\ T_4 \\ T_5 \\ T_6 \end{bmatrix} + \begin{bmatrix} {\varepsilon}_{11} & 0 & 0 \\ 0 & {\varepsilon}_{22} & 0 \\ 0 & 0 & {\varepsilon}_{33} \end{bmatrix} \begin{bmatrix} E_1 \\ E_2 \\ E_3 \end{bmatrix} </math> каде првата равенка го претставува односот за спротивниот пиезоелектричен ефект, а втората за директниот пиезоелектричен ефект.<ref name="DD1998">{{Наведено списание |last=Дамјанович |first=Драган |year=1998 |title=Фероелектрични, диелектрични и пиезоелектрични својства на фероелектрични тенки ленти и ќерамики |journal=Репортажа за напредокот на физиката |volume=61 |pages=1267–1324 |doi=10.1088/0034-4885/61/9/002|bibcode = 1998RPPh...61.1267D |issue=9 }}</ref> Иако равенките погоре се најкористени во литературата, потребни се некои коментари. Претежно, ''D'' и ''E'' се вектори, Декартови тензори, од прв ранг; ε е Декартов тензор од втор ранг. Напрегањето и стресот се исто така [[тензори]] од втор ранг. Но обично, бидејќи напрегањето и стресот се симетрични тензори, може да се обележат на следниот начин: 11 → 1; 22 → 2; 33 → 3; 23 → 4; 13 → 5; 12 → 6. (ова може да се користи различно во литературата. На пример може да се користи 12 → 4; 23 → 5; 31 → 6). Затоа ''S'' и ''T'' имаат “векторска форма” од 6 компоненти. Поради ова ''s'' изгледа како 6 на 6 матрица наместо тензор од четврти ранг. Ваквата нотација се вика [[Војтова нотација]]. Дали компонентите на напрегањето <math>S_4,S_5,S_6</math> се тензорски компоненти или инженерски напрегања и целосно друго прашање. Во равенката погоре, мора да се инженерски напрегања за 6,6 коефициентот на соодветната матрица да може да се запише како што е прикажан, <math>2(s_{11}^E-s_{12}^E)</math>. Инженерски напрегања имаат двојна вредност од соодветните тензори, како <math>S_6=2 S_{12}</math> итн. Ова исто така значи дека <math>s_{66}=1/G_{12}</math>, каде <math>G_{12}</math> е модулот на напрегање. Вкупно има четири пиезоелектрични коефициенти, <math>d_{ij}</math>, <math>e_{ij}</math>, <math>g_{ij}</math>, и <math>h_{ij}</math> дефинирани подолу: :<math> d_{ij} = \left ( \frac{\partial D_i}{\partial T_j} \right )^E = \left ( \frac{\partial S_j}{\partial E_i} \right )^T </math> :<math> e_{ij} = \left ( \frac{\partial D_i}{\partial S_j} \right )^E = -\left ( \frac{\partial T_j}{\partial E_i} \right )^S </math> :<math> g_{ij} = -\left ( \frac{\partial E_i}{\partial T_j} \right )^D = \left ( \frac{\partial S_j}{\partial D_i} \right )^T </math> :<math> h_{ij} = -\left ( \frac{\partial E_i}{\partial S_j} \right )^D = -\left ( \frac{\partial T_j}{\partial D_i} \right )^S </math> каде првиот сет од четири термини соодветствува на директниот пиезоелектричен ефект, и вториот сет од четири термини соодветствува на спротивниот пиезоелектричен ефект.<ref>{{Наведено списание |last=Кошервински |first=В |year=2003 |title=Пиезоелектричност кај кристализирачки фероелектрични полимери |journal=Кристалографски репортажи |volume=48 |issue= 4 |pages=649–675|doi=10.1134/1.1595194|bibcode = 2003CryRp..48..649K }}</ref> За оние пиезоелектрични кристали за кои поларизацијата е од типот на индуцирано кристално поле бил развиен формализам кој дозволува да се пресметаат пиезоелектричните коефициенти. <math>d_{ij}</math> формираат електростатичка решетка која се состои од [[Маделунгова константа|Маделунгови константи]] од повисок ред.<ref name="ZPB1995a"/> ==Кристални класи == [[Image:Capacitor schematic with dielectric.svg|thumb|Било кои просторно раздвоени полнежи даваат [[електрично поле]], и [[електричен потенцијал]]. Тука е покажана стандардната диелектричност кај [[капацитатор]]. Во пиезоелектрична направа, механичкиот стрес, наместо надворешен применет напин, предизвикува раздвојување на полнежите во поединечните атоми на материјалот.]] Од 32-те [[кристална класи|кристални класи]], 21 не се [[центросиметрија|центросиметрични]], а од овие 20 покажуваат директна пиезоелектричност<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Пиезоелектрични кристални класи |url=https://www.staff.ncl.ac.uk/j.p.goss/symmetry/PP_Piezo.html|publisher=Универзитетот Њукасл, ВБ|accessdate=8 март 2015}}</ref> (21-та класа е кубна класа 432). Десет од овие ги претставуваат поларните кристални класи,<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Пироелектрични кристални класи |url=https://www.staff.ncl.ac.uk/j.p.goss/symmetry/PP_Pyro.html|publisher= Универзитетот Њукасл, ВБ |accessdate=8 март 2015}}</ref> кои покажуваат спонтана поларизација без механички стрес поради електричен диполен момент кој не исчезнува, а е поврзан со нивната единечна ќелија, и покажуваат пироелектричност. Ако диполниот момент е реверзибилен со примена на електрично поле, материјалот се нарекува [[фероелектрик]]. *Поларни кристални класи: 1, 2, m, mm2, 4, 4&nbsp;mm, 3, 3m, 6, 6&nbsp;mm. *Пиезоелектрични кристални класи: 1, 2, m, 222, mm2, 4, {{overline|4}}, 422, 4&nbsp;mm, {{overline|4}}2m, 3, 32, 3m, 6, {{overline|6}}, 622, 6&nbsp;mm, {{overline|6}}2m, 23, {{overline|4}}3m. За поларните кристали за кои '''''P''''' ≠ 0 точно е дека пиезоелектричниот ефект се манифестира без примена на механички стрес, така што се менува магнитудата или насоката на '''''P'''''. За неполарните пиезоелектрични кристали, поларизација '''''P''''' различна од нула се добива со примена на механички притисок. За нив, стресот може да се користи за да се трансформира материјалот од неполарна кристална класа ('''''P''''' =0) во поларна,<ref name="ZPB1995a"/> имајќи '''''P''''' ≠ 0. ==Материјали== Многу материјали, природни и синтетички, покажуваат пиезоелектричност. ===Природни кристали === *[[Кварц]] *[[Берлинит]] (AlPO<span style="font-size:100%;"><sub>4</sub></span>), редок [[фосфат]]ен [[минерал]] кој е структурно идентичен на кварцот *[[Сахароза]] (шеќер) *[[Калиум натриум тартрат|Рошелова сол]] *[[Топаз]] *[[Турмалин|Турмалински минерали]] *[[Олово титанат]] (PbTiO<span style="font-size:100%;"><sub>3</sub></span>). Иако се наоѓа во природата како минералот македонит,<ref>{{Наведено списание|author=Радусинович, Душан и Марков, Цветко |year=1971|title=Македонит – олово титанат: нов минерал |journal=Американски минералог |volume=56|pages=387–394|url= http://www.minsocam.org/ammin/AM56/AM56_387.pdf}}</ref><ref>{{Наведено списание|author=Бурк, Е.А.Ј. и Кифт, Ц. |year=1971|title=Втора појава на македонитот, PbTiO<sub>3</sub>, Лангбан, Шведска|journal=Литос|doi= 10.1016/0024-4937(71)90102-2 |volume=4|pages=101–104}}</ref> може да се добие синтетички за истражување и применување. Пиезоелектричноста кај топазот може да се припише на подредувањето на (F, OH) во неговата кристална решетка, која е инаку центросиметрична: орторомпска бипирамида (mmm). Топазот има аномални оптички својства кои се припишуваат на таквиот распоред.<ref>{{Наведено списание|author=Акизуки, Мизухико, Мартин С. Хампар, и Џек Зусман|year=1979|title=Објаснување на аномалните оптички својства на топазот|journal=Минералошки магазин|volume=43|pages=237–241|url=http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/MinMag/Volume_43/43-326-237.pdf|doi=10.1180/minmag.1979.043.326.05|issue=326}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Коски=== Суви [[коска|коски]] покажуваат пиезоелектрични својства. Учењата на Фукада покажале деко овие не се поради кристалите на [[апатит]] кои се центросиметрични, туку поради [[колаген]]от. Колаген покажува поларна ориентација на молекуларните диполи во неговата структура и може да се смета за биоелектичен материјал – диелектричен материјал кој покажува речиси постојан просторен и диполен полнеж. Потенцијал се добива кога на доволно молекули на колаген се применува механички стрес на ист начин, со што се поместуваат голем број од носачите на полнежите во материјалот. Пиезоелектричност на едно колагенско влакно може да се измери со пиезоелектрична реакција на сила со микроскоп, и се покажува дека колагенските влакна се однесуваат како пиезоелектрични материјали.<ref>{{Наведено списание |volume=20 |year=2009|page=085706|author=Минари-Јоландан, М. и Ју, Мин Фенг|journal=Нанотехнологија |doi=10.1088/0957-4484/20/8/085706 |pmid=19417467 |title=Нано големинска карактеризација на изолирани поединечни колагенски влакна од прв тип: Поларизација и пиезоелектричност |issue=8|bibcode = 2009Nanot..20h5706M }}</ref> За пиезоелектричниот ефект се смета дека делува како биолошки сензор за притисок.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://silver.neep.wisc.edu/~lakes/BoneElectr.html |title=Електрични својства на коската: Преглед|first=Родерик |last=Лејкс |publisher=[[Универзитетот на Висконсин-Медисон]]}}</ref><ref>{{Наведена книга |first=Роберт О |last=Бекер |author2=Марино, Ендру А |title=Електромагнетизам и животот |chapter=4: Електрични својства на биолошки ткива (пиезоелектричност) |publisher=Печатот на Универзитетот на Њујорк |location=[[Албани, Њујорк]] |isbn=0-87395-560-9 |chapterurl=http://www.ortho.lsuhsc.edu/Faculty/Marino/EL/EL4/Piezo.html |year=1982 |access-date=2016-05-02 |archive-date=2009-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802194455/http://www.ortho.lsuhsc.edu/Faculty/Marino/EL/EL4/Piezo.html |url-status=dead }}</ref> Овој ефект бил искористен од истражувањата кои се одвивале на [[Универзитетот на Пенсилванија]] во доцните 1970-ти и раните 1980-ти години, со што се отркило дека со постојана примена на електричен потенцијал може да се стимулира резорпцијата и растот на коските.<ref>{{Наведена книга|author=Полак, С.Р, Коростоф, Е., Старкебаум, В. и Ланикон, В |year=1979 |chapter=Микроелектрични студии за потенцијал во коските добиен од механички стрес |isbn=0-8089-1228-3 |title=Електрични својства на коската и ‘рскавицата |editor=Брајтон, Ц.Т. Блек , Ј. и Полак, С.Р. |publisher=Груне и Стратон инк. |location=Градот Њујорк }}</ref> Со понатамошни истражувања во 1990-тите се добиле математичките равенки кои потврдуваат дека ширењето на бранови во долгите коски е такво како кај шестаголните (класа 6) кристали.<ref>{{Наведено списание |last=Фотиадис |first=Д.И |author2=Фоутситци, Г. |author3=Масалас, Ц.В |year=1999 |title=Моделирање на ширењето на бранови во човековите долги коски |journal=Acta Mechanica |volume=137 |pages=65–81 |url=http://www.springerlink.com/content/tr43l7562581u4q8 |doi=10.1007/BF01313145 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Други природни материјали === Биолошки материјали кои покажуваат пиезоелектрични својства се: *[[Жила]] *[[Свила]] *[[Дрво]] поради пиезоелектрична текстура *[[Забен енамел]] *[[Дентин]] *[[ДНК]] *Вирусни белковини, вклучувајќи ги и оние од [[бактериофаг]]ите. Едно истражување покажало дека тенок слој на [[М13 Бактериофаг]]и може да се искористи за да се направи пиезоелектричен генератор доволно моќен за да оперира [[екран со течни кристали]].<ref>{{Наведено списание|last=Ли|first=БИ|author2=Жанг, Ј |author3=Зугер, Ц |author4=Чунг, ВЈ |author5=Ју, СИ |author6=Ванг, Е |author7=Мејер, Ј |author8=Рамеш, Р |author9= Ли, СВ |title=Создавање на пиезоелектрична енергија со вируси|journal=Природна нанотехнологија |date=2012-05-13|pmid=22581406|doi=10.1038/nnano.2012.69|volume=7|issue=6|pages=351–6|bibcode = 2012NatNa...7..351L }}</ref> ===Синтетички кристали === *[[Лангасит]] (La<span style="font-size:100%;"><sub>3</sub>Ga<sub>5</sub>SiO<sub>14</sub></span>), кристал аналоген на кварцот *[[Галиум ортофосфат]] (GaPO<span style="font-size:100%;"><sub>4</sub></span>), кристал аналоген на кварцот *[[Литиум ниобат]] (LiNbO<span style="font-size:100%;"><sub>3</sub></span>) *[[Литиум танталат]] (LiTaO<span style="font-size:100%;"><sub>3</sub></span>) ===Синтетички керамики === [[Image:Perovskite.svg|thumb|Четириаголна единица на олово титанат]] Керамики со случајно распоредени зрна мора да се фероелектрични за да покажуваат пиезоелектричност.<ref>Б. Џаф, В. Р. Кук, и Х. Џаф, ''Пиезоелектрични ќерамики'', Њујорк: Академија, 1971.</ref> Макроскопската пиезоелектричност е возможна кај текстурирани поликристални нефероелектрични материјали како AlN and ZnO. Групата на керамики со [[перовскит|перовскитски структури]], [[волфрам]]-[[бронза]] и поврзани структури покажуваат пиезоелектричност: *[[Бариум титанат]] (BaTiO<span style="font-size:100%;"><sub>3</sub></span>)—Бариум титанат е првата откриена пиезолектрична керамика. *[[Олово цирконат титанат]]—познат како ''PZT'', олово цирконат титанат е најупотребената пиезоелектрична керамика *[[Калиум ниобат]] (KNbO<span style="font-size:100%;"><sub>3</sub></span>) *[[Натриум волфрамат]] (Na<span style="font-size:100%;"><sub>2</sub></span>WO<span style="font-size:100%;"><sub>3</sub></span>) *Ba<span style="font-size:100%;"><sub>2</sub></span>NaNb<span style="font-size:100%;"><sub>5</sub></span>O<span style="font-size:100%;"><sub>5</sub></span> *Pb<span style="font-size:100%;"><sub>2</sub></span>KNb<span style="font-size:100%;"><sub>5</sub></span>O<span style="font-size:100%;"><sub>15</sub></span> *[[Цинк оксид]] (ZnO)–[[Вурцитни кристални структури]]. Додека поединечни кристали од ZnO се пиезо- и пироелектрични, поликристалниот (керамички) ZnO со случајно ориентирани зрна не покажува ниту пиезо- ниту пироелектричен ефект. Бидејќи не е фероелектрик, поликристалниот ZnO не може да се поларизира како бариум титанатот или PZT. Керамики и поликристални тенки слоеви на ZnO покажуваат макроскопска пиезоелектричност и пироелектричност само ако има [[текстура (кристал)|текстура]] (зрната да не се случајно ориентирани), таква што пиезоелектричните и пироелектричните реакции на сите поединечни зрна да не се поништуваат. Ова се постигнува кај поликристалните тенки слоеви.<ref name="DD1998" /> ===Пиезокерамики без олово=== Во скоро време, има растечка загриженост за токсичноста на направи кои содржат олово. За да се реши оваа загриженост, сè повеќе се развиваат пиезоелектрични материјали без олово. *Натриум калиум ниобат ((K,Na)NbO<span style="font-size:100%;"><sub>3</sub></span>). Овој материјал е познат како НКН. Во 2004, група на јапонски истражувачи предводени од Јасујоши Саито откриле натриум калиум ниобатна композиција со својства слични на PZT, вклучувајќи и висока <math>T_{C}</math>.<ref>{{Наведено списание |title=Пиезокерамиќи без олово |first=Јасујоши |last=Саито |author2=Такао, Хисааки |author3=Танил, Тошико |author4=Нонојама, Татсухико |author5=Такаторил Казумаса |author6=Хома, Такахико |author7=Нагаја, Тошиатсу |author8= Накамура, Масаја |journal=[[Природа (журнал))|Природа]] |publisher=Природна издавачка група |volume=432 |issue=7013 |pages=81–87 |doi=10.1038/nature03028 |pmid=15516921 |date=2004-11-04 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v432/n7013/abs/nature03028.html|bibcode = 2004Natur.432...84S }}</ref> Одредени композиции на овој материјал покажале висок механички квалитет (<math>Q_{m}\approx 900</math>) при зголемувачки нивоа на вибрации, додека механичкиот квалитет на цврст PZT се влошува во такви услови. Овој факт го прави НКН ветувачка замена за резонантни примени со висока моќ, како кај пиезоелектрични трансформатори.<ref name="GurdalUral2011">{{Наведено списание|last1=Гурдал|first1=Еркан А.|last2=Урал|first2=Сејит О.|last3=Парк|first3=Хви-Јео|last4=Нам|first4=Сан|last5=Учино|first5=Кенџи|title=Високо моќни (Na0.5K0.5)NbO3-засновани пиезоелектрични трансформатори без олово |journal=Јапонски журнал за применета физика |volume=50|issue=2|year=2011|page=027101|issn=0021-4922|doi=10.1143/JJAP.50.027101|bibcode = 2011JaJAP..50b7101G }}</ref> *[[Бизмут ферит]] (BiFeO<sub>3</sub>) е исто така добар кандидат за заменување на керамиките кои содржат олово. *Натриум ниобат NaNbO<sub>3</sub> *[[Бизмут титанат]] Bi<sub>4</sub>Ti<sub>3</sub>O<sub>12</sub> *[[Натриум бизмут титанат]] Na<sub>0.5</sub>Bi<sub>0.5</sub>TiO<sub>3</sub> Досега, не е потврдена ниту стабилноста ниту влијанието врз природата на овие материјали. ===III-V и II-VI полуспроводници=== Пиезоелектричен потенцијал може да се добие кај било кои крупни или наноструктурирани полуспроводнички кристали кои не се центросиметрични, како материјалите од III-V и II-VI групите, поради поларизацијата на јоните при применет стрес и напрегање. Ова својство е често и за [[сфалерит]]ните и [[вурцит]]ните кристални структури. До прв ред, има само еден независен пиезоелектричен коефициент кај сфалеритот, наречен e<sub>14</sub>, спарен со компонентите на напрегањето. Кај [[вурцит]]от, има три независни пиезоелектрични коефициенти: e<sub>31</sub>, e<sub>33</sub> и e<sub>15</sub>. Полуспроводниците каде се јавува најсилна пиезоелектричност најчесто имаат вурцитни структури, како GaN, InN, AlN и ZnO. ZnO е најкориестениот материјал во младото поле на [[пиезотроника]]. Од 2006, биле откриени повеќе силни нелинеарни пиезоелектрични ефекти кај поларни полуспроводници.<ref>{{Наведено списание |title=Критика на нелинеарната пиезоелектричност кај полуспроводниците |first=Макс |last=Миљорато |journal=случувањата на АИП конференцијата|publisher=АИП издавање |volume=1590 |issue=N/A |pages=32–41 |doi=10.1063/1.4870192|display-authors=etal}}</ref> ===Полимери=== *[[Поливинил флуорид]] (ПВФ): ПВФ покажува пиезоелектричност неколкупати појака од таа на кварцот. За разлика од керамиките, каде кристалната структура на материјалот го создава пиезоелектричниот ефект, кај полимерите долгите низи на молекули се привлекуваат и одбиваат меѓусебно кога се применува електрично поле. ===Органски наноструктури === Силна пиезоелектрична активност е пронајдена кај дифеналанин пептидски наноцевки (ФПН), што укажува на електрична поларизација по оската на цевката. Од споредбата со LiNbO3 и странично баждарење на сигналот се добива доволно делотворен пиезоелектричен коефициент со вредности од барем 60 pm/V. ФПН покажуваат линеарна деформација без иреверзибилна деградација при широк опсег на напони.<ref>{{Наведено списание |title=Силна пиезоелектричност ка ј био-пептидни наноцевки |first=Андреј |last=Колкин |author2=Надав, Амдурски |author3=Игор, Бдикин |author4=Ехуд, Газит |author5= Гил, Розенман |journal=АЦС Нано |publisher=АЦС |volume=4 |issue=2 |pages=610–614 |doi=10.1021/nn901327v}}</ref> ==Примена== Денес, пиезоелектричните направи највеќе се користат во индустријата и производството, како и во автомобилската индустрија. Голема побарувачка има и во медицината, како и во информатиката и телекомуникацијата. Глобалната побарувачка за пиезоелектрични направи изнесувала 14.8 милијарди американски долари во 2010. Најголемата материјална група на пиезоелектрични направи е пиезокристалот, а има најголем раст на интересот за пиезополимери поради нивната ниска тежина и мала големина.<ref>{{Наведена мрежна страница | title = Пазарен извештај: Светски пазар за пиезоелектрични направи | publisher = Пазарна интелигенција | url = http://www.acmite.com/market-reports/materials/world-piezoelectric-device-market-report.html | accessdate = 2016-05-02 | archive-date = 2021-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210306002241/https://www.acmite.com/market-reports/materials/global-piezoelectric-device-market.html | url-status = dead }}</ref> Пиезоелектричните направи се користат на многу начини: ===Висок напон и енергетски извори === Директна пиезоелектричност кај некои супстанции, како кварц, можат да создадат [[потенцијал]]на разлика од неколку илјади [[волт]]и. * Најпозната примена е електричната [[запалка]] за цигари. Со притискање на копчето, чекан удира на пиезоелектричен кристал, со што се предизвикува доволно висок напон за електричната струја да предизвика искра, која го вжештува и запалува гасот. На овој начин функционираат и гасниот шпорет и многу други направи кои горат гас. * Слична идеја е развиена од [[DARPA]] во САД за проект наречен “[[собирање енергија]]”, чија цел е да се снабдува воена опрема со енергија преку пиезоелектрични направи во чизмите на војниците. Но оваа техника има влијание врз телото. Проектот бил откажан поради тоа што не бил практичен и неудобен за војниците. Имало и други идеи за собирање на енергијата од човековото движење на перони за возови или јавни места,<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.treehugger.com/files/2006/08/japan_ticket_gates.php | title = Јапонија: Произведување на енергија од станиците за возови | last = Ричард | first = Михаел Грахам | work = TreeHugger | publisher = Дискавери комуникациии | date = 2006-08-04 | accessdate = 2016-05-02 | archive-date = 2007-07-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070709200844/http://www.treehugger.com/files/2006/08/japan_ticket_gates.php | url-status = dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://web.mit.edu/newsoffice/2007/crowdfarm-0725.html | title = Дуо од МИТ прави “Фарма од толпа” која работи на луѓе | last = Рајт | first = Сара Х | date = 2007-07-25 | work = МИТ вести | publisher = [[Институтот на технологија на Масачусетс]] }}</ref> како и модифицирање на под за танцување за да произведува електрична енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://abcnews.go.com/International/story?id=5358214&page=1 | title = Како да го спасиме светот со танцување | last = Канампили | first = Аму | work = АБЦ | publisher = АБЦ | date = 2008-07-11 }}</ref> Енергијата од вибрациите од индустриска машинерија исто така може да се собере со пиезоелектрични материјали.<ref>{{Наведено списание|url=http://www.linear.com/docs/29984 |title=Вистинска мрежна независност: Систем за собирање на енергија за безжични сензори кој користи пиезоелектрично собирање на енергија|author=Барбехен, Џорџ Х. |page=36 |date=октомври 2010 |journal=Весник за аналогна иновација }}</ref> * Пиезоелектричен [[трансформатор]] е вид на зголемувач на напонот кај наизменична струја. За разлика од обичен трансформатор, кој користи магнетни спојки меѓу влезот и излезот, пиезоелектричниот трансформатор користи [[акустична спојка|акустични спојки]]. Влезниот напон поминува низ кратка плочка пиезоелектричен материјал (како PZT) и се добива променлив стрес во плочката поради инверзниот пиезоелектричен ефект, поради што целата плочка вибрира. Честотата на вибрирање е [[резонанција|резонантната]] честота на плочката, најчесто од 100&nbsp;[[килохерц]]и до 1&nbsp;мегахерц. Повисок излезен напон се создава на друг дел од плочката со пиезоелектричниот ефект. Излезниот напон може да е повеќе од 1000 пати поголем од влезниот. Друго својство на трансформаторот е тоа што, поради работењето на резонантна честота, може да се користи како [[индуктор]]. Ова е корисно својство во електрични кола на кои им треба контролиран, лесен почеток.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.eetimes.com/electronics-news/4197064/Piezoelectric-Technology-A-Primer | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101006002651/http://www.eetimes.com/electronics-news/4197064/Piezoelectric-Technology-A-Primer | archivedate = 2010-10-06 | title = Пиезоелектрична технологија: Почеток | last = Филипс | first = Џејмс Р | date = 2000-08-10 | work = ееПродуктенЦентар | publisher = TechInsights | accessdate = 2016-05-02 | url-status = live }}</ref> Овие направи може да користат инвертер од директна во наизменична струја за да напојуваат катодни флуоресцентни ламби. Пиезотрансформаторите се најкомпактни извори на висок напон. ===Сензори=== [[Image:Piezoelectric pickup1.jpg|thumb|Пиезоелектричен диск искористен како пикап за гитара]] [[File:RPG-7 detached.jpg|thumb|Многу ракетни гранати користат пиезоелектрични фитили. На пример: [[RPG-7]]<ref>Спек, Шејн. (2004-03-11) [http://science.howstuffworks.com/rpg3.htm Како работат ракетните гранати од Шејн Спек]. Science.howstuffworks.com. Посетено на 2012-05-04.</ref>]] {{Главна|Пиезоелектричен сензор }} Принципот на работење на пиезоелектричниот [[сензор]] е тоа што кога физичка димензија ќе се претвори во сила, дејствува на двете спротивни лица на сензорскиот елемент. Во зависност од дизајнот на сензорот може да се користат различни видови на пиезоелектрични елементи. Откривање на промени на притисокот во форма на звук е најчестата примена за сензори, како кај микрофоните (звучните бранови го виткаат пиезоелектричниот материјал со што се добива променлив напон). Пиезоелектричните сензори најчесто се користат со високочестотен звук кај ултразвучни трансдуктори за медицинско и индустриско снимање. Сензорот може да функционира и како сензор, и како придвижувач. Често терминот „трансдуктор“ се користи кога направата ги врши и двете улоги, но повеќето пиезо-направи го имаат ова својство без разлика на тоа дали е искористено или не. Ултразвучни трансдуктори можат да испраќаат ултразвучни бранови низ телото, да го примат одбиениот бран, и да го претворат во електричен сигнал (напон). Повеќе медицински ултразвучни трансдуктори се пиезоелектрични. Други примени за пиезоелектрични сензори се: *Детекција и создавање на сонарни бранови *Детекција на наклонување по една или две оски.<ref>{{Наведено списание | last1 = Мубарак | first1 = П. | display-authors = etal | year = 2012 | title = Математички модел за директен пиезоелектричен ефект кај нов сензор за наклонување | url = | journal = IEEE сензорски журнал | volume = 12 | issue = 5| pages = 1033–1042 | doi=10.1109/jsen.2011.2173188}}</ref> *Мерење на моќта на уреди со висока моќ (во медицината, индустријата). *[[Пиезоелектрична микрорамнотежа]] се користи за многу осетливи хемиски и биолошки сензори *Пиезоелектричен трансдуктор бил искористен во пенетрометрот на [[Хајгенсова сонда|Хајгенсовата сонда]] *Пиезоелектрични трансдуктори се користат кај електронските тапани за да се осети ударот на стапчињата, и да се откријат движења на мускулите во медицинската [[акцелеромиографија]]. *Кај автомобилите се користат пиезоелектрични трансдуктори за да се осети чукањето на моторот на одредени честоти. *Ултразвучни пиезо сензори се користат за детекција на акустични емисии ===Придвижувачи=== [[Image:2007-07-24 Piezoelectric buzzer.jpg|thumb|Метален диск со закачен пиезоелектричен диск, користен за аларм]] Бидејќи многу силни електрични полиња одговараат на многу мали промени на широчината на кристалот, оваа широчина може да се менува со микрометарска прецизност, што е важна алатка за прецизно позиционирање на објекти. Повеќеслојни керамики, кои користат слоеви потенки од {{nowrap|100 µm}}, дозволуваат за достигнување на јаки електрични полиња со напон помал од {{nowrap|150 V}}. Овие керамики се користат за два вида на придвижувачи: директни пиезо придвижувачи и [[засилен пиезоелектричен придвижувач|засилени пиезоелектрични придвижувачи]]. Додека директните придвижувачи имаат движење помало од {{nowrap|100 µm}}, засилените можат да достигнат милиметарски движења. * [[Пиезоелектричен звучник|Звучници]]: напонот се претвора во механичко движење на метална дијафрагма. * [[Пиезоелектричен мотор]]: пиезоелектрични елементи применуваат насочена сила на [[осовина]], што ја тера да ротира. Поради тоа што растојанијата се многу мали, пиезо моторот се смета за прецизна замена за чекорен мотор. * Пиезоелектрични елементи можат да се користат за порамнување на огледалата на [[ласер]]ите, поради нивното својство да движат големи маси преку микроскопски растојанија. Вака електронски се подредуваат некои ласерски огледала. Со прецизно контролирање на растојанието помеѓу огледалата, ласерската електроника може да ги задржи оптичките својства за да се оптимизира добиениот ласерски зрак. * Пиезоелектрични елементи се применуваат во [[акусто-оптички модулатор]], направа која се користи за контролирање на честотата на ласерот * [[Микроскоп за атомски сили|Микроскопот за атомски сили]] и [[скенирачки тунелен микроскоп|скенирачкиот тунелен микроскоп]] користат обратна пиезоелектричност за да го држат сензорот блиску до примерокот.<ref>{{Наведено списание|title=Скенирачкиот механизам за ROSETTA/MIDAS – инженерски модел |author=Ле Лети, Р.; Барило, Ф.; Лермет, Н.; Клајсен, Ф.; Јорк, М.; Гавира Изкердо, Ј.;Арендс, Х. |bibcode=2001ESASP.480...75L |pages=75–81 |isbn=92-9092-761-5 |year=2001 |journal=Случувањата на 9тиот европски симпозиум за просторни механизми и трибологија, 19–21 септември 2001, Леж, Белгија. Собран од Р. А. Харис. ESA SP-480, Ноордвиќ, Холандија: ESA Издавачко претпријатие |last2=Барило|last3=Лермет|last4=Клајсен|last5=Јорк|last6=Гавира Изкердо |last7=Арендс|volume=480}}</ref> * [[Млазен печатач|Млазни печатачи]]: кај многу млазни печатачи се користат пиезоелектрични кристали за да се испушта мастилото на хартијата * [[Дизел мотор]]и: некои дизел мотори користат пиезоелектрични вбризгувачи на гориво, развиени од [[Роберт Бош ДОО]] * Контрола на вибрации. * Бленди за [[X-зраци]]. * Прецизно придвижување на пациентот во машини за компјутеризирана томографија и магнетна резонанција, каде силното зрачење или магнетизам спречува користење на електрични мотори.<ref name="piezact">Симонсен, Торбен Р. [http://elektronikbranchen.dk/nyhed/dansk-elektronikvirksomhed-goer-klar-til-rumeventyr-efter-koeb-af-piezoteknologi Piezo in space] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100929113331/http://elektronikbranchen.dk/nyhed/dansk-elektronikvirksomhed-goer-klar-til-rumeventyr-efter-koeb-af-piezoteknologi |date=2010-09-29 }} ''Електрински бизнис (на Дански), 27 септември 2010.</ref> *[[Кристални слушалки]] * [[Ултразвук со висок интензитет]] за локализирано греење или создавање на локализирана кавитација ===Стандард за честота=== Пиезоелектричните својства на кварцот се користат како стандард за честота *[[Кварцен часовник|Кварцните часовници]] користат [[кристален осцилатор]] направен од кварц, кој користи комбинација од директна и спротивна пиезоелектричност за да се создаде серија од електрични отчукувања на еднакви временски интервали за да се мери времето. Кварцниот кристал, како еластичен материјал, има прецизно дефинирана природна честота на која осцилира, и ова се користи да се стабилизира честотата на периодичниот напон кој се применува на кристалот. *Истиот принцип е клучен за сите [[радио]] [[трансмитер]]и, и кај [[компјутер]]ите каде се создава часовничко отчукување. ===Пиезоелектрични мотори=== [[File:Slip-stick actuator operation.svg|thumb|Лизгачки придвижувач]] {{Главна|Пиезоелектричен мотор }} Постојат повеќе видови на пиезоелектрични мотори: *Мотор со патувачки бран, користен за автоматско [[фокус]]ирање на [[рефлексна камера|рефлексните камери]] *Мотори за линеарно движење *Правоаголни мотори со четири квадранти и висока густина на моќност (2.5 [[watt|W]]/cм<sup>3</sup>) и брзина од 10&nbsp;nm/s до 800&nbsp;mm/s. *Чекорен пиезо мотор Освен чекорниот мотор, сите овие работат на ист принцип. Придвижувани се од двојни ортогонални вибрации со [[фаза|фазна]] разлика од 90°, допирната точка меѓу двете површини вибрира по [[елипса|елиптична]] патека, со што се добива сила на [[триење]] меѓу површините. Едната површина е прицврстена, што ја тера другата да се движи. Кај повеќето пиезоелектрични мотори, пиезоелектричниот кристал е возбуден од синусоиден бранов сигнал кој резонира на честотата на моторот. Користејќи го ефектот на резонанција, многу низок напон може да се користи за да се добие висока амплитуда на вибрација. Лизгачки мотор работи така што ја користи инерцијата и триењето на стегач. Вакви мотори можат да бидат многу мали. Некои се користат за поместување на сензор на камера, и овозможуваат спротивставување на тресењето на камерата. ===Намалување на вибрации или звук=== Различни тимови на истражувачи барале начини да се намалат вибрациите во материјалите со закачување на пиезоелектрични елементи на материјалот. Кога материјалот е свиткан од вибрација во една насока, системот за намалување на вибрации одговара на виткањето и испраќа електрична струја до пиезо елементот за да се свитка во спротивна насока. Идни примени на оваа технологија се очекуваат во колите и куќите за да се намалат звуците кои се слушаат. На саемот за материјална визија во [[Франкфурт]] во ноември 2005, тим од [[Дармштадскиот универзитет за технологија]] во Германија покажал повеќе изложби кои кога биле удрени со гумен чекан, поради пиезо елемент, веднаш престанале да се нишаат. Пиезоелектрични керамички влакна се користат како систем за електронско задушување на некои тениски рекети на [[HEAD]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.head.com/tennis/technology.php?region=eu&tag=intelligence|title=Нели е интересно како една добра идеја, еден чип, и паметен материјал можат да го променат светот на тенисот?|accessdate=2008-02-27|publisher=HEAD|archive-date=2007-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070222224436/http://www.head.com/tennis/technology.php?region=eu&tag=intelligence|url-status=bot: unknown}}</ref> ===Третман за неплодност=== Пиезоелектрична активација на ооцитите може да придонесе до подобрување на шансите за оплодување. ===Хирургија=== Нова примена за пиезоелектричните извори на ултразвук е пиезоелектричната хирургија.<ref name="Manbachi, A. and Cobbold R.S.C. 2011 187–196"/> Пиезохирургијата е техника со кој се отсекува ткиво без да се оштетат соседните ткива. Се користи за<ref>{{Наведено списание |author=Хојн ДЈ, Стубингер С, Фон Канел О, Шамдасани С, Хасенболер П. |title=Пиезоелектрична остеотомија при хирургија на рака |journal=BMC Musculoskelet Disord |volume= 7|page= 36|year=2006|pmid= |doi=10.1186/1471-2474-7-36 }}</ref> хирургија на раце за сечење на коска, при честоти од 25–29&nbsp;kHz, кои предизвикуваат микровибрации од 60–210&nbsp;μm. Може да исече минерализирано ткиво без да го оштети нервното или друго меко ткиво.<ref>{{Наведено списание |author=Лабанка М, Азола Ф, Винчи Р, Родела ЛФ. |title=Пиезоелектрична хирургија: Дваесет години |journal=Br J Oral Maxillofac Surg |volume= 46 |issue = 4 | pages=265–9 |year=2008 |pmid=18342999|doi=10.1016/j.bjoms.2007.12.007}}</ref> ===Можни примени === Во 2015, научници на [[Универзитетот Кембриџ]] кои соработувале со истражувачи од националната физичка лабораторија, користејќи тенки слоеви на пиезоелектрични материјали, откриле дека на одредена [[честота]] овие материјали се ефикасни резонатори, но и [[радијатор]]и, што значи дека можат да се користат како антени. Истражувачите откриле дека со асиметрично возбудување на тенкиот пиезоелектричен слој, симетријата на системот е слично растурена, со што се добива соодветно растурање на симетријата на електричното поле, и добивање на [[електромагнетно зрачење]].<ref>{{Citation|first1=Дира|last1=Сина|first2=Гехан|last2=Амаратунга|title=Електромагнетно зрачење при експлицитно растурање на симетријата|journal=Писма на Физичка Критика |volume=114|issue=14|page=147701|year=2015|doi=10.1103/physrevlett.114.147701|pmid=25910163|bibcode = 2015PhRvL.114n7701S }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Новото разбирање за електромагнетизам овозможува антени на чипови |url=http://www.cam.ac.uk/research/news/new-understanding-of-electromagnetism-could-enable-antennas-on-a-chip|work=cam.ac.uk}}</ref> Во скоро време, се направени повеќе обиди да се примени пиезоелектричната технологија за<ref>{{Наведено списание|last1=Бишур|first1=Е.|last2=Швесингер|first2=Н.|title=Органски собирачи на пиезоелектрична енергија во подот |journal=Истражување на напредни материјали |date=јануари 2012|volume=433–440|pages=5848–5853|doi=10.4028/www.scientific.net/AMR.433-440.5848|url=http://www.scientific.net/AMR.433-440.5848|accessdate=23 July 2014}}</ref><ref>{{Наведено списание|last1=Дуарте|first1=Ф.|last2=Касимиро|first2=Ф.|last3=Кореиа|first3=Д.|last4=Мендес|first4=Р.|last5=Фереира|first5=А.|title=Нов систем за собирање енергија во подот |journal=Конференција за обновлива енергија, 2013 Меѓународна|pages=408–413|doi=10.1109/IRSEC.2013.6529704|year=2013|isbn=978-1-4673-6374-7}}</ref> да се собира кинетичката енергија од пешаците. Пиезоелектричните подови биле испробувани уште од 2007 во две јапонски станици за возови. Струјата добиена од пешаците се користи за да се снабдуваат со енергија автоматските врати и електронските екрани.<ref>{{Наведено списание|last1=Кафисо|first1=Салваторе|last2=Куомо|first2=М.|last3=Ди Грациано |first3=А.|last4=Векио|first4=К.|title=Експериментална анализа на пиезоелектични трансдуктори за примена во тротоари |journal=Истражување на напредни материјали |volume=684|pages=253–257|doi=10.4028/www.scientific.net/AMR.684.253|year=2013}}</ref> Во Лондон, познат ноќен клуб користи пиезоелектрична технологија во подот за танцување. Делови од осветлувањето и звучните системи може да се снабдуваат со енергија со тоа.<ref>{{Наведено списание|last1=Арџун|first1=А.|last2=Сампат|first2=А.|last3=Тијагараџан|first3=С.|last4=Арвинд|first4=В.|title=Нов пристап кон рециклирањето на енергија со пиезоелектрични кристали |doi=10.7763/IJESD.2011.V2.175 |journal=Меѓународен журнал за природна наука и развој |date=декември 2011|volume=2|pages=488–492}}</ref> Но, пиезоелектричните полиња поставени на подот најчесто собираат енергија од нискочестотни удари од пешаците. Ова доведува до неефикасно создавање на енергија.<ref name="ReferenceA">{{Наведено списание|last1=Ли|first1=Заофенг|last2=Стрезов|first2=Владимир|title=Модели на собирање на пиезоелектрична енергија во образовна институција|journal=Зачувување на енергија и менаџмент |volume=85|pages=435–442|doi=10.1016/j.enconman.2014.05.096|year=2014}}</ref> Во овој случај, наоѓање на места со многу промет е критично за оптимизација на ефикасноста на собирањето на енергијата, а насоката во која е поставена плочката исто така влијае на количината на собрана енергија.<ref name="ReferenceA"/> Во истражувањето на Ли се разгледува потенцијалната примена на комерцијален пиезоелектричен собирач на енергија во Макери Универзитетот во Сиднеј, Австралија. Доколку 3.1% од подот каде има најголем промет се покрие со пиезоелектрични плочи, ќе се добива 1.1 MW h/година што е доволно за да покрие 0.5% од вкупната годишна енергетска потрошувачка на зградата.<ref name="ReferenceA"/> Во Израел, има компанија која поставила пиезоелектрични материјали под автопат со многу сообраќај. Добиената енергија е доволна за да ги снабдува уличните светилки, билборди и знаци.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ik5-60BcMb4</ref> (Треба да се забележи дека иако автомобилите ја даваат оваа енергија, ова е многу неефикасен начин да се добива електрична енергија. Сопствениците на автомобилите плаќаат за осветлување на овие знаци. Поефикасно е да се стават плочите каде автомобилите мораат да застанат, но ова сепак е “крадење” на електричната енергија од хибридни или електрични автомобили.) Компанијата за гуми [[Goodyear]] има планови да развие гума која создава електрична енергија со пиезоелектричен материјал закачен однатре. Како што се движи гумата, се деформира, и создава електрична енергија.<ref>http://www.wired.com/2015/03/goodyear-trying-make-electricity-generating-tire/</ref> ====Фотоволтаици==== Ефикасноста на [[фотоволтаична ќелија]] која содржи пиезоелектрични материјали може да се зголеми така што ќе се стави блиску до извор на вибрации. Овој ефект бил демонстриран со органски клетки користејќи наноцевки од [[цинк оксид]]. Добиената електрична енергија од самиот пиезоелектричен ефект е занемарлива. Звуци пониски од 75 децибели ја зголемиле ефикасноста за 50%. Најефикасни биле на 10&nbsp;kHz, резонантната честота на наноцевките. Електричното поле поставено до вибрирачките наноцевки дејствува на електроните кои се движат низ органскиот полимерен слој. Овој процес ја намалува можноста за рекомбинација, во кој електроните добиваат енергија, но сепак се сместуваат во празнини наместо да се движат до ZnO слојот, кој прима електрони.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gizmag.com/vibration-sound-efficient-hybrid-solar-cell-arrays/29679/ |title=Добри вибрации доведуваат до ефикасни возбудубања на хибридни сончеви ќелии |publisher=Gizmag.com |accessdate=2013-11-11}}</ref><ref>{{Наведено списание | last1 =Шоае| first1 = С. | last2 = Бриско | first2 = Ј. | last3 = Дуран | first3 = Ж. Р. | last4 = Дан | first4 = С. | title = Акустично надградување на перформансот на фотоволтаични направи кои се полимерни/ZnO наноцевки| doi = 10.1002/adma.201303304 | journal =Напредни материјали | volume = 26 | issue = 2 | pages = 263–8 | year = 2013 | pmid = 24194369}}</ref> ==Поврзано == {{пст|2}} *[[Засилувач на полнеж]] *[[Електронски делови]] *[[Електрет]] *[[Електрострикција]] *[[Собирање на енергија]] *[[Фероелектричност]] *[[Флексоелектричност]] *[[Магнетострикција]] *[[Фотоелектричен ефект]] *[[Пиезолуминисцентност]] *[[Пиезомагнетизам]] *[[Пиезохирургија]] *[[Пиезоотпорен ефект]] *[[Сономикрометрија]] *[[Површински акустичен бран]] *[[Триболуминисценција]] *[[Пиезотроника]] {{пстк}} ==Наводи== {{reflist|30em}} ===Меѓународни стандарди=== *ANSI-IEEE 176 (1987) Стандард за пиезоелектричност *IEEE 177 (1976) Стандардни дефиниции и методи за мерење на пиезоелектрични вибрации *IEC 444 (1973) Обичен метод за мерење на резонантната честота и еквивалентниот сериски отпор на кварцни кристали со техники на нула-фаза во пи-мрежа *IEC 302 (1969) Стандардни дефиниции и методи за мерење на пиезоелектрични вибрации на честоти до 30&nbsp;MHz ==Надворешни врски == {{рв|ПиеPiezoelectricity}} *Гочи, Густав Х., 2002, ''Пиезоелектрични сензори”, Спрингер, ISBN 3-540-42259-5,'' *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19163430 Piezo motor based microdrive for neural signal recording] *[http://www.scientificblogging.com/news_account/research_new_piezoelectric_materials Research on new Piezoelectric materials] *[http://www.techonline.com/showArticle.jhtml?articleID=192201162&queryText=22 Piezo Equations] {{Семарх|url=https://archive.today/20110809024157/http://www.techonline.com/showArticle.jhtml?articleID=192201162&queryText=22 |date=2011-08-09 }} *[http://medicaldesign.com/motors-motion-control/precision-via-piezo-20100501/ Piezo in Medical Design] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120229184729/http://medicaldesign.com/motors-motion-control/precision-via-piezo-20100501/ |date=2012-02-29 }} *[http://vega.org.uk/video/programme/195 Video demonstration of Piezoelectricity] *[http://www.doitpoms.ac.uk/tlplib/piezoelectrics/index.php DoITPoMS Teaching and Learning Package&nbsp;– Piezoelectric Materials] *[http://PiezoMat.org/ PiezoMat.org] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140221180044/http://piezomat.org/ |date=2014-02-21 }} – Online database for piezoelectric materials, their properties, and applications *[[commons:File:Piezomotor type inchworm.gif|Piezo Motor Types]] *[http://www.piezosystem.com/piezo_actuator_nanopositioning/downloads_publications/technical_information/piezo_theory/ Piezo-Theory & Applications] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150213220228/http://www.piezosystem.com/piezo_actuator_nanopositioning/downloads_publications/technical_information/piezo_theory/ |date=2015-02-13 }} [[Категорија:Физика на кондензираната материја]] [[Категорија:Електрични појави]] [[Категорија:Претворање на енергијата]] [[Категорија:Претворачи]] [[Категорија:Алтернативна енергија]] 2xhm81577fbu3g3j7qhxe033ssgoe5i Патишта во Македонија 0 1156424 5575103 5472629 2026-06-10T21:00:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575103 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Патна мрежа на Македонија.png|мини|десно|400п|Карта на патната мрежа на Македонија]] [[Податотека:Avtopat Aleksandar MAkedonski.jpg|мини|десно|Автопатот „[[автопат А1 (Македонија)|Пријателство]]“ (А1).]] '''Патишта во Македонија''' — патната [[сообраќајна мрежа]] на државни патишта во [[Македонија]] од национален, регионален и месен (локален) карактер. За патиштата е одговорно [[Јавно претпријатие за државни патишта|Јавното претпријатие за државни патишта]], задолжено за управување, изградба, реконструкција, одржување и заштита на патиштата.<ref name="ПМ">[http://roads.org.mk/221/patna-mreza Патна мрежа] — ЈП за државни патишта</ref> Патниот сообраќај има најголем удел во вкупниот превоз на стока и патници во земјата, а внатрешниот сообраќај е позастапен од меѓународниот и транзитниот. Македонија има добро развиена и квалитетна патна мрежа во вкупна должина од 14.182&nbsp;км. Тука влегуваат автопатишта, магистрални патишта, регионални и локални патишта. Главни оски на патната мрежа се паневропските коридори [[Паневропски коридор VIII|VIII]] (исток - запад) и [[Паневропски коридор X|X]] (север - југ).<ref name="ПМ" /> Регионалните патишта водат од поединечни места до главните коридори и магистралната мрежа и заедно со локалните патишта играат значајна улога во развојот на месните стопанства, вложувањата, малите претпријатија и земјоделството во Македонија. Според податоците од 2019 г. сета државна патна мрежа има вкупна должина од 14.182&nbsp;км, од кои 242&nbsp;км се автопатишта, 911&nbsp;км се магистрални патишта, 3.771&nbsp;км се регионални, а 9.258&nbsp;км се локални.<ref name="ПМ" /> == Историја == Во повоениот период од 1945-1957 година, [[пат]]иштата во Македонија се наоѓале во катастрофална состојба. Првите чекори во процесот на обновување на патиштата биле направени од новоформираните секции за патишта со седишта во [[Скопје]], [[Тетово]], [[Куманово]], [[Велес]], [[Штип]], [[Битола]] и [[Охрид]]. Координирањето на работата на секциите во тој период ја врши Републичката дирекција за патишта, која покрај другото се грижела и за проодноста и одржувањето на основната патна мрежа. Нивна примарна задача била обновата и реконструкцијата на дел од патиштата, а како резултат на тоа биле модернизирани повеќе од 200 км патишта. Карактеристично за следниот период од 1958-1965 година, е тоа што работите заземаат сè посилен замав. Во 1966 година е донесена првата програма за изградба на патишта, а тоа значи дека веќе почнува да се работи плански и долгорочно. Главната заслуга за тоа ја имаат тогашното Министерство за сообраќај и Републичката дирекција за патишта. Во овој период е формирана и Дирекцијата за изградба на автопатот „Братство-единство“, кој поминува низ Македонија во должина од 162 км. Во април 1965 година е формиран Републичкиот фонд за патишта, а дотогаш во Македонија се изградени, реконструирани и модернизирани патишта во должина од 611 км. Во 1966 година за првпат претпријатијата за патишта се интегрираат во едно претпријатие, наречено „Македонија пат“. Во истиот период е изработена и петгодишната програма за реконструкција на патната мрежа до 1970 година. Инвеститорските функции за реализирање на оваа програма до 1969 година биле под ингеренции на Македонија Пат, додека веќе во 1970 година, истите ги презема Републичкиот фонд за патишта. Според програмата со која се предвидувало да се реализираат 425,4 км до 1970 година биле изградени и реконструирани вкупно 372,4 км додека останатите 52 км биле реализирани во 1972 година. Работата за обнова на патната мрежа не запира тука. Во периодот до 1975 година се работи интензивно, а доказ за тоа се новоизградените 11 патни правци во должина од 537 км. Во овој период, за извршување на финансиската програма е формиран Совет за изградба, одржување и реконструкција на патиштата, во чии рамки била организирана и функционирала стручна служба. Примарна задача на Советот во периодот што следува е изградбата на автопатот „[[Автопат „Братство и единство“|Братство-единство]]“. Овој значаен проект е реализиран до 1980 година благодарение на распишаниот заем за патишта, како и на учеството на жителите од целата Република. Покрај овој крупен зафат изградени се 431 км патишта и рекордни 1.537 км локални патишта. Реализацијата на проектите предвидени во среднорочната програма за периодот од 1981 до 1986 година, ги презема новоформираниот Републички СИЗ за патишта. Во овој период СИЗ-от ја презема целокупната координација на работите околу изградбата, реконструкцијата и модернизацијата на патиштата. Во ова среднорочие изградени се преку 630 км. патишта до селата, а на критичните места се поставени нови пунктови за одржување на патиштата. Изминатиот период, дел од патните правци се изградени преку странски заеми, додека за периодот до 1988 година карактеристично е тоа што изградбата на патиштата се реализира преку сопствени средства. За првпат како приходи се користат собраните средства од патарина од наплатната станица на автопатот Куманово - Велес. Истовремено е завршена и изградбата на наплатните станици Куманово, [[Сопот]] и [[Отовица]]. Иако со застарена технологија и минимални средства, сепак успешно се направени првите чекори во инвестирањето и изградбата на патната мрежа во Македонија. Генерално развојот на патната мрежа во повоениот период е успешно реализирана благодарение на големата упорност на СИЗ-от за патишта. Со донесувањето на Закон за јавни патишта од 1996 година, до 2008 година функционира Фондот за магистрални и регионални патишта на Република Македонија. Со донесување на Законот за јавни патишта од 11 јули 2008 година се основа Агенција за државни патишта како правен следбеник на Фондот за магистрални и регионални патишта на Република Македонија. Со измените на Законот за јавни патишта од 27 декември 2012 година, основано е Јавното претпријатие за државни патишта коешто ги презема правата и обврските, вработените, имотот, средствата и архивата на Агенција за државни патишта. [[Податотека:Регионален пат како дел од „Националниот парк Маврово“ 2.jpg|мини|десно|Регионален пат дел од Националниот парк „Маврово“]] == Категоризација == === Категоризација до 1994 г. === * М1 [[Австрија|СР Австрија]] – [[Јесенице]] - [[Крањ]] - [[Љубљана]] - [[Загреб]] - [[Жупања]] - [[Белград]] -[[Ниш]] - [[Владичин Хан]] – [[Петровец]] – [[Велес]] – [[Гевгелија]] - [[Грција]] * М1.14 [[Петровец]] - [[Скопје]] * М2 [[Италија]] – [[Копер]] – [[Пула]] – [[Риека]] – [[Задар]] – [[Сплит]] – [[Дубровник]] – [[Петровац]] – [[Подгорица|Титоград]] – [[Косовска Митровица]] – [[Приштина]] – [[Скопје]] – [[Куманово]] – [[Бугарија|НР Бугарија]] * М26 [[Скопје]] – [[Тетово]] – [[Гостивар]] – [[Кичево]] – [[Подмоље]] – [[Охрид]] – [[Битола]] – [[Грција]] * М26.1 [[Подмоље]] – [[Струга]] – [[Албанија|НР Албанија]] * М27 [[Битола]] – [[Прилеп]] – [[Велес]] – [[Штип]] – [[Кочани]] – [[Делчево]] – [[Бугарија|НР Бугарија]] * М28 [[Скопје]] – [[Штип]] – [[Струмица]] – [[Бугарија|НР Бугарија]] === Категоризација 1994-2011 === Старата категоризација на патиштата ги вклучува магистралните и регионалните патишта.<ref>[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/7BC7D1021FBC83439F610D834AEC2394.pdf Службен весник на РМ бр. 54 од 7 октомври 1994 г.]</ref> Ознака за магистрален пат била буквата „М“ и едноцифрен број од 1 до 7. Ознака за регионален пат била буквата „Р“ и трицифрен број од кој првиот број мора да е од 1-7 т.е. регионалниот пат мора да произлегува од еден од 7 магистрални патишта. * М1 [[Србија]] – [[Табановце]] – [[Куманово]] (М2) – [[Миладиновци]] (М4) – [[Петровец]] (М3) – [[Велес]] (М5) – [[Неготино]] (М7) – [[Демир Капија]] – [[Смоквица]] – [[Гевгелија]] – [[Грција]] * М2 [[Куманово]] (М1) – [[Крива Паланка]] – [[Бугарија]] * М3 [[Петровец]] (М1) – [[Скопје]] – [[Блаце (Чучер-Сандево)|Блаце]] – [[Србија]] * М4 [[Миладиновци]] (М1) – [[Скопје]] (М3) – [[Тетово]] – [[Гостивар]] – [[Кичево]] – [[Извор (Кичевско)|Извор]] (М7) – [[Велгошти]] (М5) – [[Струга]] – [[Албанија]] * М5 [[Велгошти]] (М4) – [[Охрид]] – [[Ресен]] – [[Битола]] (М5К) – [[Прилеп]] (М7) – [[Велес]] (М1) – [[Штип]] (М6) – [[Кочани]] – [[Делчево]] - [[Бугарија]] * М5К [[Битола]] (М5) - [[Грција]] * М6 [[Штип]] (М5) – [[Горачино]] (М7) – [[Радовиш]] – [[Струмица]] - [[Бугарија]] * М7 [[Албанија]] - [[Дебар]] – [[Извор (Кичевско)|Извор]] (М4) – [[Кичево]] (М4) – [[Македонски Брод]] – [[Прилеп]] (М5) – [[Кавадарци]] – [[Неготино]] (М1) – [[Горачино]] (М6) Пример за регионален пат: *Р109 [[Ново Лагово]] – [[Витолиште]] – [[Демир Капија]] (М1) *Р513 [[Прилеп]] – [[Македонски Брод]] - [[Кичево]] === Категоризација од 2011 г. === Според одлуката на Владата на РМ од 2011 г.<ref>[http://dki.gov.mk/wp-content/uploads/2015/03/133-2011.pdf Одлука за категоризација на државните патишта од 20 септември 2011 г.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200930000701/http://dki.gov.mk/wp-content/uploads/2015/03/133-2011.pdf |date=2020-09-30 }}, Влада на РМ</ref> патиштата во државава се делат на: # А патишта - автопат / експресен пат / магистрален пат (ознака АХ, каде Х е број од 1 до 4) # Р патишта - регионален пат ## Р1 патишта - регионален пат од прва категорија (формат: Р1Х01-Р1Х31, каде Х е број од 1 до 4 во зависност од кој А-пат произлегува регионалниот пат). ## Р2 патишта - регионален пат од втора категорија (формат: Р2Х31-Р2Х70, каде Х е број од 1 до 4 во зависност од кој А-пат произлегува регионалниот пат). ## Р29 патишта - регионален пат кој не ги задоволува критериумите за регионален пат, но поврзува места од културно-историска вредност (Р29Х71-Р29Х99, каде Х е број од 1 до 4 во зависност од кој А-пат произлегува регионалниот пат) # Л патишта - локален пат, кој ги поврзува селата со општинските центри или регионалните патишта (формат ЛББ01-ЛББ99, каде ББ е реден број на општината). == Список на патишта во Македонија == Следи список на сите патишта во Македонија, групирани според нивните класи. Покрај нивната должина и број на делници (или излези кај автопатиштата), дадени се главните места низ кои минуваат патиштата, како и другите патишта со кои се поврзува секој од нив. За сите места низ кои минуваат поединечните патишта, погледајте ги соодветните статии каде се нудат подробни информации, бидејќи патиштата минуваат низ или крај повеќе места отколку што е наведено во главните одредници. === Автопатишта (класа А) === {| class="wikitable sortable" |+[[Автопатишта во Македонија|Автопатишта (класа А)]] |- ! Ознака !! Должина<br>(км) !Бр. на<br>делници!! Опис / одредишта |- | [[Автопат А1 (Македонија)|А1]] || 173 |87 |{{ГП|Србија|Табановце}} - [[Куманово]] - [[Миладиновци]] - [[Велес]] - [[Неготино]] - [[Демир Капија]] - [[Гевгелија]] - {{ГП|Грција|Богородица (Гевгелиско){{!}}Богородица}} и делница [[Градско]] - [[Прилеп]] (врска со {{макпат|А|3}}) |- | [[Автопат А2 (Македонија)|А2]] || 73 |92 |{{ГП|Бугарија|Деве Баир}} - [[Крива Паланка]] - [[Страцин]] - [[Романовце]] (Куманово) - [[Миладиновци]] - [[Скопска обиколница]] - [[Тетово]] - [[Гостивар]] - [[Кичево]] - [[Требеништа]] - [[Струга]] - {{ГП|Албанија|Ќафасан}} |- | [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] || ? |59 | Крстосница [[Требеништа]] (врска со {{макпат|А|2}}) - крстосница [[Подмоље]] - [[Охрид]] - [[Косел]] - [[Ресен]] - [[Битола]] - [[Прилеп]] - [[Велес]] - [[Штип]] - [[Кочани]] - [[Делчево]] - {{ГП|Бугарија|Рамна Нива}} и делница [[Битола]] (крстосница [[Кукуречани]]) - {{ГП|Грција|Меџитлија}} |- | [[Автопат А4 (Македонија)|А4]] || ? |44 |{{ГП|Косово|Блаце (Чучер-Сандево){{!}}Блаце}} - крстосница [[Аеродром Стенковец|Стенковец]] - [[Скопска обиколница]] - [[Петровец]] - [[Миладиновци]] - [[Свети Николе]] - [[Штип]] - [[Радовиш]] - [[Струмица]] - {{ГП|Бугарија|Ново Село (Струмичко){{!}}Ново Село}} |} === Регионални (класа Р1) === {| class="wikitable sortable" |+Регионални патишта од класата Р1 |- ! Ознака !! Должина<br>(км) !Бр. на<br>делници!! Опис / одредишта |- |[[Регионален пат 1101|Р1101]]|| 65,5 |13 |[[Прилеп]] (врска со {{макпат|А|1}}, {{макпат|А|3}}) - [[Битола]] - Макази - [[Царев Двор]] (врска со {{макпат|Р|1307}}) |- |[[Регионален пат 1102|Р1102]]|| 75,9 |25 |[[Скопје]] (врска со {{макпат|А|2}} - [[Скопска обиколница]]) - [[Катланово]] - [[Велес]] - [[Неготино]] - [[Демир Капија]] - Гевгелија - (врска со {{макпат|А|1}}) |- |[[Регионален пат 1103|Р1103]]|| 51,9 |7 |[[Лакавица (Штипско)|Лакавица]] (врска со {{макпат|А|4}}) - [[Неготино]] (врска со {{макпат|А|1}}) - [[Кавадарци]] - [[Дреново (Кавадаречко)|Дреново]] (врска со {{макпат|А|2}}) |- |[[Регионален пат 1104|Р1104]]|| 35,7 |5 |[[Скопје]] (врска со {{макпат|А|2}} - [[Скопска обиколница]]) - [[Арачиново]] - [[Куманово]] (врска со {{макпат|А|1}}) - {{ГП|Србија|Сопот (Кумановско){{!}}Сопот}} |- |[[Регионален пат 1105|Р1105]]|| 50,7 |9 | Врска со {{макпат|А|1}} - [[Миравци]] - [[Давидово]] - [[Удово]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1102.svg|40п|врска=Регионален пат 1102]]) - [[Валандово]] - [[Раброво]] - [[Нов Дојран]] - {{ГП|Грција|Сретеново}} и делница [[Стар Дојран]] - {{ГП|Грција|Николиќ}} |- |[[Регионален пат 1106|Р1106]]|| 106,7 |8 | Врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1102.svg|40п|врска=Регионален пат 1102]] - [[Драчево]] - [[Варвара (Скопско)|Варвара]] - [[Нова Брезница]] - Кула - [[Коломот]] - Мост кај [[Близанско]] - [[Калуѓерец]] - [[Суводол (Порече)|Суводол]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1303.svg|40п|врска=Регионален пат 1303]]) |- |[[Регионален пат 1107|Р1107]]|| 127,6 |10 |[[Градско]] (врска со {{макпат|А|1}}) - [[Росоман]] - [[Кавадарци]] - [[Мушов Гроб]] - [[Витолиште]] - [[Ново Лагово]] (врска со {{макпат|А|3}}) |- |[[Регионален пат 1108|Р1108]]|| 43,8 |1 |[[Гевгелија]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1102.svg|40п|врска=Регионален пат 1102]]) - [[Моин]] - [[Конско (Гевгелиско)|Конско]] - [[Смрдлива Вода]] - [[скијачки центар „Кожуф“|СЦ „Кожуф“]] |- |[[Регионален пат 1109|Р1109]]|| 18,5 |2 |[[Гевгелија]] (врска со {{макпат|А|1}}) - [[Богданци]] - [[Фурка]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1105.svg|40п|врска=Регионален пат 1105]]) |- |[[Регионален пат 1201|Р1201]]|| 52,4 |7 |[[Струга]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Дебар]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1202.svg|40п|врска=Регионален пат 1202]]) и делница [[Џепиште]] - {{ГП|Албанија|Џепиште}} |- |[[Регионален пат 1202|Р1202]]|| 61,7 |10 | Врска со {{макпат|А|2}} - [[Маврови Анови]] - [[Дебар]] - {{ГП|Албанија|Блато}} и делница за [[Бигорски манастир|Бигорскиот манастир]] |- |[[Регионален пат 1203|Р1203]]|| 27,7 |4 |[[Тетово]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Вратница]] - {{ГП|Косово|Јажинце}} |- |[[Регионален пат 1204|Р1204]]|| 99,1 |11 |[[Куманово]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Свети Николе]] - [[ЖС „Овче Поле“]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Кадрифаково]] - [[Штип]] - [[Софилари]] (врска со {{макпат|А|4}}) |- |[[Регионален пат 1205|Р1205]]|| 54,4 |7 | Врска со {{макпат|А|2}} - [[Кратово]] - [[Пробиштип]] - [[Крупиште]] (врска со {{макпат|А|3}}) |- |[[Регионален пат 1206|Р1206]]|| 61,5 |11 | Клучка [[Матка]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Групчин]] - [[Тетово]] - [[Боговиње]] - [[Врапчиште]] - [[Гостивар]] (врска со {{макпат|А|2}}) |- |[[Регионален пат 1207|Р1207]]|| 19,3 |3 |[[Младо Нагоричане]] (врска со {{макпат|А|2}}) - {{ГП|Србија|Пелинце}} |- |[[Регионален пат 1208|Р1208]]|| 24,0 |1 |[[Охрид]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1301.svg|40п|врска=Регионален пат 1301]]) - [[Подмоље]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Струга]] - [[Радожда]] |- |[[Регионален пат 1209|Р1209]]|| 18,3 |2 |[[Тетово]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1206.svg|40п|врска=Регионален пат 1206]]) - [[Попова Шапка]] |- |[[Регионален пат 1210|Р1210]]|| 19,6 |2 | Врска со {{макпат|А|2}} - [[Тораница]] - [[Македонска Каменица]] (врска со {{макпат|А|3}}) |- |[[Регионален пат 1301|Р1301]]|| 32,7 |4 |[[Охрид]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Свети Наум (манастир)|Свети Наум]] - {{ГП|Албанија|Свети Наум (манастир){{!}}Свети Наум}} |- |[[Регионален пат 1302|Р1302]]|| 84,0 |6 |[[Делчево]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Пехчево]] - [[Берово]] - [[Дабиље]] (врска со {{макпат|А|4}}) |- |[[Регионален пат 1303|Р1303]]|| 66,0 |9 |[[Прилеп]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1101.svg|40п|врска=Регионален пат 1101]]) - [[Македонски Брод]] - [[Кичево]] (врска со {{макпат|А|2}}) |- |[[Регионален пат 1304|Р1304]]|| 43,6 |6 |[[Превалец]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Виница]] - [[Митрашинци]] - [[Смојмирово]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1302.svg|40п|врска=Регионален пат 1302]]) |- |[[Регионален пат 1305|Р1305]]|| 67,7 |7 |[[Кукуречани]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Демир Хисар]] - [[Другово]] (врска со {{макпат|А|2}}) |- |[[Регионален пат 1306|Р1306]]|| 51,1 |4 |[[Прилеп]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1303.svg|40п|врска=Регионален пат 1303]]) - [[Кривогаштани]] - [[Крушево]] - [[Сладуево]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1305.svg|40п|врска=Регионален пат 1305]]) |- |[[Регионален пат 1307|Р1307]]|| 34,6 |5 |[[Ресен]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Царев Двор]] - [[Отешево]] - {{ГП|Албанија|Стење}} и делница [[Стење]] - [[Коњско (Ресенско)|Коњско]] |- |[[Регионален пат 1308|Р1308]]|| 25,9 |6 | Макази (врска со {{макпат|А|3}}) [[Претор]] - {{ГП|Грција|Маркова Нога}} |- |[[Регионален пат 1309|Р1309]]|| 42,8 |5 |[[Зрновци]] (спој со [[Податотека:Regional road Macedonia R-2334.svg|40п|врска=Регионален пат 2334]]) - [[Кочани]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Пониква]] - [[Злетово]] - [[Лесново]] - [[Пробиштип]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1205.svg|40п|врска=Регионален пат 1205]]) |- |[[Регионален пат 1310|Р1310]]|| 66,3 |3 |[[Радовиш]] (врска со {{макпат|А|4}}) - [[Подареш]] - [[Владимирово]] - [[Берово]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1302.svg|40п|врска=Регионален пат 1302]]) - {{ГП|Бугарија|Клепало (граничен премин){{!}}Клепало}} |- |[[Регионален пат 1311|Р1311]]|| 50,1 |5 |[[Битола]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1101.svg|40п|врска=Регионален пат 1101]]) - [[Новаци]] - [[Маково]] - [[Чаниште]] - Расимбегов мост (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1107.svg|40п|врска=Регионален пат 1107]]) и делница [[Рапеш]] - [[Старавина]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-2338.svg|40п|врска=Регионален пат 2338]]) |- |[[Регионален пат 1312|Р1312]]|| 71,2 |5 | Врска со {{макпат|А|3}} ([[Каратманово]]) - [[Велес]] - [[Извор (Велешко)|Извор]] - [[Прилеп]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1303.svg|40п|врска=Регионален пат 1303]]) |- |[[Регионален пат 1401|Р1401]]|| 25,7 |5 |[[Струмица]] (врска со {{макпат|A|4}}) - [[Раброво]] - [[Валандово]] - [[Балинци]] - [[Марвинци]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1102.svg|40п|врска=Регионален пат 1102]]) |- |[[Регионален пат 1402|Р1402]]|| 32,3 |2 |[[Куклиш]] (врска со [[Податотека:Regional road Macedonia R-1401.svg|40п|врска=Регионален пат 1401]]) - [[Банско]] - [[Ново Коњарево]] (врска со {{макпат|А|4}}) |- |[[Регионален пат 1403|Р1403]]|| 27,4 |1 | Врска со {{макпат|А|4}} - [[Радовиш]] - [[Владиевци]] - [[Василево]] - [[Струмица]] (врска со {{макпат|А|4}}) |} === Регионални (класа Р2) === {| class="wikitable sortable" |+Регионални патишта од класата Р2 |- ! Ознака !! Должина<br>(км) !Бр. на<br>делници!! Опис / одредишта |- |[[Регионален пат 2131|Р2131]]|| 14,9 |3 | [[Драчево]] (врска со {{макпат|Р|1106}}) - [[Орешани]] - [[Таор]] - [[Катланово]] (врска со {{макпат|Р|1102}}) |- |[[Регионален пат 2132|Р2132]]|| 21,4 |1 | Мост кај [[Близанско]] (врска со {{макпат|Р|1106}}) - [[Растеш]] - [[Калуѓерец]] (врска со {{макпат|Р|1106}}) |- |[[Регионален пат 2133|Р2133]]|| 20,9 |2 |[[Куманово]] (врска со {{макпат|Р|1104}}) - [[Липково]] - [[Матејче]] - [[Никуштак]] - врска со {{макпат|Р|1104}} |- |[[Регионален пат 2134|Р2134]]|| 17,3 |1 |[[Драчево]] (врска со {{макпат|Р|1106}}) - [[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]] ([[Усје]]) - [[Сопиште]] - [[Говрлево]] (врска со {{макпат|Р|1106}}) |- |[[Регионален пат 2135|Р2135]]|| 27,3 |2 |[[Горно Коњари]] (врска со {{макпат|Р|2136}}) - [[Малино]] - [[Преод]] - [[Горобинци]] - [[Свети Николе]] (врска со {{макпат|Р|1204}}) |- |[[Регионален пат 2136|Р2136]]|| 12,0 |2 |[[’Ржаничино]] (врска со {{макпат|Р|1102}}) - [[Средно Коњари]] - [[Горно Коњари]] - [[Винце]] - [[Пчиња (село)|Пчиња]] - [[Орашац]] (врска со {{макпат|Р|1204}}) |- |[[Регионален пат 2137|Р2137]]|| 18,5 |1 | Врска со {{макпат|Р|1102}} - [[Војшанци]] - [[Корешница]] - [[Демир Капија]] (врска со {{макпат|Р|1102}}) |- |[[Регионален пат 2138|Р2138]]|| 10,3 |1 | Врска {{макпат|Р|2134}} - [[Сончев Град]] - [[Водно]] - [[Горно Нерези]] |- |[[Регионален пат 2231|Р2231]]|| 36,2 |2 |[[Гостивар]] (врска со {{макпат|Р|2233}}) - [[Србиново]] - [[Туин]] - [[Осломеј]] - врска со {{макпат|А|2}} |- |[[Регионален пат 2232|Р2232]]|| 25,6 |1 |[[Бучиште]] (врска со {{макпат|Р|1205}}) - [[Злетово]] - ХЕЦ „[[Кнежевско Езеро|Злетовица]]“ (Кнежевско Ез.) |- |[[Регионален пат 2233|Р2233]]|| 29,4 |2 | [[Гостивар]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Чегране]] - клучка [[Тетово]] - запад (врска со [[Брвеница]]) |- |[[Регионален пат 2234|Р2234]]|| 33,1 |3 | Клучка [[Сарај]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Радуша]] - [[Јегуновце]] - [[Теарце]] (врска со {{макпат|Р|1203}}) |- |[[Регионален пат 2235|Р2235]]|| 24,7 |2 |[[Маврови Анови]] (врска со {{макпат|Р|1202}}) - [[Маврово]] - [[Леуново]] - [[Бунец]] (врска со {{макпат|Р|1202}}) |- |[[Регионален пат 2236|Р2236]]|| 28,6 |1 |[[Свети Николе]] (врска со {{макпат|А|4}}) - [[Мечкуевци]] - [[Пуздерци]] - [[Неокази]] (врска со {{макпат|Р|1205}}) |- |[[Регионален пат 2237|Р2237]]|| 8,0 |1 |[[Куманово]] (врска со {{макпат|Р|1204}}) - [[Младо Нагоричане]] (врска со {{макпат|А|2}}) |- |[[Регионален пат 2238|Р2238]]|| 16,3 |2 |[[Маврово]] (врска со {{макпат|Р|2235}}) - [[Галичник]] - [[Селце (Ростушко)|Селце]] - [[Тресонче]] - [[Лазарополе]] - врска со {{макпат|Р|2246}}) |- |[[Регионален пат 2239|Р2239]]|| 41,2 |2 |[[Аеродром Стенковец|Стенковец]] (врска со {{макпат|А|2}}/{{макпат|А|4}}) - [[Бродец (Скопско)|Бродец]] - [[Танушевци]] (гр. со {{знаме|Косово}}) |- |[[Регионален пат 2240|Р2240]]|| 15,5 |2 | Врска со {{макпат|Р|1201}} - [[Вевчани]] - [[Октиси]] - врска со {{макпат|А|2}} |- |[[Регионален пат 2241|Р2241]]|| 13,4 |2 | Врска со {{макпат|Р|1201}} ([[Глобочица]]) - [[Јабланица (село)|Јабланица]] - граница со {{ГП|Албанија|Лакаица}} |- |[[Регионален пат 2242|Р2242]]|| 13,3 |2 |[[Желино]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Јегуновце]] (врска со {{макпат|Р|2234}}) |- |[[Регионален пат 2243|Р2243]]|| 46,0 |4 |[[Струга]] (врска со {{макпат|Р|1201}}) - [[Драслајца|Дрслајца]] - [[Долно Татеши]] - [[Мислодежда]] - [[Локов]] - [[Буринец]] - врска со {{макпат|Р|1201}} |- |[[Регионален пат 2244|Р2244]]|| 16,7 |1 | Врска со {{макпат|Р|1207}} - [[Жегљане]] - [[Рамно]] - гр. со {{знаме|Србија}} |- |[[Регионален пат 2245|Р2245]]|| 29,2 |1 |[[Крива Паланка]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Осиче (Кривопаланечко)|Осиче]] - [[Огут]] - гр. со {{знаме|Србија}} |- |[[Регионален пат 2246|Р2246]]|| 34,7 |5 |[[Бошков Мост]] (врска со {{макпат|Р|1202}}) - Извор (врска со {{макпат|А|2}}) и делница за [[Гари]] |- |[[Регионален пат 2247|Р2247]]|| 23,7 |2 |[[Павлешенци]] (врска со {{макпат|Р|1204}}) - [[Татомир]] - [[Секулица]] - врска со {{макпат|Р|1205}} |- |[[Регионален пат 2248|Р2248]]|| 20,8 |1 |[[Ранковце]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Герман (Кривопаланечко)|Герман]] - [[Нерав]] |- |[[Регионален пат 2249|Р2249]]|| 21,1 |1 | Мелнички мост (врска со {{макпат|Р|1102}}) - [[Голем Папрадник|Папрадник]] - [[Брештани]] - [[Селци]] (врска со {{макпат|Р|2243}}) |- |[[Регионален пат 2250|Р2250]]|| 16,2 |1 |[[Крива Паланка]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Добровница]] - [[Голема Црцорија]] - [[Луке]] - граница со {{знаме|Србија}} |- |[[Регионален пат 2331|Р2331]]|| 17,9 |2 |[[Битола]] (врска со {{макпат|Р|1101}}) - [[Нижеполе]] - [[Пелистер]] - [[Брајчино]] - [[Љубојно]] (врска со {{макпат|Р|1308}}) |- |[[Регионален пат 2332|Р2332]]|| 27,7 |1 | Врска со {{макпат|Р|1307}} ([[Стење|Царина]]) - [[Трпејца]] (врска со {{макпат|А|3}} и {{макпат|Р|1301}}) |- |[[Регионален пат 2333|Р2333]]|| 15,3 |2 |[[Битола]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Бистрица (Битолско)|Бистрица]] - [[Драгош]] |- |[[Регионален пат 2334|Р2334]]|| 63,9 |5 |[[Штип]] (врска со {{макпат|Р|1204}}) - [[Карбинци]] - [[Аргулица]] - [[Теранци]] - [[Зрновци]] - [[Виница]] (врска со {{макпат|Р|1304}}) - [[Јакимово]] - [[Калиманци]] - врска со {{макпат|Р|2345}} |- |[[Регионален пат 2335|Р2335]]|| 46,1 |4 |[[Вашарејца]] (врска со {{макпат|Р|1101}}) - [[Бучин]] - [[Обршани]] - [[Кривогаштани]] - [[Ропотово]] (врска со {{макпат|Р|1303}}) |- |[[Регионален пат 2336|Р2336]]|| 52,3 |5 |[[Стари Град]] (врска со {{макпат|Р|1312}}) - [[Богомила]] - [[Ропотово]] (врска со {{макпат|Р|1303}}) |- |[[Регионален пат 2337|Р2337]]|| 35,1 |1 | [[Крушево]] (врска со {{макпат|Р|1306}}) - [[Пуста Река]] - [[Прострање]] (врска со {{макпат|Р|1305}}) |- |[[Регионален пат 2338|Р2338]]|| 50,6 |4 |[[Меџитлија]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Гермијан]] - [[Старавина]] - [[Градешница]] - [[Бешиште]] - врска со {{макпат|Р|1107}} |- |[[Регионален пат 2339|Р2339]]|| 26,4 |2 |[[Ново Лагово]] (врска со {{макпат|Р|1101}}) - [[Галичани]] - [[Обршани]] - [[Бучин]] - [[Граиште]] - врска со {{макпат|Р|1305}} |- |[[Регионален пат 2340|Р2340]]|| 31,0 |4 | Врска со {{макпат|Р|1101}} - [[Добрушево]] - [[Новаци]] - [[Бач]] - врска со {{макпат|Р|2238}} |- |[[Регионален пат 2341|Р2341]]|| 3,4 |1 |[[Делчево]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Габрово (Струмичко)|Габрово]] - гр. со {{знаме|Бугарија}} |- |[[Регионален пат 2342|Р2342]]|| 13,0 |1 |[[Тркање (село)|Тркање]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Соколарци]] - [[Пишица]] (врска со {{макпат|Р|1205}}) |- |[[Регионален пат 2343|Р2343]]|| 10,7 |1 |[[Делчево]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Голак]] |- |[[Регионален пат 2344|Р2344]]|| 23,7 |1 | Врска со {{макпат|Р|1312}} - [[Чашка]] - [[Лисиче (Велешко)|Лисиче]] - [[Дреново (Велешко)|Дреново]] |- |[[Регионален пат 2345|Р2345]]|| 18,5 | 2|| Врска со {{макпат|А|3}} - [[Бигла]] - [[Трсино]] - врска со {{макпат|Р|1304}} |- |[[Регионален пат 2346|Р2346]]|| 18,5 |2 |[[Тработивиште]] (врска со {{макпат|Р|1302}}) - [[Разловци]] - [[Митрашинци]] (врска со {{макпат|Р|1304}}) |- |[[Регионален пат 2347|Р2347]]|| 21,0 |4 |[[Кажани]] (врска со {{макпат|А|3}}) - [[Лера]] - [[Стрежево]] - [[Црновец]] - [[Лопатица (Битолско)|Лопатица]] (врска со {{макпат|Р|1305}}) |- |[[Регионален пат 2431|Р2431]]|| 42,4 |4 |[[Радовиш]] (врска со {{макпат|Р|1310}}) - [[Плачковица]] - [[Аргулица]] (врска со {{макпат|Р|2334}}) |- |[[Регионален пат 2432|Р2432]]|| 15,6 |3 |[[Струмица]] (врска со {{макпат|А|4}}) - [[Вељуса]] - [[Василево]] (врска со {{макпат|Р|1403}}) |- |[[Регионален пат 2433|Р2433]]|| 60,8 |5 |[[Радовиш]] (врска со {{макпат|А|4}}) - [[Конче]] - [[Загорци]] - [[Лесковица]] (врска со {{макпат|Р|1103}}) - [[Селце (Штипско)|Селце]] - [[Софилари]] (врска со {{макпат|А|4}}) |- |[[Регионален пат 2434|Р2434]]|| 29,9 |3 | Врска со {{макпат|Р|1401}} - [[Рич]] - врска со {{макпат|Р|2433}} |} === Регионални (класа Р29) === {| class="wikitable sortable" |+Регионални патишта од класата Р29 |- ! Ознака !! Должина<br>(км) !Бр. на<br>делници!! Опис / одредишта |- |[[Регионален пат 29171|Р29171]]|| 40,3 |6 |[[Демир Капија]] (врска со {{макпат|Р|1102}}) - [[Крњево]] - [[Конопиште]] - [[Мушов Гроб]] (спој со {{макпат|Р|1107}}) |- |[[Регионален пат 29172|Р29172]]|| 13,2 |1 |[[Беловодица]] (врска со {{макпат|А|1}}) - [[Дуње]] (врска со {{макпат|Р|1107}}) |- |[[Регионален пат 29173|Р29173]]|| 20,1 |1 |[[Неготино]] (врска со {{макпат|Р|1103}}) - [[Долни Дисан]] - [[Бесвица]] (врска со {{макпат|Р|29171}}) |- |[[Регионален пат 29174|Р29174]]|| 16,2 |1 |[[Крњево]] (спој со {{макпат|Р|29171}}) - [[Радња]] - [[Скијачки центар „Кожуф“|СЦ „Кожуф“]] (спој со {{макпат|Р|1108}}) |- |[[Регионален пат 29175|Р29175]]|| 11,6 |1 |[[Могила]] (врска со {{макпат|Р|1101}}) - [[Будаково]] - врска со {{макпат|Р|2340}} |- |[[Регионален пат 29176|Р29176]]|| 2,0 |1 |[[Катланово]] (врска со {{макпат|Р|1102}}) - [[Катлановска Бања]] |- |[[Регионален пат 29177|Р29177]]|| 4,9 |1 |[[Миравци]] (врска со {{макпат|Р|1105}}) - [[Милетково]] (врска со {{макпат|Р|1102}}) |- |[[Регионален пат 29178|Р29178]]|| 20,3 |1 |[[Давидово]] (врска со {{макпат|Р|1105}}) - [[Демир Капија]] (врска со {{макпат|Р|29171}}) |- |[[Регионален пат 29271|Р29271]]|| 30,7 |1 |[[Мождивњак]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Каврак]] - [[Мушково]] - [[Кратово]] (врска со {{макпат|Р|1205}}) |- |[[Регионален пат 29272|Р29272]]|| 16,2 |1 |[[Опае]] (врска со {{макпат|Р|2133}}) - [[Слупчане]] - [[Белановце]] - [[Злокуќане]] - гр. со {{знаме|Косово}} |- |[[Регионален пат 29273|Р29273]]|| 25,0 |2 |[[Ботун]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Белчишта]] - [[Брежани]] - [[Железнец]] - врска со {{макпат|Р|1305}} |- |[[Регионален пат 29274|Р29274]]|| 5,6 |1 |[[Шемшево]] (врска со {{макпат|Р|2242}}) - [[Жилче]] - [[Лешок]] (врска со {{макпат|Р|1203}}) |- |[[Регионален пат 29275|Р29275]]|| 14,2 |1 | Врска со {{макпат|Р|1209}} - [[Шипковица (Тетовско)|Шипковица]] - гр. со {{знаме|Косово}} |- |[[Регионален пат 29277|Р29277]]|| 26,0 |1 | Врска со {{макпат|А|2}} - [[Клечевце]] - [[Бељаковце]] - [[Шопско Рударе]] - [[Секулица]] (врска со {{макпат|Р|2247}}) |- |[[Регионален пат 29278|Р29278]]|| 4,0 |1 | Врска со {{макпат|А|2}} - [[Неготино (Полошко)]] |- |[[Регионален пат 29279|Р29279]]|| 4,4 |1 |[[Здуње (Гостиварско)|Здуње]] (врска со {{макпат|А|2}}) - [[Вруток]] |- |[[Регионален пат 29280|Р29280]]|| 4,0 |1 | Врска со {{макпат|Р|2246}} - [[Могорче]] |- |[[Регионален пат 29281|Р29281]]|| 5,7 |1 | Врска со {{макпат|Р|2248}} - [[Опила]] - врска со {{макпат|Р|1205}} |- |[[Регионален пат 29371|Р29371]]|| 15,0 |1 | Врска со {{макпат|А|3}} - [[Кривени]] - [[Слоештица]] - врска со {{макпат|Р|1305}} |- |[[Регионален пат 29372|Р29372]]|| 8,5 |1 | Врска со {{макпат|А|3}} - [[Ротино]] - [[Детско одмаралиште „Пелистер“|Детско одморалиште]] - [[Бегова Чешма]] ([[Пелистер]]) |- |[[Регионален пат 29374|Р29374]]|| 7,9 |1 |[[Варош]] (врска со {{макпат|Р|1303}}) - [[Трескавец|Манастир „Св Богородица“ (Трескавец)]] |- |[[Регионален пат 29375|Р29375]]|| 7,3 |1 |[[Костинци]] (врска со {{макпат|Р|2336}}) - [[Зрзески манастир|Манастир „Св Преображение“]] ([[Зрзе]]) |- |[[Регионален пат 29376|Р29376]]|| 7,2 |1 | Врска со {{макпат|Р|1308}} - [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Курбиново|Манастир „Св. Ѓорѓија“]] ([[Курбиново]]) - [[Сливнички манастир|Манастир „Св. Богородица“]] - врска со {{макпат|Р|1308}} |- |[[Регионален пат 29471|Р29471]]|| 11,2 |1 |[[Подареш]] (врска со {{макпат|Р|1310}}) - [[Јаргулица]] - [[Покрајчево]] - [[Злеово]] - [[Радичево]] (врска со {{макпат|А|4}}) |} == Поврзано == * [[Автопатишта во Македонија]] * [[Сообраќај во Македонија]] * [[Паневропски коридор VIII]] * [[Паневропски коридор VIII]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://roads.org.mk/ Јавно претпријатие за државни патишта] {{Патишта во Македонија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Патишта во Македонија| ]] [[Категорија:Сообраќајот во Македонија]] [[Категорија:Списоци за Македонија]] 9zp388upomkv5sn55gcc537az5iv0lw Панко Стамкоски 0 1157664 5575059 5468474 2026-06-10T19:01:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575059 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Панко Стамкоски | портрет = | px = 200п | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на|||1938}} | роден-место = {{роден во|Арменско}}, [[Кралство Грција]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|2007|7|10|1938||}} | починал-место = [[Мелбурн]], [[Викторија]], [[Австралија]] | починал-причина = | народност = [[Македонци|Македонец]] | наставка = <!-- ова е наставка за полињата „Роден“ и „Починал“. ако го нема ова поле, ништо нема да се смени --> | наставка1 = <!-- ова е наставка само за полето „Роден“ --> | наставка2 = | познат = | занимање = | сопружник = Марика | родители = | деца = Тони и Џорџ | lbl1 = <!-- Додатно поле 1 --> | data1 = <!-- Податок за додатното поле 1 --> | lbl2 = | data2 = | lbl3 = | data3 = | lbl4 = | data4 = | lbl5 = | data5 = | lbl-style = <!-- Стил на додатните полиња --> }} '''Панко Стамкоски''' ([[1938]] - [[10 јули]] [[2007]]) — демократ, активен член на поткомитетот на ДООМ, во Мелбурн, и потпретседател на координативниот одбор на ДПМНЕ и [[ВМРО-ДПМНЕ]], за дијаспората.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mn.mk/index.php/aktuelno/turizam/iselenici-region/4796-Cest-i-pocit---Panko-Stamkoski-3 |title=архивска копија |accessdate=2016-06-23 |archive-date=2021-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210214085036/http://www.mn.mk/index.php/aktuelno/turizam/iselenici-region/4796-Cest-i-pocit---Panko-Stamkoski-3 |url-status=dead }}</ref> ==Животопис== Со група деца бегалци и со членови од своето семејство, при завршувањето на [[Граѓанска војна во Грција]], се населил во [[Скопје]], [[НР Македонија]]. Талентот за драмска уметност му донел вработување во [[Македонски народен театар|Народниот театар на Македонија]], во Скопје, каде со групата на познатиот глумец [[Петре Прличко]], учествувал во разни театарски претстави, во 1950-те години, и патувал со подвижниот театар низ републиката. Семејството Стамкоски, се преселило во [[Мелбурн]], [[Австралија]], во 1962 година. ==Активност во Австралија== Во Австралија, Панко Стамкоски активно ја пропагирал меѓу македонските иселеници идејата за создавање на суверена македонска држава и одвојување од [[Југославија]]. Во почетокот на 1980-те, се поврзал со [[Народна македонска револуционерна организација]] (НМРО) од [[Сиднеј]], [[Нов Јужен Велс]], Австралија, и заедно со емигрантите од [[Пиринска Македонија|пиринскиот дел]] на [[Македонија (регион)|Македонија]], [[Крсто Јанчев Димитров]], [[Ѓорги Чочков]] и други, го издаваат списанието „Глас на Македонците”. Панко Стамкоски, во првата половина на 1980-те, оформува македонски неделен весник „Македонија”, што го уредува до крајот на својот живот. Покрај редактирање на весникот „''Македонија''”, ја превел старата изворна карта на цела Македонија, која била изработена во [[Франција]], во минатиот век, а пуштена во продажба од [[Божин Павловски]]. Панко бил поборник за македонска историја која започнува од [[Антички период во Македонија|античкиот период]]. На 16 и 17 мај 1981 година, во Мелбурн, Австралија, Панко Стамкоски организирал конференција на која присуствувале претставници од повеќето македонски организации во Австралија, и на која учествувал и претставник на поткомитетот на ДООМ од [[Европа]]. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Стамкоски, Панко}} [[Категорија:Луѓе од Арменско]] [[Категорија:Деца бегалци]] [[Категорија:Политичари од ВМРО-ДПМНЕ]] [[Категорија:Македонски уредници]] [[Категорија:Австралиски уредници]] [[Категорија:Македонци во Австралија]] [[Категорија:Починати во 2007 година]] [[Категорија:Починати во Мелбурн]] ll57rpl6bswxw29kpgba2h29dlihnqa Познањ 0 1164992 5575183 5540595 2026-06-11T03:41:53Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575183 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Познањ |native_name=Poznań |native_name_lang=Poznań |image_skyline =Collage of views of Poznań, Poland.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = POL Poznań flag.svg |image_shield = POL Poznań COA.svg |pushpin_map = Poland |pushpin_label_position = bottom |coordinates_region = PL |subdivision_type = Земја |subdivision_name = [[Полска]] |subdivision_type1 = [[Војводства во Полска|Војводство]] | subdivision_name1 = [[Големополско Војводство|Големополско]] |subdivision_type2 = [[Окрузи во Полска|Округ]] |subdivision_name2 = Познањ |leader_title = Градоначалник |leader_name = [[Јачек Јашковијак]] |established_title = Основан |established_date = 10 век |established_title3 = градски статус |established_date3 = 1253 |elevation_min_m = 60 |elevation_max_m = 154 |area_total_km2 = 261.85 |population_as_of = 31.12.2018 |population_total = 536.438 |population_density_km2 = auto |population_urban = 1.1 million |population_metro = 1.4 million |timezone = [[Источноевропско време|EET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[Источноевропско летно време|EEST]] |utc_offset_DST = +2 |latd = 52 |latm = 24 |latNS = N |longd = 16 |longm = 55 |longEW = E |coordinates_display = d |postal_code_type = Поштенски број |postal_code = 60-001 to 61-890 |area_code = +48 61 |website = http://www.poznan.pl/ |blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Полска|Регистарски &nbsp;таблички]] |blank_info = PO }} '''Познањ''' ({{langx|pl|Poznań}}, {{langx|de|Posen}}) — град кој се наоѓа на реката [[Варта]] во централнозападниот дел од [[Полска]], во областа [[Големополска]]. Градот е најдобро познат по својот архитектонски ренесански изглед во стариот дел на градот, уништен за време на [[Втората светска војна]], а потоа повторно изграден. Денес, Познањ претставува важен културен и бизнис центар и е еден од најнаселените региони на [[Полска]] со многу регионални и традиционални особености. Познањ е еден од најстарите градови во [[Полска]] и бил еден од најважните центри во почетоците на полската држава во 10 и 11 век. Првиот центар на градот бил [[Острув Тумски]] кој се наоѓа на реката [[Варта]]. Првите владетели на Полска биле погребувани во катедралата која се наоѓа на островот. Градот исто така служел како главен град за кратко време во [[13 век]]. По втората поделба на Полска, Познањ бил вклучен во територијата на [[Прусија]], а потоа, со обединувањето на [[Германија]] по француско-пруската војна во [[1871]] година станал дел од [[Германско Царство|Германското Царство]]. Покрај тоа, градот официјално бил прогласен за царска резиденција на градот, кое довело до изградба на царски замоци, градски ѕидини, железничка станица и многу други градби кои денеска претставуваат големи туристички атракции. Познањ е еден од најголемите градови во Полска. Населението во градот е околу 536.438 жители<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx|title=Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny|last=|first=|date=|work=demografia.stat.gov.pl|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx|archive-date=2018-12-26|dead-url=|accessdate=2019-05-07|url-status=dead}}</ref>, додека целата општина Познањ има околу 1,1 милиони луѓе<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aglomeracja.poznan.pl/aglomeracja/public/aglomeracja/news.html?co=print&id=45688&instance=1141&lang=pl |title=Liczba ludności aglomeracji poznańskiej wzrasta :: Aktualności :: Portal Metropolii Poznań |website=Aglomeracja.poznan.pl |date=2011-07-21 |accessdate=2016-01-19}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://epoznan.pl/news-news-26497?mb=1 |title=Aglomeracja poznańska ma już 957,4 tys. mieszkańców |website=Epoznan.pl |date= |accessdate=2016-01-19 }}{{Мртва_врска|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, додека заедно со околината 1,4 милиони луѓе, што е четврта по големина област во Полска<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.funduszestrukturalne.gov.pl/informator/npr2/dokumenty%20strategiczne/kpzk.pdf |format=PDF |title=RZĄDOWE CENTRUM STUDIÓW STRATEGICZNYCH |website=Funduszestrukturalne.gov.pl |accessdate=2016-01-19 |archive-date=2010-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331083749/http://www.funduszestrukturalne.gov.pl/informator/npr2/dokumenty%20strategiczne/kpzk.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.wbpp.poznan.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=50&Itemid=1 |title=Wielkopolskie Biuro Planowania Przestrzennego - POZNAŃSKI OBSZAR METROPOLITALNY |website=Wbpp.poznan.pl |date=2008-04-29 |accessdate=2016-01-19 |archive-date=2016-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125195650/http://www.wbpp.poznan.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=50&Itemid=1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.wbpp.poznan.pl/opracowania/POM/POM.html |title=Delimitacja Poznańskiego Obszaru Metropolitalnego |website=Wbpp.poznan.pl |date= |accessdate=2016-01-19 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304103531/http://www.wbpp.poznan.pl/opracowania/POM/POM.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://wydawnictwoumk.pl/czasopisma/index.php/AUNC_EKON/article/view/AUNC_EKON.2013.006 |title=Delimitacja Poznańskiego Obszaru Metropolitalnego. Od pomysłu do planu &#124; Derc &#124; Acta Universitatis Nicolai Copernici Ekonomia |website=Wydawnictwoumk.pl |date= |accessdate=2016-01-19 |archive-date=2014-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106040412/http://wydawnictwoumk.pl/czasopisma/index.php/AUNC_EKON/article/view/AUNC_EKON.2013.006 |url-status=dead }}</ref>. Познањ денес е еден од најголемите полски центри на трговијата, индустријата, спортот, образованието, технологијата, туризмот и културата. Градот е особено важен научен центар, со околу 130.000 ученици и овде работи третиот по големина полски универзитет „Адам Мицкевич“. Во градот се наоѓа и една од најстарите полски епархии. Официјални заштитници на градот се светците [[Свети Петар]] и [[Свети Павле]], покровители на катедралата. Името на градот ''Познањ'' веројатно произлегува од личното име, ''Poznan'' (според партиципот на полски јазик: ''poznan(y)''. Исто така е можно дека името на градот е непосредно изведен од глаголот ''да препознае'' ({{langx|pl|poznac}}). == Историја == [[Податотека:Złota Kaplica Poznań RB1.JPG|thumb|лево|200п|Споменик на [[Мјешко I]] и [[Болеслав I]]]] [[Податотека:Poznań seal from XIV century.PNG|thumb|десно|200п|Грб на Познањ од 14 век]] [[Податотека:Castillo Real, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 42.jpg|200п|thumb|лево|Царската палата]] [[Податотека:Poznan Braun Hohenberg.jpg|thumb|десно|200п|Градот во 1617 година]] [[Податотека:Poznan 10-2013 img11 Jesuit College.jpg|thumb|лево|200п|Језуитска академија]] [[Податотека:Poznan 10-2013 img05 Grand Theatre.jpg|thumb|десно|200п|Домот на операта]] Со векови пред [[христијанизација]]та на [[Полска]], Познањ бил важен културен и политички центар на племето Полан. [[Мешко I]], првиот историски евидентиран владетел на Полан, градот го изградил како негово седиште. Крштевањето на Мешко во [[966]] година се смета за клучен момент во воспоставувањето на полската држава и самото крштевање се случило токму во Познањ. По крштевањето започнала изградбата на [[Црква Свети Петар и Павле (Познањ)|Градската катедрала]], која била прва во [[Полска]]. Најверојатно во катедралата се наоѓало и седиштето на првиот епископ на Полска, Јордан. По [[Конгрес од Гњезно|конгресот од Гњезно]] во [[1000]] година била основана првата архиепископија со седиште во [[Гњезно]] како главен град на Полска од тоа време, иако и Познањ имал свои независни епископи. Во катедралата биле погребувани првите полски монарси како Мешко I, Болеслав I, Мешко II, Кажимеж I а подоцна и Пшемисл I и Пшемисл II. Кон почетокот на [[11 век]] градот имал мали конфликти со паганските поддржувачи, за да во [[1038]] година биде освоен од страна на бохемскиот војвода [[Бржетислав I]]. Веќе следната година главниот град бил преместен во [[Краков]]. Во [[1138]] година, според тестаментот на [[Болеслав III]], Полска била поделена во посебни војводства а Познањ и неговата околина припаднала во териториите на [[Мешко III Стариот]], прв од војводите на [[Голема Полска]]. Овој период на фрагментација траел до [[1320]] година. Војводствата често ги проширувале своите територии на влијание. Во еден период Познањ заедно со [[Гњезно]] и [[Калиш]] биле вклучувани во едно војводство, но во други времиња тие претставувале посебни војводства. Во околу [[1249]], војводата [[Пшемисл I]] започнал со изградба на кралскиот замок кој се наоѓа на ридот на левиот брег од реката [[Варта]]. Во текот на овој период се случила итн. [[Германска источна миграција]]<ref name=Brather87156159>{{Наведена книга|last=Brather|first=Sebastian|title=Archäologie der westlichen Slawen. Siedlung, Wirtschaft und Gesellschaft im früh- und hochmittelalterlichen Ostmitteleuropa|publisher=Walter de Gruyter|year=2001|series=Ergänzungsbände zum Reallexikon der germanischen Altertumskunde|volume=30|pages=87, 156, 159|isbn=3-11-017061-2|language=de}}</ref><ref name=Brather87>{{Наведена книга|last=Brather|first=Sebastian|title=Archäologie der westlichen Slawen. Siedlung, Wirtschaft und Gesellschaft im früh- und hochmittelalterlichen Ostmitteleuropa|publisher=Walter de Gruyter|year=2001|series=Ergänzungsbände zum Reallexikon der germanischen Altertumskunde|volume=30|page=87|isbn=3-11-017061-2|language=de|quote=Das städtische Bürgertum war auch in Polen und Böhmen zunächst überwiegend deutscher Herkunft. [English: Also in Poland and Bohemia were the burghers in the towns initially primarily of German origin.]}}</ref>. Градот бил опкружен со ѕидини а во самиот центар се наоѓал замокот. Во времето на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], Познањ бил седиште на војводство. Важноста на градот започнала да расте во Јагелонскиот период, поради својата позиција на трговските патишта од [[Литванија]] и [[Рутенија]] во [[Западна Европа]]. Градот станал главен центар за трговија со [[крзно]] кон крајот на [[16 век]]. Приградските населби започнале да се шират околу градските ѕидини, на островите на реката и на десниот брег. Сепак развој на градот бил попречен од страна на редовните големи пожари и поплави. На [[2 мај]] [[1536]] градот бил уништен од пожар. 175 објекти, вклучувајќи го овде и замокот, градското собрание, манастирот и приградската населба наречена Свети Мартин биле целосно зафатени<ref>J. Perles: ''Geschichte der Juden in Posen''. In: ''Monatsschrift für Geschichte und Wissenschaft des Judentums''. Vol. 13, Breslau 1864, pp. 321-334 (in German, [https://books.google.com/books?id=z61K1O9KYooC&pg=PA323 online])</ref>. Во [[1519]] година била основана Лубранската академија како институција за високо образование (но без право на доделување дипломи, право кое му припаѓало на Јагелонскиот универзитет во Краков). Сепак колеџот на [[Језуити]]те кој бил основан во градот во [[1571]] година за време на контра-реформацијата имал право за доделување дипломи од [[1611]] до [[1773]] година. Во втората половина на [[17 век]], а најголем дел од [[XVIII век]], Познањ бил сериозно погодени од серија на војни како Втората и Третата Северна војна, [[Војна за полското наследство|Војната за полското наследство]], [[Седумгодишна војна|Седумгодишната војна]] итн. Исто така градот бил погоден од чести епидемии на чума и од поплави, особено онаа од [[1736]] година, кој уништил поголем дел од приградските објекти. Населението на градот значително се намалило (од 20.000 во околу [[1600]] до 6.000 во околу [[1730]] година). Во [[1778]] година во градот бил основан „''Комитет на редот''“, кој ја надгледувал обновата на градот и реорганизацијата на администрацијата на градот. Сепак, во [[1793]] година, по втората поделба на Полска, Познањ бил вклучен кон територијата на [[Кралство Прусија]], станувајќи дел и седиште на провинција Јужна Прусија. Пруските власти ги прошириле границите на градот. Старите градски ѕидини биле срушени во почетокот на 19 век, а главниот развој бил пренасочен кон западниот дел од стариот град. Во тој период биле изградени многу од главните улици кои денеска се наоѓаат во централниот дел на градот. По [[Големо полско востание (1806)|Големото полско востание]] од [[1806]] година, полските војници и цивилни волонтери помагнале во напорите на [[Наполеон Бонапарт]] во неговите војни против пруските сили. Градот станал дел од Варшавското Војводство во [[1807]] година и бил седиште на Познањскиот оддел. Сепак, во [[1815]] година, по [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]], регионот бил вратен на [[Прусија]] и Познањ станал главен град на полуавтономното Големото Кнежевство Познањ. Градот продолжил да се проширирува, и разни проекти биле финансирани од страна на полските филантропи. Во овој период биле изградени библиотеката Рачински и хотелот Базар. Првата железничка на градот била отворена во [[1848]] година. Поради својата стратешка местоположба, пруските власти изградиле нови ѕидини околу градот. По [[Големо полско востание (1848)|Големото полско востание]] од [[1848]] година, војводството ја изгубила својата автонимија додека градот останал единствено седиште на пруската провинција Посен. Во 1871 година градот станал дел од [[Германско Царство|Германското Царство]]. Властите правиле напори да се германизира регионот. [[Германци]]те изнесувале 38% од населението на градот во [[1867]] година, иако овој процент подоцна се намалил, особено откако регионот се вратил во Полска. Во [[1876]] година започнала нова изградба на тврдини околу градот. Во [[1910]] година била изградена царската палата Замек како и оперската куќа. По [[Првата светска војна]] и [[Големо полско востание (1918-1919)|Големото полско востание]] од 1918-1919 година, Познањ и поголем дел од регионот биле ослободени и ова било потврдено од страна на [[Версајски договор|Версајскиот договор]]. Месното населението морало да се здобие со полско државјанство или да ја напушти земјата. Ова довело до значителен пад на процентот на етнички Германци, чиј број се намалил од 65.321 во [[1910]] до 5,980 во [[1926]] година и понатаму до 4.387 во [[1934]] година<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KVg_tMs_ZPIC&pg=PA365&dq=Goetheschule+Graudenz#v=onepage&q=adelnau&f=false|title=Polens Politik gegenüber seiner deutschen Minderheit 1919-1939|first1=Albert S.|last1=Kotowski|page=56|publisher=Forschungsstelle Ostmitteleuropa, University of Dortmund |year=1998 |language=de|ISBN=3-447-03997-3}}</ref>. Во меѓувоениот период, градот станал повторно главен на Познањското Војводство. Универзитетот Познањ (денес се нарекува Адам Мицкевич) бил основан во [[1919]] година. Границите на градот повторно биле прошири во [[1925]] година и 1933 година. За време на германската окупација на 1939-1945, Познањ од страна на Третиот рајх бил прогласен како главен град на [[Вартеланд]]. Многу полски жители биле погубени, уапсени, протерани или биле испратени на принудна работа. Во исто време во градот се населиле голем број на [[Германци]]. Населението на [[Германци]] се зголемило од околу 5.000 во [[1939]] година (околу 2% од населението) на околу 95.000 во [[1944]] година<ref>Jerzy Topolski. ''Dzieje Poznania w latach 1793-1945: 1918-1945''. PWN. 1998. pp. 958, 1425.</ref><ref>"Trial of gauleiter Artur Greiser". ''Law Reports of Trials of War Criminals''. United Nations War Crimes Commission. Wm. S. Hein Publishing. 1997. p. 86.</ref>. Пред [[Втората светска војна]] еврејската популација од околу 2.000 луѓе била убиена во најголем дел во [[Холокауст]]от<ref>"Survival artist: a memoir of the Holocaust", Eugene Bergman, 2009, pg. 20</ref>. Концентрационен логор бил формиран во [[Форт VII]], еден од деветнаесетте тврдини. Кампот подоцна бил преместен во [[Жабиково]], јужно од Познањ. Властите на [[Нацистичка Германија]] значително ги прошириле границите на градот, кои се задржале и по војната. Градот бил освоен од [[Црвена армија|Црвената армија]], со помош од страна на полските волонтери, на [[23 февруари]] [[1945]] година по битката на Познањ, во која германската војска ги направила последните обиди за одбрана. Поради протерувањето на германското население, населението на Познањ повторно се намалило. Градот повторно станал седиште на војводство. Во 1950 година големината на војводството било намалено, а на самиот град му бил даден посебен статус на војводство. Овој статус градот го изгубил по реформите од [[1975]] година. Во [[1956]] година во градот се случиле протести како начин на изразување на отпорот против комунистичката власт. Во јуни [[1956]] година, во знак на протест од страна на работниците во фабриката „Цегиелски“, во градот започнале серија штрајкови и народни протести против политиката на владата. По протестниот марш на 28 јуни толпата ја нападнала комунистичката партија и тајната полициска станица, каде што биле одбиени од огнено оружје. Немирите продолжиле два дена додека не биле задушени од страна на армијата. Во овој период загинале 67 лица лица според официјалните податоци. Споменик на жртвите бил изграден во [[1981]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lonelyplanet.com/poland/wielkopolska/poznan/sights/landmarks-monuments/monument-victims-june-1956 |title=Monument to the Victims of June 1956 |publisher=Lonely Planet |date=1981-06-28 |accessdate=2016-01-19}}</ref>. По крајот на војната биле реконструирани и обновени голем број на оштетени објекти. Од 1960 година започнала интензивна изградба на живеалишта, во преден план на станбени објекти. Најново проширување на границите на градот имало во 1987 година, со додавање на нови области, главно на север. Првите слободни локални избори по падот на комунизмот се одржале во [[1990]] година, а Познањ повторно станал главен град на [[Големополско Војводство|Големополска]]. Познањ продолжува да биде домаќин на редовните саеми и меѓународни настани, вклучувајќи ја Конференцијата за климатски промени на Обединетите нации. Градот бил еден од градовите домаќини за Евро 2012 година. ==Географија== {{wide image|Poznan Panorama.jpg|1000px|align-cap=center|Панорама од градот}} Познањ зафаќа површина од 261,3 км2, и има координати 52°17'34''–52°30'27''N, 16°44'08''–17°04'28''E. Неговата највисока точка, со надморска височина од 157 метри (515 стапки), е на врвот на Гора Мораска. Најниската надморска височина од 60 метри се наоѓа по долината на реката Варта. [[Податотека:Malta Trybuny Poznań RB1.JPG|thumb|left|[[Езеро Малта]]]] [[Податотека:Poznan.Polwiejska.jpg|thumb|Улица во градот]] Најголемата река која тече во градот е Варта, која тече низ градот од југ кон север. Како што приближува центарот на градот, таа се дели на две гранки, што течат западно и источно од [[Остров Тумски]] и повторно се среќаваат на север. Помалата река Цибина тече низ источниот дел на градот каде се влева во Варта. Други притоки на Варта во градот се Јуниково, која тече од јужниот дел кон запад, Лубон, Гогданка и Виерзбак. [[Податотека:Poznań 1.jpg|thumb|left|Стариот град]] Најголемо езеро во Познањ е Киерско езеро кое се наоѓа во северозападниот дел на градот (во рамките на границите на градот од 1987 година). Други големи езера се езеро Малта на Цибина (вештачко езеро, формирано во 1952 година), езеро Strzeszyńskie на река Богданка, и Русалка на Богданка, формирано во [[1943]] година. Последните две се популарни места за капење. Центарот на градот (вклучувајќи го и Стариот град, поранешните острови Гробла и Chwaliszewo, главната улица Свети Мартин и многу други важни згради и области) се наоѓа на западната страна на Варта. Наспроти тоа се наоѓа Остров Тумски, на кој се наоѓа познатата катедрала, како и други станбени и индустриски објекти. На источниот брег на реката се наоѓа историска област на Сродка. Големите деловни згради изградени од 1960 година па наваму, се наоѓаат во Ратаје на исток, Виноград и Пијатково на север. Постарите станбени и комерцијални области се Вилда, Лазарз на југ, и Јежице на запад. ==Клима== Климата на Познањ се наоѓа во зоната на преминот меѓу влажна континентална и океанска клима проследена со релативно студени зими и топли лета<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=3321&cityname=Poznan%2C+Wielkopolskie%2C+Poland&units= |title=Poznan, Poland Köppen Climate Classification |website=Weatherbase.com |accessdate=2016-01-19 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054830/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=3321&cityname=Poznan,+Wielkopolskie,+Poland&units= |url-status=dead }}</ref>. Снегот е чест во зима, кога температурите ноќно време обично се под нулата. Во текот на летото температурата често може да достигне 30&nbsp;°C (86&nbsp;°F). Годишните врнежи се повеќе од 500 мм, меѓу најниските во Полска. Најдождлив месец е јули, во кој период се среќаваат интензивни порои и грмежи. {{Weather box |location = Познањ |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 13.5 |Feb record high C = 17.6 |Mar record high C = 21.5 |Apr record high C = 29.3 |May record high C = 31.6 |Jun record high C = 36.5 |Jul record high C = 38.7 |Aug record high C = 37.0 |Sep record high C = 30.4 |Oct record high C = 25.6 |Nov record high C = 17.1 |Dec record high C = 13.9 |year record high C = 38.7 |Jan high C = 2.3 |Feb high C = 2.9 |Mar high C = 8.3 |Apr high C = 13.6 |May high C = 19.4 |Jun high C = 22.1 |Jul high C = 24.6 |Aug high C = 24.5 |Sep high C = 19.3 |Oct high C = 13.9 |Nov high C = 6.7 |Dec high C = 3.2 |year high C = 13.4 |Jan mean C = -1.2 |Feb mean C = -0.7 |Mar mean C = 4.0 |Apr mean C = 9.8 |May mean C = 14.9 |Jun mean C = 18.2 |Jul mean C = 20.1 |Aug mean C = 19.8 |Sep mean C = 15.3 |Oct mean C = 9.9 |Nov mean C = 4.4 |Dec mean C = 0.2 |year mean C = 9.6 |Jan low C = -4.6 |Feb low C = -4.3 |Mar low C = -0.3 |Apr low C = 6.0 |May low C = 10.3 |Jun low C = 14.3 |Jul low C = 15.5 |Aug low C = 15.1 |Sep low C = 11.3 |Oct low C = 5.9 |Nov low C = 2.1 |Dec low C = -2.8 |year low C = 5.7 |Jan record low C = -28.5 |Feb record low C = -24.0 |Mar record low C = -16.1 |Apr record low C = -8.6 |May record low C = -1.5 |Jun record low C = 1.5 |Jul record low C = 4.7 |Aug record low C = 3.9 |Sep record low C = -3.8 |Oct record low C = -8.3 |Nov record low C = -13.6 |Dec record low C = -19.2 |year record low C = -28.5 |Jan precipitation mm = 33 |Feb precipitation mm = 27 |Mar precipitation mm = 38 |Apr precipitation mm = 31 |May precipitation mm = 50 |Jun precipitation mm = 57 |Jul precipitation mm = 76 |Aug precipitation mm = 61 |Sep precipitation mm = 42 |Oct precipitation mm = 34 |Nov precipitation mm = 35 |Dec precipitation mm = 40 |year precipitation mm = 524 |Jan humidity = 81 |Feb humidity = 82 |Mar humidity = 75 |Apr humidity = 68 |May humidity = 63 |Jun humidity = 68 |Jul humidity = 70 |Aug humidity = 72 |Sep humidity = 74 |Oct humidity = 77 |Nov humidity = 80 |Dec humidity = 82 |year humidity = 74 |Jan precipitation days = 14 |Feb precipitation days = 12 |Mar precipitation days = 11 |Apr precipitation days = 9 |May precipitation days = 11 |Jun precipitation days = 12 |Jul precipitation days = 13 |Aug precipitation days = 13 |Sep precipitation days = 9 |Oct precipitation days = 12 |Nov precipitation days = 14 |Dec precipitation days = 12 |year precipitation days = 142 |Jan sun = 56 |Feb sun = 67 |Mar sun = 118 |Apr sun = 179 |May sun = 230 |Jun sun = 237 |Jul sun = 236 |Aug sun = 229 |Sep sun = 171 |Oct sun = 122 |Nov sun = 55 |Dec sun = 40 |year sun = 1740 |source 1 = [http://www.pogodynka.pl/polska/daneklimatyczne//cps/rde/xchg/gus Polish Central Statistical Office] |date=September 2015 }} == Население== Според податоци од 31 декември 2012 година, градот има население од 550,742 житечи и е петти најголем град во Полска. Густината на населението е 2.103 жители на квадратен километар<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.stat.gov.pl/poznan/69_750_PLK_HTML.htm |title=архивски примерок |accessdate=2013-11-05 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105141154/http://www.stat.gov.pl/poznan/69_750_PLK_HTML.htm |url-status=live }}</ref>. Населението на градот опфаќа 15,9% од населението кое живее во Големополското Војводство. Според податоци од декември 2012 година, во градот и околината живееле вкупно 1.009.028 лица<ref>GUS, Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII, 2013-06-05, link.</ref>. Истражувањето спроведено во 2011 година покажало дека просечниот животен век за мажите кои живеат во Познањ е 74,9 години, додека жените во просек живеат подолго од мажите за 6,5 години и нивниот животен век е 81,4 години. Должината на животот на жителите на Познањ е во близина на должината на животниот век на населението во [[Варшава]] (75,4/82,0), [[Краков]] (75,6/81,9), Три-Град (75,1/81,8) и [[Вроцлав]] (74,0 / 81,6), но повисок од просечниот животен век во [[Шчеќин]] (72,8 / 81,1), на Катовице (70,6 / 78,5) и Лоѓ (70.1 / 78.4)<ref>http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/trwanie-zycia/trwanie-zycia-w-2013-r-,2,8.html</ref>. Во 2008-2011 година, во градот биле родени приближно од 5800-6200 илјади деца. Во 2011 година вкупната стапка на фертилитет била 1,24. Демографската структура на жителите на Познањ според од 31 декември 2012 година <div style="float:right"> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:0 0 1em 1em; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; text-align:centаr;" |- ! style="background:#ddf;"| Опис ! style="background:#ddf;"| Вкупно ! style="background:#ddf;"| Жени ! style="background:#ddf;"| % ! style="background:#ddf;"| Мажи ! style="background:#ddf;"| % |- |Население|| '''550 742 '''|| 256 499 || 46,6|| 294 243 || 53.4 |}</div> Структура на населението на градот <timeline> ImageSize = width:650 height:300 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:600000 ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:25000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:19 align:left bar:1600 from:0 till:20000 bar:1732 from:0 till:4000 bar:1794 from:0 till:12358 bar:1824 from:0 till:22000 bar:1848 from:0 till:42000 bar:1885 from:0 till:68315 bar:1900 from:0 till:110000 bar:1910 from:0 till:156696 bar:1925 from:0 till:220023 bar:1939 from:0 till:274155 bar:1946 from:0 till:267978 bar:1965 from:0 till:438209 bar:1980 from:0 till:552938 bar:1990 color:cobar2 from:0 till:590101 bar:1995 color:red from:0 till:581171 bar:2000 color:red from:0 till:574896 bar:2005 color:red from:0 till:567882 bar:2010 color:red from:0 till:551627 bar:2014 color:red from:0 till:545680 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1600 at: 20000 text: 20.000 shift:(-14,5) bar:1732 at: 4000 text: 4.000 shift:(-11,5) bar:1794 at: 12358 text: 12.358 shift:(-14,5) bar:1824 at: 22000 text: 22.000 shift:(-14,5) bar:1848 at: 42000 text: 42.000 shift:(-14,5) bar:1885 at: 68315 text: 68.315 shift:(-14,5) bar:1900 at: 110000 text: 110.000 shift:(-17,5) bar:1910 at: 156696 text: 156.696 shift:(-17,5) bar:1925 at: 220023 text: 220.023 shift:(-17,5) bar:1939 at: 274155 text: 274.155 shift:(-23,5) bar:1946 at: 267978 text: 267.978 shift:(-15,5) bar:1965 at: 438209 text: 438.209 shift:(-19,5) bar:1980 at: 552938 text: 552.938 shift:(-19,5) bar:1990 at: 590101 text: 590.101 shift:(-30,5) bar:1995 at: 581171 text: 581.171 shift:(-23,5) bar:2000 at: 574896 text: 574.896 shift:(-17,5) bar:2005 at: 567882 text: 567.882 shift:(-10,5) bar:2010 at: 551627 text: 551.627 shift:(-6,5) bar:2014 at: 545680 text: 545.680 shift:(-6.5) </timeline> Старосна структура<ref>[http://www.polskawliczbach.pl/Poznan#dane-demograficzne http://www.polskawliczbach.pl/Poznan], w oparciu o dane GUS.</ref>. <br />[[Слика:Piramida wieku Poznan.png|690x480px]] == Административна поделба == [[File:Poznań - jednostki pomocnicze od 2011.png|thumb|upright=0.8|Административна поделба на градот од 2011 година]] Познањ е поделен во 42 населби. За одредени административни цели, се користи старата поделба во пет области. Тие се: * Стар град, со население од 161.200 жители, плоштина од 47,1 км2 * Нов град, со население од 141.424 жители, плоштина од 105.1 км2 * Грунвалд, со население од 125.500 жители, плоштина од 36,2 км2 * Јежице, со население од 81.300 жители, плоштина од 57,9 км2 * Вилда, со население од 62.290 жители, плоштина од 15,0 км2 == Стопанство == [[Податотека:Stary Browar Wnętrze RB1.JPG|thumb|upright|left|[[Стари Бровар]]]] [[Податотека:Pixel building, Poznan.jpg|thumb|Поглед кон зградата на компанијата Алегро]] Познањ бил важен трговски центар уште од средниот век. Почнувајќи од [[XIX век]], започнала да расте [[тешка индустрија|тешката индустрија]]. Неколку големи фабрики биле изградени во тој период, вклучувајќи ја фабриката за челик [[Хиполит Цегелски]]. Денес Познањ е еден од најголемите трговски центри во [[Полска]]. Градот се смета како втор богат град во Полска веднаш по [[Варшава]]. Градот произведува 31,8 милијарди од бруто-домашниот производ на Полска во [[2006]] година. Исто така, Познањ имал многу ниска стапка на невработеност од 2,3% од мај [[2009]]. За споредба, националната стапка на невработеност во Полска во истиот период била повеќе од 10%. Многу западноевропски компании имаат отворено свои претставништва во градот и околината. Поголемиот дел од странските инвеститори се германски и холандски компании. Инвеститорите се претежно од преработка на храна, мебел, автомобили и транспорт и логистика индустрија. Странските компании се привлечени пред сè од евтината работна сила и со релативно добра патна и железничка мрежа, добри стручни вештини на работниците и релативно либералните закони за вработување. Неодамна бил изграден трговски центар Стари Бровар, каде се наоѓаат многу луксузни продавници и се смета за еден од најдобрите во Европа. Овој трговски центар има освоено награда за најдобр трговски центар во светот во категоријата на комерцијални објекти. Други значајни трговски центри во градот се Галерија Малта, една од најголемите во Средна Европа, и продавниците во хотелот Базар. == Транспорт== Познањ има воспоставено широка патна мрежа која се состои од трамваи и градски и приградски автобуси. Главната железничка станица е Централната станица Познањ која се наоѓа југозападно од центарот на градот. Во градот се наоѓаат и помалите станици Wschód и Гарбари. Јужно од градот поминува автопатот А2 кој го поврзува градот со [[Берлин]] и [[Варшава]]. Аеродромот е еден од најголемите аеродроми во западниот дел на Полска. {{Gallery|title=|width=165|height=145|lines=1|align=center |File:Węzeł Poznań-Wilda A2 i DW430 RB1.JPG|Автопат А2 |File:Solaris Tramino S105 nr tab. 515 (10).jpg|[[Solaris Bus & Coach]] |File:Solaris Urbino 18 Poznań RB1.JPG|[[Solaris Bus & Coach]] |File:Szynobus Wlkp..JPG|Возот SA108-001 }} == Култура == [[Податотека:POZnan-city-logo.jpg|thumb|left|Новото лого на градот]] Познањ има многу историски градби и знаменитости, главно концентрирани околу Стариот град и други делови од центарот на градот. Голем дел од нив се наоѓаат покрај т.н. [[Кралски пат (Познањ)|Кралски пат]], улица која претставува место за туристичка прошетка која води низ најважните делови на градот, покажувајќи ја својата историја, култура и идентитет. Делови од центарот на градот се прогласени од официјалните државни институции за историски споменици на [[Полска]] од [[28 ноември]] [[2008]] година. За овие споменици постои посебно државно тело кое се вика ''Одбор за национално наследство на Полска''. [[Податотека:Zamek cesarski w Poznaniu 01.JPG|right|thumb|Поранешната царска палата]] Резултатите од новите обемни археолошки истражувања извршени на [[Остров Тумски]] од страна на Хана Коцка-Крец укажуваат на тоа дека Познањ навистина претставувал централно место на почетокот на полската држава. Остров Тумски во моментов е во фаза на изградба и наскоро треба да биде откриена богата историска изложба. Освен [[Црква Свети Петар и Павле (Познањ)|катедралата]], овде се наоѓа и [[академија Лубрански]], црквата Света Богородица, Археолошкиот парк и Музејот на полската држава. Едно од најинтересните места во градот е Малта, вештачко езеро во центарот на градот. На едната страна на езерото се протегаат големи ски-патеки, додека на спротивниот брег се наоѓа огромен комплекс на базени. Можеби најважниот културен настан во Познањ е [[Годишен театарски фестивал (Познањ)|Годишниот театарски фестивал]], кој се одржува во многу места на градот, обично кон крајот на јуни и почетокот на јули. Фестивалот е домаќин главно на современи експериментални театарски претстави, кои често се случуваат на плоштадите и другите јавни места. Фестивалот исто така вклучува кино, концерти и танц. Познањ е исто така е дом на новите форми на музика како рап, хип-хоп и рок-музика направени од страна на голем дел од музички групи. Градот е домаќин и на Меѓународниот филмски фестивал „Але Кино“ кој се одржува во декември, Трансатлантик како музички фестивал, театарски фестивал Маски, џез фестивал, фестивал на танцот, фестивал на анимацијата итн. Познањ има неколку кино сали, вклучувајќи големи и помали кина, сали за опера, неколку театри и музеи. Секоја година на [[11 ноември]] жителите на градот го слават денот на [[Мартин Турски|Свети Мартин]]. == Образование== [[Податотека:Poznan 10-2013 img02 Raczynski Library.jpg|thumb|[[Библиотека Raczyński]], 1822–1828]] [[Податотека:Poznan 10-2013 img06 University.jpg|thumb|[[Универзитет „Адам Мицкевич“]].]] [[Податотека:Teatr Wielki, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 53.jpg|thumbnail|Театар Виелки.]] [[Податотека:Teatro Polaco, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 56.jpg|thumbnail|Полски театар.]] Познањ е еден од четирите најголеми академски центри во Полска. Бројот на ученици во градот е околу 140.000, со што е четврти по големини после Варшава, Краков и Вроцлав. Секој еден од четири жители во градот е студент. Следува список на образовни установи: * [[Универзитет „Адам Мицкевич“]]. Овој универзитет е еден од трите најдобри универзитети во Полска по универзитетот во Варшава и Краков. * [[Универзитет на ликовни уметности - Познањ|Универзитет на ликовни уметности]] * Академија за музичка уметност * Економски универзитет * Универзитет за медицински науки * Универзитет за технологија * Универзитет за физичка култура Исто така постои и голем број на помали, претежно приватни колеџи и институции за високо образование: * ВСБ универзитети * Архиепископска богословија * Варшавска школа за општествени и хуманистички науки * Колеџ за туризам и менаџмент * Бизнис школа * Факултет за безбедност * Колеџ за образование и терапија * Колеџ за трговија и сметководство * Висока школа за трговија и услуги * Колеџ за хотелот и угостителство * Колеџ за странски јазици * Факултет за комуникации и менаџмент * Факултет за логистика * Факултет за општествени науки и новинарство * Факултет за општествени науки * Факултет за менаџмент и банкарство * Факултет за човечки ресурси за Европа * Богословија == Спорт== Познањ е најпознат по своите фудбалски тимови, [[ФК Варта Познањ]] кој е еден од најуспешните клубови во историјата пред војната и [[ФК Лех Познањ]], кој како еден од најголемите клубови во земјата, често натпреварувајќи се во европските купови. Лех се натпреварува на [[Градски стадион (Познањ)|Градскиот стадион]], кој бил домаќин на неколку натпревари од групната фаза на [[Европско првенство во фудбал 2012|Европското првенство по фудбал во 2012]] година, како и домаќин на првиот натпревар и финалето од [[Европско првенство во фудбал до 19 години - 2006|Европското првенство по фудбал до 19 години]] во [[2006]] година. Трет професионален фудбалски тим е [[Олимпија Познањ]] кој престанал со својата активност во [[2004]] година и се фокусирал на други спортови. Овој клуб е еден од најдобрите во џудо и тенис. Седиштето се наоѓа во голем спортски комплекс опкружен со езерото Русалка. Езерото Малта било домаќин на [[Светско првенство во веслање|Светското првенство во веслање]] во [[2009]] година, а претходно било домаќин на некои дисциплини на Светското првенство во веслање, на спринт кану во 1990 и 2001 година. Во 2009 година градот бил домаќин на [[Европско првенство во кошарка 2009|Европското првенство во кошарка]] во [[2009]] година. Градот е исто така се смета за упориште на полскиот хокеј на трева, со неколку врвни тимови: Варта Познањ, Грунвалд Познањ. Освен тоа, во градот се развиени и спортските дисциплини како борење, ракомет и тенис. == Личности == * '''Родени''' ** [[Леон Пшилуски]] – духовник ** [[Аркади Фидлер]] (1894 – 1985), писател ** [[Кшиштоф Комеда]] (1931 – 1969), композитор ** [[Сигмунт Бауман]] (роден 1925), социолог ** [[Пол фон Хинденбург]](1847 – 1934), Фелдмаршал и претседател на [[Вајмарска Република|Вајмарската Република]] ** [[Јозеф Шрас]] (1510 – 1568), градоначалник на Познањ == Збратимени градови== * [[Image:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Асен (Холандија)|Асен]], [[Холандија]] (од [[1992]]) * [[Image:Flag of Romania.svg|20px]] [[Брашов]], [[Романија]] (од [[2003]]) * [[Image:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Брно]], [[Чешка]] (од [[1966]]) * [[Image:Flag of Palestine.svg|20px]] [[Наблус]], [[Палестина]] (од [[1997]]) * [[Image:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Нотингемшир]], [[Велика Британија]] (од [[1994]]) * [[Image:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Пловдив]], [[Бугарија]] * [[Image:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Разград]], [[Бугарија]] * [[Image:Flag of France.svg|20px]] [[Рен (град)|Рен]], [[Франција]] (од [[1998]]) * [[Image:Flag of the United States.svg|20px]] [[Толедо (Охајо)|Толедо]], [[САД]] (од [[1991]]) * [[Image:Flag of Germany.svg|20px]] [[Хановер]], [[Германија]] (од [[1979]]) * [[Image:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Харков]], [[Украина]] (од [[1998]]) * [[Image:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Шенцен]], [[Кина]] (од [[1993]]) == Наводи == {{наводи|2}} == Литература== * Frieder Monzer: ''Posen, Thorn, Bromberg (mit Großpolen, Kujawien und Südostpommern)'', Trescher Reiseführer, Berlin 2011 * Gotthold Rhode: ''Geschichte der Stadt Posen'', Neuendettelsau 1953 * Collective work, ''Poznań. Dzieje, ludzie kultura'', Poznań 1953 * Robert Alvis, ''Religion and the Rise of Nationalism: A Profile of an East-Central European City'', [[Syracuse University Press]], Syracuse 2005 * K. Malinowski (red.), ''Dziesięć wieków Poznania (in three volumes)'', Poznań 1956 * Collective work, ''Poznań'', Poznań 1958 * Collective work, ''Poznań. Zarys historii'', Poznań 1963 * Cz. Łuczak, ''Życie społeczno-gospodarcze w Poznaniu 1815–1918'', Poznań 1965 * J. Topolski (red.), ''Poznań. Zarys dziejów'', Poznań 1973 * Zygmunt Boras, ''Książęta Piastowscy Wielkopolski'', Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1983 * Jerzy Topolski (red.), ''Dzieje Poznania'', Wydawnictwo PWN, Warszawa, Poznań 1988 * Alfred Kaniecki, ''Dzieje miasta wodą pisane'', Wydawnictwo Aquarius, Poznań 1993 * Witold Maisel (red.), ''Przywileje miasta Poznania XIII-XVIII wieku. Privilegia civitatis Posnaniensis saeculorum XIII-XVIII''. Władze Miasta Poznania, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydawnictwa Żródłowe Komisji Historycznej, Tom XXIV, Wydawnictwo PTPN, Poznań 1994 * Wojciech Stankowski, ''Wielkopolska'', Wydawnictwo WSiP, Warszawa 1999 == Надворешни врски == {{рв|Poznań}} * [http://www.poznan.pl Official website of the City] * [http://www.mpk.poznan.pl/ MPK] - Public Transport Official Site * {{dmoz|Regional/Europe/Poland/Voivodeships/Wielkopolskie/Poznan}} * [http://www.poznan.pl/mim/public/index.html?lang=en Poznań Multimedia City Guide - Official Municipality Site] * [http://www.dariointernet.com/tr_poland_poznan_index.html A Photo Gallery of Poznań by a tourist] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101031191313/http://www.dariointernet.com/tr_poland_poznan_index.html |date=2010-10-31 }} * [http://www.ipoznan.pl/ Interaktywny Poznań - city guide] * [http://www.youarein.poznan.pl/ You are in Poznań - online bulletin for Foreigners] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20040730072136/http://www.youarein.poznan.pl/ |date=2004-07-30 }} * [http://www.checkoutpoland.com/citiesinpoland/poznan.html Guide for Foreign tourists.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140911135327/http://www.checkoutpoland.com/citiesinpoland/poznan.html |date=2014-09-11 }} * [http://www.polandexplorer.com/poznan-travel-and-tourist-guide English guide to Poznań] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141006101246/http://www.polandexplorer.com/poznan-travel-and-tourist-guide/ |date=2014-10-06 }} {{Големополско Војводство}} {{Најголеми градови во Полска}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Познањ| ]] [[Категорија:Градови во Големополското Војводство]] [[Категорија:Градски окрузи во Полска]] [[Категорија:Населени места основани во 8 век]] fqdd5g88cmghr4w3lsd4so8m2cw6f5v Претседателски избори во САД (2016) 0 1168196 5575268 5457291 2026-06-11T09:18:08Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575268 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | election_name = Претседателски избори во САД, 2016 | country = САД | flag_year = 1960 | type = presidential | previous_election = Претседателски избори во САД, 2012 | previous_year = 2012 | next_election = Претседателски избори во САД, 2020 | next_year = ''2020'' | election_date = 8 ноември 2016 | votes_for_election = 538 членови на [[Изборен колегиум (САД)|Изборниот колегиум]] | needed_votes = 270 изборни гласови | turnout = 55,3%<ref>Околу 138.9 милиони дадени гласови од вкупно 251.1 милион лица со право на глас. Ова претставува пораст во вкупниот број на гласови како и процентот на излезност во споредба со изборите во 2012 (130,292,355 гласови од вкупно 241 милион лица со право на глас).{{Наведена мрежна страница|url=http://www.electproject.org/2016g |title=2016 November General Election Turnout Rates |website=www.electproject.org |date= |accessdate=December 17, 2016}}</ref> (проценка) {{increase}} 0.4% <!-- Доналд Трамп --> | image1 = | nominee1 = '''[[Доналд Трамп]]''' | color1 = FF3333 | party1 = [[Републиканска партија (САД)|Републиканска партија]] | home_state1 = [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]] | running_mate1 = '''[[Мајк Пенс]]''' | electoral_vote1 = '''304'''{{efn|name=pledged|Гледано според распределбата на изборните гласови по сојузна држава, Трамп освоил 306 ветени избирачи, а Клинон 232. Тие изгубиле 2 односно 5 изборни гласови поради таканаречените ''„безнадежни избирачи“'' ({{langx|en|faithless electors}}). Пенс и Кејн изгубиле еден односно 5 гласови.}}<ref name="NYT">{{наведени вести|last1=Schmdt|first1=Kiersten|last2=Andrews|first2=Wilson|title=A Historic Number of Electors Defected, and Most Were Supposed to Vote for Clinton|url=http://www.nytimes.com/interactive/2016/12/19/us/elections/electoral-college-results.html?_r=0|accessdate=December 20, 2016|work=The New York Times|agency=Associated Press|date=December 19, 2016}}</ref> | states_carried1 = '''30<br />(+ 2. конгресен дистрикт на [[Мејн]])''' | popular_vote1 = 62.984,825<ref name="LeipAtlas2016PrezResults">{{наведени вести |last=Leip |first=David |date=December 17, 2016 |title=2016 Presidential General Election Results |url=http://uselectionatlas.org/RESULTS/index.html |newspaper=[[Dave Leip's Atlas of U.S. Presidential Elections]]|location=[[Newton, Massachusetts]] |access-date=December 17, 2016}}</ref> | percentage1 = 46,1% <!-- Хилари Клинтон--> | image2 = [[File:Hillary Clinton crop.jpg|200x200px]] | nominee2 = [[Хилари Клинтон]] | color2 = 3333FF | running_mate2 = [[Тим Кејн]] | party2 = [[Демократска партија (САД)|Демократска партија]] | home_state2 = [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]] | electoral_vote2 = 227{{efn|name=pledged}}<ref name="NYT"/> | states_carried2 = 20<br/ >(+ [[Вашингтон|фед. округ Колумбија]]) | popular_vote2 = '''65.853,516'''<ref name="LeipAtlas2016PrezResults"/> | percentage2 = '''48,2%''' <!-- Map --> | map_size = 350px | map_image = ElectoralCollege2016.svg | map_caption = Мапа на резултатите по сојузна држава. <span style="color:red;">Црвената</span> боја ги означува сојузните држави каде што победил Трамп, додека <span style="color:blue;">сината</span> ги означува сојузните држави каде што победила Клинтон. Бројките го означуваат бројот на добиени изборни гласови распределени на победникот во секоја држава. ''„безнадежните изборни гласови“'' биле за [[Колин Пауел]] (3), [[Џон Кејсик]], [[Рон Пол]], [[Берни Сандерс]] и Забележаниот Орел освоиле по еден изборен глас.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2016/dec/19/electoral-college-revolt-faithless-electors-analysis Electoral college's 'faithless electors' fail to stop Trump but land democratic blow, [[Гардијан]], 19 декември 2016]</ref>. | title = претседател | before_election = [[Барак Обама]] | before_party = [[Демократска партија (САД)|Демократска партија]] | after_election = [[Доналд Трамп]] | after_party = [[Републиканска партија (САД)|Републиканска партија]] }} '''Претседателски избори во САД, 2016''' — 58. [[претседателски избори во САД]] одржани на 8 ноември 2016 година. [[Републиканска партија (САД)|Републиканскиот]] кандидат за претседател [[Доналд Трамп]] како и кандидатот за потпретседател и гувернер на Индијана, [[Мајк Пенс]] издвоиле победа над кандидатот за претседател и поранешен [[Државен секретар на Соединетите Американска Држави|државен секретар на САД]] од редовите на [[Демократска партија (САД)|Демократската]] партија, [[Хилари Клинтон]] и поранешниот сенатор од Вирџинија и кандидат за потпретседател [[Тим Кејн]]. Трамп и Пенс стапиле на функциите [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседател]] односно [[Потпретседател на Соединетите Американски Држави|потпретседател]] на САД 20 јануари 2017 година на инаугурацијата што се одржала во [[Вашингтон]]. Гласачите ги бирале членовите на [[Изборен колегиум (САД)|Изборниот колегиум]] во секоја држава, во најголемиот број на случаи според [[Мнозински гласачки метод|мнозинскиот метод т.н. „''победникот освојува се''“]] ({{langx|en|winner-takes-all}}), а потоа избирачите гласале за новиот [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседател]] и [[Потпретседател на Соединетите Американски Држави|потпретседател]] на 19 декември 2016 година. Трамп го освоил потребното [[мнозинство]] за стапување на функцијата претседател освојувајќи мнозинство на гласови во 30 сојузни држави со вкупен број од 306 ''ветени'' избирачи од вкупните 538.{{efn|name=pledged}} Неговата победа не била предвидена од поголемиот број на медиуми и изборни прогнози. Хилари Клинтон освоила околу 2,9 милиони гласови повеќе на национално ниво, односно со разлика од 2.1% од вкупниот број на гласови. На гласањето на Изборниот колегиум на 19 декември имало 7 изборни гласови против кандидатот за кои избирачите се избрани да гласаат или таканаречени ''„безнадежни избирачи“'', односно, 2 изборни гласови против Трамп и 5 против Клинтон. Дополнителни 3 избирачи се обиделе да гласаат против Клинтон но биле заменети или натерани да гласаат повторно. На крајот, Трамп добил 304 изборни гласови додека Клинтон добила 227. [[Колин Пауел]] освоил 3 изборни гласови, а [[Џон Кејсик]], [[Берни Сандерс]] и [[Вера Забележаниот Орел]] по еден изборен глас. Трамп е 5. кандидат за претседател во историјата на САД кој бил избран покрај тоа што загубил на народното гласање.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Electoral College Box Scores 1789-1996|url=https://www.archives.gov/federal-register/electoral-college/scores.html#1789|website=archives.gov|publisher=[[National Archives and Records Administration]]|accessdate=November 10, 2016}}</ref><ref>{{Наведена книга|last1=Austin|first1=Erik|title=Political Facts of the United States Since 1789|date=1986|publisher=Columbia University Press|isbn=0231060947|page=92|url=https://books.google.com/books?id=MfJlu9kaXV4C}}</ref><ref>{{Наведена книга|last1=Duignan|first1=Brian|title=The Executive Branch of the Federal Government: Purpose, Process, and People|date=2009|publisher=Rosen Publishing|isbn=978-1615300235|page=366}}</ref> Трамп е биде првиот американски претседател без никаква претходна воена или јавна функција, додека Клинтон стана првата жена кандидат за претседател номинирана од страна на [[Демократска партија (САД)|голема политичка американска партија]]. == Заднина == Членот 2 од [[Устав на САД|Уставот на САД]] како услов за личноста да стане претседател или потпретседател на САД предвидува дека мора да биде роден/а на територијата на САД, да има најмалку 35 години, и да престојува во САД најмалку 14 години. Кандидатите за претседател обично се номинирани од страна на политичка партија, која што користи метод (како [[внатрепартиско гласање|внатрепартиското гласање]]) со цел да го избере кандидатот за кој поддржувачите и членовите на партијата сметаат дека е најсоодветен за таа позиција. Традиционално, внатрепартиските избори се [[Посредни избори|посредни]] каде што гласачите го даваат својот глас за делегат кој ветил дека ќе гласа за еден од кандидатите за претседател од партијата на конвенцијата која партијата ја одржува по завршувањето на внатрепартиските избори. Изборите во ноември исто така се посредни, каде што гласачите гласаат за распределба на избирачите во [[Изборен колегиум (САД)|Изборниот колегиум]]. Потоа избирачите директно гласаат за изборот на претседател и потпретседател. [[Барак Обама]] како досегашен претседател немал можност да се кандидира за трет мандат поради ограничувањата во XXII амандман во Уставот на САД. Во согласност со точката 1 од XX амандман, неговиот мандат завршува во 12 часот на 20 јануари 2017 година. == Републиканска партија == ===Внатрепартиски избори=== Во внатрепартиските избори на републиканската партија се кандидирале седумнаесет кандидати, почнувајќи со кандидатурата на Тед Круз на 23 март 2015 со тоа претставувајќи најобемни внатрепартиски избори според бројот на кандидати од сите американски политички партии во историјата на САД.<ref>{{наведени вести |title = More People Are Running for Presidential Nomination Than Ever |url = http://time.com/3948922/jim-gilmore-virginia-2016/ |work = Time |access-date = February 14, 2016 |first = Jack |last = Linshi |date = July 7, 2015 |archive-date = 2019-11-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191126142628/https://time.com/3948922/jim-gilmore-virginia-2016/ |url-status = dead }}</ref> Пред внатрепартиското јавно гласање во [[Ајова]] на 1 февруари 2016, Пери, Вокер, Џиндал, Грахам и Патаки се повлекле поради нискиот рејтинг во анкетите. Покрај водството кое Трамп го имал во Ајова според поголемиот број на анкети, сепак изгубил од Круз, што резултирало со дополнителни повлекувања од трката од страна на Хакаби, Пол и Санторум. По победата на Трамп во [[Њу Хемпшир]], Кристи, Фиорина и Гилмор исто така ја напуштиле трката. Подоцна Џеб Буш ја напуштил трката по освоеното четврто место по Трамп, Рубио и Круз на внатрепартиското гласање во [[Јужна Каролина]]. На 1 март 2016, првиот од четирите таканаречени „''избори на Супер четврток''“ ({{langx|en|Super Tuesday primaries}}), Рубио издвоил победа во [[Минесота]], Круз во [[Алјаска]], [[Оклахома]] како и неговата матична сојузна држава [[Тексас]], додека Трамп издвоил победа во останатите седум држави каде што се гласало тој ден. Поради неуспехот во овој период, Карсон се повлекол од трката неколку дена подоцна.<ref>{{Наведена мрежна страница |url = http://www.nbcnews.com/politics/2016-election/ben-carson-suspends-2016-campaign-cpac-n532056 |title = Ben Carson Suspends 2016 Campaign at CPAC |publisher = [[NBC News]] |access-date = March 9, 2016 |date=March 4, 2016|first=Andrew |last=Rafferty}}</ref> На 15 март 2016, на вториот „''Супер четврток''“, Кејсик ја освоил својата прва и единствена сојузна држава, [[Охајо]], додека Трамп издвоил победа во пет сојузни држави каде што се гласало вклучувајќи ја и [[Флорида]]. По поразот во Флорида, Рубио ја напуштил трката за републиканската номинација.<ref name=Rubio>{{наведени вести |url = http://www.nytimes.com/2016/03/16/us/politics/marco-rubio.html|title = Marco Rubio Suspends His Presidential Campaign |date = March 16, 2016 |last2 = Barbaro |first2 = Michael |last1 = Peters |first1 = Jeremy |newspaper = The New York Times |accessdate = March 16, 2016 }}</ref> Помеѓу 16 март и 3 мај 2016, останале само три кандидати во трката: Трамп, Круз и Кејсик. Круз го освоил поголемиот број на делегати во четири западни сојузни држави и Висконсин, со тоа одржувајќи ги своите шанси за спротивставување на номинација на Трамп за која што биле потребни најмалку 1.237 делегати. Трамп подоцна ја продолжил низата на победи во Њујорк и пет останати североисточни држави во април, меѓу кои и била и Индијана, сојузна држава која што била многу важна за Круз со цел спротивставување на Трамп во поглед на делегати. По победата на Трамп на 3 мај 2016 во Индијана, освојувајќи ги тамошните 57 делегати, без никакви шанси за оспорување на номинацијата на Трамп, Круз<ref>{{Наведена мрежна страница |last1 = Rosenfeld |first1 = Everett |title = Ted Cruz suspends presidential campaign |url = http://www.cnbc.com/2016/05/03/ted-cruz-suspends-campaign.html |publisher = [[CNBC]] |accessdate = May 4, 2016 |date= May 3, 2016}}</ref> и Кејсик<ref>{{наведени вести |url=http://www.nytimes.com/2016/05/05/us/politics/john-kasich.html |title=John Kasich Drops Out of Presidential Race |last=Kaplan |first=Thomas |date=May 4, 2016 |newspaper=[[The New York Times]]|issn=0362-4331 |access-date=May 4, 2016 }}</ref> ги суспендирале своите кампањи за републиканска номинација. Трамп останал единствениот активен кандидат и бил прогласен за најверојатен републикански кандидат за претседател од страна на претседателот на [[Републикански национален комитет|Репбуликанскиот национален комитет]] [[Рејнс Прибус]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Reince Priebus on Twitter|url=https://twitter.com/reince/status/727665447684820992|website=Twitter|accessdate=November 13, 2016|date=May 3, 2016|quote=".@realDonaldTrump will be presumptive @GOP nominee, we all need to unite..."}}</ref> === Номинирани === {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" |- | style="background:#f1f1f1;" colspan="30"| [[File:Republican Disc.svg|65px|center|link=Републиканска партија (САД)|Републиканска партија]]<big>'''Кандидати на Републиканската партија'''</big> |- ! style="width:3em; font-size:135%; background:#f33; width:200px;"|[[Доналд Трамп|{{color|white|Доналд Трамп}}]] ! style="width:3em; font-size:135%; background:#f33; width:200px;"|[[Мајк Пенс|{{color|white|Мајк Пенс}}]] |- style="color:#000; font-size:100%; background:#ffd0d7;" | style="width:3em; width:200px;"|'''''за претседател''''' | style="width:3em; width:200px;"|'''''за потпретседател''''' |- | [[File:Donald Trump August 19, 2015 3 by 2.jpg|center|200x200px]] | [[File:Mike Pence by Gage Skidmore 6.jpg|center|200x200px]] |- | Претседател и извршен директор на<br /> [[Организација Трамп]]<br /><small>(1971–''денес'')</small> | Гувернер<br />на Индијана<br /><small>(2013–''денес'')</small> |- | colspan=2 |Лого на кампањата |- | colspan=2 |[[File:Trump-Pence 2016.svg|center|275px]] |- | colspan=2 |<!-- Trump--><ref>{{Наведена мрежна страница |url = http://www.businessinsider.com/donald-trumps-big-2016-announcement--2015-6 |title = Donald Trump is running for president |publisher = Business Insider |date = June 16, 2015 |accessdate = June 16, 2015 }}</ref><ref>{{Cite news |url = http://www.washingtonpost.com/blogs/post-politics/wp/2015/06/16/donald-trump-to-announce-his-presidential-plans-today/ |title = Donald Trump announces presidential bid |newspaper = The Washington Post |date = June 16, 2015 |accessdate = June 16, 2015 }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url = http://docquery.fec.gov/pdf/291/15031432291/15031432291.pdf |title = Donald Trump FEC filing |publisher = FEC.gov |date = June 22, 2015 |accessdate = June 24, 2015 }}</ref> |} === Останати кандидати === Трамп освоил вкупно 14.010.177 гласови во внатрепартиските републикански избори. Трамп, Круз, Рубио и Кејсик освоиле барем еден внатрепартиски избор во сојузните држави. Круз го освоил вториот најголем број на гласови. {| class="wikitable" style="font-size:90%" |-<sup>†</sup> | colspan="8" style="text-align:center; font-size:120%; color:white; background:#f33;"|''Кандидатите се распределени според датумот на кој се повлекле од внатрепартиските избори'' |- ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Џон Кејсик]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Тед Круз]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Марко Рубио]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Бен Карсон]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Џеб Буш]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Џим Гилмор]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Карли Фиорина]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Крис Кристи]] |- |[[File:Governor John Kasich.jpg|center|120x120px]] |[[File:Ted Cruz, official portrait, 113th Congress (cropped 2).jpg|center|120x120px]] |[[File:Marco Rubio, Official Portrait, 112th Congress.jpg|center|120x120px]] |[[File:Ben Carson by Skidmore with lighting correction.jpg|center|120x120px]] |[[File:Jeb Bush Feb 2015.jpg|center|120x120px]] |[[File:Jim Gilmore 2015.jpg|center|120x120px]] |[[File:Carly Fiorina NFRW 2015.jpg|center|120x120px]] |[[File:Chris Christie April 2015 (cropped).jpg|center|120x120px]] |- |<center>69.<br />Гувернер на Охајо<br /><small>(2011–''денес'')</small></center> |<center>[[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенатор]]<br />од [[Тексас]]<br /><small>(2013–''денес'')</small></center> |<center>[[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенатор]]<br />од [[Флорида]]<br /><small>(2011–''денес'')</small></center> |<center>Директор на одделение за педиатриска неврохирургија,<br />Болница Џон Хопкинс<br /><small>(1984–2013)</small></center> |<center>43.<br />Гувернер на Флорида<br /><small>(1999–2007)</small></center> |<center>68.<br />Гувернер на Вирџинија<br /><small>(1998–2002)</small></center> |<center>Извршен директор на [[Хјулит-Пакард]]<br /><small>(1999–2005)</small></center> |<center>55.<br />Гувернер на Њу Џерси<br /><small>(2010–''денес'')</small></center> |- |<center>''Се повлекол на: 4 мај''<br /><small>'''4.287.479''' гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 3 мај''<br /><small>'''7.811.110''' гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 15 март''<br /><small>'''3.514.124''' гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 4 март''<br /><small>'''857.009''' гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 20 февруари''<br /><small>'''286.634''' гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 12 февруари''<br /><small>18.364 гласови</small></center> |<center>''Се повлекла на: 10 февруари''<br /><small>40.577 гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 10 февруари''<br /><small>57.634 гласови</small></center> |- |<center><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/022/201507230300013022/201507230300013022.pdf|title=John Kasich FEC Filing|date=July 23, 2015|publisher=FEC.gov|accessdate=July 28, 2015}}</ref></center> |<center><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.latimes.com/nation/politics/politicsnow/la-na-pn-ted-cruz-presidential-bid-20150322-story.html|title=Texas Republican Sen. Ted Cruz Launches Presidential Bid|date=March 22, 2015|work=Los Angeles Times|accessdate=March 23, 2015|first1=Lisa|last1=Mascaro|first2=David|last2=Lauter}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/post-politics/wp/2015/03/23/ted-cruz-announces-presidential-run|title=Ted Cruz Announces He's Running for President|date=March 23, 2015|newspaper=The Washington Post|accessdate=March 23, 2015|author=Zezima, Katie}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/891/15031403891/15031403891.pdf|title=Ted Cruz FEC filing|date=March 23, 2015|work=FEC.gov|accessdate=April 1, 2015}}</ref></center> |<center><ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2015/04/14/us/politics/marco-rubio-2016-presidential-campaign.html?smid=tw-bna|title=Marco Rubio Announces 2016 Presidential Bid|date=April 13, 2015|work=[[The New York Times]]|accessdate=April 13, 2015|author=Parker, Ashley}}</ref><ref name="Pitch2">{{Наведена мрежна страница|last=Nelson|first=Rebecca|date=April 13, 2015|url=http://www.nationaljournal.com/2016-elections/marco-rubio-presidential-announcement-2016-20150413|title=Marco Rubio Makes His Pitch as the Fresh Face of the GOP in 2016|work=[[National Journal]]|accessdate=April 14, 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/229/15031412229/15031412229.pdf|title=Marco Rubio FEC Filing|date=April 13, 2015|publisher=FEC.gov|accessdate=May 7, 2015}}</ref></center> <!-- Please DO NOT REMOVE TED CRUZ from this list or add disclaimers regarding his eligibility to be President. Please see the Wikipedia article *Ted Cruz presidential campaign, 2016*, section "Eligibility concerns", for information on this subject --> |<center><ref>{{наведени вести|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/post-politics/wp/2015/05/03/ben-carson-to-announce-presidential-campaign-monday/|title=Ben Carson announces presidential campaign|date=May 3, 2015|work=The Washington Post|last1=Terris|first1=Ben|accessdate=May 4, 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nbcnews.com/politics/elections/ben-carson-announces-2016-run-n353241|title=Ben Carson Announces 2016 Run|date=May 4, 2015|publisher=[[NBCNews.com]]|accessdate=May 4, 2015|author=Rafferty , Andrew}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/874/15031422874/15031422874.pdf|title=Ben Carson FEC Filing|date=May 4, 2015|publisher=FEC.gov|accessdate=May 7, 2015}}</ref></center> |<center><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nbcnews.com/politics/2016-election/jeb-bush-set-make-2016-run-official-n375621|title=Jeb Bush Makes 2016 Run Official|date=June 15, 2015|publisher=[[NBC News]]|accessdate=June 15, 2015|author=Rafferty, Andrew}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/747/15031431747/15031431747.pdf|title=Jeb Bush FEC Filing|date=June 15, 2015|publisher=FEC.gov|accessdate=June 16, 2015}}</ref></center> |<center><ref name=Gilmore>{{наведени вести |url = http://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2015/07/30/jim-gilmore-presidential-announcement/30830661/ |title = Jim Gilmore formally joins GOP presidential race |work = [[USA Today]] |date = July 30, 2015 |accessdate = July 30, 2015 |author = Allen, Cooper }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://docquery.fec.gov/pdf/759/201507299000439759/201507299000439759.pdf | title=Jim Gilmore FEC Filing | publisher=FEC.gov | date=July 29, 2015 | accessdate=July 29, 2015}}</ref></center> |<center><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politico.com/story/2015/05/carly-fiorina-2016-presidential-bid-117593.html|title=Carly Fiorina: 'Yes, I am running for president'|date=May 4, 2015|work=[[Politico]]|accessdate=May 4, 2015|author=Gass, Nick}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/870/15031422870/15031422870.pdf|title=Carly Fiorina FEC Filing|date=May 4, 2015|publisher=FEC.gov|accessdate=May 7, 2015}}</ref></center> |<center><ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2015/07/01/us/politics/chris-christie-presidential-campaign.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&module=photo-spot-region&region=top-news&WT.nav=top-news|title=Chris Christie Announces Run, Pledging ‘Truth’ About Nation's Woes|date=June 30, 2015|work=[[The New York Times]]|accessdate=June 30, 2015|author=Barbaro, Michael}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/058/201507010300005058/201507010300005058.pdf|title=Christopher J. Christie FEC Filing|date=July 1, 2015|publisher=FEC.gov|accessdate=July 6, 2015}}</ref></center> |- ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Ренд Пол]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Рик Санторум]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Мајк Хакаби]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Џорџ Патаки]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Линдзи Грахам]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Боби Џиндал]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Скот Вокер]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Рик Пери]] |- |[[File:Rand Paul, official portrait, 112th Congress alternate (cropped).jpg|center|120x120px]] |[[File:Rick Santorum by Gage Skidmore 8 (cropped2).jpg|center|120x120px]] |[[File:Mike Huckabee by Gage Skidmore 6 (cropped).jpg|center|120x120px]] |[[File:George Pataki at Franklin Pierce University (cropped).jpg|center|123x123px]] |[[File:Lindsey Graham by Gage Skidmore 3.jpg|center|120x120px]] |[[File:Bobby Jindal 26 February 2015.jpg|center|120x120px]] |[[File:Scott Walker March 2015.jpg|center|120x120px]] |[[File:Rick Perry February 2015.jpg|center|120x120px]] |- |<center>[[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенатор]]<br />од [[Кентаки]]<br /><small>(2011–''денес'')</small></center> |<center>[[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенатор]]<br />од [[Пенсилванија]]<br /><small>(1995–2007)</small></center> |<center>44.<br />Гувернер на Арканзас<br /><small>(1996–2007)</small></center> |<center>53.<br />Гувернер на Њујорк<br /><small>(1995–2006)</small></center> |<center>[[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенатор]]<br /> од [[Јужна Каролина]]<br /><small>(2003–''денес'')</small></center> |<center>55.<br />Гувернер на Луизијана<br /><small>(2008–2016)</small></center> |<center>45.<br />Гувернер на Висконсин<br /><small>(2011–''денес'')</small></center> |<center>47.<br />Гувернер на Тексас<br /><small>(2000–2015)</small></center> |- |<center>''Се повлекол на: 3 февруари''<br /><small>66.781 гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 3 февруари''<br /><small>16.622 гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 1 февруари''<br /><small>51.436 гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 29 декември 2015''<br /><small>2.036 гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 21 декември 2015''<br /><small>5.666 гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 17 ноември 2015''<br /><small>222 гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 21 септември 2015''<br /><small>1 дополнително запишан глас во Њу Хемпшир</small></center> |<center>''Се повлекол на: 11 септември 2015''<br /><small>1 дополнително запишан глас во Њу Хемпшир</small></center> |- |<center><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.reuters.com/article/2015/04/07/us-usa-election-paul-announcement-idUSKBN0MY17L20150407|title=Republican Rand Paul announces 2016 presidential run on website|date=April 7, 2015|publisher=Reuters|accessdate=April 7, 2015|author=Lambert, Lisa|archive-date=2015-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407140904/http://www.reuters.com/article/2015/04/07/us-usa-election-paul-announcement-idUSKBN0MY17L20150407|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2015/04/07/politics/rand-paul-president-2016/|title=Rand Paul: 'I am running for president'|date=April 7, 2015|publisher=CNN|accessdate=April 7, 2015|author=Killough, Ashley}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/721/15970332721/15970332721.pdf|title=Rand Paul FEC filing|date=April 8, 2015|work=FEC.gov|accessdate=April 9, 2015}}</ref></center> |<center><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2016/2015/05/27/rick-santorum-2016-presidential-race/28011791/|title=Santorum officially begins 2016 presidential campaign|date=May 27, 2015|work=[[USA Today]]|accessdate=May 28, 2015|author=Jackson, David}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/613/15031430613/15031430613.pdf|title=Rick Santorum FEC filing|date=May 27, 2015|publisher=FEC.gov|accessdate=June 1, 2015}}</ref></center> |<center><ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2015/05/06/us/politics/mike-huckabee-running-in-republican-presidential-primary.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&module=photo-spot-region&region=top-news&WT.nav=top-news&_r=0|title=Mike Huckabee Joins Republican Presidential Race|date=May 5, 2015|work=[[The New York Times]]|accessdate=May 5, 2015|author=Trip, Gabriel}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/301/15031423301/15031423301.pdf|title=Mike Huckabee FEC Filing|publisher=FEC.gov|accessdate=May 10, 2015}}</ref></center> |<center><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/946/15031430946/15031430946.pdf|title=George Pataki FEC filing|date=June 2, 2015|work=FEC.gov|accessdate=June 4, 2015}}</ref></center> |<center><ref>Jaffe, Alexandra (June 1, 2015) [http://www.cnn.com/2015/06/01/politics/lindsey-graham-presidential-announcement-election-2016/index.html "Graham bets on foreign experience in White House bid announcement"], [[CNN]]. Retrieved June 1, 2015.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/870/15031430870/15031430870.pdf|title=Lindsey Graham FEC Filing|date=June 1, 2015|publisher=FEC.gov|accessdate=June 2, 2015}}</ref></center> |<center><ref>{{Cite news|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/post-politics/wp/2015/06/24/bobby-jindal-to-announce-presidential-plans-wednesday/|title=Bobby Jindal announces entry into 2016 presidential race|date=June 24, 2015|newspaper=The Washington Post|accessdate=June 24, 2015|author1=Fahrenthold, David A. |author2=Hohmann, James}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/728/15031432728/15031432728.pdf|title=Bobby Jindal FEC Filing|date=June 29, 2015|publisher=FEC.gov|accessdate=June 30, 2015}}</ref></center> |<center><ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2015/07/13/politics/scott-walker-2016-presidential-announcement/|title=Wisconsin Gov. Scott Walker officially enters 2016 presidential race|date=July 13, 2015|publisher=CNN|accessdate=July 13, 2015|author1=Burlij, Terence|author2=Lee, MJ|author3=LoBianco, Tom}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fec.gov/fecviewer/CandidateCommitteeDetail.do?candidateCommitteeId=P60006046&tabIndex=1|title=Scott Walker FEC filing|website=FEC|publisher=FEC.gov|accessdate=July 13, 2015}}</ref><ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://sos.nh.gov/2016RepPresPrim.aspx?id=8589957200|title=2016 Presidential Primary - Republican President - NHSOS|website=sos.nh.gov|access-date=October 9, 2016|accessdate=2017-01-12|archive-date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010124456/http://sos.nh.gov/2016RepPresPrim.aspx?id=8589957200}}</ref></center> |<center><ref name=":3" /><ref>{{наведени вести|url=http://time.com/3909057/rick-perry-2016-campaign-launch/|title=Rick Perry Announces Presidential Bid|date=June 4, 2015|work=Time|accessdate=June 4, 2015|author=Beckwith , Ryan Teague; Rhodan, Maya|archive-date=2021-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224131808/https://time.com/3909057/rick-perry-2016-campaign-launch/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/864/15971217864/15971217864.pdf|title=Rick Perry FEC filing|date=June 19, 2015|work=FEC.gov|accessdate=June 22, 2015}}</ref></center> |} == Демократска партија == ===Внатрепартиски избори=== Поранешната [[Државен секретар на Соединетите Американски Држави|државна секретарка на САД]] [[Хилари Клинтон]], поранешна 42. [[прва дама на Соединетите Американски Држави|прва дама на САД]] која служела и во [[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенатот]], станала првиот голем демократски кандидат објавувајќи ја својата кандидатура за претседател на 12 април 2015 преку видео порака.<ref>{{наведени вести |last1 = Keith |first1 = Tamara |last2 = Montanar |first2 = Domenico |title = Hillary Clinton Expected To Go Small With Big Announcement |url = http://www.npr.org/blogs/itsallpolitics/2015/04/10/398729582/hillary-clinton-expected-to-go-small-with-big-announcement |accessdate = April 12, 2015 |publisher = NPR |date = April 10, 2015 }}</ref> Иако според анкетите на национално ниво во 2015 укажувале на тоа дека Клинтон е апсолутен фаворит, во 2016 таа се соочила со [[Берни Сандерс]], сенатор од [[Вермот]].<ref name="Sanders leading"/> Сандерс станал вториот демократски кандидат во внатрепартиските демократски избори на 30 април 2015 година.<ref>{{наведени вести |last1 = Merica |first1 = Dan |title = Bernie Sanders is running for president |url = http://www.cnn.com/2015/04/29/politics/bernie-sanders-announces-presidential-run/ |accessdate = July 6, 2015 |publisher = CNN |date = April 30, 2015 }}</ref> Анкетите од септември 2015 укажувале на тоа дека разликата помеѓу Клинтон и Сандерс постепено се намалувала.<ref name="Sanders leading">{{наведени вести |url = http://www.boston.com/news/politics/2015/08/25/second-straight-poll-shows-bernie-sanders-leading-new-hampshire/F1MfDFGZAYZPHLV22upEwM/story.html |title = Second straight poll shows Bernie Sanders leading in New Hampshire |work = Boston Globe |accessdate = August 26, 2015 }}</ref><ref>{{наведени вести |url = http://www.huffingtonpost.com/entry/bernie-sanders-hillary-clinton-new-hampshire-poll_55dc947ce4b08cd3359d5f80 |title = Bernie Sanders surpasses Hillary Clinton in New Hampshire polls |work = The Huffington Post |accessdate = August 25, 2015 |date = August 25, 2015 }}</ref><ref>{{наведени вести |url = http://elections.huffingtonpost.com/pollster/2016-national-democratic-primary |title = Huffpost Pollster |work = The Huffington Post |accessdate = October 1, 2015 |date = October 1, 2015 |archive-date = 2015-10-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151001000953/http://elections.huffingtonpost.com/pollster/2016-national-democratic-primary |url-status = dead }}</ref> Поранешниот гувернер на [[Мериленд]] Мартин О'Мали на 30 мај 2015 ја објавил својата кандидатура со тоа станувајќи третиот демократски кандидат кој се приклучил на демократската внатрепартиска трка.<ref>{{наведени вести |url = http://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2015/05/30/martin-omalley-president-announcement/27330857/ |title = Martin O'Malley jumps into presidential race |work = [[USA Today]] |date = May 30, 2015 |accessdate = May 30, 2015 |author1=Jackson, David |author2=Cooper, Allen |lastauthoramp=yes }}</ref> Линколн Чејфи, поранешен независен гувернер и републикански сенатор од [[Род Ајленд]] ја најавил својата кандидатура на 3 јуни 2015 година.<ref name="DelReal, Jose A">{{наведени вести |url = http://www.washingtonpost.com/blogs/post-politics/wp/2015/06/03/lincoln-chafee-expected-to-announce-longshot-presidential-bid/ |title = Lincoln Chafee announces long-shot presidential bid |work = The Washington Post |date = June 3, 2015 |accessdate = June 3, 2015 |author = DelReal, Jose A. }}</ref><ref>{{наведени вести |url = http://www.bostonherald.com/news_opinion/us_politics/2015/06/rhode_islands_chafee_enters_2016_democratic_contest |title = Rhode Island's Chafee enters 2016 Democratic contest |agency = Associated Press |work = [[Boston Herald]] |date = June 3, 2015 |accessdate = June 3, 2015 }}</ref> Поранешниот гувернер на [[Вирџинија]] [[Џим Веб]] ја објавил својата кандидатура на 2 јули 2015 година<ref name="Announces">{{Наведена мрежна страница |url = http://www.usnews.com/news/blogs/run-2016/2015/07/02/jim-webb-announces-for-president |title = Jim Webb Announces For President |work = [[U.S. News & World Report]] |date = July 2, 2015 |accessdate = July 2, 2015 |author = Catanese, David }}</ref> додека професорот по право на [[Харвард]] [[Лоренс Лесиг]] ја објавил својата кандидатура на 6 септември 2015 година.<ref name="Lessig running">{{наведени вести |url = http://www.politico.com/story/2015/09/lawrence-lessig-2016-presidential-run-213376 |title = Lessig: I'm running for president |work = Slate |date = September 6, 2015 |accessdate = September 7, 2015 |author = Meyer, Theodoric }}</ref> На 20 октомври 2015, Џим Веб се повлекол од демократската номинација и планирал да се кандидира како независен кандидат.<ref>{{Наведена мрежна страница |title = Biden says he's not running in 2016 |url = http://onpolitics.usatoday.com/2015/10/21/biden-to-make-announcement-about-plans/ |website = OnPolitics |accessdate = October 25, 2015 }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |title = Joe Biden Not Running for President |url = http://abcnews.go.com/Politics/joe-biden-running-president/story?id=34338816 |publisher = ABC News |date = October 21, 2015 |accessdate = October 25, 2015 }}</ref> Линколн Чејфи се повлекол од трката на 23 октомври, надевајќи се на „завршување на бесконечните војни и почеток на нова ера за САД“.<ref>{{наведени вести |title = Lincoln Chafee ends Democratic bid for president |url = https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2015/10/23/chafee-ends-democratic-bid-for-president/ |newspaper = The Washington Post |date = October 23, 2015 |access-date = October 25, 2015 |issn = 0190-8286 |first = John |last = Wagner |first2 = David |last2 = Weigel }}</ref> Лоренс Лесиг се повлекол околу една недела подоцна, односно на 2 ноември.<ref name="outofrace">{{Наведена мрежна страница | url=http://www.politico.com/story/2015/11/lawrence-lessig-drops-out-215443 | title=Lessig drops out of presidential race | work=[[Politico]] | date=November 2, 2015 | accessdate=November 2, 2015 | author=Strauss, Daniel}}</ref> Во доста неизвесна трка, Хилари Клинтон победила на јавното гласање во [[Ајова]] одржано на 1 февруари 2016 година, за помалку од еден процент, а во меѓувреме Мартин О'Мејли се повлекол од трката. Берни Сандерс издвоил победа во [[Њу Хемпшир]] со 60% од гласовите во однос на 38% за Клинтон. Во [[Невада]], Хилари Клинтон издвоил победа со 53% од гласовите во однос на 48% за Сандерс.<ref>{{Наведена мрежна страница |title = Nevada Caucus Results |url = http://www.nytimes.com/elections/results/nevada |website = New York Times Online |accessdate = February 28, 2016 }}</ref> Исто така, Хилари Клинтон издвоила исклучителна победа на изборите во [[Јужна Каролина]] на 27 февруари 2016 со нешто повеќе од 73% од гласовите.<ref>{{Наведена мрежна страница |title = South Carolina Primary Results |url = http://www.nytimes.com/elections/results/south-carolina |website = New York Times Online |accessdate = February 28, 2016 }}</ref> На 1 март единаесет држави гласале на таканаречениот „''Супер вторник''“ каде што Клинтон победила во: [[Арканзас]], [[Џорџија]], [[Масачусетс]], [[Тенеси]], [[Тексас]] и [[Вирџинија]] со тоа освојувајќи 504 делегата, додека Сандерс победил во [[Колорадо]], [[Минесота]], [[Оклахома]] и [[Вермонт]] вкупно освојувајќи 340 демократски делегати. Следниот викенд Сандерс издвоил победа во [[Канзас]], [[Небраска]] и [[Мејн]] со разлика од 15 до 30 бода, додека Клинтон победила во [[Луизијана]] со 71% од гласовите. На 8 март и покрај тоа што според анкетите ниеднаш немал предност, Сандерс издвоил победа во [[Мичиген]] со 1,5 бода разлика, со тоа надминувајќи ги анкетите за повеќе од 19 бода, додека Клинтон издвоила победа во [[Мисисипи]] со 83% од гласовите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://fivethirtyeight.com/features/why-the-polls-missed-bernie-sanders-michigan-upset/|title=Why The Polls Missed Bernie Sanders's Michigan Upset|date=March 9, 2016|website=FiveThirtyEight|access-date=May 1, 2016|archive-date=2016-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430141624/http://fivethirtyeight.com/features/why-the-polls-missed-bernie-sanders-michigan-upset/|url-status=dead}}</ref> На 15 март, на вториот „''Супер вторник''“, Клинтон издвоила победа во [[Флорида]], [[Илиноис]], [[Мисури]], [[Северна Каролина]] и [[Охајо]]. Помеѓу 22 март и 19 април 2016, Сандерс издвоил победа на шест јавни гласања и тоа во [[Ајдахо]], [[Јута]], [[Алјаска]], [[Хаваи]], [[Вашингтон (сојузна држава)|Вашингтон]] и [[Вајоминг]] како и на гласањето во [[Висконсин]], додека Клинтон издвоила победа во [[Аризона]]. На 19 април, Клинтон издвоила победа во [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]] со 58% од гласовите. На 26 април, односно на третиот „''Супер вторник''“, таа издвоила победи во [[Конектикат]], [[Делавер]], [[Мериленд]] и [[Пенсилванија]], додека Сандерс победил во [[Род Ајленд]]. Во мај, Сандерс повторно изненадил на гласањето во [[Индијана]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/may/03/bernie-sanders-wins-indiana-democratic-primary|title=Bernie Sanders pulls off shock victory over Hillary Clinton in Indiana|last1=Roberts|first1=Dan|last2=Jacobs|first2=Ben|date=May 4, 2016|website=The Guardian|access-date=May 4, 2016}}</ref> и исто така победил во [[Западна Вирџинија]] и [[Орегон]], додека Клинтон победила на внатрепартиските гласања во [[Гуам]] и [[Кентаки]]. На 4 и 5 јуни, Клинтон победила во [[Американски Девствени Острови|Американските Девствени Острови]] и [[Порторико]]. На 6 јуни [[Associated Press]] и [[NBC News]] известиле дека Клинтон станала најверојатниот демократски кандидат за претседател по освојувањето на потребниот број на делегати, вклучувајќи ги ветените како и [[суперделегат]]ите, со тоа станувајќи првата жена што освоила номинација за кандидат за претседател на една од двете големи политички партии во САД.<ref>{{наведени вести|url=http://www.msnbc.com/msnbc/clinton-hits-magic-number-delegates-clinch-nomination/|title=Clinton hits ‘magic number’ of delegates to clinch nomination|last=Dann|first=Carrie|date=June 6, 2016|publisher=[[NBC News]]|access-date=June 7, 2016|archive-date=2016-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607070830/http://www.msnbc.com/msnbc/clinton-hits-magic-number-delegates-clinch-nomination|url-status=dead}}</ref> На 7 јуни, Клинтон обезбедила мнозинство од ветените делегати по победата во внатрепартиското гласање во [[Калифорнија]], [[Њу Џерси]], [[Њу Мекско]] и [[Јужна Дакота]], додека Сандерс издвоил победа само во [[Монтана]] и [[Северна Дакота]]. Клинтон исто така издвоила победа и напоследното внатрепартиско гласање одржано во [[Вашингтон|дистриктот Колумбија]] на 14 јуни 2016. На крајот на внатрепартиските избори, Клинтон освоила 2.204 ветени делегати (54% од вкупниот број) со победите на внатрепартиските и јавни гласања, додека Сандерс освоил 1.847 (46%). Од 714. неветени или суперделегати кои требале да гласаат на Демократската национална конвенција, Клинтон освоила поддршка од 560 (78%), додека Сандерс освоил 47 (7%).<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thegreenpapers.com/P16/D|title=Democratic Convention 2016|publisher=thegreenpapers.com|access-date=May 14, 2016}}</ref> Иако Сандерс официјално не се повлече од демократската трка за номинација, тој на 16 јуни 2016 најавил дека негова главна цел во следните месеци ќе биде соработка со Клинтон со цел да го поразат Трамп на претседателските избори.<ref>{{наведени вести|url=http://www.reuters.com/article/us-usa-election-sanders-idUSKCN0Z305E|title=Sanders vows to help Clinton beat Trump, but keeps campaign alive|date=June 17, 2016|newspaper=Reuters|access-date=June 20, 2016}}</ref> На 8 јули, претставници од кампањите на Клинтон, Сандерс како и претставници од Демократскиот национален комитет преговатале за нацрт план за платформа на партијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.orlandosentinel.com/news/politics/political-pulse/os-democratic-platform-orlando-story.html|title=Sanders backers frustrated by defeats at Orlando platform meeting|publisher=[[Orlando Sentinel]]|access-date=July 25, 2016}}</ref> На 12 јули, три дена по стартот на Демократската национална конвенција, претставници од кампањата на Клинтон најавиле дека како кандидат за потпретседател од редовите на демократите бил избран [[Тим Кејн]]. === Номинирани === {| class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center;" |- | colspan="30" style="background:#f1f1f1;" |[[File:US Democratic Party Logo.svg|65px|center|link=Демократска партија (САД)|Демократска партија]]<big>'''Кандидати на Демократската партија'''</big> |- ! style="width:3em; font-size:135%; background:#33f; width:200px;"|[[Хилари Клинтон|{{color|white|Хилари Клинтон}}]] ! style="width:3em; font-size:135%; background:#33f; width:200px;"|[[Тим Кејн|{{color|white|Тим Кејн}}]] |- style="color:#000; font-size:100%; background:#c8ebff;" | style="width:3em; width:200px;"|'''''за претседател''''' | style="width:3em; width:200px;"|'''''за потпретседател''''' |- | [[File:Hillary Clinton by Gage Skidmore 2.jpg|center|200x200px]] | [[File:Tim Kaine crop.jpg|center|200x200px]] |- | 67.<br />[[Државен секретар на Соединетите Американски Држави|Државен секретар на САД]]<br /><small>(2009–2013)</small> | [[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенатор]]<br />од [[Вирџинија]]<br /><small>(2013–''денес'')</small> |- | colspan="2" |Лого на кампањата |- | colspan="2" |[[File:Clinton-Kaine blue.png|center|275px]] |- | colspan="2" |<!-- Clinton --><ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2015/04/13/us/politics/hillary-clinton-2016-presidential-campaign.html|title=Hillary Clinton Announces 2016 Presidential Bid|work=[[The New York Times]]|accessdate=April 12, 2015|author=Chozick, Amy}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politico.com/story/2015/04/hillary-clinton-2016-election-presidential-launch-116888.html|title=Hillary Clinton formally announces 2016 run|date=April 12, 2015|work=[[Politico]]|accessdate=April 18, 2015|author=Karni, Annie}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://docquery.fec.gov/pdf/524/15031411524/15031411524.pdf|title=Hillary Rodham Clinton FEC filing|date=April 13, 2015|work=FEC|accessdate=April 13, 2015}}</ref> |} === Останати кандидати === {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- <sup>†</sup> | colspan="9" style="text-align:center; width:700px; font-size:120%; color:white; background:#33f;"|''Кандидатите се распределени според датумот на кој се повлекле од внатрепартиските избори'' |- ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Берни Сандерс]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Мартин О'Мали]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Лоренс Лесиг]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Линколн Чафи]] ! scope="col" style="width:3em; font-size:120%;"|[[Џим Веб]] |- |[[File:Bernie Sanders September 2015 cropped.jpg|center|120x120px]] |[[File:Governor O'Malley Portrait.jpg|center|120x120px]] |[[File:Lessig (cropped).png|center|120x120px]] |[[File:Lincoln Chafee (14103606100 cc56e38ddd h).jpg|center|120x120px]] |[[File:Jim Webb official 110th Congress photo (cropped).jpg|center|120x120px]] |- |<center>[[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенатор]] од [[Вермонт]] <small>(2007–''денес'')</small></center> |<center>61.<br />Гувернер на [[Мериленд]]<br /><small>(2007–2015)</small></center> |<center>Професор по право на Харвард<br /><small>(2009–2016)</small></center> |<center>74.<br />Гувернер на [[Род Ајленд]]<br /><small>(2011–2015)</small></center> |<center>[[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенатор]]<br />од [[Вирџинија]]<br /><small>(2007–2013)</small></center> |- |<center>''Ја загубил номинацијата на: 26 јули 2016''<br /><small>'''13.167.848 гласови во внатрепартиското гласање односно 1.846 делегати'''</small></center> |<center>''Се повлекол на: 1 февруари 2016''<br /><small>110.423 гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 2 ноември 2015''<br /><small>4 дополнинтелно напишани гласови во Њу Хемпшир</small></center> |<center>''Се повлекол на: 23 октомври 2015''<br /><small>0 гласови</small></center> |<center>''Се повлекол на: 20 октомври 2015''<br /><small>2 дополнинтелно напишани гласови во Њу Хемпшир</small></center> |- |<center><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://edition.cnn.com/2016/07/11/politics/hillary-clinton-bernie-sanders/|title=Bernie Sanders endorses Hillary Clinton|date=2016-07-12 }}</ref></center> |<center><ref>Yglesias, Matthew (February 1, 2016) [http://www.vox.com/2016/2/1/10892184/omalley-drops-out "Iowa Results: Martin O'Malley drops out after third place finish"], [[Vox (website)|Vox]].com. Retrieved February 1, 2016.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.baltimoresun.com/news/maryland/politics/blog/bal-martin-o-malley-endorses-hillary-clinton-20160609-story.html|title=Martin O'Malley endorses Hillary Clinton|date=June 9, 2016|publisher=Baltimore Sun|last1=Fritze|first1=John|accessdate=June 20, 2016|archive-date=2016-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614095405/http://www.baltimoresun.com/news/maryland/politics/blog/bal-martin-o-malley-endorses-hillary-clinton-20160609-story.html|url-status=dead}}</ref></center> |<center><ref name="outofrace" /></center> |<center><ref>Merica, Dan; LoBianco, Tom (October 23, 2015) [http://www.cnn.com/2015/10/23/politics/lincoln-chafee-2016-election-dnc-meeting/index.html "Lincoln Chafee drops out of Democratic primary race"], [[CNN]].com. Retrieved October 23, 2015</ref></center> |<ref>Walsh, Michael (October 20, 2015) [https://www.yahoo.com/politics/jim-webb-plans-to-drop-out-of-democratic-primary-153500314.html "Jim Webb drops out of Democratic primary race"], [[Yahoo!]] Politics. Retrieved October 23, 2015.</ref> |} == Резултати == [[File:2016 Presidential Election by County.svg|десно|350п|thumb|Резултати по округ. Црвената боја ги означува окрузите каде што победил Трамп, додека сината боја ги означува окрузите каде што победила Клинтон.]] [[File:Cartogram—2016 Electoral Vote.svg|десно|350п|thumb|Картограм на добиените изборни гласови.]] {{start U.S. presidential ticket box|pv_footnote=|ev_footnote=}} {{U.S. presidential ticket box rowspan|name=[[Доналд Трамп]]|party=[[Републиканска партија (САД)|Републиканска партија]]|state=[[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]]|pv=''62.979.879''|pv_pct=''45,95%''|ev-projected=304|ev=304|vp_count=1|vp_name=[[Мајк Пенс]]|vp_party=[[Републиканска партија (САД)|Републиканска партија]]|vp_state=[[Индијана]]|vp_ev=304}} {{U.S. presidential ticket box rowspan|name=[[Хилари Клинтон]]|party=[[Демократска партија (САД)|Демократска партија]]|state=[[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]]|pv=''65.844.954''|pv_pct=''48,04%''|ev-projected=232|ev=227|vp_count=1|vp_name=[[Тим Кејн]]|vp_party=[[Демократска партија (САД)|Демократска партија]]|vp_state=[[Вирџинија]]|vp_ev=227}} {{U.S. presidential ticket box rowspan| name=[[Колин Пауел]]<sup>(a)</sup>| party=[[Републиканска партија (САД)|Републиканска партија]]| state=[[Вирџинија]]| pv=''25''<sup>(c)</sup>| pv_pct=''0,00%''<sup>(c)</sup>| ev-projected=0| ev=3| vp_count=3| vp_name=[[Сузан Колинс]]<sup>(a)</sup>|vp_party=[[Републиканска партија (САД)|Републиканска партија]]| vp_state=[[Мејн]]| vp_ev=1|}} {{U.S. presidential ticket box vp subrow| vp_name=[[Марија Кантвел]]<sup>(a)</sup>|vp_party=[[Демократска партија (САД)|Демократска партија]]| vp_state=[[Вашингтон (сојузна држава)|Вашингтон]]| vp_ev=1}} {{U.S. presidential ticket box vp subrow| vp_name=[[Елизабет Варен]]<sup>(a)</sup>|vp_party=[[Демократска партија (САД)|Демократска партија]]| vp_state=[[Масачусетс]]| vp_ev=1}} {{U.S. presidential ticket box rowspan| name=[[Берни Сандерс]]<sup>(a)</sup>| party=Независен| state=[[Вермонт]]| pv=''108.776''<sup>(c)</sup>| pv_pct=''0,08%''<sup>(c)</sup>| ev-projected=0| ev=1| vp_name=[[Елизабет Варен]]<sup>(a)</sup>|vp_party=[[Демократска партија (САД)|Демократска партија]]| vp_state=[[Масачусетс]]| vp_ev=1}} {{U.S. presidential ticket box rowspan| name=[[Џон Кејсик]]<sup>(a)</sup>| party=[[Републиканска партија (САД)|Републиканска партија]]| state=[[Охајо]]| pv=''2.684''<sup>(c)</sup>| pv_pct=''0,00%''<sup>(c)</sup>| ev-projected=0| ev=1| vvp_count=1| vp_name=[[Карли Фиорина]]<sup>(a)</sup>|vp_party=[[Републиканска партија (САД)|Републиканска партија]]| vp_state=[[Вирџинија]]| vp_ev=1}} {{U.S. presidential ticket box rowspan| name=[[Рон Пол]]<sup>(a)</sup>| party=[[Слободарска партија (САД)|Слободарска партија]]| state=[[Тексас]]| pv=''124''<sup>(c)</sup>| pv_pct= ''0,00%''<sup>(c)</sup>| ev-projected=0| ev=1| vp_name=[[Мајк Пенс]]|vp_party=Republican| vp_state=[[Индијана]]|vp_ev=1}} {{U.S. presidential ticket box rowspan| name=Вера Забележан Орел<sup>(a)</sup>| party=''нема''| state=[[Јужна Дакота]]| pv=''0''| pv_pct=''0,00%''| ev-projected=0| ev=1| vp_name=[[Винона Далук]]<sup>(a)</sup>|vp_party=[[Зелена партија (САД)|Зелена партија]]| vp_state=[[Минесота]]| vp_ev=1}} {{U.S. presidential ticket box row|name=[[Гери Џонсон]]| party=[[Слободарска партија (САД)|Слободарска партија]]| state=[[Ново Мексико]]| pv=''4.488.919''| pv_pct=''3,28%''| ev-projected=0| ev=0| vp_name=[[Бил Велд]]| vp_party=[[Слободарска партија (САД)|Слободарска партија]]| vp_state=[[Масачусетс]]}} {{U.S. presidential ticket box row|name=[[Џил Стајн]]| party=[[Зелена партија (САД)|Зелена партија]]| state=[[Масачусетс]]| pv=''1.457.044''| pv_pct=''1,06%''| ev-projected=0| ev=0| vp_name=[[Ајаму Барака]]| vp_party=[[Green Party (United States)|Green]]| vp_state=[[Илиноис]]}} {{U.S. presidential ticket box row| name=[[Еван Мекмјулин]]| party=Независен| state=[[Јута]]| pv=''732.374''| pv_pct=''0,53%''| ev-projected=0| ev=0| vp_name=[[Минди Фин]]| vp_party=[[Independent politician|Independent]]| vp_state=[[Вашингтон|Дистрикт Колумбија]]}} {{U.S. presidential ticket box row| name=[[Дарел Кесл]]|| party=[[Конституционална партија (САД)|Конституционална партија]]| state=[[Тенеси]]| pv=''202.979''| pv_pct=''0,15%''| ev-projected=0| ev=0| vp_name=[[Скот Бредли]]| vp_party=[[Конституционална партија (САД)|Конституционална партија]]| vp_state=[[Јута]]}} {{U.S. presidential ticket box row|name=Глорија Ла Рива|party=[[Партија за социјализам и ослободување|Социјализам и ослободување]]|state=[[Калифорнија]]| pv=''74.402''| pv_pct=''0,05%''| ev-projected=0| ev=0| vp_name=[[Јуџин Пјурјер]]|vp_party=[[Партија за социјализам и ослободување|Социјализам и ослободување]]| vp_state=[[Вашингтон|Дистрикт Колумбија]]}} {{U.S. presidential ticket box other|footnote=|pv=''1.168.228''|pv_pct=''0,85%''}} {{end U.S. presidential ticket box|pv=''137.053.916''|pv_pct=|ev=538|to_win=270}} :'''Извори''' ::* [http://uselectionatlas.org/RESULTS/national.php?year=2016&f=0&off=0&elect=0 uselectionatlas.org] ::* За Берни Сандерс и Џон Кејсик: Калифорнија: [http://elections.cdn.sos.ca.gov/sov/2016-general/sov/06-sov-summary.pdf] и [http://elections.cdn.sos.ca.gov/sov/2016-general/sov/17-presidential-formatted.pdf] Њу Хемпшир: [http://sos.nh.gov/2016PresGen.aspx?id=8589963688] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170915230044/http://sos.nh.gov/2016PresGen.aspx?id=8589963688 |date=2017-09-15 }} Вермонт: [https://vtelectionresults.sec.state.vt.us/Index.html#/federal] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170811143454/https://vtelectionresults.sec.state.vt.us/Index.html#/federal |date=2017-08-11 }} Северна Каролина: [http://www.thegreenpapers.com/G16/NC#P] Пенсилванија: [http://ballot-access.org/2016/12/23/pennsylvania-state-elections-office-tallies-presidential-write-ins-for-three-candidates-mcmullin-sanders-and-kasich/#comment-396800] ''<sup>(a)</sup> Изборни гласови добиени од ''безнадежен избирач'' ''<sup>(b)</sup> Два безнадежни избирачи од Тексас го дале својот глас за претседател за Рон Пол и Џон Кејсик. Избирачот Крис Сапран изјавил дека го дал својот претседателски глас за Џон Кејсик, а потпретседателскиот за Карли Фиорина. Другиот безнадежен избирач во Тексас, Бил Грин, го дал својот претседателски глас за Рон пол но потпретседателскиот глас го дал за Мајк Пенс. Џон Кејсик добил дополнувани гласачки ливчиња во [[Алабама]], [[Џорџија]], [[Илиноис]], [[Њу Хемпшир]], [[Северна Каролина]], [[Пенсилванија]] и [[Вермонт]] ''<sup>(c)</sup> Кандидатот ги добил гласовите како дополнети. Точниот број на дополнети гласови за Сандерс биле објавени во 3 сојузни држави. Во Калифорнија неговиот официјален кандидат за потпретседател била Тулси Габард, додека во Њу Хемпшир и Вермонт немал кандидат за потпретседател.<ref>CA: [http://elections.cdn.sos.ca.gov/sov/2016-general/sov/06-sov-summary.pdf] and [http://elections.cdn.sos.ca.gov/sov/2016-general/sov/17-presidential-formatted.pdf] NH: [http://sos.nh.gov/2016PresGen.aspx?id=8589963688] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170915230044/http://sos.nh.gov/2016PresGen.aspx?id=8589963688 |date=2017-09-15 }} VT: [https://vtelectionresults.sec.state.vt.us/Index.html#/federal] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170811143454/https://vtelectionresults.sec.state.vt.us/Index.html#/federal |date=2017-08-11 }}</ref> It was possible to vote Sanders as a write-in candidate in 14 states.<ref name="Heavy">{{Наведена мрежна страница|url=http://heavy.com/news/2016/11/how-many-write-in-votes-for-did-bernie-sanders-get-presidential-election-results-california-iowa-new-hampshire-pennsylvania-vermont-total/|title=How Many Write-In Votes Did Bernie Sanders Get in the Election?|first=Stephanie Dube|last=Dwilson|date=November 16, 2016|publisher=}}</ref>'' ==Белешки== {{среди}} {{белешки}} {{reflist| group="nb"}} == Наводи == {{Reflist|30em}} {{Претседателски избори во САД}} [[Категорија:Претседателски избори во САД]] [[Категорија:2016]] 26el1745ig2qxunmlp8v7astrv26w18 Осумдесет и деветто доделување на наградите Оскар 0 1171266 5574994 5121298 2026-06-10T16:03:52Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574994 wikitext text/x-wiki {{Infobox Academy Awards | title = 89. доделување на Оскари | image = | caption = | date = 26 февруари 2017 | site = [[Театар Долби]]<br />[[Холивуд]], [[Лос Анџелес]], Калифорнија, САД | host = [[Џими Кимел]] | producer = [[Мајкл Де Лука]]<br />[[Џенифер Тод]] | director = Глен Вајс | best_picture = ''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]'' | most_wins = ''[[Ла Ла Ленд]]'' (6) | network = [[American Broadcasting Company|ABC]] | most_nominations = ''[[Ла Ла Ленд]]'' (14) | duration = 3 часа и 49 минути | ratings = 32.9 милиони<ref name="Ratings">{{наведени вести|last=Schwartz |first=Oriana |title=Oscar Ratings Dip Again Amid ‘Moonlight,’ ‘La La Land’ Best Picture Mix-Up |url=https://variety.com/2017/tv/news/oscar-ratings-drop-la-la-land-moonlight-1201997709/ |magazine=Variety |date=February 27, 2017 |accessdate=February 27, 2017 |url-status= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170227170852/http://variety.com/2017/tv/news/oscar-ratings-drop-la-la-land-moonlight-1201997709/ |archivedate=February 27, 2017}}</ref><br>22.4% ([[Nielsen ratings]])<ref name="Ratings" /> | last = [[Осумдесет и осмо доделување на наградите Оскар|88. доделување]] | next = [[Деведесетто доделување на наградите Оскар|90. доделување]] }} '''Осумдесет и деветто доделување на наградите Оскар''' презентирано од [[Академијата за филмски уметности и науки]] (АМПАС), ги одликуваше најдобрите филмови од 2016 година и се одржи во [[Театар Долби|театарот Долби]] во [[Холивуд]], [[Калифорнија]] на 26 февруари 2017 година. На свеченото доделување, АМПАС додели [[Оскар]]и во 24 категории. Свеченоста, која во САД беше емитувана на каналот [[American Broadcasting Company (ABC)|ABC]], беше продуцирана од [[Мајкл Де Лука]] и [[Џенифер Тод]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Oscar 2017: Michael De Luca and Jennifer Todd confirmed to produce 89th Oscars |url= http://oscar.go.com/news/oscar-news/michael-de-luca-and-jennifer-todd-to-produce-the-89th-oscars|publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]|date=November 4, 2016| accessdate =November 5, 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=The Oscars finally have producers, host remains undecided|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/celebrities/the-oscars-finally-have-producers-host-remains-undecided/2016/11/04/23fc10b4-a2b8-11e6-8864-6f892cad0865_story.html/|work=The Washington Post|first=Jake|last=Coyle|date=November 4, 2016|accessdate=November 5, 2016}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Телевизискиот водител [[Џими Кимел]] беше водител на шоуто.<ref name="kimmel">{{Наведена мрежна страница|title=Jimmy Kimmel to host the 2017 Oscars |url= http://oscar.go.com/news/oscar-news/jimmy-kimmel-to-host-the-2017-oscars|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|date=December 5, 2016| accessdate =December 6, 2016}}</ref> ==Номинации== Номинациите за 89. доделување на Оскарите биле објавени на 24 јануари 2017 година од страна на режисерите [[Гуљелмо дел Торо]], [[Џејсон Рајтман]], претседателката на Академијата [[Шерил Бун Ајзакс]], глумиците [[Бри Ларсон]], [[Марсија Геј Харен]], [[Глен Клоус]], [[Габури Сидибе]] и [[Џенифер Хадсон]] и глумците [[Теренс Хауард]], [[Кен Ватанабе]], [[Демијан Бичир]] и сценаристот [[Дастин Ленс Блек]]. За првпат номинациите биле објавени преку глобален пренос во живо на мрежните места на Академијата (oscars.org, oscars.com), и на локалните емисии, вклучувајќи ја ''[[Good Morning America]]''.<ref name="Nominationsannouncments">{{Наведена мрежна страница|title=Oscar Nominations Announcment News |url=http://www.oscars.org/news/oscars-nominations-announcement-news|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|date=January 13, 2017|accessdate=January 15, 2017}}</ref> ''[[Ла Ла Ленд]]'' добил најмногу номинации, и тоа 14, со што ги израмнил рекордите на ''[[Сѐ за Ева]]'' од 1950 година и ''[[Титаник (филм)|Титаник]]'' од 1997 година, кои исто така добиле 14 номинации;<ref name="LALALANDnomination">{{Наведена мрежна страница|title=La La Land equals record for most Oscar nominations|url=https://www.theguardian.com/film/2017/jan/24/la-la-land-equals-record-for-most-oscar-nominations|first=Catherine|last=Shoard|work=[[The Guardian]]|location=London|date=January 24, 2017|accessdate=January 24, 2017}}</ref> ''[[Пристигнување (филм)|Пристигнување]]'' и ''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]'' биле номинирани за осум Оскари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=La La Land, Moonlight land top Oscar nominations La La Land matches Titanic, All About Eve for most nominations|url=http://www.torontosun.com/2017/01/24/la-la-land-moonlight-and-arrival-land-top-oscar-nominations|work=[[Toronto Sun]]|date=January 24, 2017|accessdate=January 24, 2017|archive-date=2017-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011223018/http://www.torontosun.com/2017/01/24/la-la-land-moonlight-and-arrival-land-top-oscar-nominations|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=The 2017 Academy Award nominations: 'La La Land' ties Oscars record with 14 nominations|url=http://www.latimes.com/entertainment/la-et-oscar-nominations-2017-live-updates-academy-awards-20170124-htmlstory.html|work=Los Angeles Times|date=January 24, 2017|accessdate=January 24, 2017}}</ref> [[Виола Дејвис]], која била претходно номинирана за филмовите ''[[Сомнеж (филм)|Сомнеж]]'' (2008) и ''[[Слугинки (филм)|Слугинки]]'' (2011), станала првата афроамериканска глумица со три номинации за Оскар.<ref>{{Наведена мрежна страница|first=Tim P.|last=Whit|url=http://ew.com/awards/2017/01/24/viola-davis-first-black-actress-three-oscar-nominations/|title=Viola Davis becomes first black actress to earn 3 Oscar nominations|publisher=[[Entertainment Weekly]]|date=January 24, 2017|accessdate=January 25, 2017|archive-date=2017-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125011128/http://ew.com/awards/2017/01/24/viola-davis-first-black-actress-three-oscar-nominations/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|first=Bethonie|last=Butler|url= https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2017/01/24/viola-daviss-historic-oscar-nod-could-lead-to-a-win-and-another-great-speech/|title=Viola Davis makes history with her third Oscar nod. We might be in for an epic speech.|publisher=The Washington Post |date=January 24, 2017 |accessdate=January 25, 2017}}</ref> [[Август Вилсон]] станал првиот добитник на [[Пулицерова награда]] и осмиот сценарист вкупно кој добил посмртна номинација за Оскар. ===Награди=== Победниците се подредени први и се напишани со '''задебелени букви'''.<ref>{{наведени вести|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2017|title=The 89th Academy Awards (2017) Nominees and Winners |accessdate=February 26, 2017|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences (AMPAS)}}</ref> {| class=wikitable{| class=wikitable style="width="100%" |- ! style="background:#eedd82" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобар филм|Најдобар Филм]] ! style="background:#eedd82" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобар режисер|Најдобар режисер]] |- | valign="top" | * '''''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]''&nbsp;– Адел Романски, [[Деде Гарднер]] и [[Џереми Клајнер]]''' * ''[[Пристигнување (филм)|Пристигнување]]''&nbsp;– [[Шон Леви]], Ден Левин, Арон Рајдер и Дејвид Линде * ''[[Огради (филм)|Огради]]''&nbsp;– [[Скот Рудин]], [[Дензел Вашингтон]] и Тод Блек * ''[[Гребен на спасените]]''&nbsp;– [[Бил Механик]] и Дејвид Пермут * ''[[По секоја цена (филм)|По секоја цена]]''&nbsp;– Карла Хакен и Џули Јорн * ''[[Скриени фигури]]''&nbsp;– [[Дона Гиглиоти]], [[Питер Џернин]], Џено Топинг, [[Фарел Вилијамс]] и [[Теодор Мелфи]] * ''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– Фред Бергер, Џордан Хоровиц и [[Марк Плат]] * ''[[Лав (филм од 2016)|Лав]]''&nbsp;– Емили Шерман, [[Ијан Канинг]] и Енџи Филдер * ''[[Манчестер покрај море (филм)|Манчестер покрај море]]''&nbsp;– [[Мет Дејмон]], Кимберли Стјуард, Крис Мур, Лорен Бек и Кевин Џ. Волш | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''[[Демиен Шазел]]&nbsp;– ''[[Ла Ла Ленд]]''''' * [[Дени Вилнев]]&nbsp;– ''[[Пристигнување (филм)|Пристигнување]]'' * [[Мел Гибсон]]&nbsp;– ''[[Гребен на спасените]]'' * [[Кенет Лонерган]]&nbsp;– ''[[Манчестер покрај море (филм)|Манчестер покрај море]]'' * [[Бери Џенкинс]]&nbsp;– ''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]'' |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобар глумец|Најдобар глумец во главна улога]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобра глумица|Најдобра глумица во главна улога]] |- | valign="top" | * '''[[Кејси Афлек]]&nbsp;– ''[[Манчестер покрај море (филм)|Манчестер покрај море]]'' како Ли Чендлер''' * [[Ендру Гарфилд]]&nbsp;– ''[[Гребен на спасените]]'' како [[Дезмонд Дос]] * [[Рајан Гослинг]]&nbsp;– ''[[Ла Ла Ленд]]'' како Себастијан Вајлдер * [[Виго Мортенсен]]&nbsp;– ''[[Капетан Фантастик (филм)|Капетн Фантастик]]'' како Бен Кеш * [[Дензел Вашингтон]]&nbsp;– ''[[Огради (филм)|Огради]]'' како Трој Максон | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''[[Ема Стоун]]&nbsp;– ''[[Ла Ла Ленд]]'' како Миа Долан''' * [[Изабел Ипер]]&nbsp;– ''[[Таа (филм од 2016)|Таа]]'' како Мишел Леблан * [[Рут Нега]]&nbsp;– ''[[Лавинг (филм од 2016)|Лавинг]]'' како Милдред Лавинг * [[Натали Портман]]&nbsp;– ''[[Џеки (филм од 2016)|Џеки]]'' како [[Жаклин Кенеди Оназис|Џеки Кенеди]] * [[Мерил Стрип]]&nbsp;– ''[[Флоренс Фостер Џенкинс (филм)|Флоренс Фостер Џенкинс]]'' како [[Флоренс Фостер Џенкинс]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобар глумец во споредна улога|Најдобар глумец во споредна улога]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобра глумица во споредна улога|Најдобра глумица во споредна улога]] |- | valign="top" | * '''[[Махершала Али]]&nbsp;– ''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]'' како Хуан''' * [[Џеф Бриџис]]&nbsp;– ''[[По секоја цена (филм)|По секоја цена]]'' како Маркус Хамилтон * [[Лукас Хеџс]]&nbsp;– ''[[Манчестер покрај море (филм)|Манчестер покрај море]]'' како Патрик Чендлер * [[Дев Пател]]&nbsp;– ''[[Лав (филм од 2016)|Лав]]'' како [[Сару Брирли]] * [[Мајкл Шенон]]&nbsp;– ''[[Ноќни животни (филм)|Ноќни животни]]'' како детектив Боб Андес | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''[[Виола Дејвис]]&nbsp;– ''[[Огради (филм)|Огради]]'' како Роус Ли Максон''' * [[Наоми Харис]]&nbsp;– ''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]'' како Паула * [[Никол Кидман]]&nbsp;– ''[[Лав (филм од 2016)|Лав]]'' како Сју Брирли * [[Октавија Спенсер]]&nbsp;– ''[[Скриени фигури]]'' како [[Дороти Вон]] * [[Мишел Вилијамс (глумица)|Мишел Вилијамс]]&nbsp;– ''[[Манчестер покрај море (филм)|Манчестер покрај море]]'' како Ренди |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобро оригинално сценарио|Најдобро оригинално сценарио]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобро адаптирано сценарио|Најдобро адаптирано сценарио]] |- | valign="top" | * '''''[[Манчестер покрај море (филм)|Манчестер покрај море]]''&nbsp;– [[Кенет Лонерган]]''' * ''[[Жени од 20. век]]''&nbsp;– [[Мајк Милс (режисер)|Мајк Милс]] * ''[[По секоја цена (филм)|По секоја цена]]''&nbsp;– [[Тејлор Шеридан]] * ''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– [[Демиен Шазел]] * ''[[Јастог (филм)|Јастог]]''&nbsp;– [[Јоргос Лантимос]] и [[Ефтимис Филипу]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]''&nbsp;– [[Бери Џенкинс]] и [[Тарел Алвин Мекрејни]]''' * ''[[Пристигнување (филм)|Пристигнување]]''&nbsp;– [[Ерик Хајсерер]] * ''[[Огради (филм)|Огради]]''&nbsp;– [[Август Вилсон]] {{small|(посмртна номинација)}} * ''[[Скриени фигури]]''&nbsp;– Алисон Шредер и [[Теодор Мелфи]] * ''[[Лав (филм од 2016)|Лав]]''&nbsp;– [[Лук Дејвис]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобар анимиран филм|Најдобар анимиран филм]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобар странски филм|Најдобар странски филм]] |- | valign="top" | * '''''[[Зоотропола]]''&nbsp;– [[Бајрон Хауард]], [[Рич Мур]] и Кларк Спенсер''' * ''[[Кубо и двете жици]]''&nbsp;– Тревис Најт и Ариан Сутнер * ''[[Ваијана - Потрага по митскиот остров|Ваијана]]''&nbsp;– [[Џон Маскер]], [[Рон Клементс]] и Оснат Шурер * ''[[Мојот живот како тиквичка]]''&nbsp;– Клод Барас и Макс Карли * ''[[Црвената желка]]''&nbsp;– [[Михаел Дудок де Вит]] и [[Тошио Сузуки]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''''[[Трговскиот патник (филм од 2016)|Трговскиот патник]]'' ({{ИРН}}) на [[персиски]]&nbsp;– [[Асгар Фархади]]''' * ''[[Моја земја]]'' ({{ДАН}}) на [[дански]]&nbsp;– [[Мартин Зандвлиет]] * ''[[Човекот наречен Уве]]'' ({{ШВЕ}}) на [[шведски]]&nbsp;– [[Ханес Холм]] * ''[[Тана (филм)|Тана]]'' ({{АВС}}) на [[јужновануатски]]&nbsp;– [[Мартин Батлер]] и [[Бентли Дин]] * ''[[Тони Ердман]]'' ({{ГЕР}}) на [[германски]]&nbsp;– [[Марен Аде]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобар документарен филм|Најдобар документарен филм]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобар краткометражен документарен филм|Најдобар краткометражен документарен филм]] |- | valign="top" | * '''''[[О. Џеј: Направено во Америка]]''&nbsp;– [[Езра Еделман]] и Каролин Ватерлоу''' * ''[[Пожар на море]]''&nbsp;– [[Џанфранко Роси]] и Донатела Палермо * ''[[Јас не сум твојот црнец]]''&nbsp;– [[Раул Пек]], Реми Грелети и Ебер Пек * ''[[Анимиран живот]]''&nbsp;– [[Роџер Рос Вилијамс]] и Џули Голдман * ''[[Тринаести (филм)|Тринаести]]''&nbsp;– [[Ава Дјувернеј]], Спенсер Аверик и Хауард Бариш | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''''[[Бели кациги (филм)|Бели кациги]]''&nbsp;– Орландо фон Ајнсидел и Џоана Натасегара''' * ''[[Екстремис (филм)|Екстремис]]''&nbsp;– Дан Краус * ''[[4.1 милји]]''&nbsp;– Дафне Мациараки * ''[[Виолината на Џои]]''&nbsp;– Кахејн Куперман и Рафаела Нихаузен * ''[[Ватани: Мојата татковина]]''&nbsp;– Марсел Метелсифен и Стивен Елис |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобар игран краткометражен филм|Најдобар игран краткометражен филм]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобар анимиран краткометражен филм|Најдобар анимиран краткометражен филм]] |- | valign="top" | * '''''Пее''&nbsp;– Криштоф Деак и Ана Удварди''' * ''Внатрешни непријатели''&nbsp;– Селим Азази * ''Жена и TVG''&nbsp;– Тимо фон Гунтен и Џиакун Кадаф * ''Тивки ноќи''&nbsp;– Аске Банг и Ким Магнусон * ''Временски код''&nbsp;– Хуанхо Хименес | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''''[[Свиркач (филм од 2016)|Свиркач]]''&nbsp;– Аран Бариларо и Марк Сондхајмер''' * ''[[Слепа Вајша]]''&nbsp;– [[Теодор Ушев]] * ''[[Позајмено време (филм)|Позајмено време]]''&nbsp;– Ендру Коутс и Лу Хаму-Лхаџ * ''Крушов ликер и цигари''&nbsp;– Роберт Вали и Кара Спелер * ''[[Бисер (филм од 2016)|Бисер]]''&nbsp;– Патрик Озборн |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобра оригинална музика|Најдобра оригинална музика]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобра оригинална песна|Најдобра оригинална песна]] |- | valign="top" | * '''''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– [[Џастин Гурвиц]]''' * ''[[Џеки (филм од 2016)|Џеки]]''&nbsp;– [[Микачу|Мика Леви]] * ''[[Лав (филм од 2016)|Лав]]''&nbsp;– [[Дастин О'Халоран]] и [[Хаушка]] * ''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]''&nbsp;– [[Николас Брител]] * ''[[Патници (филм од 2016)|Патници]]''&nbsp;– [[Томас Њуман]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''„[[City of Stars]]“ од ''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– музика на Џастин Гурвиц, текст на Бенџ Пасек и Џастин Пол''' * „[[Audition (The Fools Who Dream)]]“ од ''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– музика на [[Џастин Гурвиц]], текст на Бенџ Пасек и Џастин Пол * „[[Can't Stop the Feeling!]]“ од ''[[Тролови (филм)|Тролови]]''&nbsp;– музика и текст на [[Џастин Тимберлејк]], [[Макс Мартин]] и [[Шелбек]] * „The Empty Chair“ од ''[[Џим: Приказната на Џејмс Фоли]]''&nbsp;– музика и текст на [[Џ. Ралф]] и [[Стинг]] * „[[How Far I'll Go]]“ од ''[[Ваијана - Потрага по митскиот остров|Ваијана]]''&nbsp;– музика и текст на [[Лин-Мануел Миранда]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобра монтажа на звук|Најдобра монтажа на звук]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобро миксање на звук|Најдобро миксање на звук]] |- | valign="top" | *'''''[[Пристигнување (филм)|Пристигнување]]''&nbsp;– Силвен Белмар''' *''[[Пекол на хоризонтот (филм)|Пекол на хоризонтот]]''&nbsp;– Вајли Стејтмен и Рени Тондели *''[[Гребен на спасените]]''&nbsp;– Роберт Макензи и Енди Рајт *''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– Аи-Линг Ли и Милдред Ајатру Морган *''[[Чудото од Хадсон]]''&nbsp;– Алан Роберт Мари и Буб Асман | style="vertical-align:top; width:50%;"| *'''''[[Гребен на спасените]]''&nbsp;– Кевин О'Конел, Енди Рајт, Роберт Макензи и Питер Грејс''' *''[[Пристигнување (филм)|Пристигнување]]''&nbsp;– Бернард Гарипи Стробл и Клод Ла Хеј *''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– Енди Нелсон, Аи-Линг Ли и Стив А. Мороу *''[[Роуг 1: Приказна од Војна на ѕвездите]]''&nbsp;– Дејвид Паркер, Кристофер Скарабосио и Стјуарт Вилсон *''[[13 часа: Тајните војници од Бенгази]]'' – Грег П. Расел, Гери Самерс, Џефри Џ. Хабуш и Мак Рут |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобра сценографија|Најдобра сценографија]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобра кинематографија|Најдобра кинематографија]] |- | valign="top" | * '''''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– Сенди Рејнолдс-Васко и Дејвид Васко''' * ''[[Пристигнување (филм)|Пристигнување]]''&nbsp;– Патрис Вермет и Пол Хоте * ''[[Фантастични ѕверки и каде да се најдат (филм)|Фантастични ѕверки и каде да се најдат]]''&nbsp;– Стјуарт Крег и Ана Пинок * ''[[Аве, Цезар!]]''&nbsp;– Џес Гонџор и Ненси Хеј * ''[[Патници (филм од 2016)|Патници]]''&nbsp;– Гај Хендрикс Диас и Џин Сердена | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– [[Линус Сандгрен]]''' * ''[[Пристигнување (филм)|Пристигнување]]''&nbsp;– [[Бредфорд Јанг]] * ''[[Лав (филм од 2016)|Лав]]''&nbsp;– [[Грег Фрејзер]] * ''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]''&nbsp;– [[Џејмс Лекстон]] * ''[[Тишина (филм од 2016)|Тишина]]''&nbsp;– [[Родриго Прието]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобра шминка и фризура|Најдобра шминка и фризура]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобра костимографија|Најдобра костимографија]] |- | valign="top" | * '''''[[Одредот на отпишаните (филм)|Одредот на отпишаните]]''&nbsp;– Алесандро Бертолаци, Џорџо Грегорини и Кристофер Нелсон''' * ''[[Човекот наречен Уве]]''&nbsp;– Ева фон Бар и Лав Ларсон * ''[[Ѕвездени патеки: Од другата страна]]''&nbsp;– Џоел Харлоу и Риџард Алонзо | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''''[[Фантастични ѕверки и каде да се најдат (филм)|Фантастични ѕверки и каде да се најдат]]''&nbsp;– Колин Атвуд''' * ''[[Сојузници (филм)|Сојузници]]''&nbsp;– Џоана Џонстон * ''[[Флоренс Фостер Џенкинс (филм)|Флоренс Фостер Џенкинс]]''&nbsp;– Консолата Бојл * ''[[Џеки (филм од 2016)|Џеки]]''&nbsp;– Мадлин Фонтен * ''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– Мери Зофрис |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобра монтажа|Најдобра монтажа]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Оскар за најдобри визуелни ефекти|Најдобри визуелни ефекти]] |- | valign="top" | * '''''[[Гребен на спасените]]''&nbsp;– Џон Гилберт''' * ''[[Пристигнување (филм)|Пристигнување]]''&nbsp;– Џои Вокер * ''[[По секоја цена (филм)|По секоја цена]]''&nbsp;– Џејк Робертс * ''[[Ла Ла Ленд]]''&nbsp;– Том Крос * ''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]''&nbsp;– Нет Сандерс и Џои Мекмилтон | style="vertical-align:top; width:50%;"| * '''''[[Книга за џунглата (филм од 2016)|Книга за џунглата]]''&nbsp;– Роберт Легато, Адам Валдез, Ендру Р. Џонс и Дан Лемон''' * ''[[Пекол на хоризонтот (филм)|Пекол на хоризонтот]]''&nbsp;– Крег Хамек, Џејсон Снел, Џејсон Билингтон и Берт Далтон * ''[[Доктор Стрејнџ (филм)|Доктор Стрејнџ]]''&nbsp;– Стефан Серети, Ричард Блаф, Винсент Сирели и Пол Корбоулд * ''[[Кубо и двете жици]]''&nbsp;– Стив Емерсон, Оливер Џонс, Брајан Меклин и Бред Шиф * ''[[Роуг 1: Приказна од Војна на ѕвездите]]''&nbsp;– Џон Кнол, Моен Лео, Хал Хикел и Нил Корбоулд |} === Гувернерски награди === Академијата ги одржала своите осми годишни [[Гувернерски награди]] на 12 ноември 2016 година, на кои биле презентирани следниве награди:<ref>{{наведени вести |url=http://oscar.go.com/news/2016/academy-announces-jackie-chan-3-others-will-receive-2016-governors-awards |date=September 1, 2016|title=Academy announces Jackie Chan, Anne V. Coates, Lynn Stalmaster and Frederick Wisemen will receive Governs awards|accessdate= September 23, 2016 |publisher=Academy of Motion Pictures Arts and Sciences}}</ref> ; Добитници на почесен Оскар * [[Џеки Чен]] (глумец, режисер, продуцент и пејач)<ref>{{наведени вести |url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-37253382 |title= Jackie Chan awarded honorary Oscar |date=September 2, 2016|accessdate= September 23, 2016|publisher=BBC News}}</ref> * [[Ени В. Коутс]] (филмски монтажер)<ref>{{наведени вести |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/jackie-chan-film-editor-anne-924394 |title= Jackie Chan, Film Editor Anne V. Coates to Get Honorary Oscars |date=September 1, 2016|first= Gregg |last=Kilday|accessdate= September 23, 2016|work=The Hollywood Reporter}}</ref> * [[Лин Сталмастер]] (кастинг директор)<ref>{{наведени вести |url=http://deadline.com/2016/09/governors-awards-2016-jackie-chan-frederick-wiseman-anne-coates-lynn-stalmaster-1201811321/ |title= Governors Awards Honorees: Jackie Chan, Anne V Coates, Frederick Wiseman & Lynn Stalmaster |date=September 1, 2016|accessdate= September 23, 2016|work=Deadline|first1=Patrick|last1=Hipes|first2=Greg|last2=Evans}}</ref> * [[Вредерик Вајсмен]] (режисер на филмови, документарци и театарски претстави)<ref>{{наведени вести |url=http://www.thewrap.com/jackie-chan-frederick-wiseman-to-receive-honorary-oscars/ |title= Jackie Chan, Frederick Wiseman to Receive Honorary Oscars |date=September 1, 2016|accessdate= September 23, 2016|work=[[The Wrap]]|first=Steve|last=Pond}}</ref> ==Филмови со најмногу номинации и награди== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" rowspan="2" style="text-align:center;" |+ Филмови со најмногу номинации<ref>{{Наведена мрежна страница|title=2017 Oscars - Winners & Nominees|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2017| website=Oscars.org}}</ref> |- ! scope="col"|Номинации ! scope="col"|Филм |- |14 |''[[Ла Ла Ленд]]'' |- |rowspan=2 style="text-align:center;" |8 |''[[Пристигнување (филм)|Пристигнување]]'' |- |''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]'' |- |rowspan=3 style="text-align:center;" |6 |''[[Гребен на спасените]]'' |- |''[[Лав (филм од 2016)|Лав]]'' |- |''[[Манчестер покрај море (филм)|Манчестер покрај море]]'' |- |rowspan=2 style="text-align:center;" |4 |''[[Огради (филм)|Огради]] |- |''[[По секоја цена (филм)|По секоја цена]]'' |- |rowspan=2 style="text-align:center;" |3 |''[[Скриени фигури]]'' |- |''[[Џеки (филм од 2016)|Џеки]]'' |- |rowspan=8 style="text-align:center;" |2 |''[[Пекол на хоризонтот (филм)|Пекол на хоризонтот]]'' |- |''[[Фантастични ѕверки и каде да се најдат (филм)|Фантастични ѕверки и каде да се најдат]]'' |- |''[[Флоренс Фостер Џенкинс (филм)|Флоренс Фостер Џенкинс]]'' |- |''[[Кубо и двете жици]]'' |- |''[[Човекот наречен Уве]]'' |- |''[[Ваијана - Потрага по митскиот остров|Ваијана]]'' |- |''[[Патници (филм од 2016)|Патници]]'' |- |''[[Роуг 1: Приказна од Војна на ѕвездите]]'' |} {{col-2}} {| class="wikitable" rowspan="2" style="text-align:center;" |+ Филмови со најмногу награди<ref>{{Наведена мрежна страница|title=2017 Oscars - Winners & Nominees|url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/2017|website=Oscars.org}}</ref> |- ! scope="col"|Награди ! scope="col"|Филм |- |6 |''[[Ла Ла Ленд]]'' |- |3 |''[[Месечина (филм од 2016)|Месечина]]'' |- |rowspan=2 style="text-align:center;" |2 |''[[Гребен на спасените]]'' |- |''[[Манчестер покрај море (филм)|Манчестер покрај море]]'' |- |} {{col-end}} ==Наводи== {{reflist|30em}} ==Надворешни врски== * {{Official website|http://oscar.go.com/|Официјално мрежно место на Оскарите}} * {{Official website|http://www.oscars.org/|Официјално мрежно место на Академијата}} {{Оскар}} [[Категорија:Филмски награди]] ny0p4rt17p5n3xnk8wob5bmkjvmbdxo Матео Ковачиќ 0 1175502 5575097 5339853 2026-06-10T20:49:19Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5575097 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Матео Ковачиќ | image = [[File:Chelsea vs. Arsenal, 29 May 2019 18 Kovacic.jpg|220px]] | fullname = Матео Ковачиќ<ref>{{Наведена мрежна страница|title=2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players|url=http://www.fifadata.com/document/fwc/2014/pdf/fwc_2014_squadlists.pdf|publisher=[[ФИФА]]|format=PDF|page=12|date=11 June 2014|accessdate=8 July 2014|archive-date=2015-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html|url-status=dead}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1994|5|6}} | birth_place = [[Линц]], [[Австрија]] | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1,78}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Manchester City}} | clubnumber = 8 | youthyears1 = 2000–2007 | youthclubs1 = {{Fb team LASK}} | youthyears2 = 2007–2010 | youthclubs2 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | years1 = 2010–2013 | clubs1 = {{Fb team Dinamo Zagreb}} | caps1 = 43 | goals1 = 7 | years2 = 2013–2015 | clubs2 = {{Fb team Inter}} | caps2 = 80 | goals2 = 5 | years3 = 2015–2018 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 73 | goals3 = 1 | years4 = 2018–2023 | clubs4 = {{Fb team Chelsea}} | caps4 =142 | goals4 = 4 | years5 = 2023– | clubs5 = {{Fb team Manchester City}} | caps5 = 49 | goals5 = 5 | nationalyears1 = 2008 | nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} Хрватска под 14 | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2008 | nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} Хрватска под 15 | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2009–2011 | nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска под 17]] | nationalcaps3 = 15 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2011–2012 | nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска под 19]] | nationalcaps4 = 6 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2011– | nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска под 21]] | nationalcaps5 = 7 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2013– | nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] | nationalcaps6 = 108 | nationalgoals6 = 5 }} '''Матео Ковачиќ''' (роден на {{роден на|6|мај|1994}}, во {{роден во|Линц}}) — [[Хрвати|хрватски]] [[фудбалер]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]] и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. Ковачиќ најчесто игра во средниот ред како плејмејкер, но може да ги покрива и другите позиции во средниот ред, како крилен играч или офанзивен играч за врска.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Who is Inter new boy Mateo Kovacic? |url=http://forzaitalianfootball.com/2013/02/who-is-inter-new-boy-mateo-kovacic/ |publisher=Forza Italian Football |date=3 February 2013 |accessdate=8 April 2013}}</ref> Фудбалската кариера ја започнал во [[ФК Динамо Загреб|Динамо Загреб]] на 16 години, екипа со која освоил две последователни првенства во Хрватска пред да се пресели во [[ФК Интер|Интер]] во 2013. По крајот на сезоната 2014-2015, Ковачиќ преминал во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], каде ја освоил [[Лигата на шампиони]] во 2016. Член е на фудбалската репрезентација на Хрватска од 2013, и со националната екипа настапил на [[светското првенство во фудбал 2014]] и [[европското првенство во фудбал 2016]]. Неговиот прекар е „Професорот“.<ref>{{наведени вести |title=Mateo Kovacic: Scout Report Inter’s creative midfield talent |url=http://outsideoftheboot.com/2014/01/23/mateo-kovacic-scout-report/ |publisher=Outside of the Boot |date=23 January 2014 |accessdate=22 September 2015 |archive-date=2020-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921061227/http://outsideoftheboot.com/2014/01/23/mateo-kovacic-scout-report/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{наведени вести |title=Kovavic il migliore con la Croazia, soprannominato dai compagni "il Professore" |url=http://www.diggita.it/story.php?title=Kovavic_il_migliore_con_la_Croazia_soprannominato_dai_compagni_il_Professore-1 |publisher=diggita.it |date=26 March 2013 |accessdate=22 September 2015 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923061008/http://www.diggita.it/story.php?title=Kovavic_il_migliore_con_la_Croazia_soprannominato_dai_compagni_il_Professore-1 |url-status=dead }}</ref> Ковачиќ течно зборува пет јазици: англиски, хрватски, германски, шпански, и италијански.<ref>[http://www.marca.com/futbol/real-madrid/2016/12/07/58474b82e5fdeaba688b464e.html Marca.com]</ref> По вероисповед е [[католик]] и посетува црква секоја недела.<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Mateo Kovačić: Hrvati, uzdajmo se u Boga! Dičimo se svojim i ne vrijeđajmo druge |url=http://www.zupa-svanastazija.com/novost/mateo-kovacic-hrvati-uzdajmo-se-u-boga-dicimo-se-svojim-i-ne-vrijedajmo-druge/582/ |accessdate=22 June 2016}}</ref> ==Статистика== ===Клупска=== {{updated|15 април 2017}}<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Mateo Kovacic |url=http://www.whoscored.com/Players/93894/Show/Mateo-Kovacic |publisher=WhoScored.com |accessdate=3 November 2015}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Сезона !colspan="2"|Првенство !colspan="2"|Куп !colspan="2"|[[УЕФА|Европа]] !colspan="2"|Вкупно |- !Настапи!!Голови!!Настапи!!Голови!!Настапи!!Голови!!Настапи!!Голови |- |rowspan="4" valign="center"|[[ФК Динамо Загреб|Динамо Загреб]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hrsport.net/nogomet/klubovi/dinamo/?igracID=16228&sID=22 |title=Mateo Kovačić&nbsp;— stats |publisher=hrsport.net |language=hr |accessdate=1 February 2013 |archive-date=2016-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822123956/http://www.hrsport.net/nogomet/klubovi/dinamo/?igracID=16228&sID=22 |url-status=dead }}</ref> |2010–11||7||1||2||0||0||0||9||1 |- |2011–12||25||5||7||1||12||1||44||7 |- |2012–13||11||1||1||0||8||0||20||1 |- !Total !43!!7!!10!!1!!20!!1!!73!!9 |- |rowspan="4" align=center|[[ФК Интер|Интер]] |2012–13||13||0||1||0||4||0||18||0 |- |2013–14||32||0||3||0||colspan=2|–||35||0 |- |2014–15||35||5||1||0||8||3||44||8 |- !Total !80!!5!!5!!0!!12!!3!!97!!8 |- |rowspan="3" align=center|[[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |2015–16||25||0||1||0||8||1||34||1 |- |2016–17||21||1||6||0||5||1||32||2 |- !Total !46!!1!!7!!0!!13!!2!!66!!3 |- !colspan="2"|Career total !169!!13!!22!!1!!45!!6!!236!!20 |} ===Репрезентативна=== {{updated| 12 ноември 2016}}<ref>{{NFT player|pid=51885}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=4 | [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] |- !Година!!Настапи!!Голови |- |2013|||7||0 |- |2014|||12||0 |- |2015|||5||1 |- |2016|||8||0 |- !Total||32||1 |} ==Признанија== ===Клупски=== ;Со Динамо Загреб *[[Прва фудбалска лига на Хрватска]]: 2010–11, 2011–12 *[[Хрватски фудбалски куп]]: 2010–11, 2011–12 ;Со Реал Мадрид *[[Лига на шампиони]]: 2015–16 *[[Суперкуп на УЕФА]]: 2016 *[[Светско клупско првенство во фудбал]]: 2016 ===Поединечни=== *Надежен хрватски фудбалер на годината: 2011<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://hns-cff.hr/en/hns/individual-awards/ |title=Individual awards and accomplishments |accessdate=29 July 2016}}</ref> ==Наводи== {{наводи|2}} ==Надворешни врски== {{commons}} *[http://www.realmadrid.com/en/football/squad/mateo-kovacic Профил на страницата на Реал Мадрид] *{{UEFA player|250023551}} *{{FIFA player|339987}} {{Состав на Хрватска на Светското првенство 2014}} {{Состав на Хрватска на Европското првенство 2016}} {{Состав на Хрватска на Светското првенство 2018}} {{Состав на Хрватска на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ковачиќ, Матео}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Интер]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Динамо Загреб]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Челзи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] lciqpe3hhalo5jb4z7hu81kwb7fpaip Пепе (фудбалер 1983) 0 1177466 5575115 5542614 2026-06-10T22:03:35Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575115 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Пепе | fullname = Кеплер Лаверан Лима Фереира | image = [[Податотека:Pepe 2018.jpg|200px]] | image_size = 200px | birth_date = {{birth date and age|1983|2|26|df=y}} | birth_place = [[Масејо]], [[Бразил]] | nationality = {{flagsport|BRA}} [[Бразил]]<br>{{flagsport|POR}} [[Португалија]] (од 2007) | height = 1,88 м | position = [[Одбрана (фудбал)#Централен одбранбен играч|Одбрана]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 8 август 2024 <small>(41 г.)</small> | youthyears1 = 1995–2001 | youthclubs1 = {{Fb team Corinthians Alagoano}} | years1 = 2001-2002 | clubs1 = {{Fb team Maritimo B}} | caps1 = 14 | goals1 = 1 | years2 = 2002-2004 | clubs2 = {{Fb team Maritimo}} | caps2 = 63 | goals2 = 3 | years3 = 2004-2007 | clubs3 = {{Fb team Porto}} | caps3 = 64 | goals3 = 6 | years4 = 2007-2017 | clubs4 = {{Fb team Real Madrid}} | caps4 = 229 | goals4 = 13 | years5 = 2017-2018 | clubs5 = {{Fb team Besiktas}} | caps5 = 33 | goals5 = 5 | years6 = 2019-2024 | clubs6 = {{Fb team Porto}} | caps6 = 132 | goals6 = 7 | nationalyears1 = 2007–2024 | nationalteam1 = {{flagsport|POR}} [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]] | nationalcaps1 = 141 | nationalgoals1 = 8 }} '''Кеплер Лаверан Лима Фереира''' ({{langx|pt| Képler Laveran Lima Ferreira}}; {{роден на|26|февруари|1983}}, во {{роден во|Масејо}}) попознат како '''Пепе''' – поранешен [[Португалија|португалски]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. Својата фудбалска кариера ја започнал, во родниот [[Бразил]] во локалниот клуб [[ФК Коринтијанс Алагоано|Коринтијанс Алагоано]], каде и го добил прекарот ''Пепе''. Во 2001 година, тој дошол во Европа, поточно во [[Португалија]], каде станал играч на [[ФК Маритимо|Маритимо]]. Иако имал тешкотии со приспособувањето кон новата земја и посебно кон островот [[Мадејра]], од каде што доаѓа Маритимо, борејќи се со носталгијата, сепак Пепе брзо напредувал. Неговиот раст во [[ФК Маритимо|Маритимо]] не поминал незабележано од големите европски гиганти, меѓу кои и [[ФК Порто|Порто]], за кој Пепе се одлучил да потпише во 2004 година. После заминувањето на [[Жозе Мурињо]] и доаѓањето на [[Ко Адријансе]], тој ја достигнал својата целосна афирмација во клубот. Во 2007 година, Пепе направил трансфер во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]],<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=559801.html Пепе потпиша за Реал]</ref> каде ги поминал следните години од кариерата и освоил голем број на трофеи, вклучитело и трите титули во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. По година и половина помината во дресот на турскиот [[ФК Бешикташ|Бешикташ]], во јануари 2019 година, Пепе се вратил во Португалија каде одново го облекол дресот на Порто. Иако е роден во Бразил, Пепе се определил да игра за [[Фудбалска репрезентација на Португалија|португалската репрезентација]], за која дебитирал во 2007 година и до денес забележал 141 настап и постигнал 8 голови. За Португалија играл на 4 [[Светско првенство во фудбал|Светски]] и 5 [[Европско првенство во фудбал|Европски]] првенства и бил дел од репрезентацијата на [[Европско првенство во фудбал 2016|Европското првенство 2016]], кое Португалија го освоила. ==Биографија== Роден во [[Масејо]], [[Алагоаш]], Пепе бил крстен Кеплер Лаверан од неговиот татко во чест на научниците [[Јоханес Кеплер]] и [[Шарл Луј Алфонс Лаверан]].<ref>{{cite web|url=http://torcedores.uol.com.br/noticias/2015/11/historias-do-zagueiro-pepe-contadas-por-seu-pai|title=Conheça histórias do zagueiro Pepe, contadas por seu pai|trans-title=Get to know stories of the defender Pepe, told by his father|publisher=UOL|language=pt|access-date=18 June 2017|archive-date=31 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731050433/http://torcedores.uol.com.br/noticias/2015/11/historias-do-zagueiro-pepe-contadas-por-seu-pai|url-status=dead}}</ref> Пепе е оженет со Ана Софија Мореира, која ја запознал во Порто во 2007 година. Заедно имаат две ќерки.<ref>{{cite news |title=Ana Sofia Moreira é a inspiração de Pepe |trans-title=Ana Sofia Moreira is Pepe's inspiration|url=https://www.record.pt/jogo-da-vida/detalhe/ana-sofia-moreira-e-a-inspiracao-de-pepe |access-date=24 December 2020 |work=Record |date=18 June 2016 |language=pt}}</ref> ==Клупска кариера== ===Маритимо=== Пепе започнал да игра фудбал во локалниот бразилски клуб [[ФК Коринтијанс Алагоано|Коринтијанс Алагоано]]. На 18-годишна возраст, заедно со соиграчот [[Езекиаш]], тој се преселил во Португалија каде потпишал за [[КС Маритимо|Маритимо]], клуб сместен на островот [[Мадејра]], каде го минал поголемиот дел од неговата прва сезона играјќи за [[КС Маритимо Б|Б-тимот]]. Откако бил промовиран во првиот тим за [[КС Маритимо сезона 2002–2003|сезоната 2002–2003]], под водство на украинскиот менаџер [[Анатолиј Бишовец]], Пепе ретко пропуштал натпревари, играјќи на неколку различни позиции, вклучително и како [[Среден ред (фудбал)#Дефанзивен играч од среден ред|одбранбен играч за врска]]. Во летото 2003, на Пепе му била дадена дозвола да тренира две недели со [[ФК Спортинг Лисабон|Спортинг Лисабон]], по што можел да преговара за трансфер во ''зелено-белите''. Пепе ја поминал пробата, но двата клуба не можеле да се договорат околу отштетата, па Пепе останал во Маритимо и му помогнал на клубот да обезбеди настап во [[Куп на УЕФА|Купот на УЕФА]] за следната сезона, придонесувајќи со 1 гол во 30 настапи. ===Порто=== [[File:Pepe Porto.jpg|thumb|left|Пепе играјќи за [[ФК Порто|Порто]] во 2006]] Во мај 2004 година, непосредно пред клубот да ја освои [[Требл (фудбал)|тројната круна]] со лигата, купот и [[УЕФА Лига на шампиони 2003/04|Лигата на шампионите]], Пепе потпишал за [[ФК Порто|Порто]].<ref>{{cite news |title=Pepe já assinou contrato |trans-title=Pepe already signed a contract |url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/fc-porto/detalhe/pepe-ja-assinou-contrato |access-date=24 December 2020 |work=Record |date=13 May 2004 |language=pt |archive-date=2021-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210322121351/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/fc-porto/detalhe/pepe-ja-assinou-contrato |url-status=dead }}</ref> Трансферот бил вреден еден милион евра, но Маритимо добиле право на 20% и од идниот трансфер на играчот. Исто така добиле и неколку играчи како дел од трансферот. Во [[ФК Порто сезона 2004-2005|првата сезона]], под водството на шпанскиот тренер [[Виктор Фернандес]], Пепе бил користен како замена на двајцата ветерани, [[Педро Емануел]] и [[Жорже Кошта]]. Сепак, веќе во [[ФК Порто сезона 2005-2006|следната сезона]] под водството на [[Ко Адријансе]], ја имал својата сезона на пробив, етаблирајќи се како еден од најдобрите дефанзивци во португалското првенство: Холанѓанецот често избирал [[3–4–3]] формација, при што Пепе често бил на теренот како единствен природен стопер. Во двете сезони во кои Пепе бил стартер за Порто, клубот освоил две титули шампионски титули во Португалија и [[Фудбалски куп на Португалија 2005–2006|Купот на Португалија 2005-2006]]. ===Реал Мадрид=== ====2007–2011==== На 10 јули 2007 година, Пепе потпишал петгодишен договор со [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], во трансфер вреден 30&nbsp;милиони евра.<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=559801.html Madrid pick up Pepe from Porto]; UEFA.com, 10 July 2007</ref> Дебитирал за Реал Мадрид во натпревар од [[Суперкуп на Шпанија 2007|Суперкупот на Шпанија]] против [[ФК Севиља|Севиља]], додека своето деби во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2007-2008|шпанското првенство]] го направил во победата со 2-1 во мадридското дерби над [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]]. Во ноември 2007, тој бил вклучен во тепачка за време на тренинг со соиграчот [[Хавиер Балбоа]].<ref>[http://www.marca.com/edicion/marca/futbol/1a_division/real_madrid/es/desarrollo/1056064.html Balboa y Pepe se pelean durante el entrenamiento (Balboa and Pepe fight during training)]; [[Marca (newspaper)|Marca]], 9 November 2007 {{in lang|es}}</ref> Во неговиот прв ''[[Ел Класико]]'', Пепе одиграл одлично и бил избран за играч на натпреварот во кој ''кралевите'' ја совладале [[ФК Барселона|Барселона]] со 1-0 на [[Камп Ноу]].<ref>[http://www.diariocritico.com/2007/Diciembre/deporte/futbol/51678/barna-madrid-diciembre-07.html Navidades blancas: el Real Madrid apuntilla al Barça (0–1) (White Christmas: Real Madrid kills Barça (0–1))]; Diario Crítico, 23 December 2007 {{in lang|es}}</ref> Во првата сезона одиграл само 19 натпревари во првенството, меѓу кои и оној на 15 март 2008, во кој си постигнал [[автогол]] при поразот со 1-0 од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]],<ref>[https://int.soccerway.com/news/2008/march/15/deportivo-curse-strikes-again-for-real/ Deportivo curse strikes again for Real]; Soccerway, 15 March 2008</ref> иако тоа не го спречило него и неговиот клуб на крајот од сезоната да триумфираат во Примера Дивисион. Во текот на сезоната 2008-2009, Пепе постојано се измачувал со повреди. На 21 април 2009 година, тој исто така бил вклучен во инцидент со [[Хавиер Каскеро]] од [[ФК Хетафе|Хетафе]]: при резултат 2–2 и само неколку минути игра до крајот, тој го соборил играчот од средниот ред во [[Пенал (фудбал)|казнетиот простор]], по што последователно бил [[Црвен картон (фудбал)|исклучен]]. Потоа, тој двапати намерно го удрил Каскеро, еднаш по потколеницата и еднаш по долниот дел на грбот. Во продолжение, тој исто така удрил во лице друг противнички играч, [[Хуан Анхел Албин]] и на крајот добил суспензија од десет натпревари, со што практично ја завршил неговата сезона.<ref>[http://www.sportsnet.ca/soccer/2009/04/24/pepe_ban/ Суспензија]</ref> [[File:Pepe y aguero.jpg|thumb|255px|Пепе (лево) со Реал Мадрид во дуел со [[Серхио Агуеро]] од [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] во 2010]] Во текот на [[ФК Реал Мадрид сезона 2009-2010|сезона 2009–2010]], Пепе се вратил во почетниот состав на Реал. На 4 октомври 2009 година, тој го постигнал својот гол првенец во дресот на Реал Мадрид, во натпреварот против [[ФК Севиља|Севиља]] на [[Стадион Рамон Санчес Писхуан|Рамон Санчес Писхуан]], сместувајќи ја топката во мрежата со глава по центаршутот од [[слободен удар]] на [[Гути (шпански фудбалер)|Гути]] во поразот со 2–1. На 12 декември за време на натпреварот против [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Стадион Местаља|Местаља]], тој незгодно се приземјил при еден воздушен дуел и бил изнесен надвор од теренот во завршните секунди од првото полувреме. Скенирањето подоцна покажало дека тој се здобил со пукнатина на [[преден вкрстен лигамент|предниот вкрстен лигамент]] во десното колено. Повредата значела крај на сезоната за него, а во прашање го довел и својот настап на [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010]] во [[Јужноафриканската Република]].<ref>[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/6803182/Injury-blow-for-Real-Madrid-defender-Pepe.html Повреда против Валенсија]</ref> На почетокот на сезоната 2010-2011, во клубот пристигнал неговиот сонародник [[Рикардо Карваљо]], со кој Пепе ќе го сочинува стоперскиот тандем на кралскиот клуб, додека за тренер е назначен уште еден португалец, [[Жозе Мурињо]]. На почетокот на есента се појавиле гласини дека Пепе сака да го напушти Реал, наводно незадоволен со својата плата од 1,8 милиони евра годишно, со која бил еден од најслабо платените играчи во клубот.<ref>[http://www.soccernews.com/pepe-nearing-real-madrid-exit/62409/ Пепе сака да си оди од Реал]</ref> Сепак, по исцрпувачките преговори,<ref>[http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/897116/madrid-confident-of-agreeing-new-deal-with-pepe?cc=5739 Madrid hopeful over Pepe deal]{{Мртва_врска|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; [[ESPN Soccernet]], 21 March 2011</ref> тој конечно потпишал нов договор, обновувајќи ја својата верност кон клубот до 2015 година.<ref>[http://www.goal.com/en/news/12/spain/2011/03/21/2404821/pepe-signs-2015-real-madrid-contract-extension-report Pepe signs 2015 Real Madrid contract extension]; Goal.com, 21 March 2011</ref> Пепе го поминал последниот дел од сезоната, играјќи на позицијата како дефанзивен играч за врска, период во кој Реал Мадрид се соочиле со нивните најголеми ривали Барселона четири пати за помалку од еден месец. На 27 април 2011 година, во првиот натпревар од полуфиналето на [[УЕФА Лига на шампиони 2010/11|Лигата на шампионите]], тој бил исклучен поради контроверзниот старт врз дефанзивецот на Барселона [[Дани Алвеш]] во поразот на домашен терен со 0–2.<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/matches/season=2011/round=2000121/match=2007742/postmatch/report/index.html#ten+madrid+undone+messi+magic Ten-man Madrid undone by Messi magic]; UEFA.com, 27 April 2011</ref> Сепак, Алвеш, исто така, наишол на силни критики, а и од Реал Мадрид тврделе дека бразилскиот бек претерал со инцидентот. Подоцна и други спортисти, меѓу кои [[Рио Фердинанд]], [[Мајкл Овен]] и [[Рори МекИлрој]] ги критикувале постапките на Алвеш.<ref>[http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/912900/real-madrid-release-?cc=4716 Real release "proof" of Alves dive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110501134237/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/912900/real-madrid-release-?cc=4716 |date=2011-05-01 }}; ESPN Soccernet, 28 April 2011</ref> Следниот ден, [[УЕФА]] отворила дисциплинска постапка против двата клуба за големиот број инциденти за време на натпреварот.<ref>{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefa/footballfirst/matchorganisation/disciplinary/news/newsid=1624556.html|title=Disciplinary cases opened against Real Madrid and Barcelona|publisher=UEFA.com|date=28 April 2011|access-date=24 January 2012}}</ref> Пресудата била објавена осум дена подоцна: црвениот картон останал и Пепе добил суспензија од еден натпревар во европските натпреварувања, која ја отслужил со неиграње во ремито 1-1 во реваншот на Камп Ноу.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefa/footballfirst/matchorganisation/disciplinary/news/newsid=1628218.html |title=Sanctions for Madrid and Barcelona |publisher=UEFA.com |date=6 May 2011 |access-date=24 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722010126/http://www.uefa.com/uefa/footballfirst/matchorganisation/disciplinary/news/newsid%3D1628218.html |archive-date=22 July 2011 }}</ref> ====2011–2017==== На 12 јули 2011 година, Пепе повторно го продолжил договорот со Реал Мадрид, до крајот на сезоната 2015–2016.<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/story/933989/pepesergio-ramos-pen-real-madrid-contract-extensions|title=Pepe, Ramos extend Real contracts|work=ESPNFC.com|date=12 July 2011|access-date=27 July 2011}}</ref> Во натпреварот против [[ФК Осасуна|Осасуна]] на 6 ноември, тој го постигнал вториот гол за тимот во победата со 7-1 на домашен терен.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/323925?cc=5739|title=Ronaldo hits hat-trick|publisher=ESPN|work=Soccernet|date=6 November 2011|access-date=10 November 2011|archive-date=2011-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109011546/http://soccernet.espn.go.com/report/_/id/323925?cc=5739|url-status=dead}}</ref> Во првиот натпревар од [[Фудбалски куп на Шпанија 2011–2012|четвртфиналето]] на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] против Барселона на 18 јануари 2012 година, тој згазнал врз раката на [[Лионел Меси]], кој лежел на тревата откако бил фаулиран.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2012/jan/19/real-madrid-pepe-stamp-barcelona|title=Real Madrid's Pepe sparks controversy for stamp against Barcelona|publisher=Guardian News and Media|work=The Guardian|last=Lowe|first=Sid|date=19 January 2012|access-date=21 January 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/lionel-messi/9025910/Barcelona-magician-Lionel-Messi-has-a-rare-talent-that-deserves-protection-after-Real-Madrid-rough-housing.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/lionel-messi/9025910/Barcelona-magician-Lionel-Messi-has-a-rare-talent-that-deserves-protection-after-Real-Madrid-rough-housing.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Barcelona magician Lionel Messi has a rare talent that deserves protection after Real Madrid rough-housing|publisher=Telegraph Media Group|work=The Telegraph|last=Hayward|first=Paul|date=19 January 2012|access-date=23 January 2012}}</ref> Инцидентот наишол на силни критики од шпанските медиуми, кои исто така го забележаа неговиот старт над [[Сеск Фабрегас]] претходно, во поразот на домашен терен со 1–2,<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2012/jan/19/spanish-papers-pepe-shameful-messi|title=Spanish papers brand Pepe 'shameful' for stamping on Lionel Messi|publisher=Guardian News and Media|work=The Guardian|date=19 January 2012|access-date=23 January 2012}}</ref> но тој инсистирал дека инцидентот, кој не го видел судијата, бил „ненамерен“.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2012/jan/20/pepe-apologise-stamp-lionel-messi-hand|title=Pepe apologises for 'unintentional' stamp on Lionel Messi's hand|publisher=Guardian News and Media|work=The Guardian|date=20 January 2012|access-date=23 January 2012}}</ref> На 23 јануари, [[Кралска фудбалска федерација на Шпанија|шпанската фудбалска федерација]] го ослободила од какво било неправилно дело.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/9032950/Jose-Mourinho-to-quit-as-Real-Madrid-manager-in-June.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/9032950/Jose-Mourinho-to-quit-as-Real-Madrid-manager-in-June.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Jose Mourinho to quit as Real Madrid manager in June|publisher=Telegraph Media Group|work=The Telegraph|last=Edwards|first=Luke|date=23 January 2012|access-date=24 January 2012}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/news/11835/7451569/Pepe-cleared-over-stamp-claims|title=Pepe cleared over stamp claims|publisher=Sky Sports|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012}}</ref> [[File:Pepe at Yankee Stadium.jpg|thumb|left|Пепе загревајќи се пред натпревар на Реал Мадрид во 2012]] На 21 март 2012 година, Пепе бил вмешан во уште еден сериозен инцидент: по ремито 1–1 на гостувањето кај [[ФК Виљареал|Виљареал]] во кое тој добил жолт картон, а Реал Мадрид завршил со девет играчи, тој влегол во расправа со судијата Хосе Луис Парадас Ромеро во просторот кај соблекувалната, велејќи му: „Каков грабеж, кучкин сине“.<ref>{{cite news|url=http://www.marca.com/2012/03/22/futbol/equipos/real_madrid/1332373831.html|title=Vaya atraco, hijo de puta|trans-title=What a ripoff motherfucker|publisher=Marca|date=22 March 2012|access-date=23 March 2012}}</ref> Два дена подоцна, тој бил суспендиран на два натпревари.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1039491/real-madrid-defender-pepe-handed-two-match-la-liga-ban?cc=5739|title=Pepe handed two-match ban|publisher=ESPN Soccernet|date=23 March 2012|access-date=23 March 2012|archive-date=2012-07-14|archive-url=https://archive.today/20120714034439/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1039491/real-madrid-defender-pepe-handed-two-match-la-liga-ban?cc=5739|url-status=dead}}</ref> Во сезоната 2011-2012, Пепе бил спарен на стоперските позиции со [[Серхио Рамос]], со кого во оваа но и во следните години формирале застрашувачко партнерство во срцето на одбраната на Реал Мадрид. Сезоната ја завршил со 29 настапи во [[Примера дивисион (Шпанија) 2011-2012|првенството]] или 45 настапи вкупно во сите натпреварувања, помагајќи клубот да ја освои 32-рата првенствена титула.<ref>{{cite news|title=Real Madrid clinch 32nd La Liga title as Cristiano Ronaldo rounds off 3–0 win against Athletic Bilbao|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/9242655/Real-Madrid-clinch-32nd-La-Liga-title-as-Cristiano-Ronaldo-rounds-off-3-0-win-against-Athletic-Bilbao.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/9242655/Real-Madrid-clinch-32nd-La-Liga-title-as-Cristiano-Ronaldo-rounds-off-3-0-win-against-Athletic-Bilbao.html |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|date=3 May 2012|publisher=Telegraph Media Group|work=The Telegraph}}</ref> На 19 август 2012 година, за време на натпреварот на отворањето на [[Примера Дивисион (Шпанија) 2012–2013|сезоната]] против Валенсија, Пепе во една ситуација се судрил со [[Голман (фудбал)|голманот]] на Реал [[Икер Касиљас]], што довело до тоа гостите да израмнат на 1–1 (што било и конечен резултат). Тој потоа бил однесен во болница на прегледи,<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2012/08/19/3318466/real-madrids-pepe-in-hospital-following-casillas-collision|title=Real Madrid's Pepe in hospital following Casillas collision|publisher=Goal.com|date=19 August 2012|access-date=21 August 2012}}</ref> но бил пуштен веќе следниот ден.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1138110/real-madrid's-pepe-home-from-hospital?cc=5739|title=Real Madrid's Pepe home from hospital|publisher=ESPN|work=Soccernet|date=20 August 2012|access-date=22 August 2012}}{{Мртва_врска|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во услови на расправии со Мурињо, Пепе го загубил своето место во почетниот состав од [[Рафаел Варан]] во текот на целата сезона и на крајот влегол во кавга со тренерот на Атлетико Мадрид, [[Диего Симеоне]], за време на финалето на Купот на Шпанија.<ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2013/05/07/en/football/real_madrid/1367941062.html|title=Mourinho: "Pepe's problem is Varane"|date=7 May 2013|work=Marca.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2013/05/18/futbol/copa_rey/final/1368832154.html|title=La final acabó en bronca Pepe-Simeone y mecherazo a Courtois|date=18 May 2013|work=Marca.com}}</ref> [[File:Pepe entrenando.jpg|thumb|Пепе со Реал Мадрид во 2016]] Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2013-2014|сезоната 2013-2014]], Пепе забележал личен рекорд на својата кариера по бројот на постигнати голови (5) и одиграни натпревари (48) за Реал Мадрид во рамките на една сезона, забележувајќи притоа и 11 настапи во нивната победничка кампања позната како „La Decima“ (превод на мак. ''десеттата'') во [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14|Лигата на шампионите 2013-2014]]. Новиот тренер на Реал Мадрид, [[Карло Анчелоти]], го пофалил Пепе и зборувајќи за неговата важност во тимот рекол: „Ние сме посигурни со него. Тој ни дава самодоверба, и е личност која им помага на другите играчи; тој е многу важен за нив.“<ref>{{cite news|last1=Lowe|first1=Sid|title=Pepe leaves Real Madrid a touch bitter but with inner Hannibal Lecter tamed |url=https://www.theguardian.com/football/blog/2017/jun/07/pepe-real-madrid-hannibal-lecter|work=The Guardian|date=7 June 2017}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2015-2016|сезоната 2015-2016]], Пепе забележал девет настапи во [[УЕФА Лига на шампиони 2015/16|Лигата на шампионите]] вкупно 31 во сите натпреварувања. На 28 мај 2016, тој го започнал [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2016 година|финалето]] на Лигата на шампионите против Атлетико Мадрид на [[Сан Сиро]] во [[Милано]], во кое Реал бил подобар по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]].<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2016/matches/round=2000638/match=2015789/postmatch/report/index.html|title=Spot-on Real Madrid defeat Atlético in final again|date=28 May 2016|work=UEFA.com}}</ref> Во неговата последна година во дресот на Реал Мадрид, Пепе имал сезона исполнета со повреди, во која забележал само 18 настапи, давајќи каков таков придонес за 33-тата титула на мадридскиот клуб во шпанската Примера Дивисион,<ref>{{cite web|url=http://www.laliga.es/noticias/real-madrid-campeon-de-laliga-santander-2016-17|title=El Real Madrid, campeón de LaLiga Santander 2016/17|date=21 May 2017|work=LaLiga.es}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/39926301|title=Real Madrid win La Liga title with victory at Malaga|date=21 May 2017|publisher=BBC Sport}}</ref> и нивната дванаесетта титула во [[УЕФА Лига на шампиони 2016/17|Лигата на шампионите]], победувајќи го [[ФК Јувентус|Јувентус]] во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2017 година|финалето]] на [[Милениум (стадион)|Милениум стадионот]], во [[Кардиф]].<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/matches/round=2000787/match=2019641/postmatch/report/index.html|title=Majestic Real Madrid win Champions League in Cardiff|date=3 June 2017|work=UEFA.com}}</ref> ===Бешикташ=== На 4 јули 2017 година, Пепе потпишал за [[Турција|турскиот]] клуб [[ФК Бешикташ|Бешикташ]] со слободен трансфер, по истекот на неговиот договор со Реал Мадрид.<ref>{{cite web|url=http://www.bjk.com.tr/tr/haber/70418/|title=Kepler Laveran Lima Ferreira'nın (Pepe) Transferi İçin givuhhyhgBaşlandı|publisher=Beşiktaş JK|date=4 July 2017|access-date=4 July 2017}}</ref> Неговиот договор изнесувал вкупно 9,5&nbsp;милиони евра за две години, плус 4.000 евра бонус за секој одигран натпревар.<ref>{{cite press release|url=https://www.kap.org.tr/en/Bildirim/615040|title=Results or Ending of Transfer Meetings|date=5 July 2017|access-date=6 July 2017|author=Beşiktaş|publisher=Turkish Public Disclosure Platform (KAP)|language=tr}}</ref> На 13 август, тој го постигнал својот прв гол за Бешикташ во победата со 2–0 на домашен терен против [[Анталијаспор]].<ref>{{cite web|url=https://www.soccerway.com/matches/2017/08/13/turkey/super-lig/besiktas-jk/antalyaspor/2506692|title=Beşiktaş vs. Antalyaspor|publisher=Perform Group|work=Soccerway|date=13 August 2017|access-date=13 August 2017}}</ref> На 19 април 2018 година, во реваншот од полуфиналето на [[Фудбалски куп на Турција 2017–2018|Купот на Турција]] против [[ФК Фенербахче|Фенербахче]], тој го доби својот прв црвен картон како играч на Бешикташ по една пресметка со [[Жозеф де Соуса]]. Натпреварот подоцна бил прекинат откако тренерот на Бешикташ бил удрен со предмет фрлен од трибините.<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11095/11338343/besiktas-coach-injured-in-abandoned-istanbul-derby|title=Besiktas coach injured in abandoned Istanbul derby|publisher=Sky Sports|date=20 August 2018}}</ref> Пепе го раскинл договорот со Бешикташ со меѓусебен договор на 17 декември 2018 година.<ref>{{cite web|url=https://bjk.com.tr/en/news/75086/thank-you-for-your-services-pepe.html|title=Thank you for your services Pepe!|publisher=Beşiktaş JK|date=17 December 2018}}</ref> ===Враќање во Порто=== [[File:Képler Laveran Lima Ferreira 01.jpg|thumb|Пепе играјќи за Порто во 2019]] На 8 јануари 2019, Пепе се вратил во Порто после повеќе од една декада, потпишувајќи две ипол годишен договор.<ref>{{cite news |title=Oficial: Pepe está de regresso ao FC Porto |trans-title=Official: Pepe is returning to FC Porto |url=https://www.ojogo.pt/futebol/1a-liga/porto/noticias/interior/oficial-pepe-esta-de-regresso-ao-fc-porto-10409318.html |access-date=8 January 2019 |work=O Jogo |date=8 January 2019 |language=pt |archive-date=2019-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414045501/https://www.ojogo.pt/futebol/1a-liga/porto/noticias/interior/oficial-pepe-esta-de-regresso-ao-fc-porto-10409318.html |url-status=dead }}</ref> Една недела подоцна, тој го одиграл својот прв натпревар за Порто уште од 2007 година во четвртфиналето на [[Фудбалски куп на Португалија 2018–2019|Купот на Португалија]], во кое го победиле [[ФК Лешоеш|Лешоеш]] на гости со 2–1.<ref>{{Cite web |title=Pepe hizo una entrada 'criminal' en su debut con el Porto|trans-title=Pepe made a 'criminal' entrance on his debut for Porto|work=Mundo Deportivo |date=16 January 2019 |access-date=17 January 2019 |url= https://www.mundodeportivo.com/futbol/internacional/20190116/454172958014/pepe-hizo-una-entrada-criminal-en-su-debut-con-el-porto.html |language=es}}</ref> Неговиот тим ја завршил сезоната 2018-2019 како лигашки вицешампион, а на крајот од сезоната го загубиле и финалето на купот на пенали од Спортинг, но затоа ги освоиле и двата турнири во [[ФК Порто сезона 2019-2020|следната сезона 2019-2020]].<ref>{{cite news |title=Pepe após a dobradinha: "Força para os que perderam alguém, que foram afetadas" |trans-title=Pepe after the double: "This is for those who lost someone, who were affected" |url=https://www.ojogo.pt/futebol/1a-liga/porto/noticias/pepe-apos-a-dobradinha-forca-para-os-que-perderam-alguem-que-foram-afetadas-12489246.html |access-date=24 December 2020 |work=O Jogo |date=2 August 2020 |language=pt |archive-date=2022-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516082755/https://www.ojogo.pt/futebol/1a-liga/porto/noticias/pepe-apos-a-dobradinha-forca-para-os-que-perderam-alguem-que-foram-afetadas-12489246.html |url-status=dead }}</ref> По заминувањето на [[Данило Переира]] во [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]], Пепе бил назначен за [[капитен]] на Порто на 12 октомври 2020 година.<ref>{{Cite web |title=Pepe herda braçadeira de capitão |trans-title=Pepe inherits the captain's armband |work=Record |date=12 October 2020 |access-date=13 October 2020 |url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/fc-porto/detalhe/pepe-herda-bracadeira-de-capitao |language=pt |archive-date=2021-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123054255/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-nos/fc-porto/detalhe/pepe-herda-bracadeira-de-capitao |url-status=dead }}</ref> Следниот месец, тој го продолжил договорот до 2023 година.<ref>{{cite news |last1=Asikci |first1=Emre |title=Football: Porto extend contract with defender Pepe |url=https://www.aa.com.tr/en/sports/football-porto-extend-contract-with-defender-pepe/2032380 |access-date=24 December 2020 |publisher=[[Anadolu Agency]] |date=4 November 2020}}</ref> На 25 октомври 2023 година, со 40 години и 241 ден, Пепе станал најстариот играч (а да не е голман) кој играл во Лигата на шампионите, остварувајќи го тоа во победата со 4–1 на гостувањето кај [[ФК Антверпен|Антверпен]], со што го соборил рекордот што претходно го држел [[Алесандро Костакурта]] цели 17 години.<ref>{{Cite web |last=Wilson |first=Emily |date=2023-10-25 |title=A true legend! Pepe breaks impressive 17-year-old UCL record |url=https://onefootball.com/pt-br/noticias/a-true-legend-pepe-breaks-impressive-17-year-old-ucl-record-38449670 |access-date=2023-10-25 |website=OneFootball |language=}}</ref> На 7 ноември, во возвратниот натпревар против истиот противник, Пепе го постигнал вториот гол за Порто во победата со 2-0, со што станал најстариот стрелец во историјата на Лигата на шампионите со 40 години и 254 дена, соборувајќи го дотогашниот рекорд на [[Манфред Бургсмилер]] поставен во 1988 година.<ref>{{Cite web |date=7 November 2023 |title=Pepe, the oldest scorer in Champions League history |url=https://www.besoccer.com/new/pepe-the-oldest-scorer-in-champions-league-history-1288818 |accessdate=2024-07-10 |archive-date=2023-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109005747/https://www.besoccer.com/new/pepe-the-oldest-scorer-in-champions-league-history-1288818 |url-status=dead }}</ref> На 13 декември 2023 година, Пепе започнал и постигнал гол во победата со 5–3 во Лигата на шампионите над [[ФК Шахтар Донецк|Шахтар Донецк]], поставувајќи два нови рекорди на 40 години и 289 дена.<ref>{{Cite web |date=13 December 2023 |title=FC Porto: Pepe marca em noite de 'Champions' e faz novamente história ao bater recorde... que lhe pertencia |trans-title=FC Porto: Pepe scores in 'Champions' night and makes history again by beating record... that belonged to himself |url=https://portocanal.sapo.pt/noticia/342786 |access-date=13 December 2023 |website= |publisher=Porto Canal |language=pt-pt}}</ref> На 12 март 2024 година, на 41 година, во натпреварот против [[ФК Арсенал|Арсенал]], Пепе стана првиот играч во поле на возраст над 40 години што играл во нокаут-фазата од Лигата на шампионите.<ref>{{cite web |publisher=ESPN |title=ESPN FC on X |url=https://twitter.com/ESPNFC/status/1767645197767152001 |website=X |access-date=12 March 2024 |date=12 March 2024}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[Податотека:Kepler Laveran de Lima Ferreira (Pepe) at the Portugal v. Poland UEFA Euro 2016 quarterfinal (cropped).jpg|thumb|180px|right|Пепе играјќи за {{NazNB|FUrep|POR}} на [[Европско првенство во фудбал 2016|ЕП 2016]].]] Пепе никогаш не играл за [[Фудбалска репрезентација на Бразил|бразилската репрезентација]] во ниедна категорија, па во август 2007 година, добил португалско државјанство, а на 30 истиот месец бил повикан да игра за [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]].<ref>[http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=458492&cc=5739 Пепе повикан во португалската репрезентација]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Дебитирал на 21 ноември 2007 година во натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Финска|Финска]]. Првиот гол го постигнал против [[Фудбалска репрезентација на Турција|Турција]] во групата на [[Европско првенство во фудбал 2008|Европското првенство во фудбал – Австрија и Швајцарија 2008 година]].<ref>[http://www.uefa.com/magazine/news/kind=268435456/newsid=708572.html Пепе ѝ дал гол на Турција]</ref> Селекторот на Португалија во текот на квалификациите за СП во Јужна Африка го користел на позиција на последен играч за врска, но после неговата тешка повреда на коленото додека настапувал за клубот, играњето на СП било под знак прашање. Сепак Пепе настапил на два натпревари, против Бразил и против [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]]. Во мај 2016 година, португалскиот селектор го објавил списокот на играчи за [[Европско првенство во фудбал 2016|Европското првенство во Франција]] на кој список се наоѓал и Пепе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.bbc.com/sport/football/36417368|title= Euro 2016: Full squads for every country|work= bbc.com|}}</ref> Тој започнал шест од седумте натпревари на Португалија на турнирот. Откако го пропуштил натпреварот од полуфиналето против {{NazNB|FUrep|WAL}} поради повреда на бутот, тој се вратил во тимот за [[Финале на Европското првенство во фудбал 2016|финалето]], во кое одиграл одличен натпревар и бил прогласен за играч на натпреварот, помагајќи притоа неговата земја да ја сочува својата мрежа во победата со 1-0 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]] над домаќинот {{NazNB|FUrep|FRA}}.<ref>{{cite news |first=Tom |last=Kell |title=Portugal spoil France's party with extra-time win |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000451/match=2017907/postmatch/report/index.html |publisher=Union of European Football Associations|work=UEFA.com |date=10 July 2016 |access-date=10 July 2016 }}</ref> Успехот во тој натпревар и ја донел на Португалија првата титула на некое Светско или Европско првенство. На 6 септември 2018 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] на [[Стадион Алгарве|стадионот Алгарве]], Пепе го забележал својот 100-ти настап за Португалија. Тој бил капитен на селекцијата и постигнал гол со глава по центаршутот на [[Пици (португалски фудбалер)|Пици]] за да изедначи на 1–1, што се испоставил и како конечен резултат на натпреварот.<ref>{{cite news |title=Pepe scores on 100th appearance as Portugal hold Croatia |url=https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-friendly-por-cro/pepe-scores-on-100th-appearance-as-portugal-hold-croatia-idUKKCN1LM35L |access-date=8 January 2019 |work=Reuters |date=6 September 2018 |archive-date=2019-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109011831/https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-friendly-por-cro/pepe-scores-on-100th-appearance-as-portugal-hold-croatia-idUKKCN1LM35L |url-status=dead }}</ref> На [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]], Пепе постигнал гол во осминафиналната победа со 6-1 над [[Фудбалска репрезентација на Швајцарија|Швајцарија]], со што станал вториот највозрасен фудбалер кој постигнал гол на Светско првенство (со 39 години и 283 дена), единствено зад [[камерун]]ецот [[Роже Мила]], кој на [[Светско првенство во фудбал 1994|Светското првенство 1994]] постигнал гол во натпреварот против {{NazNB|FUrep|RUS}} со 42 години и 39 дена.<ref>{{cite web |last1=Singh |first1=Sanjesh |title=Pepe Becomes Second-Oldest Player to Score in a World Cup vs. Switzerland |url=https://sports.yahoo.com/pepe-becomes-second-oldest-player-185049562.html |website=NBC Sports |publisher=Yahoo! Sports |access-date=6 December 2022 |date=6 December 2022 }}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Повикан меѓу 26-те играчи за настап на [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првенство 2024]] во [[Германија]] од новиот селектор [[Роберто Мартинес]], Пепе го започнал првиот натпревар на португалците на турнирот против {{NazNB|FUrep|CZE}} на 18 јуни 2024 во [[Лајпциг]], со што станал највозрасниот играч кој настапил на едно Европско првенство со 41 година и 113 дена.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/portugals-pepe-become-oldest-player-european-championship-history-2024-06-18/ |title=Portugal's Pepe to become oldest player in European Championship history |publisher=Reuters |date=18 June 2024 }}</ref> ==Статистика== === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 11 јуни 2024.'' {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 2001-2002 || {{flagsport|POR}} [[КС Мартимо Б|Маритимо Б]] || [[Сегунда Дивисао 2001-2002|СД]]|| 14 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 14 || 1 |- || 2001-2002 || rowspan=3|{{flagsport|POR}} [[КС Маритимо|Маритимо]] || [[Примеира лига 2001-2002|ПЛ]] || 4 || 0 || [[Фудбалски куп на Португалија 2001-2002|КП]] || 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2001-2002|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 4 || 0 |- || 2002-2003 || [[Примеира лига 2002-2003|ПЛ]] || 29 || 2 || [[Фудбалски куп на Португалија 2002-2003|КП]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 30 || 2 |- || 2003-2004 || [[Примеира лига 2003-2004|ПЛ]] || 30 || 1 || [[Фудбалски куп на Португалија 2003-2004|КП]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 32 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Маритимо || 63 || 3 || || 3 || 0 || || - || - || || - || - || 66 || 3 |- || 2004-2005 || rowspan=3|{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} || [[Примеира лига 2004-2005|ПЛ]] || 15 || 1 || [[Фудбалски куп на Португалија 2004-2005|КП]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2004/05|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на Португалија 2004|СП]]+[[Суперкуп на УЕФА 2004|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 2004|ИнтК]] || 0+1+0 || 0 || 22 || 1 |- || 2005-2006 || [[Примеира лига 2005-2006|ПЛ]] || 24 || 1 || [[Фудбалски куп на Португалија 2005-2006|КП]] || 4 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2005/06|ЛШ]] || 5 || 2 || - || - || - || 33 || 3 |- || 2006-2007 || [[Примеира лига 2006-2007|ПЛ]] || 25 || 4 || [[Фудбалски куп на Португалија 2006-2007|КП]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2006/07|ЛШ]] || 8 || 0 || [[Суперкуп на Португалија 2006|СП]] || 1 || 0 || 34 || 4 |- || [[ФК Реал Мадрид сезона 2007-2008|2007-2008]] || rowspan=10|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2007-2008|ПД]] || 19 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2007-2008|КШ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2007/08|ЛШ]] || 3 || 0 || [[Суперкуп на Шпанија 2007|СШ]] || 2 || 0 || 25 || 0 |- || [[ФК Реал Мадрид сезона 2008-2009|2008-2009]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2008-2009|ПД]] || 26 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2008-2009|КШ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2008/09|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на Шпанија 2008|СШ]] || 1 || 0 || 32 || 0 |- || [[ФК Реал Мадрид сезона 2009-2010|2009-2010]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2009-2010|ПД]] || 10 || 1 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2009-2010|КШ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2009/10|ЛШ]] || 6 || 0 || - || - || - || 17 || 1 |- || [[ФК Реал Мадрид сезона 2010-2011|2010-2011]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2010-2011|ПД]] || 26 || 1 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2010-2011|КШ]] || 4 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2010/11|ЛШ]] || 8 || 0 || - || - || - || 38 || 1 |- || [[ФК Реал Мадрид сезона 2011-2012|2011-2012]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2011-2012|ПД]] || 29 || 1 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2011-2012|КШ]] || 5 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|ЛШ]] || 9 || 0 || [[Суперкуп на Шпанија 2011|СШ]] || 2 || 0 || 45 || 1 |- || [[ФК Реал Мадрид сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2012-2013|ПД]] || 28 || 1 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2012-2013|КШ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|ЛШ]] || 11 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2012|СШ]] || 1 || 0 || 42 || 2 |- || [[ФК Реал Мадрид сезона 2013-2014|2013-2014]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2013-2014|ПД]] || 30 || 4 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2013-2014|КШ]] || 7 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14|ЛШ]] || 11 || 0 || - || - || - || 48 || 5 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2014-2015|2014-2015]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2014-2015|ПД]] || 27 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2014-2015|КШ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] || 6 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2014|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 2014|СШ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2014|Скп]] || 1+1+2 || 0 || 38 || 2 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2015-2016|2015-2016]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|ПД]] || 21 || 1 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015/16|ЛШ]] || 9 || 0 || - || - || - || 31 || 1 |- | [[ФК Реал Мадрид сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|ПД]] || 13 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2016-2017|КШ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016/17|ЛШ]] || 3 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2016|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2016|Скп]] || 0 || 0 || 18 || 2 |- ! colspan="3" |Вкупно Реал Мадрид || 229 || 13 || || 24 || 1 || || 71 || 1 || || 10 || 0 || 334 || 15 |- || 2017-2018 || rowspan=2|{{flagsport|TUR}} [[ФК Бешикташ|Бешикташ]] || [[Суперлига на Турција 2017-2018|СЛ]] || 23 || 2 || [[Фудбалски куп на Турција 2017-2018|КТ]] || 5 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2017/18|ЛШ]] || 6 || 0 || [[Суперкуп на Турција 2017|СТ]] || 1 || 0 || 35 || 2 |- || 2018-јан. 2019 || [[Суперлига на Турција 2018-2019|СЛ]] || 10 || 3 || [[Фудбалски куп на Турција 2018-2019|КТ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 7<ref>4 настапи во квалификациските кола.</ref> || 2<ref name=pr>Во квалификациските кола.</ref> || - || - || - || 17 || 5 |- ! colspan="3" |Вкупно Бешикташ || 33 || 5 || || 5 || 0 || || 13 || 2 || || - || - || 52 || 7 |- || [[ФК Порто сезона 2018-2019|јан.-јун. 2019]] || rowspan=6|{{flagsport|POR}} {{Fb team (N) Porto}} || [[Примеира лига 2018-2019|ПЛ]] || 13 || 2 || [[Фудбалски куп на Португалија 2018-2019|КП]]+[[Лига куп на Португалија 2018-2019|ЛКП]] || 3+2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2018-2019|ЛШ]] || 3 || 0 || [[Суперкуп на Португалија 2018|СП]] || - || - || 21 || 2 |- | [[ФК Порто сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Примеира лига 2019-2020|ПЛ]] || 25 || 1 || [[Фудбалски куп на Португалија 2019-2020|КП]]+[[Лига куп на Португалија 2019-2020|ЛКП]] || 2+1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019/2020|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 2<ref>во квалификациските кола.</ref>+7 || 0 || - || - || - || 37 || 1 |- | [[ФК Порто сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Примеира лига 2020-2021|ПЛ]] || 27 || 2 || [[Фудбалски куп на Португалија 2020-2021|КП]]+[[Лига куп на Португалија 2020-2021|ЛКП]] || 4+2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2020-2021|ЛШ]] || 6 || 0 || [[Суперкуп на Португалија 2020|СП]] || 1 || 0 || 40 || 2 |- | [[ФК Порто сезона 2021-2022|2021-2022]] || [[Примеира лига 2021-2022|ПЛ]] || 21 || 1 || [[Фудбалски куп на Португалија 2021-2022|КП]]+[[Лига куп на Португалија 2021-2022|ЛКП]] || 3+0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2021-2022|ЛЕ]] || 5+4 || 0 || - || - || - || 33 || 1 |- | [[ФК Порто сезона 2022-2023|2022-2023]]|| [[Примеира лига 2022-2023|ПЛ]] || 24 || 0 || [[Фудбалски куп на Португалија 2022-2023|КП]]+[[Лига куп на Португалија 2022-2023|ЛКП]] || 5+2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]] || 4 || 0 || [[Суперкуп на Португалија 2022|СП]] || 1 || 0 || 36 || 0 |- | [[ФК Порто сезона 2023-2024|2023-2024]]|| [[Примеира лига 2023-2024|ПЛ]] || 22 || 1 || [[Фудбалски куп на Португалија 2023-2024|КП]]+[[Лига куп на Португалија 2023-2024|ЛКП]] || 4+0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|ЛШ]] || 7 || 2 || [[Суперкуп на Португалија 2023|СП]] || 1 || 0 || 34 || 3 |- !colspan="3"|Вкупно Порто || 196 || 13 || || 33 || 0 || || 56 || 4 || || 5 || 0 || 290 || 17 |- ! colspan="3" |Вкупно во кариерата || 535 || 35 || || 65 || 1 || || 139 || 7 || || 16 || 0 || 756 || 43 |- |} ===Репрезентативна статистика=== {{updated|5 јули 2024}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="18"|{{flagsport|POR}} [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]] |2007||1||0 |- |2008||12||1 |- |2009||11||1 |- |2010||6||0 |- |2011||7||0 |- |2012||12||1 |- |2013||8||0 |- |2014||8||0 |- |2015||3||0 |- |2016||13||1 |- |2017||11||1 |- |2018||11||2 |- |2019||5||0 |- |2020||5||0 |- |2021||10||0 |- |2022||10||1 |- |2023||1||0 |- |2024||7||0 |- !colspan="2"|Вкупно||141||8 |} === Рекорди === * Најстариот играч кој постигнал гол во нокаут фазата на [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]].<ref>{{Cite web|url=http://sport.sky.it|title=Mondiali i calciatori più anziani in gol|date=6 декември 2022|access-date=10 март 2023}}</ref> * Најстариот играч, а да не е голман, кој одиграл натпревар во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] со 41 година и 15 дена. * Најстариот играч кој постигнал гол во Лигата на шампионите со 40 години, 9 месеци и 17 дена. * Најстариот играч кој одиграл натпревар на [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]] со 41 година, 4 месеци и 10 дена.<ref>{{cite web|url=https://www.gol.mk/fudbal/istorija-na-ep-pepe-e-najstar-igrach-ronaldo-unikat-so-shest-shampionati|title=Историја на ЕП: Пепе е најстар играч, Роналдо уникат со шест шампионати!|publisher=gol.mk|author=Мартин Танасковски|date=19 јуни|access-date=11 јули 2024}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== {{Тitle style - Porto}} * '''{{Трофеј-Португалија (Примеира лига)}} [[Примеира лига]]''' : 4 : 2005–2006, 2006–2007, 2019–2020, 2021–2022 * '''{{Трофеј-Куп на Португалија}} [[Фудбалски куп на Португалија|Куп на Португалија]]''' : 1 : 2005–2006, 2019–2020, 2021–2022, 2022–2023, 2023–2024 * '''{{Трофеј-Лига куп на Португалија}} [[Лига куп на Португалија]]''' : 1 : 2022-2023 * '''{{Трофеј-Суперкуп на Португалија}} [[Суперкуп на Португалија]]''' : 3 : 2006, 2020, 2022 * '''{{Трофеј-Интерконтинентален куп}} [[Интерконтинентален куп]]''' : 1 : 2004 {{Тitle style - Real Madrid}} *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 3 : 2007–2008, 2011–2012, 2016–2017 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 2010–2011, 2013–2014 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 2 : 2008, 2012 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 2013–2014, 2015–2016, 2016–2017 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 1 : 2014 *'''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 2 : 2014, 2016 ===Репрезентација=== '''{{flagsport|POR}} Португалија''' *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал}} [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал 2016|2016]] *'''[[УЕФА Лига на нации]]''' : 1 : [[УЕФА Лига на нации 2018–2019|2018–2019]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{commons}} *[http://www.goal.com/en/people/brazil/5580/pepe Goal.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090309080122/http://goal.com/en/people/brazil/5580/pepe |date=2009-03-09 }} profil *[http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041476158/1193041476804/jugador/Jugador/Pepe.htm Profil na službenoj stranici Reala] *[http://www.zerozerofootball.com/jogador.php?id=130&search=1 Statistika]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Нормативна контрола}} {{Состав на Португалија на ЕП фудбал 2024}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пепе}} [[Категорија:Португалски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Маритимо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Порто]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бешикташ]] [[Категорија:Живи луѓе]] erf0cb7sqxb42n8mi9uanv475wtjyag Планкова константа 0 1179166 5575168 5534858 2026-06-11T02:26:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575168 wikitext text/x-wiki {{For|Закон за црнотелесно зрачење|Планков закон}} {| class="wikitable" style="float:right; margin:0 1em 1em;" |- ! Вредности на ''h'' ! Единици ! Нав. |- | align=right |{{вред|6.626069934|(89)|e=-34}} || align="center" | [[џул|J]]⋅[[секунда|s]] || align=center | <ref name=":0">{{Наведено списание|last=Schlamminger|first=S.|last2=Haddad|first2=D.|last3=Seifert|first3=F.|last4=Chao|first4=L. S.|last5=Newell|first5=D. B.|last6=Liu|first6=R.|last7=Steiner|first7=R. L.|last8=Pratt|first8=J. R.|date=2014|title=Determination of the Planck constant using a watt balance with a superconducting magnet system at the National Institute of Standards and Technology |journal=Metrologia|language=en|volume=51|issue=2|pages=S15|doi=10.1088/0026-1394/51/2/S15|issn=0026-1394}}</ref> |- | align=right |{{вред|4.135667662|(25)|e=-15}} || align=center | [[електронволт|eV]]⋅[[секунда|s]] || align=center | <ref name="2014 CODATA">Barry N. Taylor of the Data Center in close collaboration with Peter J. Mohr of the Physical Measurement Laboratory's Atomic Physics Division, Termed the "2014 CODATA recommended values," they are generally recognized worldwide for use in all fields of science and technology. The values became available on 25 June 2015 and replaced the 2010 CODATA set. They are based on all of the data available through 31 December 2014. Available: [http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?h http://physics.nist.gov]</ref> |- | align=center |2''π''|| align=center | [[Планкова енергија|''E''<sub>P</sub>]]⋅[[Планково време|''t''<sub>P</sub>]] || align=center | |- ! Вредности на ''ħ'' (h-прецртано) ! Единици ! Нав. |- | align=right |{{вред|1.054571800|(13)|e=-34}} || align=center | [[џул|J]]⋅[[секунда|s]]/[[радијан|rad]] || align=center | <ref name="2014 CODATA" /> |- | align=right |{{вред|6.582119514|(40)|e=-16}} || align=center | [[електронволт|eV]]⋅[[секунда|s]]/rad || align=center | <ref name="2014 CODATA" /> |- | align=center |1|| align=center | [[Планкова енергија|''E''<sub>P</sub>]]⋅[[Планково време|''t''<sub>P</sub>]]/rad || align=center | |- ! Вредности на ''hc'' ! Единици ! Нав. |- | align=right | {{вред|1.98644568|e=-25}} || align=center | [[џул|J]]⋅[[метар|m]] || |- | align=center |{{вред|1.23984193}} || align=center |[[електронволт|eV]]⋅[[микрометар|μm]] || align=center | |- | align=center |2π|| align=center | [[Планкова енергија|''E''<sub>P</sub>]]⋅[[Планкова должина|<big>ℓ</big><sub>P</sub>]] || align=center | |- ! Вредности на ''ħc'' ! Единици ! Нав. |- | align=right | {{вред|3.16152649|e=-26}} || align=center | [[џул|J]]⋅[[метар|m]] || |- | align=center |{{вред|0.19732697}} || align=center |[[електронволт|eV]]⋅[[микрометар|μm]] || align=center | |- | align=center |1|| align=center | [[Планкова енергија|''E''<sub>P</sub>]]⋅[[Планкова должина|<big>ℓ</big><sub>P</sub>]] || align=center | |} [[File:Max Planck Wirkungsquantums 20050815.jpg|thumb|right|Плочка на [[Хумболтов универзитет|Хумболтовиот универзитет]]: „Макс Планк, откривачот на основниот квант на дејство ''h'', предаваше во оваа зграда од 1889 до 1928 година.“]] '''Планкова константа''' (ознака {{math|''h''}} — [[физичка константа]] и го претставува [[квант]]от на [[дејство (физика)|дејство]], значајна во [[квантна механика|квантната механика]]. Првично откриена во 1900 година од страна на [[Макс Планк]], позната како [[пропорционалност (математика)|пропорционална константа]] меѓу минималното зголемување на [[енергија]]та, {{math|''E''}}, на замислен електрично наелектризиран осцилатор во празнина која содржи зрачење од [[црно тело]], и [[честота]]та, {{math|''f''}}, на спомнатиот [[електромагнетен бран]]. Во 1905 година, вредноста {{math|''E''}}, најмалото енергетско зголемување на замислениот осцилатор, теориски се поврзува со [[Алберт Ајнштајн]] со „квант“ или најмал дел на енергија на самиот електромагнетен бран. Светлинскиот квант се однесува на некој начин како електрично неутрална честичка, спротивно на електромагнетниот бран. За подоцна да биде наречена [[Фотон]]. [[Планк–Ајнштајнов однос|Планк–Ајнштајновиот однос]] ги поврзува заедно [[енергија на фотон|енергијата на фотонот]] {{math|''E''}} и честотата на бранот {{math|''f''}}: :<math>E = hf</math> Оваа енергија е крајно мала во однос на секојдневните тела. Бидејќи честотата {{math|''f''}}, [[бранова должина|брановата должина]] {{math|''λ''}} и [[брзина на светлината|брзината на светлината]] {{math|''c''}} се сврзани со <math>f= \frac{c}{\lambda} </math>, изразот може да се запише: :<math>E = \frac{hc}{\lambda} .</math> Ова води до друга врска која ја вклучува Планковата константа. Со {{math|''p''}} се означува линискиот [[импулс (механика)|импулс]] на честичката (не само на фотон, туку и на другите [[елементарна честичка|елементарни честички]]), [[Бројова бранова должина|Бројовата бранова должина]] {{math|''λ''}} на честичката е определена со: :<math>\lambda = \frac{h}{p} .</math> Во областите каде потребно е да се користат [[аголна честота|аголни реквенции]] (т.е. онаму каде честотата е изразена преку [[радијан]]и во секунда наместо [[завртување (геометрија)|циклус]] во секунда или [[херц]]) и се користи за да се подели со {{math|2''π''}} Планковата константа. Добиената константа се нарекува '''Диракова константа''' или '''намалена Планкова константа'''. Еднаква е на Планковата константа поделена со {{math|2''π''}}, и се означува со {{math|''ħ''}} (изговорно "'''h-прецртаноо'''"): :<math>\hbar = \frac{h}{2 \pi} .</math> [[Енергија на фотон|Енергијата на фотонот]] со аголна честота {{math|1=''ω'' = 2''πf''}} е определена со: :<math>E = \hbar \omega ,</math> додека пак линискиот импулс се оврзува со: :<math>p = \hbar k ,</math> каде ''k'' е [[бранов број|брановиот број]]. Во 1923 година, [[Луј де Број]] го воопштил Планк-Ајнштајновиот однос давајќи тврдење дека Планковата константа ја претставува пропорционалноста меѓу импулсот и квантната бранова должина не само на фотонот, туку на квантната бранова должна на која било честичка. Ова било потврдено со експерименти подоцна. Ова важи во квантанта механика, како и во [[електродинамика]]та. Овие два односи се временските и просторните делови на специјалниот релативистички израз користејќи [[четири-вектор|4-вектори]]. :<math>P^\mu = \left(\frac{E}{c}, \vec{p}\right) = \hbar K^\mu = \hbar\left(\frac{\omega}{c}, \vec{k}\right) </math> Класичната [[статистичка механика]] побарува да постои {{math|''h''}} (но не ја определува таа вредност).<ref>{{Citation|title=Statistical mechanics: an intermediate course|author1=Giuseppe Morandi |author2=F. Napoli |author3=E. Ercolessi |page=84|url=https://books.google.com/?id=MhInFlnNsREC&pg=PA51 |isbn=978-981-02-4477-4|year=2001}}</ref> Доследно, по откритието на Планк, признато е дека физичкото [[дејство (физика)|дејство]] не може да има каква било вредност. Наместо тоа, мора да е некаков вид на множење на мали количества, „[[квант]]и дејство“, познати како Планкова константа. Ова ја претставува т.н. „стара квантна теорија“ развиена од страна на Бор и Зомерфелд, според која патеките на честичките постојат но се [[Теорија на скриени променливи|скриени]], но квантните закони ги ограничуваат врз основа на нивното дејство. Овој поглед е заменет со современата квантна теорија, според која ограничените патеки на движењето не ни постојат, наместо тоа честичката се претставува како бранова функција претставена во времето и просторот. Па нема вредност за дејството како што е дефинирана класично. Надоврзано на ова е концептот а квантизација на енергијата која постоела во старата квантна теорија и постои во изменет облик и во современата квантна теорија. Класичната физика не може да ја објасни ниту квантизацијата на енергијата или пак недостатокот на движењето на класичната честичка. Во многу случаи, како што е монохроматската светлина или за атомите, квантизацијата на енергијата исто така наведува дека само определени енергетски нивоа се дозволени, а вредностите измеѓу се забранети.<ref>{{Citation|last=Einstein|title=Physics and Reality|page=24|first=Albert|quote=The question is first: How can one assign a discrete succession of energy value {{math|''H<sub>σ</sub>''}} to a system specified in the sense of classical mechanics (the energy function is a given function of the coordinates {{math|''q<sub>r</sub>''}} and the corresponding momenta {{math|''p<sub>r</sub>''}})? The Planck constant {{math|''h''}} relates the frequency {{math|''H<sub>σ</sub>/h''}} to the energy values {{math|''H<sub>σ</sub>''}}. It is therefore sufficient to give to the system a succession of discrete frequency values.|url=http://www.kostic.niu.edu/Physics_and_Reality-Albert_Einstein.pdf|doi=10.1162/001152603771338742|year=2003|journal=Daedalus|volume=132|issue=4|accessdate=2017-07-24|archive-date=2012-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415132339/http://www.kostic.niu.edu/Physics_and_Reality-Albert_Einstein.pdf|url-status=dead}}</ref> == Вредност == Планковата константа поседува [[димензионална анализа|димензии]] на физичко [[дејство (физика)|дејство]], т.е. [[енергија]] помножена со [[време]], или [[импулс (механика)|импулс]] помножен со [[растојание]], или пак [[момент на импулс]]. Во [[Меѓународен систем на единици|SI единици]], Планковата константа се изразува како [[џул по секунда]] (J⋅s или [[њутн (единица)|N]]⋅[[метар|m]]⋅[[секунда|s]] или [[килограм|kg]]⋅m<sup>2</sup>⋅s<sup>&minus;1</sup>). Вредноста на Планковата константа изнесува:<ref name="2014 CODATA" /> :<math>h = 6.626\ 070\ 040(81)\times 10^{-34}\text{ J⋅s} = 4.135\ 667\ 662(25)\times 10^{-15}\text{ eV⋅s} .</math> Вредноста на Дираковата константа е: :<math>\hbar = {{h}\over{2\pi}} = 1.054\ 571\ 800(13)\times 10^{-34}\text{ J⋅s}/\text{rad} = 6.582\ 119\ 514(40)\times 10^{-16}\text{ eV⋅s}/\text{rad} .</math> Двете бројки во заградите ја означуваат [[мерна неопределеност|стандардната неопределеност]] во последните две бројки. Вредностите кои се изнесени во овој случај се од [[2014 CODATA]] и се усогласени вредности за константите и нивната неопределеност. Резултатите од 2014 CODATA се достапни од јуни 2015 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://physics.nist.gov/cuu/Reference/versioncon.shtml|title=CODATA recommended values}}</ref> и ја претставуваат најдобрата меѓународно признаена вредност за овој вид на константи, засновани на сите податоци објавени до 31 декември 2014 година. Нови податоци од CODATA се добиваат на секои четири години. Во јули 2017 година, научниците од [[Национален институт за стандарди и технологија|НИСТ]] ја измериле Планковата константа користејќи [[Киблова вага]], инструмент со неопределеност од 13 дела од милијарда, добивајќи вредност {{вред|6.626069934|(89)|e=-34}}J⋅s.<ref>{{наведени вести |url=https://www.nist.gov/news-events/news/2017/06/new-measurement-will-help-redefine-international-unit-mass |date=30 June 2017 |accessdate=11 July 2017 | title=New Measurement Will Help Redefine International Unit of Mass |publisher=National Institute of Standards and Technology}}</ref> == Значење на вредноста == Планковата константа е поврзана со квантизацијата на светлината и материјата. Може да се смета за [[субатомска честичка|субатомска]] размерна константа. Во системот на единици прилагоден на субатомски размери, пригодни единици се:[[електронволт]] за енергија и [[херц|петахерц]] за честота. Системот на [[атомска единица|атомски единици]] се засновани делумно на Планковата константа. Бројчената вредност на Планковата константа зависи целосно од системот на единици кој се корсти за мерењето. Кога се изразува во SI единици, е една од единиците, е и една од најмалите константи во физиката. Ова го означува фактот за ''размер прилагоден на луѓето'', каде енергиите се типично со големини од килоџули и времиња со должина од секунди или минути, Планковата константа е многу мала. Соодветно, малата вредност на Планковата константа се одразува на фактот дека секојдневните тела или системи се направени од ''голем'' број на честички. На пример, зелена светлина со [[бранова должина]] од 555&nbsp;[[нанометар|нанометри]] (бранова должина видлива за човековото око) има честота од {{вред|540|u=THz}} ({{вред|540|e=12|u=Hz}}). Секој [[фотон]] поседува енергија од {{nowrap|1=''E'' = ''hf'' = {{вред|3.58|e=-19|u=J}}}}. Тоа е многу мала вредност на енергија во поглед на секојдневните искуства, но секојдневните искуства не ги земаат предвид поединечните фотони, ниту пак поединечните атоми и молекули. Количеството на светлина која е во размер слична со секојдневните искуства е присутна во еден [[мол (единица)|мол]] на фотони; неговата енергија може да се пресмета со множење на енергијата на фотоните со [[Авогадрова константа|Авогадровата константа]], {{nowrap|''N''<sub>A</sub> ≈ {{вред|6.022|e=23|u=mol<sup>−1</sup>}}}}. Резултатот е зелена светлина со бранова должина од 555&nbsp;nm поседува енергија од {{вред|216|u=kJ/mol}}, вообичаено количество на енергија во секојдневниот живот. == Потекло == === Црнотелесно зрачење === {{Главна|Планков закон}} [[File:Wiens law mk.svg|thumb|right|350px|Јачината на оддадената светлина од [[црно тело]] при определена честота. Секоја боја е различна температура. Планк бил првиот кој ги објаснил облиците на овие криви.]] Во последните години на {{римски|19}} век, Планк го истражувал проблемот поврзан со [[црно тело|црнотелесно зрачење]] првпат поставен од страна на [[Густав Кирхоф|Кирхоф]] пред 40 години. Познато е дека топлите тела сјајат, и дека потоплите тела сјајат посветло од поладните. Електромагнетното поле се покорува на законите за движење како што тоа го прави и тело обесено на [[пружина]], и може да биде во топлотна рамнотежа со жежките атоми. Топлото тело во рамнотежа впива онолку светлина колку и што оддава. Ако телото е црно, значи дека ја впива целата светлина која пристигнува на површината, тогаш оддавањето на топлинската е максимална. Претпоставката дека зрачењето од црното тело е топлинска доведува до прецизното предвидување: дека целосното количество на оддадена енергија се зголемува со растот на температурата според определено правило, [[Штефан-Болцманов закон|Штефан-Болцмановиот закон]] (1879–84). Но било и познато дека бојата на светлината оддадена од жешкото тело се менува со температурата, па така „бела“ е потопла од „црвена“. Сепак, [[Вилхелм Вин]] го открил математичкото заедништво меѓу врвовите на кривите при различни температури, користејќи го начелото за [[адијабатски систем]]и. При секоја различна температура, кривата се поместува спооред [[Винов закон за поместувањето|Виновиот закон за поместувањето]] (1893). Виен исто така предложил [[Винова приближност|приближност]] за спектарот на телото, која била вистинита за високи честоти (куси бранови должини), но не и на ниски честоти (долги бранови должини).<ref name="bowleysanchez1999">{{citation |author1=R. Bowley |author2=M. Sánchez | year=1999 | title=Introductory Statistical Mechanics | edition=2 | publisher=Clarendon Press | location=Oxford | isbn=0-19-850576-0}}</ref> Сè уште не било познато ''зашто'' спектарот на топлото тело го има обликот којшто го има (Погледајте го дијаграмот). Планк претпоставил дека равенките за движењето на светлината опишува множество на [[хармониски осцилатор]]и, по еден за секоја честота. Тој испитал како [[ентропија]]та на осцилаторите се менувала со температурата на телото, обидувајќи се да ги изедначи со Виновиот закон, и бил во можност да ја изведе приближната математичка функција за спектарот на црно тело.<ref name="Planck01">{{citation | first = Max | last = Planck | title = Ueber das Gesetz der Energieverteilung im Normalspectrum | url = http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/historic-papers/1901_309_553-563.pdf | journal = Annalen der Physik | year = 1901 | volume = 309 | issue = 3 | pages = 553–63 | doi = 10.1002/andp.19013090310 | bibcode = 1901AnP...309..553P }}. English translation: "[http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Planck-1901/Planck-1901.html On the Law of Distribution of Energy in the Normal Spectrum] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080106041340/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Planck-1901/Planck-1901.html |date=2008-01-06 }}".[http://theochem.kuchem.kyoto-u.ac.jp/Ando/planck1901.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150222133544/http://theochem.kuchem.kyoto-u.ac.jp/Ando/planck1901.pdf |date=2015-02-22 }}</ref> Сепак, Планк наскоро увидел дека неговото решение не било единствено. Постоеле неколку различни решенија, и секое од нив давало разслична вредност за ентропијата на осцилаторите.<ref name="Planck01" /> За да ја споаси твојата теорија, Планк морал да ја искорити тогаш спорната теорија за [[статистичка механика]],<ref name="Planck01" /> и тој момент го нарекува „чин на очај … бев спремен да ги жтвувам своите претходни убедувања за физиката.“<ref name="Kragh">{{citation | first = Helge | last = Kragh | url = http://physicsworld.com/cws/article/print/373 | title = Max Planck: the reluctant revolutionary | publisher = PhysicsWorld.com | date = 1 December 2000 | accessdate = 2017-11-30 | archive-date = 2012-04-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120401221617/http://physicsworld.com/cws/article/print/373 | url-status = dead }}</ref> Еден од неговите нови гранични услови беше: {{quote|text=да го протолкува ''U''<sub>N</sub> [''вибрационата енергија на N осцилатори''] не како непрекинато, бесконечно деливо количество, но како прекинато количество составено од интегриран број на конечнио еднакви делови. Да го наречеме секој ваков дел енергетски елемент ε;|sign=Планк|source=за законот за распределбата на енергиојатѕа во нормалниот спектар<ref name="Planck01" />}} Со овој нов услов, Планк воспоставил квантизација на енергијата на осцилаторите, „чиста формална претпоставка … за која всушност и не многу размислувам…“ се неговите зборови,<ref>{{citation|title=Quantum Generations: A History of Physics in the Twentieth Century|first=Helge|last=Kragh|year=1999|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-09552-3|page=62|url=https://books.google.com/?id=ELrFDIldlawC&printsec=frontcover}}</ref> но ќе ја револуционеризираат физиката. Применувајќи го овој нов пристап за Виновиот закон за поместувањето покажал дека „енергетскиотѕ елемент“ мора да е пропорционален на честотата на осцилаторот, првата верзија на запоисот кој денес понекогаш се нарекува „Планк–Ајнштајнов однос“: :<math>E = hf.</math> Планк Planck бил во можност да ја пресмета вредноста на ''h'' од експерименталните податоци за зрачењерто на црно тело: неговиот резултат, {{вред|6.55|e=-34|u=J.s}}, отстапува за 1,2% од моменталната прифатена вредност.<ref name="Planck01" /> Тој исто така бил во можност да го направи првото определување на [[Болцманова константа|Болцмановата конбстанта]] ''k''<sub>B</sub> од истите податоци и теорија.<ref name="PlanckNobel">{{citation | first = Max | last = Planck | title = The Genesis and Present State of Development of the Quantum Theory (Nobel Lecture) | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/planck-lecture.html | date = 2 June 1920}}</ref> [[File:Black body mk.svg|350px|thumb|Забележете дека (црната) Рејли–Џинсова крива никогаш не ја допира Планковата крива.]] Пред Планк, се претпоставувало дека енергијата на црното тело може да ја има која било вредност – станува збор за [[непрекината функција|непрекината променлива]]. [[Рејли-Џинсов закон|Рејли-Џинсовиот закон]] обезбедува предвидувања за тесен опсег на вредности на една граница од температури, но резултатите значително се разидуваат како што сењ зголемуваат температурите. За да се добие [[Планков закон|Планковиот закон]], кој точно ги предвидува зрачењатра на црното тело, било потребно да се множи класичниот израз со сложен фактор кој ја вклучува и '''h''' во броителот и делителот. Влијанието на '''h''' во овој сложен фактор нема да исчезне ако се доведе до нула или било која друга вредност. Добивањето на равенката за Рејли-џинсовиот закон од Планковиот закон не може да се добие со промената на вредностите на '''h''', на Болцмановата константа, или пак на која било друга константа или променлива во равенката. Во овој случај погледот добиен од класичната физика не се дуплира во резултатите во квантниот поглед. Проблемот со црното тело бил повторно разгледуван во 1905 година, кога [[Џон Страт|Рејли]] и [[Џејмс Џинс|Џинс]] (од една страна) и [[Алберт Ајнштајн|Ајнштајн]] (од друга страна) независно покажале дека класичниот електромагнетизам ''никогаш'' нема да го земе предвид набљудуваниот спектар. Овие докази се општо познати како „[[ултравиолетова катастрофа]]“, име осмислено од страна на [[Паул Еренфест]] во 1911 година. Тие придонеле значајно (заедно со Ајнштајновата работа за [[фотоелектричен ефект|фотоелектричниот ефект]]) во убедувањето на физичарите дека Планковиот постулат за квантифицирани енергетски нивоа е повеќе од самои обичен математички формализам. Првата [[Солвејска конференција]] во 1911 година била посветена на „теоријата на зрачење и квантите“.<ref>{{citation | url = http://www.solvayinstitutes.be/Conseils%20Solvay/PreviousPhysics.html | title = Previous Solvay Conferences on Physics | accessdate = 12 December 2008 | publisher = International Solvay Institutes | archive-date = 2008-12-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216120021/http://www.solvayinstitutes.be/Conseils%20Solvay/PreviousPhysics.html | url-status = dead }}</ref> Мак Планк во 1918 година ја добил [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] „за заслугите кои овозможиле напредок на физиката со откривањето на енергетските кванти“. === Фотоелектричен ефект === {{Главна|Фотоелектричен ефект}} Фотоелктричниот ефект е оддавањето на електрони (наречени „фотоелектрони“) од површината на металите кога светлината ќе упадне на нив. Првично набљудуван како појава од страна на [[Едмон Бекерел]] во 1839 гопдина, но заслугата му се доделува на [[Хајнрих Херц]],<ref name="Nobel21">See, e.g., {{citation | title = Presentation speech of the 1921 Nobel Prize for Physics | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/press.html | first = Svante | last = Arrhenius |date = 10 December 1922}}</ref> кој го објавил првиот целосен труд од истражувањата во 1887 година. Друго особено важно и темелито истражување било објавено од [[Филип Ленард]] во 1902 година.<ref name="Lenard">{{citation | first = P. | last = Lenard | title = Ueber die lichtelektrische Wirkung | journal = Annalen der Physik | volume = 313 | issue = 5 | pages = 149–98 | year = 1902 | doi = 10.1002/andp.19023130510|bibcode = 1902AnP...313..149L }}</ref> Einstein's 1905 paper<ref>{{Citation |last = Einstein | first = Albert | author-link = Albert Einstein | year = 1905 | title = Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt | url = http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1905_17_132-148.pdf | journal = Annalen der Physik| volume = 17 |issue = 6 | pages = 132–48 | doi = 10.1002/andp.19053220607|bibcode = 1905AnP...322..132E }}</ref> го разгледува дејството преку светлинските кванти, за што ќе ја добие и Нобеловата награда за физика во 1921 година,<ref name="Nobel21" /> кога неговите пшредвцидувања биле потврдерни експериментално од страна на [[Роберт Миликан]].<ref name="Millikan">{{citation | first = R. A. | last = Millikan|title = A Direct Photoelectric Determination of Planck's '''h''' | journal = Physical Review| year = 1916 | volume = 7 | issue = 3 | pages = 355–88 | doi = 10.1103/PhysRev.7.355|bibcode = 1916PhRv....7..355M }}</ref> Комитетот за Нобеловата награда му ја доделила наградата за неговата работа на фотоелектричниот ефект, а не за релативноста, поради нивната пристрасност за теории кои се експериментално докажани, а не се само теориски засновани, односно членовите на комисијата смнетале дека не постоеле вистински докази дека теоријата за релативноста е вистинита.<ref>{{Citation|url=https://books.google.com/books/about/Einstein.html?id=cdxWNE7NY6QC|title=Einstein: His Life and Universe|isbn=1-4165-3932-8|author1=Isaacson|first1=Walter|date=2007-04-10}}, pp. 309–314.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/ |title=The Nobel Prize in Physics 1921 |publisher=Nobelprize.org |accessdate=2014-04-23}}</ref> Пред Ајнштајновиот труд, електромагнетното зрачење како што е на пример видливата светлина, се сметало дека се однесува како бран: па оттука е и употребата на поимите како „честота“ и „бранова должина“ за различните видови на зрачење. Енергијата пренесена од бран во определен временски период се нарекува [[јачина (физика)|јачина]]. Светлината од театарските рефлењктори е со поголема ''јачина'' од онаа на обичната светилка, сом други зборови може да се каже дека рефлекторот оддава повеќе енергија во единица време и во единица простор (а со тоа и троши повеќе електрична струја) одо обичната светилка, иако бојата на светлината може да биде скоро подеднаква. Другите бранови, кјако што се звучните бранови или морските бранови, имаат исто така сопствена јачина. Сепак, пресметките за енергијата кај фотоелектричниот ефект не биле во согласност со описот за брановата природа на светлината. „Фотоелектроните“ оддадени како резултат на фотоелектричниот ефект поседуваат определена [[кинетичка енергија]], која може да биде измерена. Оваа кинетичка енергија (за секој фотоелектрон) е ''независна'' од јачината на светлината,<ref name="Lenard" /> нмо зависи линиски од честотата,<ref name="Millikan" /> и доколку честотата е многу ниска (соодвествува на [[фотонска енергија]] која е помала од [[излезна работа|излезната работа]] на материјалот), не се оддаваат фотоелектрони, доколку не постои множество на фотони, чиј енергетски збир е поголем од енергијата на фотоелектроните, и дејствува скоро едновремено (повеќефотонски ефект).<ref>{{Citation|last=Smith |title=Two Photon Photoelectric Effect|doi=10.1103/PhysRev.128.2225 |volume=128|page=2225|year=1962|postscript=.|first1=Richard|journal=Physical Review|issue=5|bibcode = 1962PhRv..128.2225S }}{{Citation|doi=10.1103/PhysRev.130.2599.4|title=Two-Photon Photoelectric Effect|year=1963|last1=Smith|first1=Richard|journal=Physical Review|volume=130|issue=6|page=2599|postscript=.|bibcode = 1963PhRv..130.2599S }}</ref> Ако се претпостави дека честотата е доволно голема за да предизвика фотоелектричен ефект, ќе се забележи зголемување на јачината на светлинскиот извор, што пак ќе предизвика повеќе фотоелектрони да бидат оддадени со истата кинетичка енергија, наместо да се оддадат ист број на фотоелектрони со поголема кинетичка енергија.<ref name="Lenard" /> Ајнштајновото објаснување за овиењ набљудувања било дека светлината самата е квантифицирана, енергијата на светлината не се пренесува непрекинато како класичен бран, туклу во мали „пакети“ или кванти. Големината на овие „пакети“ енергија, кои подоцна ќе бидат наречени [[фотон]]и, требала да биде иста со Планковиот „енергетски елемент“, со што се добива современиот израз на Планк-Ајнштајновиот запис: :<math>E = hf .</math> Ајнштајновите претпоставки подоцна биле докажани и експериментално, константата на пропорционалноста меѓу честотата и упадната светлина (''f'') и кинетиучката енергија на фотоелектроните (''E'') се покажало дека се еднакви на Планковата константа (''h'').<ref name="Millikan" /> === Атомска структура === {{Главна|Боров модел}} [[File:Bohr atom model.svg|thumb|right|Шематски приказ на Боровиот модел за водородниот атом. Преминот прикажан од нивото {{nowrap|1=''n'' = 3}} до нивото {{nowrap|1=''n'' = 2}} обезбедува создавање на видлива светлина со брановоа должина од 656 nm (црвена), како што предвидува моделот.]] [[Нилс Бор]] го вовел првиот квантифициран модел на атомот во 1913 година, во обид да го надмине проблемот на [[Ернест Радерфорд|Радерфордовиот]] класичен модел.<ref name="Bohr">{{citation | first = Niels | last = Bohr | title = On the Constitution of Atoms and Molecules | journal = Philosophical Magazine, Ser. 6 | year = 1913 | volume = 26 | issue = 153 | pages = 1–25 | doi = 10.1080/14786441308634993 }}</ref> Во класичната електродинамика, полнеж кој се движи во круг треба да оддава електромагнетно зрачење. Ако тој полнеж е електрон кој е во орбита околу [[атомско јадро|јадрото]], зрачењето би требало да предизвика електронот да ја изгуби енергијата и да се уруши на јадрото. Бор го разрешил овој парадокс со изречито надоврзување на Планковата работа: електрон во Боровиот атом може да поседува само определени количества на енергија ''E<sub>n</sub>'' :<math>E_n = -\frac{h c_0 R_{\infty}}{n^2} ,</math> каде c<sub>0</sub> е брзината на светлионата во вакуум, ''R''<sub>∞</sub> е експериментално определената константа ([[Ридбергова константа]]) каде ''n'' е било кој природен број (''n'' = 1, 2, 3, …). Откако електронот ќе ја достигне најниското енергетско ниво ({{nowrap|1=''n'' = 1}}), не може да се приближи поблиску до јадрото (пониска енергија). Овој пристап му овозможил на Бор да се надоврзе на [[Ридбергова равенка|Ридберговата равенка]], емпириски запис на атомскиот спектар на водородот, и се надоврзува на вредноста на Ридберговата константа ''R''<sub>∞</sub> во однос на другите основни константи. Бор исто така го вовел и количеството <math>\frac{h}{2\pi}</math>, денес познато како [[#вредност|Диракова константа]], односно квантот на аголниот момент. Првично, Бор сметал дека станува збор за аголниот момент на секој од електроните во атомот: ова се покажало како неточно, и поклрај напорите на Зомерфелд и другите, прецизен опис на аголниот момент на електронот бил недостижен за Боровиот модел на атомот. Точните квантификациоини правила за електроните – во кои енбергијата се сведува на Боровата равенка за моделот на атомот, во случајот на водородниот атом – се определени соп Хајзенбереговата [[матрична механика]] во 1925 година и [[Шредингерова равенка|Шредингеровата равенка]] во 1926 година: Дираковата константа е основата на квантите на аголниот момент. Современо кажано, ако ''J'' е вкупниот аголен момкент на системот со вртежна инваријантност, и ''J<sub>z</sub>'' аголниот момент мерен во која било насока, овие величини можат да ги имаат само следниве вредности :<math> \begin{align} J^2 = j(j+1) \hbar^2,\qquad & j = 0, \tfrac{1}{2}, 1, \tfrac{3}{2}, \ldots, \\ J_z = m \hbar, \qquad\qquad\quad & m = -j, -j+1, \ldots, j. \end{align} </math> === Начело на неопределеност === {{Главна|Начело на неопределеност}} Планковата константа се сретнува и во трудовите на [[Вернер Хајзенберг]] за начелото на неопределеност. Ако имаме голем број на честички подготвени да бидат во истата состојба, [[неопределеност]]а на нивната положба, Δ''x'', и неопределеноста на нивниот импулс (истата насока), Δ''p'', се покоруваат на: :<math> \Delta x\, \Delta p \ge \frac{\hbar}{2} ,</math> каде неопределеноста е дадена со [[стандардно отстапување|стандардното отстапување]] на измерената вредност од [[очекувана вредност|очекуваната вредност]]. Постојат бројни други такви парови на физички мерливи вредности кои се покоруваат на слично правило. Еден пример е времето наспроти енергијата. Едното или пак природата на мерењето на неопределените сили и да се одбере меѓу двете можности, и земајќи предвид дека станува збор за кванти, можностите можат да бидат во облик на едното или (како кај [[Фурјеова анализа|Фурјеовата анализа]]), наместо да се правинагодување и сивите области на анализата на [[временски ред]]ови. Додавањето на некои претпоставки со кои се определува толкувањето на одредени вредности во квантно-механичкиот запис, еден од основните темели на целата теорија се наоѓа во [[комутатор]]ската врска меѓу положбениот оператор <math>\hat{x}</math> и импулсниот оператор <math>\hat{p}</math>: :<math>[\hat{p}_i, \hat{x}_j] = -i \hbar \delta_{ij} ,</math> каде ''δ<sub>ij</sub>'' е [[Кронекерова делта|Кронекеровата делта]]. == Зависни физички константи == Постојат неколку константи, за кои повеќе од 99% од неопрделеноста според вредностите од 2014 CODATA<ref name="CODATA2014">{{Наведено списание |arxiv=1507.07956 |doi=10.1103/RevModPhys.88.035009 |title=CODATA recommended values of the fundamental physical constants: 2014 |journal=Reviews of Modern Physics |volume=88 |issue=3 |year=2016 |last1=Mohr |first1=Peter J. |last2=Newell |first2=David B. |last3=Taylor |first3=Barry N.|id=Pre-print {{doi|10.5281/zenodo.22826}} |bibcode=2016RvMP...88c5009M }}</ref> е поради неопределеноста на вредноста на Планковата константа, како што е назначено според квадратот од [[Пирсонов корелационен коефициент|корелациониот коефициент]] ({{nowrap|''r''<sup>2</sup> > 0,99, ''r'' > 0,995}}). Планковата Константа е (со еден или два исклучоци)<ref>Исклучоците се [[гравитациска константа|гравитациската константа]] ''G'' ({{nowrap|1=''u''<sub>r</sub> = {{вред|4.7|e=-5}}}}) и [[гасна константа|гасната константа]] ''R'' ({{nowrap|1=''u''<sub>r</sub> = {{вред|5.7|e=-7}}}}). Неопределеноста на вредноста на гасната константа исто така влијае на константите кои се поврзани со таа константа, како што се [[Болцманова константа|Болцмановата константа]] и [[Лошмитова константа|Лошмитовата константа]].</ref> основна физичка константа која е позната по најниското ниво на прецизност, со 1''σ'' [[мерна неопределеност|релативна неопределеност]] ''u''<sub>r</sub> од {{вред|1.2|e=-8}}. === Маса на мирување на електронот === Изведувањето на [[Ридбергова константа|Ридберговата константа]] според учебниците е дека ''R''<sub>∞</sub> е определена според масата на електроно ''m''<sub>e</sub> и други физички константи: :<math>R_\infty = \frac{m_{\rm e} e^4}{8 \varepsilon_0^2 h^3 c_0} = \frac{m_{\rm e} c_0 \alpha^2}{2 h} .</math> Сепак, Ридберговата константа може многу прецизно да се определи ({{nowrap|1=''u''<sub>r</sub> = {{вред|5.9|e=-12}}}}) од атомскиот спектар на водородот, каде нема директен метод за мерење на масата на неподвижните електрони во SI единици. Па така равенката за пресметување на ''m''<sub>e</sub> станува: :<math>m_{\rm e} = \frac{2 R_{\infty} h}{c_0 \alpha^2} ,</math> каде ''c''<sub>0</sub> е брзината на светлината ''α'' е [[константа на фината структура|константата на фината структура]]. Брзината на светлината има точно определена вредност во SI единици, а константата на фината структура може да се определи пррецизно ({{nowrap|1=''u''<sub>r</sub> = {{вред|2.3|e=-10}}}}) за разлика од Планковата константа. Следствено, неопределеноста на вредноста на масата при мирување на електронот е поради неопределеноста на вредноста на Планковата константа ({{nowrap|''r''<sup>2</sup> > 0.999}}). === Авогадрова константа === {{Главна|Авогадрова константа}} Авогадровата константа ''N''<sub>A</sub> е определена како односот од масата на еден мол од електрони од масата на еден електрон, масата на еден мол на електрони е „[[релативна атомска маса|релативната атомска маса]]“ на електронот ''A''<sub>r</sub>(e), која може да биде измерена во [[Пенингова замка]] ({{nowrap|1=''u''<sub>r</sub> = {{вред|2.9|e=-11}}}}), помножена со [[константа на моларна маса|константата на моларната маса]] ''M''<sub>u</sub>, која е дефинирана како {{вред|0.001|u=кг/mol}}. :<math>N_{\rm A} = \frac{M_{\rm u} A_{\rm r}({\rm e})}{m_{\rm e}} = \frac{M_{\rm u} A_{\rm r}({\rm e}) c_0 \alpha^2}{2 R_{\infty} h} .</math> Зависноста на Авогадровата константа од Планковата константа ({{nowrap|''r''<sup>2</sup> > 0.999}}), исто така важи и за физичките константи кои се поврзани со количеството супстанца, како што е [[константа на атомската маса|константата на атомската маса]]. Неопределеноста на вредноста на Планковата константа го ограничува знаењето за масите на атомите и субатомските честички копга се изразува во SI единици. Постои начин попрецизно да се определат масите како [[единица за томска маса|единици на атомски маси]], но не можат прецизно да се претворат во [[килограм]]и. === Елементарен полнеж === {{Главна|Елементарен полнеж}} [[Арнолд Зомерфелд|Зомерфелд]] првично ја определил константата на фината структура ''α'' како: :<math>\alpha\ =\ \frac{e^2}{\hbar c_0 \ 4 \pi \varepsilon_0}\ =\ \frac{e^2 c_0 \mu_0}{2 h} ,</math> каде ''e'' е [[елементарен полнеж|елементарниот полнеж]], ''ε''<sub>0</sub> е [[диелкетрична константа|диелектричната константа]] (која се нарекува и [[Диелектрична спроводливост|пермитивност]] на просторот), и ''μ''<sub>0</sub> е [[магнетна константа|магнетната константа]] (наречена и [[магнетна пермеабилност]] на просторот). Двете последни константи имаат рочно определени вредности во меѓународниот ситем на единици. Сепак, ''α'' може да се определи и експериментално, особено со мерење на [[g-фактор (физика)|електронскиот спински g-фактор]] ''g''<sub>e</sub>, за подоцна резултатот да се спореди со вреднота предвидена од страна на [[квантна електродинамика|квантната електродинамика]]. Денес, најпрецизната вредносст за елемнтарниот полнеж е добиена со прередување на дефиницијата за ''α'' за да се добие следната дефиниција за ''e'' преку ''α'' и ''h'': :<math>e = \sqrt{\frac{2\alpha h}{\mu_0 c_0}} = \sqrt{{2\alpha h \varepsilon_0 c_0}} .</math> === Боров магнетон и јадрен магнетон === {{Главна|Боров магнетон|Јадрен магнетон}} Боровиот магнетони јадрениот магнетон се единици кои се користат за да се опишат магнетните својства на електронот и атомското јадро. Боровиот магнетон е [[магнетен момент|магнетниот момент]] кој може да се очекува за електрон ако тој се однесува како вртежен полнеж според класичната електродинамика. Тој е дефиниран преку Дираковата константа, елементарниот полнеж и масата на електронот, при што сите зависат од Планковата константа: конечната зависност ''h''<sup>1/2</sup> ({{nowrap|''r''<sup>2</sup> > 0.995}}) може да се определи со проширување на променливите. :<math>\mu_{\rm B} = \frac{e \hbar}{2 m_{\rm e}} = \sqrt{\frac{c_0 \alpha^5 h}{32 \pi^2 \mu_0 R_{\infty}^2}}</math> Јадрениот магнетон има слична дефиниција, но со исправка нпоради фактот што протонот има значително поголема маса од електронот. Односот на масата на електронот со онаа на протонот, експериментално може да се определи со голема прецизност ({{nowrap|1=''u''<sub>r</sub> = {{вред|9.5|e=-11}}}}). :<math>\mu_{\rm N} = \mu_{\rm B} \frac{A_{\rm r}({\rm e})}{A_{\rm r}({\rm p})}</math> == Определување == {| class="wikitable" style="float:right; width:50%;" |- ! Метод ! Вредност на ''h''<br />({{вред|e=-34|u=J.s}}) ! Релативна<br />неопределеност ! наводи |- | Киблова вага | {{вред|6.62607041|(38)}} | align=center | {{вред|3.4|e=-8}} | <ref>{{citation |year=1990 |title=A Realization of the SI Watt by the NPL Moving-coil Balance |journal=Metrologia |volume=27 |issue=4 |pages=173–92 |doi=10.1088/0026-1394/27/4/002 |bibcode=1990Metro..27..173K |last1=Kibble |first1=B P |last2=Robinson |first2=I A |last3=Belliss |first3=J H }}</ref><ref>{{citation |last1=Steiner |first1=R. |last2=Newell |first2=D. |last3=Williams |first3=E. |year=2005 |title=Details of the 1998 Watt Balance Experiment Determining the Planck Constant |url=http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/110/1/j110-1ste.pdf |journal=Journal of Research |publisher=National Institute of Standards and Technology |volume=110 |issue=1 |pages=1–26 |accessdate=2018-01-13 |archive-date=2011-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018035134/http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/110/1/j110-1ste.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="NIST">{{citation |year=2007 |title=Uncertainty Improvements of the NIST Electronic Kilogram |volume=56 |issue=2 |pages=592–96 |doi=10.1109/TIM.2007.890590 |last1=Steiner |first1=Richard L. |last2=Williams |first2=Edwin R. |last3=Liu |first3=Ruimin |last4=Newell |first4=David B. |journal=IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement}}</ref> |- | Рендгенска кристална густина | {{вред|6.6260745|(19)}} | align=center | {{вред|2.9|e=-7}} | <ref>{{citation |year=2005 |title=Present state of the Avogadro constant determination from silicon crystals with natural isotopic compositions |journal=IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement |volume=54 |issue=2 |pages=854–59 |doi=10.1109/TIM.2004.843101 |last1=Fujii |first1=K. |last2=Waseda |first2=A. |last3=Kuramoto |first3=N. |last4=Mizushima |first4=S. |last5=Becker |first5=P. |last6=Bettin |first6=H. |last7=Nicolaus |first7=A. |last8=Kuetgens |first8=U. |last9=Valkiers |first9=S. |last10=Taylor |first10=P. |last11=Debievre |first11=P. |last12=Mana |first12=G. |last13=Massa |first13=E. |last14=Matyi |first14=R. |last15=Kessler |first15=E.G. |last16=Hanke |first16=M.}}</ref> |- | Џозефсонова константа | {{вред|6.6260678|(27)}} | align=center | {{вред|4.1|e=-7}} | <ref>{{citation |last1=Sienknecht |first1=Volkmar |last2=Funck |first2=Torsten |year=1985 |title=Determination of the SI Volt at the PTB |journal= IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement|volume=34 |issue=2 |pages=195–98 |doi=10.1109/TIM.1985.4315300}}. {{citation |year=1986 |title=Realization of the SI Unit Volt by Means of a Voltage Balance |journal=Metrologia |volume=22 |issue=3 |pages=209–12 |doi=10.1088/0026-1394/22/3/018 |bibcode=1986Metro..22..209S |last1=Sienknecht |first1=V. |last2=Funck |first2=T. }}. {{citation |year=1991 |title=Determination of the volt with the improved PTB voltage balance |journal=IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement| volume=40 |issue=2 |pages=158–61 |doi=10.1109/TIM.1990.1032905 |last1=Funck |first1=T. |last2=Sienknecht |first2=V. }}</ref><ref>{{citation |last1=Clothier |first1=W. K. |last2=Sloggett |first2=G. J. |last3=Bairnsfather |first3=H. |last4=Currey |first4=M. F. |last5=Benjamin|first5=D. J. |year=1989 |title=A Determination of the Volt |journal=Metrologia |volume=26 |issue=1 |pages=9–46 |doi=10.1088/0026-1394/26/1/003 |bibcode=1989Metro..26....9C }}</ref> |- | Магнетна резонанса | {{вред|6.6260724|(57)}} | align=center | {{вред|8.6|e=-7}} | <ref>{{citation |year=1979 |title=A Measurement of the Gyromagnetic Ratio of the Proton in a Strong Magnetic Field |journal=Metrologia |volume=15 |issue=1 |pages=5–30 |doi=10.1088/0026-1394/15/1/002 |bibcode=1979Metro..15....5K |last1=Kibble |first1=B P |last2=Hunt |first2=G J }}</ref><ref>{{citation |author1=Liu Ruimin |author2=Liu Hengji |author3=Jin Tiruo |author4=Lu Zhirong |author5=Du Xianhe |author6=Xue Shouqing |author7=Kong Jingwen |author8=Yu Baijiang |author9=Zhou Xianan |author10=Liu Tiebin |author11=Zhang Wei |year=1995 |title=A Recent Determination for the SI Values of ''γ''′<sub>p</sub> and 2''e''/''h'' at NIM |journal=Acta Metrologica Sinica |volume=16 |issue=3 |url=http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-JLXB503.000.htm |pages=161–68 |accessdate=2018-01-13 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208022339/http://en.cnki.com.cn/Article_en/CJFDTOTAL-JLXB503.000.htm |url-status=dead }}</ref> |- | Фарадеева константа | {{вред|6.6260657|(88)}} | align=center | 1.3{{e|−6}} | <ref>{{citation |last1=Bower |first1=V. E. |last2=Davis |first2=R. S. |year=1980 |title=The Electrochemical Equivalent of Pure Silver: A Value of the Faraday Constant |journal =Journal of Research|publisher= National Bureau Standards |volume=85 |issue=3 |pages=175–91 |url=http://cdm16009.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p13011coll6/id/58310/rec/14 |doi=10.6028/jres.085.009 }}</ref> |- | [[CODATA 2017]] | {{вред|6.626070133|(60)}} | align=center | 4.4{{e|−8}} | <ref name="2010 CODATA">P.J. Mohr, B.N. Taylor, and D.B. Newell (2011), "The 2010 CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants" (Web Version 6.0). This database was developed by J. Baker, M. Douma, and S. Kotochigova. Available: [http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Results?search_for=planck http://physics.nist.gov] [Thursday, 02-Jun-2011 21:00:12 EDT]. National Institute of Standards and Technology, Gaithersburg, MD 20899.</ref> |- |'''Киблова вага со суперспроводен магнет''' (препорачано) |{{вред|6.62606979|(30)}} |align=center | 45{{e|-9}} |<ref name=":0" /> |- | colspan=4 |Овие 9 неодамнешни определувања на Планковата константа опфаќаат пет поединечни методи. Каде што имаме повеќе од едно неодамнешно определување на вредноста со определен метод, вредноста на ''h'' е средната вредност од тие резултати, пресметана според CODATA. |} Во принцип, Планковата константа може да се определи со испуитување на спектарот на зрачењето од црното тело или пак од кинетичката енергија на фотоелектроните, и на следниов начин била првично пресметана на почетокот на {{римски|20}} век. Во пракса, овие не се веќе најпрецизните методи. Вредноста овде од CODATA цитирани во текстот се засновани на три мерења со Киблова вага на ''K''<sub>J</sub><sup>2</sup>''R''<sub>K</sub> и едно меѓулабораториско определување на моларната зафатнина на силициумот,<ref name="CODATA">{{CODATA2006|url=http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?h}}</ref> но е најчесто определена со мерењето со употреба на Киблова вага од 2007 година извршено во американскиот [[Национален институт за стандарди и технологија]] (НИСТ).<ref name="NIST" /> Пед други мерерња според три различни мерни методи првично се разгледувани но не биле вклучени во конечните исправки бидејќи биле многу непрецизни за да влијаат на резултатот. Постојата теориски и практични потешкотии заа определување на ''h''. Практичните потешкотии можат да бидат прикажани од фактот штом двата најпрецизни методи, [[Киблова вага|Кибловата вага]] и рендгенскиот кристало-густински метод, не даваат реазултати кои се слични еден со друг. Најчестата причина е дека неопределеноста на мерењето за еден (или двата) методи се сметаат за мали – како да еден (или пак двата) не се доволно прецизни како што се верува – но досега нема доказ за тоа копј метод греши. Теориските потешкотии се покренати од фактот дека сите овие методи ''со исклучок'' на рендгенскиот кристало-густински метод се засновани на теориската основа на [[Џозефсонов ефект|Џозефсоновиот ефект]] и квнатниот [[Холов ефект]]. Ако овие теории се и најмалку непрецизни – иако сè уште нема такви докази – методите нема да дадат прецизни вредности за Планковата константа. Поважно, вредностите на Планковата константа добиени на овој начин не можат да се искористат за тестирање на овие теории без да се западне во бескрајна расправија. За среќа, постојат други статистички начини за тестирање на теориит, и потребно е прво да се отфрлат претходните теории.<ref name="CODATA" /> === Џозефсонова константа === {{Главна|Квант на магнетниот флукс}} Џозефсоната константа ''K''<sub>J</sub> се заснова на потенцијалната разлика ''U'' создадена од [[Џозефсонов ефект|Џозефсоновиот ефект]] кај „Џозефсоновата спојка“ со честота ''f'' на микробрановото зрачење. Теориското разгледување на Џозефсоновиот ефект наведува силно дека ''K''<sub>J</sub> = 2''e''/''h''. :<math>K_{\rm J} = \frac{f}{U} = \frac{2e}{h}\,</math> Џозефсоновата константа може да се измери со споредба на потенцијалната разлика создадена од низа на Џозефсоновите спојки со потенцијална разлика која е позната во SI системот под името [[волт]]и. Мерењето на потенцијалнта разлика во SI единици се изведува со тоа што електростатичката сила ќе ја поништи мерливата гравитациска сила. Земајќи предвид дека точноста на теориското разгледување на Џозефсоновиот ефект, ''K''<sub>J</sub> е поврзан со Планковата константа е: :<math>h = \frac{8\alpha}{\mu_0 c_0 K_{\rm J}^2}.</math> === Киблова вага === {{Главна|Киблова вага}} Кибловата вага е инструмент за споредување на две [[моќност|моќи]], од едната се мери во SI единици [[ват]]и а другата се изразува во [[конвенционална електрична единица]]. Според дефиницијата за ''конвенционален'' ват ''W''<sub>90</sub>, се добива вредност за производот ''K''<sub>J</sub><sup>2</sup>''R''<sub>K</sub> во SI единици, каде ''R''<sub>K</sub> е [[квантен Халов ефект|фон Клитцинговата константа]] која е карактеристична за [[квантен Халов ефект|квантниот Халов ефект]]. Ако теориските погледи на Џозефсоновиот ефект и квантниот Халов ефект се вистинити, и ако се претпостави дека ''R''<sub>K</sub> = ''h''/''e''<sup>2</sup>, мерењето на ''K''<sub>J</sub><sup>2</sup>''R''<sub>K</sub> се користатат за направо определување на вредноста на Планковата константа. :<math>h = \frac{4}{K_{\rm J}^2 R_{\rm K}} .</math> === Магнетна резонанса === {{Главна|Жиромагнетен однос}} Жиромагнетниот однос ''γ'' е константата на пропорционалноста меѓу фрерквенцијата ''f'' на [[јадрена магнетна резонанса|јадрената магнетна резонанса]] (или [[електронска парамагнетна резонанса|електронската парамагнетна резонанса]] за електроните) и применетото магнетно поле {{nowrap|1=''B'': ''f'' = ''γB''}}. Тешко е прецизно да се измерат жиромагнетните односи поради потешкотиите во прецизното мерење на ''B'', но вреедноста за [[протон]]ите во [[својства на водата)|водата]] на {{вред|25|u=°C}} е позната до прецизност од еден [[сразмерни делови|дел во милион]]. За протоните се вели дека се „заштитени“ од применетото магнетно поле од страна на електроните во молекулите на водата, истиот ефект кој доведува до [[хемиска промена]] во НМР спектроскопија, и ова може да се покаже со цел број на ознаката за жиромагнетниот однос, ''γ''′<sub>p</sub>. Жиромагнетниот однос е поврзан со магнетниот момент на заштитениот протон ''μ''′<sub>p</sub>, [[спински број|спинскиот број]] ''I'' ({{nowrap|1=''I'' = {{frac|1|2}}}} за протоните) и Дираковата константа. :<math>\gamma^{\prime}_{\rm p} = \frac{\mu^{\prime}_{\rm p}}{I \hbar} = \frac{2 \mu^{\prime}_{\rm p}}{\hbar}</math> Односот на магнетниот момент на заштитениот протон ''μ''′<sub>p</sub> со елкектронскиот магнетен момент ''μ''<sub>e</sub> можат посебно да се измерат со голема прецизност, додека пак непрецизната вреднопст за применетото магнетно поле се отстранува при пресметувањето на односот. Вредноста на ''μ''<sub>e</sub> кај Боровите магнетони е исто така позната: таа е половина од електронскиот g-фактор ''g''<sub>e</sub>. Па следи: :<math>\mu^{\prime}_{\rm p} = \frac{\mu^{\prime}_{\rm p}}{\mu_{\rm e}} \frac{g_{\rm e} \mu_{\rm B}}{2}</math> :<math>\gamma^{\prime}_{\rm p} = \frac{\mu^{\prime}_{\rm p}}{\mu_{\rm e}} \frac{g_{\rm e} \mu_{\rm B}}{\hbar}.</math> Дополнително отежнување е мерењето на ''γ''′<sub>p</sub> кое побарува мерење на електричната струја: таа се непроменливо мери во ''конвенционални'' ам,пери наместо во SI [[ампер]]и, па потребенно е да се воведе фактор на претворање. Ознаката ''Γ''′<sub>p-90</sub> се користи за измерениот жиромагнетен однос користејќи конвенционални електрични единици. Во дополнение, постојат два методи за мерење на вредноста, „нискополевиот“ и „високополевиот“ метод, и соодветните фактори на претворање се различни во двата случаи. Само високополевата вредност ''Γ''′<sub>p-90</sub>(hi) е од интерес за определување на Планковата константа. :<math>\gamma^{\prime}_{\rm p} = \frac{K_{\rm J-90} R_{\rm K-90}}{K_{\rm J} R_{\rm K}} \Gamma^{\prime}_{\rm p-90}({\rm hi}) = \frac{K_{\rm J-90} R_{\rm K-90} e}{2} \Gamma^{\prime}_{\rm p-90}({\rm hi})</math> Замената ни го дава изразот за Планковата константа преку ''Γ''′<sub>p-90</sub>(hi): :<math>h = \frac{c_0 \alpha^2 g_{\rm e}}{2 K_{\rm J-90} R_{\rm K-90} R_{\infty} \Gamma^{\prime}_{\rm p-90}({\rm hi})} \frac{\mu_{\rm p}^{\prime}}{\mu_{\rm e}}.</math> === Фарадеева константа === {{Главна|Фарадеева константа}} Фарадеевата константа ''F'' е [[електричен полнеж|полнежот]] на еден мол електрони, еднаков на Авогадровата константа ''N''<sub>A</sub> помножена со елементарниот полнеж ''e''. Може да се определи со внимателни експерименти на [[електролиза]], мерејќи го односот на [[сребро]] разложен на електродата во определен временски период и за дадена електрична струја. Во практиката, се мери во конвенционални електрични единици, па дадениот симбол ''F''<sub>90</sub>. Заменувајќи ги дефинициите за ''N''<sub>A</sub> и ''e'', и претворањето на конвенционалните електрични единици во SI единици, па се добива записот за Планковата константа. :<math>h = \frac{c_0 M_{\rm u} A_{\rm r}({\rm e})\alpha^2}{R_{\infty}} \frac{1}{K_{\rm J-90} R_{\rm K-90} F_{90}}</math> === Рендгенска кристална густина === Методот на рендгенска кристална густина за определување на Авогадровата константа ''N''<sub>A</sub>, но како што Авогадровата константа е поврзана со Планковата константа, исто така ја определува вредноста на ''h''. Принципот зад овој метод е да се определи ''N''<sub>A</sub> како однос меѓу зафатнината на [[кристална структура|ќелијата]] на кристѕалот, измерена со [[рендгенска кристалографија]], и [[моларна зафатнина|моларната зафатнина]] на супстанцијата. Се користат кристали на [[силициум]], бидејќи истите се достапни воп големи количини и чистота од технологиите кои се користат во [[полупроводници|полупроводничката]] индустрија. Зафатнината на единечна ќелија се пресметува од просторот меѓу двете кристални рамнини кои се означени како ''d''<sub>220</sub>. Моларната зафатнина ''V''<sub>m</sub>(Si) побарува определување на [[густина]]та на кристалот и [[атомска тежина|атомската тежина]] на употребениот силициум. Планковата константа е определен со: :<math>h = \frac{M_{\rm u} A_{\rm r}({\rm e}) c_0 \alpha^2}{R_{\infty}} \frac{\sqrt{2}d^3_{220}}{V_{\rm m}({\rm Si})} .</math> === Забрзувачи на честички === Експерименталните мерења на Планковата константа во лабораториите на [[Голем хадронски судирач|Големиот хадронски судирач]] направени во 2011 година. Истражувањето на ПЦЦ користејќи голем забрзувач на честички помогна во подоброто разбирање на врската меѓу Планковата константа и мерењето на растојанијата во просторот. == Неменливост == {{Главна|Предложени редефинирања на основните SI единици|Килограм#предложени иодни дефиниции}} Како што беше спомнато погоре, бројната вредност на Планковата константа зависи од системот кој се користи за нејзино опишување. Нејзината вредност во SI е позната до 12 [[сразмерни делови|делови од милијарда]] но нејзината вредност во атомски единици е ''точно'' определена, поради начинот на кои се дефинирани атомските единици. Истото важи иза конвенционалните електричнио единици, каде Планковата константа (означена со ''h''<sub>90</sub> за да се зарликува од вредноста во SI единици) е определена со: :<math>h_{90} = \frac{4}{K_{J-90}^2 R_{K-90}}</math> каде ''K''<sub>J–90</sub> и ''R''<sub>K–90</sub> се точно определени константи. Атомските единици и конвенционалните електрични единици се доста корисни во нивните соодветни области, бидејќи неопределеноста во крајниот резултат не зависи од неопределеноста на претворањето на единиците, туку само од неопределеноста на самото мерење. Моментално се разгледува можноста да се редефинираат некои од [[Основни SI-единици|основните SI-единици]] преку основните физички константи.<ref name=NIST16>{{наведена изјава за печат |title=Universe’s Constants Now Known with Sufficient Certainty to Completely Redefine the International System of Units |url=https://www.nist.gov/news-events/news/2016/11/universes-constants-now-known-sufficient-certainty-completely-redefine |accessdate=31 December 2016 |publisher=NIST |date=22 November 2016}}</ref> Ова веќе е сторено со метарот, кој од 1983 година е дефиниран со определена вредност преку брзината на светлината. Најитната единица за редефинирање на списокот е [[килограм]], чија вредност е определена за целата наука (од 1889 година) со масата на мал цилиндар легура на [[платина]]–[[иридиум]] и се чува во [[Меѓународно биро за тегови и мерки|сеф недалеку од Париз]].Иако никој не знае дали масата на [[килограм|меѓународниот примерок за килограм]] се изменил од 1889 година – вредноста од 1&nbsp;кг од масата изразена во килограми не се променила и тука е еден од проблемите – познато е дека во еден толку долг период многу од сличните цилиндри изработени од легури изработени од Pt–Ir кои се чуваат во националните лаборатории низ светот, ги промениле нивните ррелативни маси за неколку десетина делови од милион, колку и внимателно да се чуваат, и колку поивеќе се користат за масени сстандарди толку се зголемува и нината непрецизност. Промената од неколку мдесетина микрограми во еден килограм е еднаква на моменталната неопределеност во вредноста на Планковата константа во SI единици. Правниот процес со кој би се променила дефиницијата на метод заснована на точно определената вредност на Планковата константа е започнат.<ref name="94thCIPM">94-от состанок на [[Меѓународно биро за тегови и мерки|Меѓународното биро за тегови и мерки]] (2005 година). [http://www.bipm.org/utils/en/pdf/CIPM2005-EN.pdf Recommendation 1: Preparative steps towards new definitions of the kilogram, the ampere, the kelvin and the mole in terms of fundamental constants]</ref> 24-та и 25-та средба на [[Генерална конференција за тегови и мерки|Генералната конференција за тегови и мерки]] ({{abbr|ГКТМ}}) во 2011 и 2014 година го одобриле редефинирањето со употреба на константи но не биле задоволни од неопределеноста на Планковата константа. Границите кои биле утврдени се постигнати во 2016 година,<ref name=NIST16/> и се очекува редефинирањето да се случи на 16 ноември 2018, за време на 26-та ГКТМ.<ref name=Milton16>{{cite conference |conference=SIM XXII General Assembly |location=Montevideo, Uruguay |url=http://www.sim-metrologia.org.br/docs/2016Presentations/BIPM%202016.pdf#page=10 |conference-url=http://www.sim-metrologia.org.br/docs/2016Presentations/ |page=10 |title=Highlights in the work of the BIPM in 2016 |first=Martin |last=Milton |date=14 November 2016 |access-date=2018-01-15 |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901031605/http://www.sim-metrologia.org.br/docs/2016Presentations/BIPM%202016.pdf#page=10 |url-status=dead }} Конференцијата се одржува од 13–16 ноември, редефинирањето е на дневен ред за разгледување во утрото на последниот ден на конференцијата.</ref> [[Киблова вага|Кибловта вага]] ја мери вредноста на масата во Планкова константа: моментално, стандардните примероци на килограми се земаат за непроменливи маси и мерењето е извршено за да се определи Планковата константа, но во моментот кога Планковата константа ќе се определи непроменливо во SI единици, истиот експеримент ќе се искористи и за определување на масата. Релативната неиопределеност во мерењата ќе остане иста. Стандардите за маса можно е да се добијат од кристалите на силициум или пак други методи со кои се бројат атомите. Овие методи побаруваат познавање на Авогадровата константа, која е точно определена како односот меѓу [[атомска маса|атомската маса]] и макроскопската маса, но со определената нвредност на Планковата константа, ''N''<sub>A</sub> ќе биде определена до исто ниво на неопределеност (ако не и поточно) од моменталните методи за споредба на макроскопската маса. == Поврзано == * [[Вовед во квантната механика]] * [[Планкови единици]] * [[Корпускуларно-бранов дуализам]] * [[CODATA 2018]] == Белешки == {{Reflist|colwidth=30em}} == Наводи == * {{Citation | last = Barrow | first = John D. | title = The Constants of Nature; From Alpha to Omega – The Numbers that Encode the Deepest Secrets of the Universe | year = 2002 | publisher = Pantheon Books | location = | isbn = 0-375-42221-8 }} == Надворешни врски == * [http://www.numericana.com/answer/constants.htm#h Quantum of Action and Quantum of Spin – Numericana] * {{Наведена мрежна страница|last=Moriarty|first=Philip|title=h Planck's Constant|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/planck.htm|work=Sixty Symbols|publisher=Brady Haran for the University of Nottingham|author2=Laurence Eaves|last3=Merrifield|first3=Michael|year=2009|accessdate=2017-07-24|archive-date=2017-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626114047/http://www.sixtysymbols.com/videos/planck.htm|url-status=dead}} {{Planck's natural units}} [[Категорија:Основни константи]] [[Категорија:Макс Планк|константа]] [[Категорија:Науката во 1900 година]] gfqn1ghcvfmel5vo0ij5qk7bitt4e9x Пресуда (македонски филм) 0 1179647 5575265 5214407 2026-06-11T09:08:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575265 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за филм | name = Пресуда | image =Пресуда плакат мкд.jpg | image_size = 200п | caption = | director = [[Трајче Попов]] | producer = | writer = [[Јово Камберски]] | narrator = | starring = [[Жарко Радиќ]]<br />[[Петре Арсовски]]<br />[[Благоја Чоревски]]<br />[[Славица Зафировска]]<br />[[Драги Костовски]]<br>[[Борис Чоревски]]<br>[[Младен Крстевски]]<br>[[Кирил Псалтиров]]<br />[[Ѓокица Лукаревски]]<br />[[Ванчо Петрушевски]]<br>[[Мето Јовановски (глумец) |Мето Јовановски]]<br>[[Илија Милчин]]<br>[[Мирче Доневски]]<br>[[Јорданчо Чевревски]] | genre = драма, воен | music = [[Томислав Зографски]] | cinematography = [[Мишо Самоиловски]] | editing = [[Димитар Грбевски]] | scenography = [[Никола Лазаревски]] | distributor = [[Македонија филм]]<br />[[Вардар филм]]<br /> | released = [[1977]] | runtime = 110 мин | country = {{МКД}} | language = [[Македонски јазик|македонски]] | budget = | gross = | preceded_by = | followed_by = | website = | amg_id = | imdb_id = 0184832 | MIFC = }} {{Закосен наслов}}'''„Пресуда“''' — [[Список на македонски филмови|македонски филм]] од [[1977]] година. Го режирал [[Трајче Попов]], а [[сценарио]]то го напишал [[Јово Камберски]]. ==Кратка содржина== При еден судир со непријателот, во однапред изгубена битка и ризик да се умре залудно, партизанот Митко Ангелов бега од бојното поле. Се качува на воз и оди да ја види мајка си која штотуку се вратила од интернација. Кога се вратил во бригадата, Митко бил прогласен за дезертер, бил разоружен и врзан. Немајќи оружје, со други партизани, оди во патрола и акција за преземање оружје од Германците. При акцијата загинуваат сите партизани освен Митко и Ване кој е сериозно ранет. Митко мисли дека и Ване е загинат и се враќа во бригадата. Командантот не му поверувал и тој е затворен. Во меѓувреме ранетиот борец Ване доаѓа во бригадата и ја раскажува приказната за херојската борба предводена од Митко. Истовремено, воениот суд го осудува Митко на смрт заради дезертерство. == Улоги == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Глумец''' | '''Улога''' |- |- |[[Жарко Радиќ]] || Митко Ангелов |- |[[Петре Арсовски]] || Комесарот Кораб |- |[[Благоја Чоревски]] || Командантот Донски |- |[[Драги Костовски]] || Аспарух Савов |- |[[Ѓокица Лукаревски]] || Ване |- |[[Мето Јовановски (глумец) |Мето Јовановски]] || Ѓорче |- |[[Илија Милчин]] || Германец |- |[[Јанез Врховец]] || |- |[[Јорданчо Чевревски]] || |- |[[Ненад Стојановски]] || |- |[[Ненад Милосављевиќ]] || |- |[[Ванчо Петрушевски]] || |- |[[Георги Бисерков|Георги Дампе Бисерков]] || |- |[[Владан Живковиќ]] || |- |[[Кирил Псалтиров]] || |- |[[Благоја Спиркоски Џумерко]] || |- |[[Борис Чоревски]] | |} <span class="mw-customtoggle-myDivision">Останати улоги &nbsp;&#9660;</span> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-myDivision"> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Глумец''' | '''Улога''' |- |[[Драгомир Фелба]] || |- |[[Славица Зафировска]] || |- |[[Ристо Мајсторов]] || |- |[[Димитар Зози]] || |- |[[Младен Крстевски]] || |- |[[Мирче Доневски]] || |- |[[Благоја Анчевски]] || |- |[[Кирил Ристоски]] || |- |[[Јован Трпевски]] || |- |[[Киро Попов]] || |- |[[Анастас Миша]] || |- |[[Душко Ѓорѓиоски]] || |- |[[Бранко Атанасовски]] || |- |[[Ѓорѓи Устапетров]] || |} </div> == Надворешни врски == * {{IMDb title|id=0184832|title=Пресуда}} * [http://www.maccinema.com/Catalog.aspx?p=81 ''Кинотека на Македонија''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201203015423/http://www.maccinema.com/Catalog.aspx?p=81 |date=2020-12-03 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Македонски филмови за периодот од Втората светска војна]] [[Категорија:Филмови од 1977 година]] [[Категорија:Филмови на Трајче Попов]] [[Категорија:Филмови со Ванчо Петрушевски]] [[Категорија:Филмови со Кирил Псалтиров]] [[Категорија:Филмови со Петар Арсовски]] [[Категорија:Филмови со Ѓокица Лукаревски]] [[Категорија:Филмови со Борис Чоревски]] [[Категорија:Филмови со Мето Јовановски]] [[Категорија:Филмови со Младен Крстевски]] [[Категорија:Филмови со Благоја Чоревски]] pwpo37p30exlu2qo2ujesgjxxqk399d Пештанска парохија 0 1182699 5575145 4109068 2026-06-11T00:21:37Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575145 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Пештани.jpg|мини|десно|300п|Црквата [[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Пештани|„Св. Кузман и Дамјан“]] е седиште на Пештанската парохија]] '''Пештанска парохија''' — православна парохија на [[Македонска православна црква - Охридска архиепископија|Македонската православна црква - Охридска архиепископија]], дел од [[Охридско архијерејско намесништво|Охридското архијерејско намесништво]] на [[Дебарско-кичевска епархија|Дебарско-кичевската епархија]]. Нејзиното седиште е во [[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Пештани|црквата „Св. Кузман и Дамјан“]] во селото [[Пештани]]. Моментално, парохиски свештеник е [[Атанас Казанџиски]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dke.org.mk/index.php/namesnistva#pes|title=Велгошка парохија|language=mk-MK|accessdate=2020-01-06}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во составот на оваа [[парохија]] се селата [[Пештани]], [[Елшани]], [[Горно Коњско|Горно]] и [[Долно Коњско]], [[Трпејца]], [[Љубаништа]], како и населбите [[Елешец]] и [[Лагадин]]. == Цркви == Ова е список на црквите во парохијата.<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Можно е списокот да е нецелосен. {| class="wikitable" |- ! име ! место ! изградена ! слика |- | [[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Пештани|Црква „Св. Кузман и Дамјан“]] | [[Пештани (Охридско)|Пештани]] | 1844<br>(главна парохиска црква) | [[Податотека:Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Пештани.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Богородица Пештанска“ - Пештани|Црква „Св. Богородица Пештанска“]] | Пештани | {{римски|14}} век | [[Податотека:Пештерска црква Охрид.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Троица“ - Пештани|Црква „Св. Троица“]] | Пештани | 1987 | [[Податотека:Peštani-Sv-Troica-P1100769.JPG|100п]] |- | [[Црква „Св. Никола“ - Пештани|Црква „Св. Никола“]] | Пештани | 2009 | [[Податотека:Црква „Св. Никола“ - Пештани 6.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Никола Летен“ - Пештани|Црква „Св. Никола Летен“]] | Пештани | 2005 | |- | [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Пештани|Црква „Св. Ѓорѓи“]] | Пештани | 2001 | |- | [[Црква „Св. Петка“ - Пештани|Црква „Св. Петка“]] | Пештани | 1947 | |- | [[Црква „Св. Илија“ - Елшани|Црква „Св. Илија“]] | [[Елшани]] | {{римски|15}} век | [[Податотека:Црква „Св. Илија“ - Елшани 3.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Мина“ - Елшани|Црква „Св. Мина“]] | Елшани | 1994 | [[Податотека:Црква „Св. Мина“ - Елшани 3.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Недела“ - Долно Коњско|Црква „Св. Недела“]] | [[Долно Коњско]] | 2007 | |- | [[Црква „Св. Мина“ - Коњско|Црква „Св. Мина“]] | [[Горно Коњско]] | 1927 | [[Податотека:Црква „Св. Мина“ - Горно Коњско 2.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Никола“ - Трпејца|Црква „Св. Никола“]] | [[Трпејца]] | 2005 | [[Податотека:Црква „Св. Никола“ - Трпејца.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Богородица“ - Заум|Црква „Св. Богородица“]] | Трпејца | 1299 | [[Податотека:Church of the Theotokos of Zaum.jpg|100п]] |- | [[Црква „Вознесение Христово“ - Трпејца|Црква „Вознесение Христово“]] | Трпејца | | [[Податотека:Galičica-trail-to-Sv-Spas-P1100742.JPG|100п]] |- | [[Црква „Св. Софија, Вера, Нада и Љубов“ - Лагадин|Црква „Св. Софија, Вера, Нада и Љубов“]] | [[Лагадин]] | 2000 | [[Податотека:Параклис „Св. Вера, Надеж, Љубов и мајка им Софија“ - Лагадин 2.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Петка“ - Лагадин|Црква „Св. Петка“]] | Лагадин | 2013 | [[Податотека:Црква „Св. Петка“ - Лагадин 6.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Никола“ - Љубаништа|Црква „Св. Никола“]] | [[Љубаништа]] | | [[Податотека:Црква „Св. Никола“ - Љубаништа 5.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Никола“ - Љубаништа (пештерна црква)|Пештерна црква „Св. Никола“]] | Љубаништа | {{римски|14}} век | [[Податотека:Св. Никола од Љубаништа1.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Атанасиј“ - Љубаништа|Црква „Св. Атанасиј“]] | Љубаништа | | [[Податотека:Св. Атанасиј од Љубаништа (10).JPG|100п]] |- | [[Црква „Св. Богородица“ - Љубаништа|Црква „Св. Богородица“]] | Љубаништа | | [[Податотека:Св. Богородица на изворите на Дрим (7).JPG|100п]] |- | [[Црква „Св. Петка“ - Љубаништа|Црква „Св. Петка“]] | Љубаништа | | [[Податотека:St. Petka Church.jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Архангели“ - Љубаништа|Црква „Св. Архангели“]] | Љубаништа | {{римски|9}} век | [[Податотека:Saint Naum Monastery (манастир Свети Наум код Охрида, Македонија).jpg|100п]] |- | [[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Љубаништа|Црква „Св. Кирил и Методиј“]] | Љубаништа | | [[Податотека:Св. Кирил и Методиј од Св. Наум (1).JPG|100п]] |- |} == Поврзано == * [[Охридско архијерејско намесништво]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Peštani Parish}} * [http://www.dke.org.mk/index.php/namesnistva#pes Страница на Дебарско-кичевската епархија]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{coord|41|0|53.9|N|20|48|36.79|E|display=title|type:landmark_region:MK}} [[Категорија:Пештанска парохија| ]] [[Категорија:Охридско архијерејско намесништво]] [[Категорија:Парохии на МПЦ]] bcxlggn6bqdy1jq0as9cyx3z9spa0kb Попокатепетл (вулкан) 0 1185294 5575197 4940673 2026-06-11T05:18:21Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575197 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = Попокатепетл | photo = PopoAmeca2zoom.jpg | photo_caption = Попокатепетл | elevation_m = 5426 | elevation_ref =<ref>Sources vary widely, on the elevation of Popocatépetl, with most giving a value at or slightly above 5,400 m. The 5,426 m figure given here is from [http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=1401-09= the Smithsonian Institution-Global Volcanism Program] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101210055651/http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=1401-09= |date=2010-12-10 }}.</ref> | prominence_m = 3020 | prominence_ref =<ref name="peaklist">[http://peaklist.org/WWlists/ultras/mexico.html "Mexico Ultras"] Peaklist.org. The prominence value given here of 3,020 m is based on a summit elevation of 5,400 m for Popocatépetl. Retrieved 2012-01-29.</ref><ref name="peakbagger">[http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=8034 "Volcán Popocatépetl, Mexico"] The prominence value given here of 3,020 m is interpolated from a summit elevation of 5,400 m for Popocatépetl. Peakbagger.com. Retrieved 2012-01-29.</ref> | map = Mexico | map_caption = Mexico | label_position = | listing = {{unbulleted list |89-ти според [[Топографска истакнатост]] |5-ти [[Список на највисоки врвови во Северна Америка|најголем врв во Северна Америка]] |17-ти [[Список на највисоки врвови во Северна Америка|најистакнат врв во Северна Америка]] |2-р [[Список на највисоки врвови во Мексико|најголем врв во Мексико]] }} | location = [[Мексико]]-[[Пуебла]]-[[Морелос]] | coordinates = {{coord|19|01|20|N|98|37|40|W|type:mountain_region:MX_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | range_coordinates = | topo = | type = [[стратовулкан]] | last_eruption = 2005 до 2017 (во тек)<ref name="ReferenceA">{{cite gvp|vnum=1401-09= |name=Popocatépetl |accessdate=2008-12-18}}</ref> | first_ascent = | easiest_route = }} [[File:Popocatepetl-nasa.jpg|thumb|right|Поглед од [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]]]] [[File:Popocatépetl fumarola.jpg|thumb|right|Поглед кон Попокатепетл од [[Пуебла]]]] '''Попокатепетл''' — активен [[стратовулкан]] кој се наоѓа во државите [[Пуебла]] и [[Морелос]], [[Мексико]], и лежи во источната половина на [[Трансмексикански вулкански појас|Трансмексиканскиот вулкански појас]]. Со 5,426 метри (17,802 стапки)<ref name=ReferenceA/>, тоа е втор највисок врв во [[Мексико]], по [[Орисаба]] со 5,636 метри (18,491 стапки). Името Попокатепетл доаѓа од зборовите на [[ацтечки јазик]]: ''popōca'' кое значи „чад“ и ''tepētl'' кое значи „планина“. Тој е поврзан со вулканот [[Изтачкухуатл]] на север со високо [[планинско седло]] познато како [[Пасо де Кортес]]<ref>John H. Beaman. The Timberlines of Iztaccihuatl and Popocatépetl, Mexico. Ecology Vol. 43, No. 3 (Jul., 1962), pp. 377-385</ref>. Попокатепетл се наоѓа на 70 километри југоисточно од [[Град Мексико]], од каде што може слободно да се гледа, во зависност од атмосферските услови. До неодамна, вулканот бил еден од трите високи врвови во [[Мексико]] кои содржат [[ледник|ледници]], другите се [[Изтачкухуатл]] и [[Орисаба]]. Во 1990-тите години, северните ледници во голема мера се намалиле, делумно поради потопли температури, но главно поради зголемена вулканска активност<ref>{{Наведено списание|author=Granados HD|title=The glaciers of Popocatépetl volcano (Mexico): Changes and causes|journal=Quaternary International|volume=43–44|year=1997|pages=53–60|url=http://www.mendeley.com/research/glaciers-popocatpetl-volcano-mexico-changes-causes/|accessdate=2012-04-17|bibcode = 1997QuInt..43...53G |doi = 10.1016/S1040-6182(97)00020-7 }}</ref>. До почетокот на [[2001]] година, ледниците на Попокатепетл исчезнале. Мразот останал на вулканот, но повеќе не ги прикажува карактеристичните својства на ледниците како што се ледниковите пукнатини<ref>{{Наведено списание|title=Chronicle of a death foretold: Extinction of the small-size tropical glaciers of Popocatépetl volcano (Mexico)|journal=Global and Planetary Change|volume=56|issue=1–2|year=2007|pages=13–22|doi=10.1016/j.gloplacha.2006.07.010|vauthors=Delgado Granados H, Miranda PJ, Huggel C, Ortega del Valle S, Alatorre Ibargüengoitia MA |bibcode = 2007GPC....56...13D }}</ref><ref name=JulioMiranda2>{{Наведено списание|vauthors=Julio-Miranda P, Delgado-Granados H, Huggel C, Kääb A|title=Impact of the eruptive activity on glacier evolution at Popocatépetl Volcano (México) during 1994–2004|journal=Journal of Volcanology and Geothermal Research|volume=170|issue=1–2|year=2008|pages=86–98|doi=10.1016/j.jvolgeores.2007.09.011|bibcode=2008JVGR..170...86J|url=http://www.geofisica.unam.mx/popoc/colaboracion/GTNH/files/public_mexico/11Julio%20et%20al.pdf|access-date=2017-12-13|archive-date=2012-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915163413/http://www.geofisica.unam.mx/popoc/colaboracion/GTNH/files/public_mexico/11Julio%20et%20al.pdf|url-status=dead}}</ref>. Лавата која еруптирала од Попокатепетл, историски била [[андезит]]ска, но исто така избувнале и големи количини на [[дацит]]. [[Магма]]та произведена во тековниот циклус на активност има тенденција да биде мешавина од двете<ref>Martin, A. L.; Cifuentes, G.; Straub, S.; Mendiola, F. 2007. Magma Stagnation and Ascent at Popocatepetl Volcano, Mexico during the last 10 years. American Geophysical Union, Spring Meeting 2007, abstract #V42A-05 [http://adsabs.harvard.edu/abs/2007AGUSM.V42A..05M]</ref>. == Геологија == Стратовулканот содржи кратер од 400 метри х 600 метри. Генерално симетричниот вулкан е изменет од остриот врв Венторило на северозапад, остаток од претходниот вулкан. Најмалку три претходни големи конуси биле уништени за време на [[плеистоцен]]от, создавајќи масивни остатоци од лавини кои опфаќаат широки области јужно од вулканот. Денешниот вулкан бил конструиран јужно од доцниот плеистоценски и раниот [[холоцен]]ски конус Ел Фрајл. Три главни плинијски ерупции, се случила кон средината на Холоценот, придружени со пирокластични текови и обемни [[лахар]]и. Според [[Палеомагнетизам|палеомагнетиските]] студии, вулканот е стар околу 730.000 години. Надморската височина на врвот е 5.450 метри. Вулканот има конусен облик со пречник од 25 километри во неговата основа. [[Кратер]]от е елиптичен со ориентација североисток-југозапад. Ѕидовите на кратерот варираат од 600 до 840 метри во висина. Попокатепетл моментално е активен откако претходно бил заспан кон втората половина од минатиот век. Во [[1991]] година активноста на вулканот се зголемила, а од [[1993]] година може да се види чад кој постојано се емитува од кратерот. == Ерупции == Попокатепетл е најактивен вулкан во [[Мексико]], имајќи повеќе од 15 големи ерупции од доаѓањето на [[Шпанци]]те во [[1519]] година. Насилната ерупција од [[Показател на вулканска избувност|ПВИ]]-6 од средината до крајот на 1 век од н.е. би можело да предизвика големи миграции што го населиле [[Теотивакан]], според една ДНК-анализа<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kpbs.org/news/2016/may/23/secrets-dead-teotihuacans-lost-kings/|title=SECRETS OF THE DEAD: Teotihuacán's Lost Kings|first=Jennifer|last=Robinson|website=kpbs.org|accessdate=23 October 2017}}</ref>. Голема ерупција се случила и во [[1947]] година. На [[21 декември]] [[1994]] година, вулканот исфрлил гас и пепел, кој бил пренесен до 25 километри. Активноста поттикнала евакуацијата на блиските градови и научниците започнале следење за ерупцијата<ref name=VolcanoDiscovery>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.volcanodiscovery.com/popocatepetl-eruptions.html |title=Popocatépetl volcano eruptions|publisher=VolcanoDiscovery |work= |accessdate=2012-04-20}}</ref>. Во декември [[2000]] година, десетици илјади луѓе биле евакуирани од владата, врз основа на предупредувањата на научниците. Вулканот потоа го направил својот најголем избув од 1.200 години<ref name=JulioMiranda2/><ref name=USGS>{{Наведена мрежна страница |url=http://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/2000/00_12_21.html |title=Residents on slopes of Popocatepetl Volcano heed evacuation notice |publisher=US Geological Survey |year=2000 |access-date=2012-04-20 |archive-date=2011-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111022230101/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanowatch/2000/00_12_21.html |url-status=dead }}</ref><ref name=JulioMiranda1>{{Наведено списание|author=Julio Miranda, P., Delgado Granados, H.|year=2003|title=Fast hazard evaluation, employing digital photogrammetry on Popocatépetl glaciers", Mexico|journal=[[Geofísica Internacional]]|volume=42|issue=2|pages=275–283|url=http://www.geofisica.unam.mx/popoc/colaboracion/GTNH/files/public_mexico/05JULI~1.PDF|access-date=2012-04-21|doi=|format=pdf|archive-date=2012-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121029130700/http://www.geofisica.unam.mx/popoc/colaboracion/GTNH/files/public_mexico/05JULI~1.PDF|url-status=dead}}</ref>. На [[25 декември]] [[2005]] година, кратерот на вулканот произвел експлозија и исфрлил гас и пепел на околу 3 км во атмосферата. Во јануари и февруари [[2012]] година, научниците забележале зголемена вулканска активност. На [[25 јануари]] [[2012]] година, на планината се случила експлозија на пепел, исфрлувајќи многу прав и пепел<ref>{{наведени вести |url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2012/04/19/mexico.html |title=Mexican volcano hurls hot rock into sky|publisher=CBC News |work= |access-date=2012-04-20 |date=2012-04-19}}</ref> . Во среда [[8 мај]] [[2013]] година, во 07:28 часот по месно време, Попокатепетл избувнал повторно со голем амплитуден кој траел и бил снимен за период од 3,5 часа. Се започнало кога пепелните слоеви кои се искачиле до 3 км во воздухот започнале да се движат кон запад, но подоцна и кон југоисток, покривајќи ги областите на селата Сан Хуан Тјангусманалко, Сан Педро Бенито Хуарез и градот Пуебла во чад и пепел. Експлозиите од вевот на вулканот потоа исфрлиле фрагменти од огнена вулканска карпа на растојание од 700 метри од кратерот<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Greenwood|first=Faine|title=Mexico's Popocatépetl volcano has erupted|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/science/130508/mexicos-popocatepetl-volcano-has-erupted|work=Global Post|access-date=9 May 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Huo9fkFv?url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/science/130508/mexicos-popocatepetl-volcano-has-erupted|archivedate=6 July 2013|url-status=dead|df=}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Popocatépetl volcano (Mexico): strong ash emissions and increase of activity|url=http://www.volcanodiscovery.com/popocatepetl/news/33419/Popocatepetl-volcano-Mexico-strong-ash-emissions-and-increase-of-activity.html|work=Volcano Discovery|access-date=9 May 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HunsfUVm?url=http://www.volcanodiscovery.com/popocatepetl/news/33419/Popocatepetl-volcano-Mexico-strong-ash-emissions-and-increase-of-activity.html|archivedate=6 July 2013|url-status=dead|df=}}</ref>. На [[4 јули]] [[2013]] година, поради неколку ерупции на пареа и пепел, најмалку шест американски авиокомпании повлеке повеќе од 40 летови до аеродромите во Град Мексико истиот тој ден<ref>{{Наведена мрежна страница|title=US Airlines Cancel Mexico Flights Due To Volcano|url=http://bigstory.ap.org/article/us-airlines-cancel-mexico-flights-due-volcano|publisher=AP|access-date=4 July 2013|archive-date=2013-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707100741/http://bigstory.ap.org/article/us-airlines-cancel-mexico-flights-due-volcano|url-status=dead}}</ref>. Во текот на 27 август-септември [[2014]] година, [[Национален центар за спречување на катастрофи (Мексико)|Националниот центар за спречување на катастрофи]] (CENAPRED) објавил експлозии, придружени со емисии на пареа и гас кои се издигнале на 800 - 3.000 метри над кратерот на вулканот и се движиле западно и југозападно. На [[1 септември]] била забележана делумна видливост поради покриеност на облаците. На 29 и 31 август Вашингтонскиот совет за вулкански пепел (VAAC) известил за дискретни емисии на пепел<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=341090|title=Global Volcanism Program - Popocatépetl|website=www.volcano.si.edu|accessdate=23 October 2017}}</ref>. На [[7 јануари]] [[2015]] година, CENAPRED известил дека пепелта од неодамнешните експлозии го покрива снегот на горните падини на вулканот. На [[3 април]] [[2016]] година, Попокатепетл избувнал, исфрлајќи лава, пепел и карпа<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/world/video/2016/mar/29/mexicos-popocatepetl-volcano-spews-ash-and-gas-into-sky-video|title=Mexico's Popocatépetl volcano spews ash and gas into sky – video|first=Source|last=Reuters|date=29 March 2016|publisher=|accessdate=23 October 2017|via=www.theguardian.com}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.upi.com/Top_News/World-News/2016/04/04/Mexicos-Popocatpetl-volcano-violently-erupts-launching-burning-rocks/5361459789912/|title=Mexico's Popocatépetl volcano violently erupts, launching burning rocks|website=upi.com|accessdate=23 October 2017}}</ref>. Ерупциите продолжиле во август [[2016]] година<ref>{{Наведена мрежна страница | url=https://www.wired.com/2016/08/anatomy-volcanic-blast-guatemalas-santiaguito/ | first=Erik | last=Klemetti | title=Science: Here's What's Happening in This Volcanic Explosion at Guatemala's Santiaguito/Popocatépetl | work=Wired | date=18 August 2016 | access-date=19 August 2016}}</ref>, со четири експлозии на [[17 август]]. На [[10 ноември]] [[2017]] година во 7:25 по месно време повторно имала вулканска активност. == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{sister project links}} * [http://news.nationalgeographic.com/news/2000/12/1221_volcano.html National Geographic News] * [http://www.cenapred.unam.mx/popo/UltimaImagenVolcanI.html Live webcam of Popocatepetl] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200410095255/http://www.cenapred.unam.mx/popo/UltimaImagenVolcanI.html |date=2020-04-10 }} [[Категорија:Стратовулкани]] [[Категорија:Планини во Мексико]] [[Категорија:Вулкани во Мексико]] [[Категорија:Активни вулкани]] [[Категорија:Петилјадници]] lrhs2sh7u43crt2p5jgs4o04f6cq9gk Орисаба 0 1185332 5574976 5425073 2026-06-10T14:44:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574976 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = Орисаба | photo = Pico from Fortin 2 enhanced2.jpg | photo_caption = Орисаба | elevation_m = 5636 | elevation_ref = <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://utsa.edu/pub/sombrilla/pdfs/summer2003.pdf|last=Brown|first=Stephen|title=Orizaba|page=23|work=Sombrilla|publisher=University of Texas at San Antonio|year=2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051030031654/http://utsa.edu/pub/sombrilla/pdfs/summer2003.pdf|archivedate=October 30, 2005}}</ref><ref>The elevation given by [[INEGI]] mapping is 5,611 m. Higher elevations are given by various other authorities (including 5,747 m by the National Geographic Society).</ref> | prominence_m = 4922 | prominence_ref = <ref>[http://peaklist.org/WWlists/ultras/mexico.html "Mexico Ultras"]. See also [http://peaklist.org/WWlists/ultras/mexico.html#1 Note #1]. Peaklist.org. Retrieved 2012-10-20.</ref> | parent_peak = [[Логан (планина)|Логан]]<ref>{{cite peakbagger|pid=8049|name=Pico de Orizaba}}</ref> | map = Mexico |relief=1 | map_caption = Mexico | label_position = left | listing = {{unbulleted list |16-ти според [[Топографска изолираност]] |3-ти [[Список на највисоки врвови на Северна Америка|највисок врв во Северна Америка]] |3-ти [[Список на најистакнати врвови на Северна Америка|најистакнат врв во Северна Америка]] |1-ва [[Список на планини во Мексико|највисока планина во Мексико]] }} | location = [[Веракрус]]-[[Морелос]], [[Мексико]] | range = | coordinates = {{coord|19|01|48|N|97|16|12|W|type:mountain_region:MX_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | topo = | type = [[стратовулкан]] | age = | volcanic_arc/belt = [[Трансмексикански вулкански појас]] | last_eruption = 1846 | first_ascent = 1848 од Ф. Мејнар и Вилијам Ф. Рејнолдс | easiest_route = }} '''Орисаба''' ({{langx|es|Pico de Orizaba}}) или '''Читлапетл''' („''Ѕвездена планина''“) — [[стратовулкан]] кој се наоѓа во државите [[Веракрус]] и [[Морелос]], [[Мексико]], и лежи во источната половина на [[Трансмексикански вулкански појас|Трансмексиканскиот вулкански појас]]. Со 5.636 метри надморска височина ова е највисока планина во [[Мексико]] и трета највисока во [[Северна Америка]], по ''Денали'' во [[САД]] и [[Логан (планина)|Логан]] во [[Канада]]. Вулканот моментално е заспан, но не е исчезнат, со последна ерупција што се случила во текот на [[XIX век]]. Орисаба е втор [[Топографска истакнатост|најистакнат]] вулкански врв во светот по планината [[Килиманџаро]] во [[Африка]]. == Топонимија == Орисаба гледа кон долината и градот Орисаба, од каде го добил своето име. Името Китлапетл не го користат припадниците на [[наватл]] од областа Орисаба, и наместо тоа го нарекуваат Истактепетл или „''Бела планина''“. Во најраното споменување на вулканот од страна на домородците за време на [[Претколумбовска Америка|Претколумбовската ера]], планината била споменета како ''Poyautécatl'', што значи „''земја што стигнува до облаците''“. Китлапетл било вообичаено име кога шпанскиот јазик пристигнал во [[Мексико]]. Китлапетл доаѓа од зборовите во [[Ацтечки јазик|ацтечкиот јазик]] ''citlalli'' (ѕвезда) и ''tepētl'' (планина). Ова име се смета дека е засновано на фактот што снегор може да се види во текот на целата година на врвот. За време на колонијалната ера, вулканот бил познат и како Серо де Сан Андрес, поради блиската населба на Сан Андрес. == Топографија == Планината има надморска височина од 5.636 метри, со [[топографска истакнатост]] од 4.922 метри. Регионално доминантна, Орисаба е највисокиот врв во [[Мексико]] и највисок вулкан во [[Северна Америка]] и третиот највисок врв во [[Северна Америка]]. Орисаба е рангиран на 7-мото место во светот според топографската истакнатост. Тој е втор најистакнат вулкански врв во светот по планината [[Килиманџаро]] во [[Африка]], а вулканот, исто така, е рангиран 16-то место во светот според [[топографска изолираност]]. Околу 110 километри западно од пристаништето во [[Веракрус]], нејзиниот врв е видлив за бродовите што се приближуваат до пристаништето во [[Мексикански Залив|Мексиканскиот Залив]]. Топографијата на Орисаба е асиметрична од центарот на [[кратер]]от; источното лице е најстрмната страна на вулканот, а северозападниот дел се соочува со најстариот дел. Постепените падини на северозападното лице на вулканот овозможуваат присуство на големи [[ледник|ледници]] и е најпрепознатлив пат за туристите кои патуваат до врвот. == Ледници == [[File:Citlaltépetl Glaciers.svg|thumb|right|Главните врвови и ледници на Орисаба]] [[File:Pico de Orizaba 1 Zoom.jpg|thumb|right|Орисаба]] Орисаба е еден од само трите вулкани во [[Мексико]] кои продолжуваат да ги поддржуваат [[ледник|ледниците]] е дом на најголемиот ледник во Мексико, Гран Норте. Орисаба има девет познати ледници: Гран Норте, Ленгуа дел Чичимецо, Хамапа, Торо, Глисијар де ла Барба, Норосидентал, Осидентал, Суросидентал и Ориентал. Снежната граница не е позната за Орисаба. Снегот на југ и југоисточните страни на вулканот брзо се топат поради сончевото зрачење, но пониските температури на северозападните и северните страни се дозвливи за ледниците. Аголот на [[инсолација]] и редепозицијата на ветерот на северозапад и северна страна овозможуваат константна акумулација на снег што обезбедува извор за излезните ледници. На северната страна на Орисаба, Гран Норте го исполнува издолжениот планински басен и е извор за седум излезни ледници. Главниот ледник се протега 3,5 километри северно од кратерот и има површина од околу 9,08 км<sup>2</sup> што се протега од 5,650 метри до околу 5.000 метри. Има малку неправилен и зачекорен профил кој е делумно предизвикан од конфигурацијата на основата. Повеќето пукнатини покажуваат дебелина на мраз од околу 50 метри<ref name="orizaba_glaciers"> {{Наведена мрежна страница | last = White | first = Sidney E. | title = Glaciers of North America GLACIERS OF MÉXICO | publisher = U.S. GEOLOGICAL SURVEY | date = March 7, 2002 | url = http://pubs.usgs.gov/pp/p1386j/mexico/mexico-lores.pdf | archivedate = | archiveurl = | accessdate = 2011-02-20 }}</ref>. Под надморска височина од 5.000 метри во северниот дел на вулканот, излезните ледници Ленгуа дел Чичимецо и Хамапа се протегаат северно и северозападно на уште 1.5 километри и 2 километри. Најразличен ледник е Хамапа, кој го остава Гран Норте на околу 4.975 метри, а по 2 км со [[градиент]] од 145 м/км, се дели на два мали дела кои завршуваат на 4.650 метри и 4.640 метри. Западната страна на Гран Норте создава пет излезни ледници. Од север кон југ, првите два, Торо и Глисијар де ла Барба, имаат висина од 4.930 метри и 5.090 метри. Норосидентал е долг околу 300 метри. Осидентал се оддалечува од Гран Норте западно од кратерот на врвот на околу 5,175 метри. Од југозападниот агол на планината, уште еден излезен ледник, Суросидентал, е долг 1,6 километри. Источно од конусот на врвот се наоѓа одделен стрмен ледник, Ориентал, долг 1,2 километри и има градиент од 440 м/км. Тој содржи многу пукнатини и е најтешкиот ледник за искачување. Ориентал имал површина од околу 420.000 м<sup>2</sup> во [[1958]] година. == Клима == [[File:Citlaltepetll.jpg|thumb|right|Орисаба]] [[File:Citlalepetl2.JPG|thumb|right|Орисаба]] Климата на Орисаба варира во голема мера поради промената на височината и преовладувачките ветрови. Поради географската ширина и екстремниот карпест терен, вулканот доживува многу микроклими. Растителноста варира од тропска на пониските височини на источното лице до алпски шуми во повисоките височини. Големи количини на врнежи паѓаат на источниот дел од вулканот, поради [[Адиабатски процес|адиабатско]] ладење и [[кондензација]] од ветрови што ја доведуваат влагата од [[Мексикански Залив|Мексиканскиот Залив]]. Источното лице е често покриено со [[магла]]. Климата на источното лице варира од тропска на пониските височини до суптропска на повисоките височини, со блага варијација на температури и просечни годишни врнежи од 1.600 мм. Суптропскатс климс се наоѓа помеѓу 2.200-3.200 метри над морското ниво, со редовни врнежи од дожд цела година. Во есен и зима има чести замрзнувања и снег, но снегот на југ и југоисточните страни брзо се топи поради сончевото зрачење. На северното лице доминира суптропска планинска област. Јужното лице најмногу се соочува со влажна суптропска клима која ги има највисоките годишни температури во месец април. Поради [[Горњак (ветер)|катабатските]] ветрови на западната страна, доминира степската клима создавајќи дожд под 2.600 метри надморска височина. Поголемиот дел од областа е полусув со умерени до топли температури и годишен просек на врнежи од 550 мм. Помеѓу 3.200-4.300 метри, каде што температурите обично се помеѓу 2 до 5&nbsp;°C, доминира континенталната супполарна клима. На повеќе од 4.300 метри со годишен просечен минимум од -2&nbsp;°C, до врвот преовладува [[алпска тундра]] со силни снежни врнежи и виулици во текот на целата година. Снегот на југ и југоисток се топи поради сончевото зрачење, но постојано останува на северните и северозападните страни. Екстремниот студ доминира на површина од приближно 31 км<s>2</s>. == Геологија == Орисаба еволуирал во три етапи. Најновата започнала пред 16.000 години за време на доцниот [[плеистоцен]] и [[холоцен]]. Орисаба се состои од три стратовулкани и куполи: Торесилас (650-250 ка), Есполон де Оро (210-16 ка) и Китлапетл (16 ka до моментов). Вулканот бил формиран од дебели [[андезит]]ни и [[дацит]]ни лавини кои следеле со повторувачки експлозивни ерупции и лавини ефузии кои ја создадле конусната структура. Вулканот моментално е заспан, но не е изумрен. Најновата ерупција на вулканот се случила во [[1846]] година со големината на [[Показател на вулканска избувност|VEI]] - 2. Претходните ерупции се случиле во: 1687, 1613, 1589-1569, 1566, 1555-1545, 1539-1533, 1351, 1260, 1187, 1175, 1157, 220, 140, 90, 40, ~ 780 п.н.е., ~ 1500 п.н.е., ~ 2110 п.н.е., ~ 2300 п.н.е., ~ 2500 п.н.е., ~ 2780 п.н.е., ~ 4690 п.н.е., ~ 6220 п.н.е., ~ 6710 п.н.е., ~ 7030 п.н.е., и ~ 7530 п.н.е. Се смета дека најголемата и насилна ерупција во историјата на вулканот се случила околу 6710 п.н.е., достигнувајќи големина на [[Показател на вулканска избувност|VEI]] - 5 ​​со карактеристична [[екструзија]] на [[лаинска купола]] и [[пирокластичен проток]]. Кратерот на вулканот е елипсен со пречник од 478 метри. Кратерот има околу 154.830 м<s>2</s> со максимална длабочина од 300 метри. Орисаба постојано е покриен со ледена капа која се состои од неколку ледници. == Географија == [[File:15-07-14-Landschaft-zwischen-Mexico-und-Golfküste-RalfR-WMA 0456.jpg|thumb|Авионски поглед кон вулканот]] [[File:Pico de Orizaba, Mexico.JPG|thumb|.]] Орисаба се наоѓа на 19°1'48" СГШ 97°16'12" ЗГД на растојание од 100 километри од брегот на Мексиканскиот Залив. Орисаба се наоѓа 200 километри источно од градот [[Мексико (град)|Мексико]] лежи на границата меѓу државите [[Веракрус]] и [[Пуебла]]. Вулканот е приближно 480 километри јужно од [[Северен Повратник]]. Орисаба се наоѓа на југоисточниот крај на Трансмексиканскиот вулкански појас, вулкански синџир што се протега од запад кон исток низ централниот дел на [[Мексико]]. Тој е единствениот историски активен вулкан во оваа област. Придружниот врв кој лежи околу шест километри југозападно од Орисаба е [[Сиера Негра]], на 4.640 метри. Овој помошен врв е значително понизок од својот масивен сосед. Орисаба заедно со Сиера Мадре Ориентал претставува бариера помеѓу крајбрежните рамнини на Мексиканскиот Залив и Мексиканската висорамина. Вулканот ја блокира влагата од Мексиканскиот Залив и влијае на климата од двете области. Државите Веракрус и Пуебла зависат од Орисаба за снабдување со свежа вода. Најголемата река која потекнува од вулканот е реката Хампа. == Историја == [[File:Church and volcano by mexikids.jpg|thumb|Населено место во близина на планината]] [[File:Pico de Orizaba glacier ascent.jpg|thumb|right|Планинар на ледникот Хамапа.]] Орисаба бил важен за пред-шпанските култури, како што се оние на [[Ацтеки]]те и [[Тотонаци]]те. Вулканот е дел од многуте митови на овие народи. За време на [[Шпанска колонизација на Америка|шпанското освојување]] на Мексико, [[Ернан Кортес]] поминал низ подножјето на Орисаба; вулканот и околните планини го направиле своето патување до [[Теночтитлан]] потешко и го одложиле на неколку дена. Во текот на 1600-тите, шпанската круна финансирала неколку патишта за да бидат изградени, со што ќе планината ќе биде заобиколена. Еден од патиштата бил пренасочен јужно од вулканот низ градовите Орисаба и Фортин де лас Флорес, кој станал главен трговски пат помеѓу градот Мексико и Веракрус на Мексиканскиот Залив. Краток пат подоцна бил изграден од [[Језуити]]те за да се воспостават населби во основата на Орисаба. Многу битки се воделе во близина на овој вулкан во времето на Мексиканската војна за независност. Во [[1839]] година, [[Анри Галеоти]] бил првиот Европеец кој го истражувал вулканот, но не се искачил на врвот. За време на американската окупација на Мексико во [[1848]] година, двајца американски војници, Ф. Мејнар и Вилијам Ф. Рејнолдс, станале првите познати туристи, кои стигнале до врвот на Орисаба.<ref name=ortenburger>{{Наведена книга| last = Ortenburger | first = Leigh N|author2=Reynold G. Jackson | title = A climber's guide to the Teton Range | publisher = Mountaineers Books | date = November 1996| pages = 374| url = https://books.google.com/books?id=Z-Y1tLw_YWgC&pg=PA374&lpg=PA374&dq=Reynolds+peak+in+the+teton+range+named+for#v=onepage&q&f=false| isbn = 0-89886-480-1}}</ref>. Подоцна таа година францускиот истражувач Алехандро Доигнон, исто така, стигнал до врвот. Во средината на XIX век вулканот го истражувале многу научници, меѓу кои и германскиот ботаничар, Хуго Финк, кој прв ги снимил бројните видови флора што се наоѓаат на вулканот. Во [[1873]] година, Мартин Тритшлер го кренал мексиканското знаме на врвот. На [[16 декември]] [[1936]] година, претседателот [[Лазаро Карендас]], во обид да ги заштити природните убавини на Орисаба, основал национален парк со површина од 19.750 хектари, кој го опфаќа вулканот со околината и неколку населби. Сојузниот декрет станал федерален закон на [[4 јануари]] [[1937]] година. == Искачување == Орисаба секоја година привлекува голем број планинари од целиот свет. Постојат многу правци за приближување и искачување на вулканот, а многу луѓе се обидуваат, најмногу во периодот од октомври до март. Најчестиот пат започнува од базниот камп Пиедра Гранде Хут преку ледникот Хамапа, сместен на надморска височина од 4.270 м над морското ниво. Друга опција како појдовна точка е високиот камп сместен на основата на ледникот околу 4.900 метри надморска височина. За повеќе технички предизвик за искусен алпинист, постои техничко ледено искачување кое вклучува 10 терени од мраз. Покрај тоа, јужната страна нуди уште една предизвикувачка опција; иако патеката е пократка, исто така е поостра и потешка. Не се пронајдени ледници на јужната страна. Конечното искачување на врвот е преку нормално јасен и нерасветлив ледник. Купата може да се заобиколи релативно лесно, иако во еден момент тоа бара кратко, изложено пресекување на стрмни карпи. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.summitorizaba.com/equipment Equipment List to climb Pico de Orizaba] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111211150912/http://www.summitorizaba.com/equipment |date=2011-12-11 }} * [http://www.summitpost.org/mountain/rock/150192/pico-de-orizaba.html Pico de Orizaba on Summitpost.com] * [http://horalka.org/volcanes-de-mexico/climb/?pico-de-orizaba-citlaltepetl Pico de Orizaba - ascent route description] {{Седум вулкански врвови}} [[Категорија:Стратовулкани]] [[Категорија:Планини во Мексико]] [[Категорија:Вулкани во Мексико]] [[Категорија:Петилјадници]] [[Категорија:Највисоки точки на земјите]] [[Категорија:Седум вулкански врвови]] jle0uillhg7iup1dz04c5rx39xoeup4 Орце Јордев 0 1186483 5574978 5489903 2026-06-10T15:05:41Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574978 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице | име = Орце Јордев | живеел = [[29 април]] [[1972]] | слика = [[Податотека:Orce Jordev.jpg|200п]] | опис = Командант на Полкот за специјални операции | прекар = | роден-место = {{роден во|Кичево}} | починал-место = | држава = {{МКД}} | гранка = [[Полк за специјални операции (АРМ)|Полк за специјални операции]] | служба-време = 1995-денес | чин = [[Податотека:Brigaden general-arm.png|40п]] [[Бригаден генерал]] | единици = | командувал = | битки = | одличја = {{Медал за храброст-мк}} | занимања = }} Бригадниот генерал '''Орце Јордев''' (р. {{роден на|29|април|1972}} во {{роден во|Кичево}}, [[Република Македонија]]) — актуелен командант на [[Полк за специјални операции (АРМ)|Полкот за специјални операции]] на која функција е од 2015 година. Има завршено повеќе школи и бројни курсеви за специјални операции во земјата и надвор. Во 2011 година бил одликуван со [[Медал за храброст (Македонија)|Медал за храброст]] заедно со уште пет припадници на Полкот за специјални операции.<ref name="вечер">{{наведена мрежна страница|url=http://vecer.mk/makedonija/ivanov-vrachi-sedum-medali-za-hrabrost|title=Иванов врачи седум медали за храброст|date=21 декември 2011|work=Вечер|language=македонски|accessdate=27 декември 2017|location=Скопје}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во 2016 година од полковник е унапреден во бригаден генерал со указ на претседателот [[Ѓорге Иванов]].<ref name="макфакс">{{наведена мрежна страница|url=http://makfax.com.mk/makedonija/ivanov-postavi-novi-stareshini-na-form/|title=Иванов постави нови старешини на формациски места во АРМ|date=28 ноември 2016|work=Макфакс|language=македонски|accessdate=27 декември 2017|location=Скопје}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.arm.mil.mk/baza/edinici/pso/pso_komandant.html Командант на Полкот за специјални операции] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171227184944/http://www.arm.mil.mk/baza/edinici/pso/pso_komandant.html |date=2017-12-27 }} {{Биографија-никулец}} [[Категорија:Носители на на Медалот за храброст на Македонија]] [[Категорија:Генерали во АРМ]] 290su2f9s4ekxm42m0ht6wx2waersy2 Дубровничка Република (1991-92) 0 1186737 5575086 5564346 2026-06-10T20:20:13Z Ehrlich91 24281 5575086 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава|native_name=''Dubrovačka Republika''<br><small>Dubrovnik Republic</small>|conventional_long_name=Дубровничка Република<br>15.10.1991 - 04.05.1992|common_name=Дубровник|population_estimate=71,419|population_density_km2=72.95|currency=[[Југословенски динар]]<br/>[[Krajina dinar]]|demonym=Дубровчанин|government_type=[[Република]] under [[Југословенската Народна Армија|ЈНА]] Воена администрација|leader_title1=[[President (government title)|President]]|leader_name1=[[Aco Apolonio|Aleksandar Aco Apolonio]]|area_km2=979|image_flag=Dubrovnik Republic (1991-1992).svg|image_coat=Dubrovnik grb.svg|image_map=|capital=[[Dubrovnik]] <small>(''de jure'')</small><br/>[[Cavtat]] <small>(''de facto'')</small>}} '''Дубровничка Република''' (хрв. Dubrovačka Republika) била краткотрајна непризнаена држава и самопрогласена [[Срби во Босна и Херцеговина|српска]] квази-држава што постоела за време на [[опсадата на Дубровник]] во периодот на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]], која била самопрогласена од [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] на 15 октомври 1991 година во окупираните области на [[Хрватска]], откако биле заземена од припадници на Вториот корпус на ЈНА,<ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Z7pNvgAACAAJ|title=The Yugoslav Wars (1): Slovenia & Croatia 1991–95|last=Thomas|first=Nigel|last2=Mikulan|first2=K.|date=2006-04-25|publisher=Bloomsbury USA|isbn=978-1-84176-963-9|pages=54|language=en}}</ref> а нејзин привремен претседател беше Александар Ацо Аполонио.<ref name=":1" /> Прогласената територија не одговарала на границите [[Дубровничка Република|на Република Рагуза]] пред 1808 година, која се протегала од [[Неум]] до Превлака,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RLzYdW0vOlgC|title=The Drama in Former Yugoslavia: The Beginning of the End Or the End of the Beginning?|last=Zabkar|first=Anton|date=1998|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-0-7881-3944-4|pages=75|language=en}}</ref> и постоела само во окупираните села [[Цавтат]] и Конавле. [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ) за време на судењето на српскиот претседател [[Слободан Милошевиќ]], ја идентификувал Дубровничка Република како дел од [[Република Српска Краина|неколку региони во Хрватска]] кои Милошевиќ барал да бидат вклучени во „држава доминирана од Срби“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/ind/en/040727.pdf|title=CASE NO. IT-02-54-T|date=27 July 2004|work=icty.org|publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]]}}</ref> МКТЈ изјавил дека кампањата на ЈНА во [[Дубровничко-неретванска Жупанија|регионот на Дубровник]] имала за цел да обезбеди територија за овој политички ентитет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public. &#124; International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref> == Историја == Во јануари 1992 година, српскиот националистички лидер [[Воислав Шешељ]] ја прогласил својата поддршка за држава што ги вклучувало Србија, Црна Гора, Македонија, Босна и Херцеговина, Република Српска Краина и Дубровничка Република во нејзините граници.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=PxcUAQAAMAAJ|title=Daily Report: East Europe|date=1992|publisher=The Service|location=Indiana University|pages=49|language=en}}</ref> Шешељ и неговата квази [[Крајна десница|крајно десничарска]] политичка партија Српска радикална партија го поддржувала воспоставувањето на Дубровничка Република.<ref name="icty.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/trans/en/050920IT.htm|title=050920It}}</ref> [[Податотека:Balkans_War_1991,_Serb_rockets_-_Flickr_-_Peter_Denton_丕特_._天登.jpg|лево|мини|Ракети на ЈНА на позиција директно спроти Дубровник во декември 1991 година.]] Иако била основана со помош на ЈНА, српската влада не издала никакви изјави за поддршка на оваа влада и не ја вклучи републиката во своите политички дискусии.<ref name="icty.org"/> Сепак, српското раководство посакувало вклучување на Дубровник во пансрпска држава, како што било прикажано во дневникот на Борисав Јовиќ и пресретнатите комуникации во рамките на внатрешниот круг на српскиот претседател [[Слободан Милошевиќ]], при што јадранската граница на пансрпската држава со Хрватска била поставена во пристаништето Плоче.<ref name=":2">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-TTJ6y_o7ysC|title=The Hour of Europe: Western Powers and the Breakup of Yugoslavia|last=Glaurdic|first=Josip|last2=Glaurdić|first2=Josip|date=2011-01-01|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-16645-3|pages=229|language=en}}</ref> Раководството на [[Србија и Црна Гора]] за време на [[опсадата на Дубровник]] имало планови да го анектира Дубровник заедно со „крајбрежните региони на [[Хрватска]] помеѓу градот [[Неум]], [[Босна и Херцеговина]], на северозапад и црногорската граница на југоисток“ во Црна Гора, а што се однесувало до Плоче, во ноември 1991 година било одлучено градот да стане територија на областите под српска контрола на Босна и Херцеговина, пред формирањето на Република Српска во 1992 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=pXygFoqg-G0C|title=Twilight of Impunity: The War Crimes Trial of Slobodan Milosevic|last=Armatta|first=Judith|date=2010-07-30|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-9179-1|pages=402|language=en}}</ref> Поради потребата од користење на територијата во [[Босна и Херцеговина]] за започнување на инвазијата на Дубровник, водачот на босанските Срби, [[Радован Караџиќ]], бил вклучен во плановите за освојување на Дубровник.<ref name=":2"/> Неколку дена пред формирањето на Дубровничка Република, на 7 октомври 1991 година, Караџиќ во телефонски разговор рекол ''„Дубровник треба да се спаси за Југославија. Нека биде република... Треба да се најдат некои граѓани таму за да одлучат за тоа кога ќе бидат ослободени“.'' <ref name=":2" /> Подоцна истата недела во телефонски разговор со Гојко Ѓого, Караџиќ рекол дека Дубровник ''„мора да биде ставен под воена команда и тоа е тоа... Дубровник никогаш не бил хрватски!“'' . Ѓого одговорил изјавувајќи дека територијата околу Дубровник треба етнички да се исчисти, велејќи: ''„Изгорете сè и збогум!... Северно од Риека Дубровачка, убијте ги сите!“.''<ref name=":2" /> За време на [[опсадата на Дубровник]], српските и црногорските нерегуларни сили и резервистите на ЈНА беснееле низ Дубровник, речиси никој не бил поштеден од насилството; мали села и фарми биле ограбени, куќите и фармите биле запалени, полињата и овоштарниците биле запалени, а добитокот бил убиен.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC|title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century|last=Mojzes|first=Paul|date=2011|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-0663-2|pages=154|language=en}}</ref> Претежно хрватското население на Дубровник избегало во целост од градот поради насилството.<ref name=":0" /> 82-88 хрватски цивили биле убиени, а околу 16.000 хрватски бегалци избегале. Иако ЈНА се согласила на прекин на огнот во јануари 1992 година, јужна Далмација јужно од Стон сè уште била под окупација на Требиње-Билечката група на Втората армија на ЈНА, која го гранатирала Дубровник; вмешаноста на ЈНА официјално завршила во мај 1992 година, што го означило официјалното распаѓање на републиката, а групата била преименувана во Босанско-српски херцеговски корпус на 4 мај 1992 година.<ref name=":1"/> И покрај повлекувањето на ЈНА, борбите меѓу единицата на босанските Срби и силите на хрватската армија продолжиле до 23 октомври 1992 година.<ref name=":1" /> == Поврзано == * [[Големосрпство|Голема Србија]] * [[Република Српска Краина]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Поранешни републики во Европа]] [[Категорија:Поранешни непризнаени држави]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1992 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1991 година]] [[Категорија:Хрватска војна за независност]] [[Категорија:Историја на Дубровник]] tvreq6iks9zzmdqx42t5vohjqfeyrs5 Павли Никола 0 1187328 5575050 4410140 2026-06-10T17:50:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575050 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност |име= Павли Никола |портрет= |px=220px |опис= |роден-дата= {{роден на|16|ноември|1937}} |роден-место= [[Врбница]], Булчичко, {{flagcountry|Albanian Kingdom}} |починал-дата= {{починал на|8|јануари|2018}} |починал-место= {{починал во|Тирана}}, {{АЛБ}} |занимање = хроничар и деец }} '''Павли Богдан Никола''' ([[Врбница]], [[Булчичко]], [[Албанија]], {{роден на|16|ноември|1937}} - {{починал во|Тирана}}, {{починал на|8|јануари|2018}}) — деец на [[Македонци во Албанија|Македонците во Албанија]], автор на книги од областа на македонските обичаи, фолклор, традиции од реонот на [[Голо Брдо]]. == Животопис == Павли Никола е роден во [[Голо Брдо|Голобрдското]] село [[Врбница]] на [[16 ноември]] [[1937]] година. Основно училиште почнал во родното село во периодот [[1944]]/[[1945|45]] година на албански јазик. Во неговото село се учело на [[Македонски јазик]] сè до [[1935]] година, кога потоа властите го вовеле албанскиот. Самиот изјавил дека во почетокот не го знаел албанскиот јазик. По [[Втората светска војна]] во 1945 година, повторно е воведен македонскиот јазик и Павли учи на мајчин јазик.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://makedonium.net/?p=467&lang=sq |title=''e vèrteta mbi shkollèn nè gjuhèn maqedonase nè vèrnicè tè gollobordès'' |accessdate=2018-01-09 |archive-date=2017-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224103047/http://makedonium.net/?p=467&lang=sq |url-status=dead }}</ref> основното образование во неговото родно село, како и сите негови соселани и тој пошол на печалба во Тирана. Во [[1950]] година почнал како обичен работник во изградбата на Комбинатот за текстил во Тирана. Осмолетката и средното училиште ги завршил во вечерните училишта. Од [[1957]] до [[1959]] година служел војска. Откако ја завршил воената служба повторно се вратил во градежното претпријатие „21 Декември” во Тирана, каде работел како специјалист и бригадир во различни објекти, кои се граделе во тоа време. При работењето во градежништвото, неговата работа била вреднувана. Од [[1967]] до [[1969]] година бил доброволец во планинските села на Тирана. Потоа пак се вратил во градежното претпријатие „21 Декември” во Тирана. Тој бил не само добар градител, туку и општествен деец. Со години по ред бил избран за претседател на професионалното здружение (синдикатот) во претпријатието. Од [[1973]] до [[1976]] година го завршил високото партиско школо. Откако го завршил двегодишниот курс на Економскиот факултет, бил именуван како специјалист во претпријатието за надворешна трговија (Макинаимпорт), каде работел од [[1978]] до [[1992]] година како специјалист и претседател на отсек. Во [[1993]] година излегол на пензија. Павли Никола бил долгорочен активист на Македонците од Голо Брдо, автор на неколку книги и статии. Со неговите дела помогнал многу за пренесување на македонските обичаи, фолклор, традици за помладите генерации на Македонците во Република Албанија. По повод петгодишнната од основањето на Македонското друштво „Илинден“ од [[Албанија]], му била доделена благодарница „Илинден“ за придонесот во заштитата на македонскиот идентитет, култура и традции. Починал во Тирана на [[8 јануари]] [[2016]] година. == Наводи == {{reflist}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Павли}} [[Категорија:Врбница]] [[Категорија:Македонци во Албанија]] kmvoi2sha2gzj0un3k0c44p3v6wu395 Попреченост 0 1190377 5575199 5445389 2026-06-11T05:26:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575199 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Handicapped_Accessible_sign.svg|мини|Меѓународен симбол на пристапност]] '''Попреченост''' или '''инвалидност''' — оштетување кое може да биде [[Когнитивност|когнитивно]], развојно, [[Интелектуален развој|интелектуално]], ментално, [[Тело|телесно]], [[Сетилни органи|сетилно]], или комбинирано. Значително влијае врз секојдневните активности и може да биде присутно од раѓање, или да се појави во текот на животот.<ref name="Journal of Applied Physiology">{{Наведена мрежна страница |url=http://jap.physiology.org/content/95/5/2152 |title=Journal of Applied Physiology |accessdate=2018-02-24 |archive-date=2017-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170520182349/http://jap.physiology.org/content/95/5/2152 |url-status=dead }}</ref> {{Цитат|Попреченост е општ термин што ги опфаќа оштетувањата, ограничувањата на активност и ограничувањата за учество. Оштетување е проблем во функционирањето или во структурата на телото; ограничување на активност е тешкотија со која се соочува поединецот при извршување на задачи или активности; додека ограничувањето на учеството е проблем со кој се соочува поединецот при учество во животни ситуации. Попреченоста не е само здравствен проблем. Тоа е комплексен феномен што ја одразува зависноста меѓу телесните особини на едно лице и особините на општеството во кое живее.}} Попреченост - спорен концепт што има различно значење за различни заедници.<ref>{{Наведена книга|title=Claiming Disability: Knowledge and Identity|last=Linton|first=Simi|publisher=New York University Press|year=1998|location=New York}}</ref> Може да се однесува на телесни и ментални одлики за кои некои институции, особено медицинските, сметаат дека треба да се лекуваат (медицински модел).Може да се однесува на ограничувањата што заедницата на ејблисти им го наметнува на луѓето (општествен модел). Терминот може да се употребува за идентификување на лицата со посебни потреби. Физиолошки функционален капацитет (PFC) е сроден термин што го опишува нивото на способност за работа. Мери колку е едно лице способно да извршува физички работи и колку лесно ги извршува. PFC се намалува како што се зголемува возраста и доведува до слабост, когнитивни нарушувања, и/или телесни нарушувања, поради што едно лице се смета за лице со попреченост.<ref name="Journal of Applied Physiology"/><ref name="pmid28400984">{{Наведено списание|year=2017|title=Is Technology Present in Frailty? Technology a Back-up Tool for Dealing with Frailty in the Elderly: A Systematic Review|journal=Aging and Disease|volume=8|issue=2|pages=176–195|doi=10.14336/AD.2016.0901|pmc=5362177|pmid=28400984}}</ref> Дискусијата за дефинирање на попреченоста произлезе од активистички движења за правата на лицата со попреченост што се појавија во 1970-тите, во САД и во Обединетото Кралство, што доведе до преиспитување на тоа како медицинскиот концепт за попреченостите доминираше како главно гледиште и разговор за попреченостите. Дебати за соодветна терминологија и нивната политика продолжиле и во заедниците на лица со попречености и во академското поле на студии за попреченост. Во некои држави, законот бара здравствените установи да ги документираат попреченостите со цел да се оценaт дали ќе се квалификуваат за да добијат бенефиции за лица со попреченост. Во однос на терминологијата во Македонија, согласно Извештај на УНИЦЕФ преку кој се мапирале организациите кои работат во оваа област, токму организациите се изјасниле дека како најсоодвeтни термини ги прифаќаат ,,лица со посебни потреби" или ,,лица со попречености<nowiki>''</nowiki>, но постои голема разноликост и поделеност. Па, така се употребуваат и други термини, како ,,лица со инвалидност" , ,,лица со хендикеп", ,,лица со атипичен развој", ,,лица со потешкотии во развојот", кои не се сметаат за навредувачки за сите, според една организација терминологијата се смета како помалку важно прашање од потребата да се обезбеди целосно почитување на правата на овие лица.<ref>УНИЦЕФ, (Декември, 2014), Извештај за Мапирање на организациите во областа на попреченост, Скопје, стр. 14 [https://www.unicef.org/tfyrmacedonia/Mapping_Report-for_UNICEF_Publish_(MK).pdf]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Вработување на лица со попречености == === Во Македонија === Широката група на лица со попреченост (претставуваат 15% од светското население) според бројни истражувања е ранлива и подлежна на неповолни социо-економоски ефекти, како недоволен степен на образование, несоодветни и ограничени здравствени услуги и пониско ниво на вработеност, а со тоа и поголема веројатност дека ќе бидат изложени и ќе останат во сиромаштија. Токму активната вклученост на пазарот на труд е од особена важност за подобрување на нивниот статус во општеството.<ref>Кусиникова Никица. Мирчевски Виктор,&nbsp;(Мај, 2017), ВРАБОТУВАЊЕ И РАКОВОДЕЊЕ НА ЛИЦА СО ПОПРЕЧЕНОСТ: ПРАКТИЧЕН ВОДИЧ ЗА ПРЕТПРИЈАТИЈАТА, стр. 9 [http://konekt.org.mk/blog/wp-content/uploads/2017/06/%D0%92%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D1%81%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82-%D0%91%D1%80%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%80%D0%B0.pdf]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Според податоците на Агенцијата за вработување на Република Македонија (АВРМ) од 2016 година, официјалната бројка на активни баратели на работа од оваа група на лица изнесува 1490. Малиот број не укажува единствено дека на лицата со попречености не им е потребна работа, туку и на нивната неактивност на пазарот на труд, како последица на околината која не ги поттикнува да го прават тоа.<ref>Кусиникова Никица. Мирчевски Виктор,&nbsp;(Мај, 2017), ВРАБОТУВАЊЕ И РАКОВОДЕЊЕ НА ЛИЦА СО ПОПРЕЧЕНОСТ: ПРАКТИЧЕН ВОДИЧ ЗА ПРЕТПРИЈАТИЈАТА, стр. 11 [http://konekt.org.mk/blog/wp-content/uploads/2017/06/%D0%92%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D1%81%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82-%D0%91%D1%80%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%80%D0%B0.pdf]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Заради тоа, властите<ref>Министерство за труд и социјална политика, (Февруари, 2017) Започнува Проектот „Центар за вработување на лица со хендикеп”[http://www.mtsp.gov.mk/fevruari-2017-ns_article-zapocnuva-proektot-centar-za-vrabotuvanje-na-lica-so-hendikep.nspx] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181013075438/http://www.mtsp.gov.mk/fevruari-2017-ns_article-zapocnuva-proektot-centar-za-vrabotuvanje-na-lica-so-hendikep.nspx |date=2018-10-13 }}</ref> со ЕУ фондови и невладиниот сектор со финансирање од УСАИД<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.handimak.org/newsletter_mk.pdf |title=УСАИД, (Јануари, 2014), Вработување на лицата со попреченост |accessdate=2018-03-05 |archive-date=2016-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430204842/http://www.handimak.org/newsletter_mk.pdf |url-status=dead }}</ref>, создале програми за обучување и практикантсво на оваа група лица и поттикнување на компаниите да ги вработат преку бенефиции. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Попреченост]] ah83e8q6eluoaxu9cxdm7wugvnnta4i Приказна за Генџи 0 1190919 5575274 5348232 2026-06-11T09:32:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575274 wikitext text/x-wiki {{Infobox book <!-- |italic title = (see above) --> | name = Приказна за Генџи | image = File:Genji emaki 01003 002.jpg | caption = Пишан текст од стар илустриран свиток (12 век) | alt = | author = [[Мурасаки Шикибу]] | title_orig = {{noitalic|{{nihongo2|源氏物語}}}}<br>Генџи Моногатари | orig_lang_code = ojp | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = Јапонија | language = [[стар среднојапонски јазик]] | series = | subject = | genre = [[Моногатари]] | published = пред 1021 | media_type = ракопис | pages = | awards = | isbn = | oclc = | dewey = 895.63 M93 | congress = | preceded_by = | followed_by = | wikisource = }} '''Приказната за Генџи''' (<span class="t_nihongo_kanji" lang="ja">源氏物語</span><span class="t_nihongo_comma" style="display:none">,</span> ''Генџи Моногатари''<sup class="t_nihongo_help noprint">[[:en:Help:Installing Japanese character sets|<span class="t_nihongo_icon" style="color: #00e; font: bold 80% sans-serif; text-decoration: none; padding: 0 .1em;">?</span>]]</sup>) — класично дело на [[Јапонска книжевност|јапонската книжевност]] напишано од благородничката [[Мурасаки Шикибу|Мурасаки Ш]][[Мурасаки Шикибу|ики]]бу во раните години на 11 век, цел милениум подоцна тоа сè уште фасцинира како прв прозен класик напишан од жена, првиот [[Роман|психолошки роман]] па дури и првиот вистински роман воопшто во книжевната историја. Целиот роман има 54 поглавја и се простира на повеќе од 2000 страници. Опфаќа период од седумдесет и пет години и исклучително долг список на ликови. Во основата на романот, како подоцна во [[Европска книжевност|европската традиција]], стои љубовна приказна исполнета со специфичен состав од препреки во нејзиното реализирање, меѓу кои примарно место добива односот маќеа – син. Во конкретниот состав од односи се вклопуваат и дворските интриги поврзани со потребата за задржување на моќта. Наспроти интригите, се развива серија релации во кои преплетеноста на етапите на реализација на страстите со фазите на духовни медитации и предаденост на [[религија]]та го покажуваат конфликтот што суштински го растројува животот на женските ликови, меѓутоа влијае и врз животот на главниот јунак Генџи<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.literatura.mk/BookDetails.aspx?Pr=12969|title=Приказна за Генџи|work=www.literatura.mk|accessdate=2018-03-02|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506044314/https://www.literatura.mk/BookDetails.aspx?Pr=12969|url-status=dead}}</ref>. Делото го раскажува животот на ''Хикару Генџи,'' односно "Блескавиот Генџи", син на јапонски цар, на читателите познат како царот Кирицубо и конкубината од понизок ранг наречена Дамата Кирицубо. Од политички причини, царот го отстранил Генџи од лозата на можни негови наследници, одземајќи му го благородничкиот статус и именувајќи го [[Минамото]], во служба на царот. Приказната се концентрира на романтичниот живот на Генџи и ги опишува обичаите на аристократското општество на тоа време. Оригиналниот ракопис не постои. Делото било пишувано во "хармоника" стил<ref>{{Наведена книга|title=Books: A Living History|last=Lyons|first=Martyn|date=2011|publisher=J. Paul Getty Museum|location=Los Angeles|pages=30|access-date=12 March 2017}}</ref>: неколку листови залепени заедно и превиткани наизменично во една па во друга насока,  за време на [[Хејански период|хејанскиот период]]. Делото е уникатен опис на начинот на живот на високите дворјани за време на [[Хејански период|хејанскиот период]], напишано на архаичен јазик и на поетски стил со што станало нечитливо за просечниот [[Јапонија|Јапонец]] доколку дополнително не било проучувано.<ref name="BMA">{{Наведена книга|url=http://artsbma.org|title=Birmingham Museum of Art : guide to the collection|last=[[Birmingham Museum of Art]]|publisher=Birmingham Museum of Art|year=2010|isbn=978-1-904832-77-5|location=[Birmingham, Ala]|pages=49}}</ref> ''Приказната за Генџи'' била преведена на [[Јапонски јазик|современ јапонски]] дури во раниот 20 век, од страна на поетесата [[Акико Јосано]]. Првиот англиски обид да се преведе делото бил во 1882 година. Во Македонија, ''Приказната за Генџи'' за првпат била објавена во 2013 година, во издание на ''Слово''.<ref>{{Наведени вести|url=https://slovopublishing.wordpress.com/2013/12/05/%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D1%88%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B1%D1%83-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%9F%D0%B8/|title=Мурасаки Шикибу – Приказната за Генџи|date=2013-12-05|work=Издавачка куќа Слово|access-date=2018-03-02|language=en-US}}</ref> == Историски контекст == [[Податотека:Murasaki Shikibu 1876.jpg|мини|Мурасаки Шикибу 1876]] ''Приказната за Генџи'' можеби била пишувана поглавје по поглавје. [[Мурасаки Шикибу|Мурасаки]] им ја кажувала приказната на благородничките. Истата има многу елементи кои се наоѓаат во [[Роман|модерниот роман]]: централен лик и голем број други поголеми и помали ликови, добро развиена карактеризација на сите поголеми ликови, низа на настани кои го покриваат животот на централниот лик и пошироко. Делото нема заплет и наместо тоа, настаните се надоврзуваат а ликовите едноставно стареат. Една значителна одлика на ''Генџи'', и на вештината на Мурасаки, е внатрешната доследност, наспроти четиристотините протагонисти. На пример, сите ликови стареат заедно а семејството и [[Феудализам|феудалните]] односи ја задржуваат општата доследност. Тешкотија за читателите и преведувачите на ''Генџи'' е дека скоро ниту еден од ликовите во оригиналниот текст нема експлицитно име. Ликовите наместо тоа се именувани според нивната функција или улога (на пример, ''министерот за лево''), титула (на пр. ''неговата екселенција'') или нивниот однос со другите ликови (на пр. ''првонаследникот''), што е променливо како романот напредува. Отсуството на имиња потекнува од дворските обичаи во [[Хејански период|хејанскиот период]] кога било неприфатливо слободно да се споменува лицето по име. Модерните читатели и преведувачите користеле разни прекари за да успеат да ги следат многу ликови. ''Приказната за Генџи'' била напишана на архаичен дворски јазик и веќе по еден век откако била напишана станала нечитлива.<ref name="node">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.economist.com/node/12811335|title="The Tale of Genji" - Playboy of the eastern world|publisher=[[The Economist]]|accessdate=January 9, 2014}}</ref> Јапонците ги читале упростените и илустрирани верзии на делото по 12 век. Дури на почетокот на 20 век, ''Генџи'' бил преведен на [[Јапонски јазик|современ јапонски јазик]], од страна на поетесата [[Акико Јосано]].<ref>[http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html Yosano, Akiko]</ref> == Авторство == [[Податотека:Tosa Mitsuoki—Portrait of Murasaki Shikibu.jpg|мини|[[Мурасаки Шикибу]], илустрација од Тоса Митсуоки кој направил серија за ''Приказната за Генџи''(17 век)]] Дебатата околу тоа колку ''Генџи'' бил всушност напишан од [[Мурасаки Шикибу|Mурасаки Шикибу]] се одвива со векови и малку е веројатно некогаш да биде разрешена, освен со некакво поголемо архивско откритие. Општо се прифаќа дека приказната во својата сегашна форма била завршена до 1021 година, кога авторката на ''[[Сарашина Ники]]''  во дневникот ја запишала радоста за добивањето на целосната копија од приказната. Таа напишала дека постојат повеќе од 50 поглавја и споменала лик кој се појавува на крајот на делото, така што ако други автори, покрај [[Мурасаки Шикибу]] работеле на приказната, делото било скоро завршено во времето на нејзиното пишување. Во [[Дневник на Дамата Мурасаки|личниот дневник]] на [[Мурасаки Шикибу]] се спомнува приказната, и името '''Мурасаки''<nowiki/>' во алузија на главниот женски лик. Тоа потврдува дека нешто од дневникот било достапно во 1008 година кога внатрешните докази убедливо покажуваат дека записот бил напишан.<ref>''The Diary of Lady Murasaki'', ed. [//en.wikipedia.org/wiki/Richard_Bowring Richard Bowring], Penguin Classics 2005, p.31, note 41. In his introduction to the text, Bowring discusses its dating which, in any case, is generally accepted by most authorities. Royall Tyler, in his edition of the ''Tale of Genji'' cited below, also draws attention to the entry in Murasaki Shikibu's diary: see the Penguin Books edition, 2003, Introduction, p.xvii</ref> Се смета дека Дамата Мурасаки го напишала ликот на Генџи врз основа на Министерот за лево во времето кога таа се наоѓала на дворот. Други преведувачи, како што е Тајлер, веруваат дека ликот Мурасаки но Уе, жената на Генџи, се заснова на самата [[Мурасаки Шикибу]]. [[Јосано Акико]], првата преведувачка која направила модерен јапонски превод на ''Генџи'', верувала дека [[Мурасаки Шикибу]] ги напишала само поглавјата од 1 до 33 а дека поглавја 35 до 54 години биле напишани од страна на нејзината ќерка [[Даини но Санми]]. Други исто така се сомневале во авторството на поглавјата 42 до 54 години (особено 44, кој содржи ретки примери на континуирани грешки).<ref name=":0">Shikibu, Murasaki; Tyler, Royall (2002). ''The Tale of Genji''. Viking.</ref> Според предговорот на [[Ројал Тајлер]] во неговиот англиски превод на делото, последните компјутерски анализи откриле "статистички значајни" разлики на стилот помеѓу поглавјата 45&ndash;54 и останатите, а воедно и кај некои од првите поглавја<ref name=":0" />.[[Податотека:Genji_emaki_Yomogiu.JPG|мини|Поглавје. 15 – 蓬生 '''''Јомогиу''''' Сцена од илустрираната верзија од 12 век на Генџи Моногатари Емаки - Музеј на Уметноста Токугава.]] [[Податотека:Genji_emaki_sekiya.jpg|мини|Поглавје. 16 – 関屋 '''''Секија''''']] == Заплет == [[Податотека:Genji_emaki_YOKOBUE.jpg|мини|Поглавје. 37 – 横笛 '''''Јокобуе''''' ("Флејта").]] [[Податотека:Genji_emaki_01003_009.jpg|мини|Поглавје. 39 – 夕霧 '''''Yūgiri''''' ("Вечер во магла"). Од 12-от век.]] [[Податотека:Genji_emaki_SAWARABI.jpg|мини|Пог. 48 – 早蕨 '''''Савараби''''']] [[Податотека:Genji_emaki_YADORIGI_2.JPG|мини|Пог. 49 – 宿り木 '''''Јадориги''''']] Делото го раскажува животот на ''Хикару Генџи'', или "Блескавиот Генџи", син на стар јапонски цар, познат на читателите како царот Кирицубо и неговата сакана [[Гејша|конкубина]] од понизок ранг наречена Дамата Кирицубо. Од политички причини, царот го истргнал Генџи од линијата на наследство, одземајќи му го благородништвото и давајќи му го името Минамото и кариера на царски службеник. Приказната се концентрира на романтичниот живот на Генџи и ги опишува обичаите на аристократското општество на тоа време. Мајката на Генџи умрела кога тој имал три години, а царот не можел да ја преболи. Потоа слушнал за некоја жена (Дамата Фуџицубо), принцеза на претходниот цар, која наликувала на неговата почината конкубина. Подоцна таа станала една од неговите сопруги. Генџи прво ја сакал како маќеа, но подоцна и како жена, и тие двајцата се вљубиле. Генџи бил незадоволен од неговата забранета љубов со Дамата Фуџицубо и имал лош однос со неговата сопруга (Аои но Уе). Доживеал серија неисполнети љубовни врски со други жени, но во повеќето случаи или љубовницата умира или на него му здосадува. Генџи бил во посета на Китајама, северна рурални ридско подрачје на [[Кјото]], каде нашол убаво десетгодишно девојче. Тој бил фасциниран од ова девојче (Мурасаки) и открил дека е внука на Дамата Фуџицубо. Најпосле го грабнал, го однел во својата палата и го научил да биде неговата идеална дама &mdash; односно, иста како Дамата Фуџицубо. За време на овој период Генџи тајно ја посетувал Дама Фуџицубо, а таа забременила со неговиот син, Реицеи. Сите верувале дека таткото на детето е царот Кирицубо. Подоцна, момчето станало првонаследник а Дамата Фуџицубо станала царица, но љубовната врска на Генџи и на Дамата Фиџицубо останала тајна. Генџи се смирил со неговата сопруга, Аои. Таа му родила син, но веднаш потоа умрела. Генџи тагувал, но нашол утеха во Мурасаки, со која се оженил. Умрел и таткото на Генџи, царот Кирицубо. Негов наследник бил син му Сузаку, чија мајка (Кокиден), заедно со политичките непријатели на Кирицубо, ја презеле власта во дворот. Потоа Генџи и конкубината на царот Сузаку биле откриени при една нивна љубовна тајна средба. Царот Сузаку заради тоа го прогонил Генџи во градот Сума во руралната провинција Харима (сега дел од Коби во[[Хјого (префектура)|Хјого]]). Таму Генџи сретнал некој богат човек Акаши и имал љубовна врска со ќерка му. Таа му ја родила единствената ќерка која подоцна станала царица. Во престолнината, царот Сузаку го мачеле соништа со неговиот починат татко, Кирицубо. Во меѓувреме, мајка му Кокиден се разболела што ја ослабнало нејзината моќ врз престолот. Царот издал наредба на Генџи да му биде простено и дозволил тој се вратил во [[Кјото]]. Неговиот син Реизеи од Дамата Фуџицубо станал цар. Новиот цар знаел дека Генџи е неговиот вистински татко и го унапредил на највисокиот можен ранг. [[Податотека:Genji_emaki_azumaya.jpg|мини|Пог. 50 – 東屋 '''''Азумаја''''' ("Источна Куќа"). 12-от век Музеј на Уметноста Токугава.]]Сепак, кога Генџи наполнил 40 години, неговиот живот почнал да бледее. Политичкиот статус не му се променил, но љубовта и емотивниот живот, полека згаснувале. Тој се оженил со друга жена, Третата Принцеза (позната како ''Она сан но мија'', или ''Ниосан''). Внукот на Генџи, Кашиваги, подоцна ја силувал Третата Принцеза, и таа забременила и го родила Каору (кој, во слична ситуација со онаа на Реизеи, законски бил познат како син на Генџи). Новиот брак на Генџи го променил неговиот однос со Мурасаки, која станала калуѓерка (бикуни). По смртта на саканата Мурасаки, следи поглавје, ''Мабороши ''("Илузија"), во кое Генџи размислува за минливоста на животот. Веднаш по М''абороши'', постои празно поглавје насловено ''Кумогакуре'' ("Исчезнат во облаците"), кое ја имплицира смртта на Генџи. Остатокот од делото е познат како "Уџи поглавја". Овие поглавја го следат Каору и неговиот најдобар пријател, Ниоу. Ниоу е царски принц, син на ќерката на Генџи, тековната царица откако Реизеи се откажал од престолот, додека Каору на сите им е познат како син на Генџи а всушност бил дете на внукот на Генџи. Поглавјата ги вклучуваат соперништвата на Каору и Ниоу за неколку ќерките на царскиот принц кој живеел во Уџи, место на некое растојание од престолнината. Приказната завршува нагло а Каору понекогаш се нарекува прв [[Антихерој|антијунак]] во книжевноста.<ref>Seidensticker (1976: xi)</ref> == Завршница == Приказната нагло завршува. Мислењата се разликуваат по тоа дали крајот бил онаков каква што била намерата на авторот. [[Артур Вејли]], кој го направил првиот целосен англиски превод на ''Приказната за Генџи'', верува дека делото е завршено онакво какво што е. Иван Морис, автор на ''Светот на Блескавиот принц'', верува дека приказната не е завршена, и дека последните поглавја исчезнале. Едвард Сајденстикер, кој го направил вториот превод на ''Генџи'', верува дека делото не било завршено и дека [[Мурасаки Шикибу]] не би ја планирала структурата на приказната со "крај" туку едноставно би ја пишувала онолку колку што би можела. == Книжевен контекст == [[Податотека:Ch5_wakamurasaki.jpg|мини|Пог. 5 — 若紫 '''Вакамурасаки''' ("Младата Мурасаки"). Тоса Мицуоки, 1617&#x2013;91.]] Бидејќи делото било напишано за забава на јапонскиот двор во 11 век, истото содржи многу тешкотии за модерните читатели. Прво и основно, јазикот на Мурасаки во [[Хејански период|хејанскиот период]] на јапонскиот двор имал многу комплексна граматика. Друг проблем е дека именување на луѓето се сметало за непочитување во тек на хејанскиот период, така што ниту еден од ликовите нема име. Наместо тоа, раскажувачот мажите најчесто ги назначува според нивниот ранг или функција, а жените честопати според бојата на нивната облека, со зборови употребени на состанокот, или со рангот на некој познат машки роднина. Така еден лик можел да се нарекува поинаку во некое од поглавјата. Друг аспект на јазикот е важноста на употребата на [[поезија]]та во разговорите. Менувањето или применувањето на некоја класична песна според моменталната ситуација било очекувано однесување во животот на хејанскиот двор и често се комуницирало преку алузии. Поемите во ''Генџи'' се често во класична јапонска форма на [[Вака (поезија)|вака]]. Многу од песните биле добро познати на целната публика, па обично само првите неколку реда се давале и читателот би требало да ја заврши мислата за себе.<ref name="PhraseFinder">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.phrases.org.uk/meanings/when-in-rome-do-as-the-romans-do.html|title=When in Rome, do as the Romans do|last=Martin|first=Gary|accessdate=4 June 2015}}</ref> Како и со повеќето хејанска книжевност, ''Генџи'' веројатно бил напишан (главно а можеби и целосно) во [[кана]] (јапонско фонетско пишување) а не со [[кинеско писмо]], бидејќи било напишано од страна на жена, за женската публика. Пишување со [[Кинеско писмо|кинеските знаци]] на тоа време го практикувале мажите. Жените не користеле кинески симболи, потпирајќи се најмногу на мајчините јапонски зборови (јамато котоба). Надвор од терминологијата поврзана со политиката и [[Будизам|будизмот]], ''Генџи'' содржи многу малку кинески позајмици (канго). На тој начин приказната имала лесен тек но сепак, воведувала забуна поради постоењето на голем број на хомофонични зборови. == Структура == [[Податотека:Ilustration of The Tale of Genji.jpg|мини|Пог. 20 &#x2013; 朝顔 '''Асагао''' ("Bluebell"). Тоса Мицуоки]] [[Роман]]от традиционално е поделен на три дела, првите две се занимаваат со животот на Генџи, и последниот се занимава со раните години на двајца негови потомци, Ниоу и Каору. Исто така постојат и неколку кратки преодни поглавја кои обично се групирани посебно а чие авторство понекогаш се доведува во прашање. # '''1-41 поглавје: ''Подемот и падот на Генџи''''' #* 1&ndash;33: Љубов, романса, и егзил #* 34&ndash;41: Вкусот на моќта и смртта на неговата сакана # '''42-44 поглавје: Преод''' (многу кратки епизоди по смртта на Генџи) # '''45&ndash;54 поглавје:''' '''Уџи поглавја''' (Ниоу и Каору) 54-тото и последно поглавје "''Лебдечки мост на соништата''" понекогаш се тврди дека е посебен дел од делот Уџи. Се чини дека ја продолжува приказната на претходните поглавја, но поглавјето има невообичаено апстрактен наслов. Тоа е единственото поглавје чиј наслов нема јасна референца во текстот, но можеби бидејќи поглавјето е недовршено. Ова прашање е потешко затоа што не се знае точно кога поглавјата ги добиле нивните наслови == Ракописи == Оригиналниот ракопис напишан од [[Мурасаки Шикибу]] повеќе не постои. Бројни копии, во вкупен износ од околу 300 според [[Икеда Кикан]], постојат со разлики помеѓу секоја од нив. Се смета дека Шикибу често се враќала назад и ги уредувала раните ракописи воведувајќи разлики од претходните копии.<ref>Yamagishi (1958: 14)</ref> Различните ракописи, се класифицирани во три категории:<ref>Yamagishi (1958: 14–6)</ref><ref>Nihon Koten Bungaku Daijiten (1986: 621–2)</ref> * {{Јапонски|''Кавачибон''|河内本}} (<span class="t_nihongo_kanji" lang="ja">河内本</span><sup class="t_nihongo_help noprint">[[:en:Help:Installing Japanese character sets|?]]</sup>) * {{Јапонски|''Аобјошибон''|青表紙本}} (<span class="t_nihongo_kanji" lang="ja">青表紙本</span><sup class="t_nihongo_help noprint">[[:en:Help:Installing Japanese character sets|?]]</sup>) * {{Јапонски|''Бепон''|別本}} (<span class="t_nihongo_kanji" lang="ja">別本</span><sup class="t_nihongo_help noprint">[[:en:Help:Installing Japanese character sets|?]]</sup>) Во 13 век, два обида од страна на [[Минамото но Шикајуки]] и [[Фуџивара Теика]] биле направени да се уредат различните ракописи. Ракописот на Шикајуки е познат како ''Кавачибон.'' Повеќето уредувања биле на почетокот на 1236 и завршиле во 1255. Ракописот на Теика е познат како ''Аобјошибон''. Овие уредувања се поконзервативни и се мисли дека подобро го претставуваат оригиналот. Овие два ракописи биле користени како основа за многу идни копии. Категоријата ''Бепон'' ги претставува сите други ракописи кои не припадност на другите две. Ова вклучува постари но нецелосни ракописи, помешани ракописи од двата претходни и коментари. На 10 март 2008 година, ракопис од доцниот [[камакура период]] бил пронајден во Кјото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm|title=鎌倉後期の源氏物語写本見つかる|date=2008-03-10|publisher=Sankei News|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20080314203013/http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm|archive-date=2008-03-14|accessdate=2008-03-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20080310-OYT1T00698.htm|title=源氏物語の「別本」、京都・島原の「角屋」で発見|date=2008-03-10|publisher=Yomiuri|language=ja|archive-url=https://archive.today/20080314050049/http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20080310-OYT1T00698.htm|archive-date=2008-03-14|accessdate=2008-03-11}}</ref> Тоа било шестото поглавје во должина од 65 страници. Повеќето останати ракописи се засноваат на примероци од ракописот на Теика кој вовел измени во оригиналот. Овој новооткриен ракопис не бил под влијание на Теика. На 29 октомври 2008, Женскиот Универзитет Конан објавил дека бил пронајден ракопис од средината на [[камакура период]]от.<ref name="Umegae Jōnan">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20081029-OYT1T00679.htm|title=源氏物語の最古級写本、勝海舟？の蔵書印も…甲南女子大|date=2008-10-29|publisher=Yomiuri|language=ja|archive-url=https://archive.today/20081101112643/http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20081029-OYT1T00679.htm|archive-date=2008-11-01|url-status=dead|accessdate=2008-10-29}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm|title=「千年紀に奇跡」「勝海舟が恋物語とは」源氏物語写本に驚きの声|date=2008-10-29|publisher=Sankei News|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20090802081528/http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm|archive-date=August 2, 2009|url-status=dead|accessdate=2008-10-29}}</ref> Тоа било 32 поглавје, ''Умегае'', признато како најстара продолжена копија од ова поглавје кое датира помеѓу 1240-80. Овој ''бепон'' ракопис има 74 страници во должина и се разликува од другите. == Илустрирани свитоци == [[Податотека:Brooklyn_Museum_-_Scene_from_the_Tale_of_Genji_-_overall.jpg|мини|Крајот на 16-ти или раниот 17 век. Сцена од ''Генџи''.]] Илустрираната верзија од 12 век, ''Генџи Моногатари Емаки'', содржи илустрирани сцени од Генџи заедно со рачно напишан ''согана'' текст. Овој свиток е најстар пример на јапонски "сликовен свиток": собрани илустрации и [[калиграфија]] на некое дело. Оригиналниот свиток се верува дека имал 10-20 ролни со сите 54 поглавја. Парчињата вклучуваат само 19 илустрации и 65 страници текст, плус девет страници на фрагменти. Ова е проценето на околу 15% од предвидениот оригинал. Во  Музејот на Уметноста Токугава во [[Нагоја]] има три од свитоците. Свитоците се назначени како [[Национални богатства на Јапонија]]. Свитоците се толку кревки што нормално не се прикажуваат во јавноста. Оригиналните свитоци во Токугава Музејот биле прикажани од ноември 21 до 29 ноември во 2009 година. Англиската фоторепродукција и превод биле отпечатени во ограничено издание<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/286945|title=The Tale of Genji scroll|last=1925-1976|first=Morris, Ivan|last2=1933-2005|first2=Tokugawa, Yoshinobu|last3=978?-|first3=Murasaki Shikibu|last4=978?-|first4=Murasaki Shikibu|last5=義宣(1933-)|first5=徳川|isbn=0870111310|location=Tokyo, Japan|oclc=286945}}</ref> Други значајни верзии се оние на [[Тоса Мицуоки]], кој живеел од 1617 до 1691. Неговите слики се засноваат на хејанскиот стил на постоечките свитоци од 12 век. Приказната била популарна тема и во [[укијо-e]] отпечатоците од едо периодот. == Современо читање == === Јапонски === [[Податотека:Genji_emaki_01003_001.jpg|мини|Страници од илустрираниот свиток од 12 век]] Поради комплексноста на стилот делото станало нечитливо за просечниот Јапонец кој не бил посветен на изучување на јазикот на приказната. Затоа, [[Преведување|преводи на современ јапонски]] и на други јазици, ги решил овие проблеми со употреба на помодерен јазикот и со давање имиња на ликовите. Ова довело до анахронизми (на пример првата жена на Генџи е именувана Аои бидејќи таа е позната како дамата од Аои поглавјето, во кое таа умира). Многу писатели се обиделе да го преведат. Првиот превод на современ јапонски го направила поетесата [[Јосано Акико]]. Други познати преводи биле направени од страна на писателите Јуничиро Танизаки и Фумико Енчи. Поради културните разлики, читање на адаптираната верзија на ''Генџи'' е доста честа појава, дури и помеѓу Јапонците. Постојат неколку такви верзии од писатели, вклучувајќи Сеико Танабе, Јакучо Сетучи и Осаму Хашимото.<ref>Walker, James. [http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm Big in Japan: "Jakucho Setouchi: Nun re-writes ''The Tale of Genji''",] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090426003611/http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm |date=2009-04-26 }} Грешка во шаблонот „Семарх“: Проверете ја вредноста <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;url=</code>. Празно. ''Metropolis.'' No. 324; Spaeth, Anthony. [http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,188602,00.html "Old-Fashioned lover",] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121026022500/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,188602,00.html |date=2012-10-26 }} ''Time''. December 17, 2001.</ref> Многу дела, вклучувајќи [[манга]] серии и различни телевизиски драми, врз основа на ''Приказната на Генџи''. Имало најмалку пет манга адаптации на ''Генџи''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674|title=Genji in Graphic Detail: Manga Versions of the Tale of Genji|last=Richard Gunde|date=2004-04-27|publisher=UCLA Asia Institute|accessdate=2006-11-16}}</ref> == Значење == ''Приказната за Генџи'' е важно дело на [[Јапонска книжевност|јапонската литература]] и е забележано заради неговата внатрешна доследност, психолошки опис и карактеризација. Писателот [[Јасунари Кавабата|Јасунари К]]авабата во неговиот говор како [[Нобелова награда|добитник на Нобеловата награда]]<nowiki/>рекол: "''Приказната за Генџи е'' врв на јапонската книжевност. Дури и денес не постои парче фикција кое може да се спореди со дего." [[Податотека:2000_Yen_Murasaki_Shikibu.jpg|мини|2000 јени со ''Приказната за Генџи'' и Мурасаки Шикибу во десниот агол]] ''Генџи'', честопати се нарекува и "првот роман",<ref>{{Наведена книга|title=The Tale of Genji|last=Tyler|first=Royall|publisher=[[Penguin Classics]]|year=2003|isbn=0-14-243714-X|pages=i-ii & xii}}</ref> иако постои голема дебата во врска со ова &mdash;  вклучително и тоа дали ''Генџи'' може да се смета за "роман".<ref>Ivan Morris, ''The World of the Shining Prince'' (1964), p.277</ref> Некои сметаат дека ''Генџи'' е "прв психолошки роман" или "историски роман",<ref>{{Наведена книга|title=The Tale of Genji|last=Tyler|first=Royall|publisher=[[Penguin Classics]]|year=2003|isbn=0-14-243714-X|page=xxvi}}</ref> "прв роман кој се смета за класичен" и сл. Критичарите речиси постојано ја опишуваат ''Приказната за Генџи'' како најстариот, првиот и/или најголемиот роман во јапонската книжевност<ref name="bryan65">Bryan (1930), 65.</ref><ref>Kokusai Bunka Shinkokai (1970), 37.</ref>. Меѓутоа, по ова прашање, дури и во [[Јапонија]], ''Приказната за Генџи'' не била едногласно прифатена - помалку познатиот ''Очикубо Моногатари'' бил предложен за "првиот долг роман на светот", иако неговиот автор е непознат.<ref>Kato (1979), p.160, 163.</ref> Покрај сите дебати, ''Приказната на Генџи ''ужива почит меѓу делата на литературата и истата оставила големо влијание во јапонската литература. Во чест на делото на Мурасаки Шикибу, Банката на Јапонија издала банкнота од 2000 [[Јапонски јен|јени]] банкноти во нејзина чест, со сцена од романот врз основа на илустриран свиток од 12 век. == Филмови и адаптации == ''Приказната за Генџи'' неколкупати била адаптирана за филм. Најпрво во 1951 година од страна на режисерот [[Козабуро Јошимура]], во 1966 година од страна на режисерот [[Кон Ичикава]], и [[аниме]] филмот во 1987 година од страна на режисерот Гисабуро Суги.  [[Аниме]] телевизиска серија била направен во 2009 година од страна на режисерот [[Осаму Дезаки]]. ''Приказната за Генџи била ''адаптирана во опера од [[Мики Минору]], компонирана во текот на 1999 година со прва изведба следната година во Операта на Сент Луис, со оригинално [[либрето]] од страна на [[Колин Греам]] (на [[Англиски јазик|англиски]]), подоцна преведено на ј[[Јапонија|апонски]] од страна на [[композитор]]от. == Поврзано == * [[Хејански период]] * [[Мурасаки Шикибу]] * [[Јапонска книжевност]] == Наводи == {{reflist|30em}} == Користена литература: == * {{Наведено списание|last=Bargen|first=Doris G|date=June 1988|title=Spirit Possession in the Context of Dramatic Expressions of Gender Conflict: The Aoi Episode of the ''Genji monogatari''|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=48|issue=1|pages=95–130|doi=10.2307/2719274|jstor=2719274}} * {{Наведено списание|last=Bargen|first=Doris G|date=June 1991|title=The Search for Things Past in the ''Genji monogatari''|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=51|issue=1|pages=199–232|doi=10.2307/2719245|jstor=2719245}} * {{Наведена книга|title=A Woman's Weapon : Spirit possession in the Tale of Genji|last=Bargen|first=Doris G|publisher=University of Hawaiʻi Press|year=1997|location=Honolulu, Hi}} * {{Наведена книга|title=Murasaki shikibu, The Tale of Genji|last=Bowring|first=Richard John|publisher=Cambridge University Press|year=1988|location=Cambridge ; New York}} * {{Наведена книга|title=The Literature of Japan|last=Bryan|first=J. Ingram|publisher=Henry Holt and Company|year=1930|location=New York}} * {{Наведено списание|last=Childs|first=Margaret H|year=1999|title=The value of vulnerability: Sexual coercion and the nature of love in japanese court of literature|journal=Journal of Asian Studies|volume=58|issue=4|pages=1059–1080|doi=10.2307/2658495|jstor=2658495}} * {{Наведено списание|last=Chisholm|first=Julianne Kaui|date=November 1994|title=The Steel-belted Radial of Karma: The End of Genji|journal=The Journal of the Association of Teachers of Japanese|volume=28|issue=2|pages=183–93|doi=10.2307/489291|jstor=489291}} * De Wolf, Charles (2014). "Glimpses of Genji Through the Looking-Glass of Language". ''The Transactions of the Asiatic Society of Japan''. fifth series, volume 6. * {{Наведена книга|title=Love after The Tale of Genji : Rewriting the World of the Shining Prince|last=D'Etcheverry|first=Charo B|publisher=Harvard University Press|year=2007|location=Cambridge, Mass}} * {{Наведена книга|title=The Splendor of Longing in the Tale of Genji|last=Field|first=Norma|publisher=Princeton University Press|year=1987|location=Princeton, N.J}} * {{Наведено списание|last=Friday|first=Karl|date=Summer 1988|title=Teeth and Claws. Provincial Warriors and the Heian Court|journal=Monumenta Nipponica|volume=43|issue=2|pages=153–85|doi=10.2307/2384742|jstor=2384742}} * {{Наведено списание|last=Gatten|first=Aileen|date=Spring 1977|title=A Wisp of Smoke. Scent and Character in the ''Tale of Genji''|journal=Monumenta Nipponica|volume=32|issue=1|pages=35–48|doi=10.2307/2384070|jstor=2384070}} * {{Наведено списание|last=Gatten|first=Aileen|date=June 1981|title=The Order of the Early Chapters in the ''Genji monogatari''|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=41|issue=1|pages=5–46|doi=10.2307/2718998|jstor=2718998}} * {{Наведено списание|last=Gatten|first=Aileen|date=April 1986|title=Weird Ladies: Narrative Strategy in the ''Genji monogatari''|journal=The Journal of the Association of Teachers of Japanese|volume=21|issue=1|pages=29–48}} * {{Наведена книга|title=Noh Drama and the Tale of Genji : The Art of Allusion in Fifteen Classical Plays|last=Goff|first=Janet Emily|publisher=Princeton University Press|year=1991|location=Princeton, N.J}} * {{Наведено списание|last=Henitiuk|first=Valerie|author-link=Valerie Henitiuk|year=2008|title=Going to Bed with Waley: How Murasaki Shikibu Does and Does Not Become World Literature|journal=Comparative Literature Studies|volume=45|issue=1|pages=40–61|doi=10.1353/cls.0.0010}} * {{Наведено списание|last=Hirota|first=Akiko|date=Fall 1997|title=''The Tale of Genji'': From Heian Classic to Heisei Comic|journal=Journal of Popular Culture|volume=31|issue=2|pages=29–68|doi=10.1111/j.0022-3840.1997.00029.x}} * {{Наведена книга|title=Approaches to Teaching Murasaki Shikibu's The Tale of Genji|last=Kamens|first=Edward B|publisher=Modern Language Association of America|year=1993|location=New York}} * {{Наведена книга|title=A History of Japanese Literature: The First Thousand Years|last=Kato|first=Shuichi|publisher=Kodansha International, Ltd|others=David Chibbett|year=1979|isbn=0-87011-491-3|location=New York}} * {{Наведено списание|last=Knapp|first=Bettina L|date=Spring 1992|title=Lady Murasaki Shikibu's the ''Tale of Genji'': Search for the Mother|journal=Symposium|volume=46|issue=1|pages=34–48|doi=10.1080/00397709.1992.10733759}} * Kornicki, P. F., "Unsuitable Books for Women? "Genji Monogatari" and "Ise Monogatari" in Late Seventeenth-Century Japan", ''Monumenta Nipponica'', Vol. 60, No. 2 (Summer, 2005), pp.&nbsp;147–193, Sophia University, [https://www.jstor.org/stable/25066367 JSTOR] * {{Наведена книга|title=Introduction to Classic Japanese Literature|publisher=Greenwood Printing|year=1970|isbn=0-8371-3118-9|editor-last=Kokusai Bunka Shinkokai}} * {{Наведено списание|last=McCormick|first=Melissa|year=2003|title=Genji Goes West: The 1510 "Genji Album" and the Visualization of Court and Capital|journal=The Art Bulletin|volume=85|pages=54–85|doi=10.2307/3177327|jstor=3177327}} * {{Наведено списание|last=McCullough|first=William H|year=1967|title=Japanese Marriage Institutions in the Heian Period|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=27|pages=103–167|doi=10.2307/2718385|jstor=2718385}} * {{Наведена книга|title=The World of the Shining Prince: Court Life in Ancient Japan|last=Morris|first=Ivan I|publisher=Kodansha International|year=1964|location=New York}} * {{Наведена книга|title=The Tale of Genji Scroll [Genji monogatari emaki]|last=Morris|first=Ivan I|publisher=Kodansha International|year=1971|location=Tokyo}} * {{Наведено списание|last=Mostow|first=Joshua S|date=Autumn 1992|title=Painted Poems, Forgotten Words. Poem-Pictures and Classical Japanese Literature|journal=Monumenta Nipponica|volume=47|issue=3|pages=323–346|doi=10.2307/2385102|jstor=2385102}} * {{Наведено списание|last=Mostow|first=Joshua S|date=April 1999|title="Picturing" in ''The Tale of Genji''|journal=The Journal of the Association of Teachers of Japanese|volume=33|issue=1|pages=1–25|doi=10.2307/489628|jstor=489628}} * {{Наведена книга|title=Iconography of the ''Tale of Genji'' : ''Genji monogatari ekotoba''|last=Murase|first=Miyeko|publisher=Weatherhill|year=1983|location=New York}} * {{Наведена книга|title=The Tale of Genji : Legends and Paintings|last=Murase|first=Miyeko|publisher=G. Braziller|year=2001|location=New York}} * {{Наведено списание|last=Nickerson|first=Peter|date=Winter 1993|title=The Meaning of Matrilocality. Kinship, Property, and Politics in Mid-Heian|journal=Monumenta Nipponica|volume=48|issue=4|pages=429–67|doi=10.2307/2385292|jstor=2385292}} * {{NKBD}} * {{Наведена книга|title=Figures of Resistance : Language, Poetry, and Narrating in the Tale of Genji and Other Mid-Heian Texts|last=Okada|first=H. Richard|publisher=Duke University Press|year=1991|location=Durham}} * {{Наведена книга|title=Ukifune : Love in the tale of genji|last=Pekarik|first=Andrew|publisher=Columbia University Press|year=1982|location=New York}} * {{Наведена книга|title=Guide to the Tale of Genji by Murasaki Shikibu|last=Puette|first=William J|publisher=C.E. Tuttle|year=1983|location=Rutland, Vt}} * {{Наведена книга|title=Yosano Akiko and the Tale of Genji|last=Rowley|first=Gillian Gaye|publisher=Center for Japanese Studies, University of Michigan|year=2000|location=. Ann Arbor, MI}} * {{Наведена книга|title=The Tale of Genji|last=Seidensticker|first=Edward G.|publisher=Turtle Publishing|year=1976|isbn=978-4-8053-0919-3|volume=1|author-link=Edward Seidensticker}} * {{Наведена книга|title=The Tale of Genji|last=Seidensticker|first=Edward G.|publisher=Turtle Publishing|year=1976|isbn=978-4-8053-0920-9|volume=2|author-link=Edward Seidensticker}} * Sestili Daniele (1996). ''Musica e danza del principe Genji. Le arti dello spettacolo nell’antico Giappone''. Lucca: LIM, * {{Наведено списание|last=Shirane|first=Haruo|date=December 1985|title=The Aesthetics of Power: Politics in the ''Tale of Genji''|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=45|issue=2|pages=615–47|doi=10.2307/2718974|jstor=2718974}} * {{Наведена книга|title=The Bridge of Dreams : A Poetics of the Tale of Genji|last=Shirane|first=Haruo|publisher=Stanford University Press|year=1987|location=Stanford, Calif.}} * {{Наведена книга|title=Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production|last=Shirane|first=Haruo|publisher=Columbia University Press|year=2008|location=New York}} * {{Наведена книга|title=Crossing the Bridge : Comparative Essays on Medieval European and Heian Japanese Women Writers|last=Stevenson and Ho|first=Barbara and Cynthia O|date=2000|publisher=Palgrave|location=New York}} * {{Наведено списание|last=Tyler|first=Royall|year=1999|title="I Am I": Genji and Murasaki|journal=Monumenta Nipponica|volume=54|issue=4|pages=435–480|doi=10.2307/2668318|jstor=2668318}} * {{Наведена книга|title=The Tale of Genji|last=Tyler|first=Royall|publisher=Viking|year=2001|location=New York}} * {{Наведено списание|last=Tyler|first=Royall|date=March 2002|title=Marriage, Rank and Rape in ''The Tale of Genji''|url=http://wwwsshe.murdoch.edu.au/intersections/issue7/tyler.html|journal=Intersections: Gender, History and Culture in the Asian Context|volume=7}} * {{Наведено списание|last=Tyler|first=Royall and Susan|year=2002|title=The Possession of Ukifune|journal=Asiatica Venetiana|volume=5|pages=177–209}} * {{Наведено списание|last=Tyler|first=Royall|year=2003|title=Rivalry, Triumph, Folly, Revenge: A Plot Line through the ''Tale of Genji''|journal=Journal of Japanese Studies|volume=29|issue=2|pages=251–87}} * {{Наведено списание|last=Ury|first=Marian|year=1988|title=A Heian Note on the Supernatural|journal=The Journal of the Association of Teachers of Japanese|volume=22|issue=2|pages=189–94|doi=10.2307/488941|jstor=488941}} * {{Наведена книга|title=Nihon Koten Bungaku Taikei 14: Genji Monogatari 1|last=Lawrence|first=Hollendaisde|publisher=[[Iwanami Shoten Publishing|Iwanami Shoten]]|year=1958|isbn=4-00-060014-1|location=[[Tokyo|Tōkyō]]|language=ja}} * {{Наведено списание|last=Yoda|first=Tomiko|date=December 1999|title=Fractured Dialogues: ''Mono no aware'' and Poetic Communication in the ''Tale of Genji''|journal=Harvard Journal of Asiatic Studies|volume=59|issue=2|pages=523–57|doi=10.2307/2652721|jstor=2652721}} == Надворешни врски == * [http://ota.ahds.ac.uk/headers/2245.xml ''Приказната за Генџи -- Оксфорд Архива''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170306033600/http://ota.ahds.ac.uk/headers/2245.xml |date=2017-03-06 }} комплетен англиски превод на делото, слободен за некомерцијална употреба, превод на Едвард Г. Сајденстикер. * [http://lcweb4.loc.gov/service/asian/asian0001/2005/2005html/20050415toc.html ''Приказната за Генџи, 1654''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100206005537/http://lcweb4.loc.gov/service/asian/asian0001/2005/2005html/20050415toc.html |date=2010-02-06 }} [[Конгресна библиотека|Библиотеката на Конгресот]], Главниот текст (54 тома) на ''Приказната за Генџи''. * [[gutenberg:19264|''Јапонска книжевност - делови од Генџи Моногатари, класичната поезија и драма на Јапонија'']] Превод од 1882 година на првите 17 поглавја од ''Приказната на Генџи'', со вовед и белешки. * [http://etext.lib.virginia.edu/japanese/genji/index.html Текстови на ''Генџи М''оногатари] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120925185256/http://etext.lib.virginia.edu/japanese/genji/index.html |date=2012-09-25 }} Оригиналниот текст, романизирани верзија и современ јапонски превод на ''Приказната на Генџи ''од библиотеката на Универзитетот на Вирџинија. * ''[http://www.taleofgenji.org/ Приказната за Генџи]''[http://www.taleofgenji.org/] фотографски водич. * [http://jclab.wordpress.com/2007/05/11/the-tale-of-genji-audiobooks/ ''Приказната за Генџи аудио книги''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160103000314/https://jclab.wordpress.com/2007/05/11/the-tale-of-genji-audiobooks/ |date=2016-01-03 }} јапонски читања на поглавја од оригиналниот текст, mp3 фајлови. * [http://www.miyatamasayuki-kiri-e.jp/miyatamasayuki_homepage/kiri_e_world_folder/newsite/ ''Приказната за Генџи'' од Мијата Масајукиi]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} . [[Категорија:Статии со текст на јапонски]] [[Категорија:Грешки во предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Јапонска книжевност]] [[Категорија:Јапонски романи]] he7b6xqdm9mw8rt5uopsqu7rtqkfg8t Пекан 0 1200508 5575108 5079389 2026-06-10T21:40:48Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575108 wikitext text/x-wiki {{other uses}} {{Speciesbox |name = Пекан |image = [[File:Carya illinoinensis.jpg|200px|]] |image_caption = ''Carya illinoinensis''<br />[[Morton Arboretum]] acc. 1082-39*3 |genus = Carya |parent = Carya sect. Apocarya |species = illinoinensis |authority = ([[Friedrich Adam Julius von Wangenheim|Wangenh.]]) [[Karl Koch (botanist)|K.Koch]] |range_map = Carya illinoinensis range map 1.png |range_map_caption = Natural range of ''Carya illinoinensis'' |synonyms = *''Carya oliviformis'' (Michx.) Nutt. *''Carya pecan'' (Marshall) Engl. & Graebn. *''Hicorius pecan'' (Marshall) Britton *''Juglans illinoinensis'' Wangenh. *''Juglans oliviformis'' Michx. *''Juglans pecan'' Marshall |synonyms_ref = <ref name=grin /> }} '''Пекан''' (''Carya illinoinensis'') е вид на гикори со потекло од [[Мексико]] и [[Југ (САД)|југот на САД]].<ref name="grin">{{GRIN|accessdate=2009-10-15}}(англиски) </ref><ref name="fna">Flora of North America: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=210000185 ''Carya illinoinensis'']</ref> {{Котва|Pronunciation|Etymology|Word}} == Име == "Пекан" доаѓа од [[алгонкински јазици|алгонкинскиот]] збор кој различно се однесуваат на пекани, ореви и гикори ореви,<ref>{{Наведена мрежна страница|title=pecan, n.|date=March 2016|work=OED Online|publisher=Oxford University Press|quote=< French (Mississippi Valley) ''pacane'' (1712; 1721 in the source translated in quot. 1761 at sense 1) < Illinois ''pakani'' (= /pakaːni/); cognates in other Algonquian languages are applied to hickory nuts and walnuts. Compare Spanish ''pacano'' (1772; 1779 in a Louisiana context).}}</ref> или пошироко на било кој [[Јаткасти плодови|орев]] кој бара [[Карпа|камен]] за да се скрши.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ilovepecans.org/pecans-101/history-of-pecans/|title=History of Pecans – National Pecan Shellers Association|publisher=Ilovepecans.org|accessdate=2010-06-03}}</ref> Постојат многу варијанти на изговор, некои регионални и другите не се.<ref name="wikt">See "[[wiktionary:pecan#Pronunciation|pecan]]" at [[wiktionary:Main Page|Wiktionary]].</ref> Најчестиот [[Американски англиски јазик|Американски]] изговор е <span class="IPA nopopups noexcerpt">[[Википедија:МФА за англиски јазик|/<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="'p' in 'pie'">p</span><span title="/i/: 'y' in 'happy'">јас</span><span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ</span><span title="'k' in 'kind'">к</span><span title="/ɑː/: 'a' in 'father'">ɑː</span><span title="'n' in 'nigh'">n</span></span>/]]</span>{{IPAc-en|p|i|ˈ|k|ɑː|n}}; најчестиот Британски изговор е <span class="IPA nopopups noexcerpt">[[Википедија:МФА за англиски јазик|/<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="'p' in 'pie'">p</span><span title="/ɪ/: 'i' in 'kit'">ɪ</span><span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ</span><span title="'k' in 'kind'">к</span><span title="/æ/: 'a' in 'bad'">æ</span><span title="'n' in 'nigh'">n</span></span>/]]</span>{{IPAc-en|p|ɪ|ˈ|k|æ|n}}. Невообичаено, во Соединетите Американски Држави, дури и во регионот, нема формиран заеднички термин за "точниот" изговор.<ref>[http://www4.uwm.edu/FLL/linguistics/dialect/staticmaps/q_21.html Harvard Dialect Survey] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200517132431/http://www4.uwm.edu/FLL/linguistics/dialect/staticmaps/q_21.html |date=2020-05-17 }}, Bert Vaux and Scott Golder, 2003.</ref> == Наводи == {{Reflist|30em}} [[Категорија:Статии со надворешни врски на англиски]] [[Категорија:Јадливи оревести плодови и семки]] [[Категорија:Овошни дрва]] [[Категорија:Маслодајни растенија]] exx02jtg05xxzk9s7nfhkddbrz002nm Корисник:Liridon/Missing articles/Scientists 2 1202233 5575077 5572580 2026-06-10T20:07:35Z ListeriaBot 65467 Wikidata list updated [V2] 5575077 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=PREFIX schema: <http://schema.org/> SELECT ?item ?itemLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q5. ?item wdt:P21 wd:Q6581072. ?item wdt:P106 ?sci. VALUES ?sci { wd:Q901 wd:Q11063 wd:Q18805 wd:Q39631 wd:Q81096 wd:Q170790 wd:Q82594 wd:Q169470 wd:Q593644 wd:Q864503 wd:Q1265807 wd:Q3126128 wd:Q3140857 wd:Q3745071 wd:Q20107384 wd:Q26726323 wd:Q28054752 wd:Q28870501 wd:Q30084569 wd:Q10872101 wd:Q14565186 wd:Q15143181 wd:Q15143191 wd:Q15401884 wd:Q15839134 wd:Q15941468} SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "mk,en". } FILTER(NOT EXISTS { ?article schema:about ?item. ?article schema:inLanguage "mk". ?article schema:isPartOf <https://mk.wikipedia.org/>. })}LIMIT 100 |sort=label |columns=number:#,label:Article,description,p569,p570,p18,item |thumb=100 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Article ! description ! датум на раѓање ! датум на смрт ! слика ! item |- | style='text-align:right'| 1 | [[Ada Yonath]] | молекуларен биолог од Израел | data-sort-value="1939" | 1939-06-22 | | [[Податотека:Ada E. Yonath.jpg|center|100px]] | [[:d:Q7426|Q7426]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Aleksandra Ivanivna Strelbytska]] | | data-sort-value="1905" | 1905-12-06 | data-sort-value="1980" | 1980-03-02 | | [[:d:Q768616|Q768616]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Angelina Soudilovskaya]] | | data-sort-value="1903" | 1903-04-23 | data-sort-value="1976" | 1976-08-01 | | [[:d:Q2849425|Q2849425]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Anke Bosse]] | | data-sort-value="1961" | 1961 | | | [[:d:Q556650|Q556650]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Anna Heer]] | | data-sort-value="1863" | 1863-03-22 | data-sort-value="1918" | 1918-12-09 | [[Податотека:Anna Heer (1863–1918) Ärztin.jpg|center|100px]] | [[:d:Q560826|Q560826]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Annedore Prengel]] | | data-sort-value="1944" | 1944 | | [[Податотека:Annedore Prengel.jpg|center|100px]] | [[:d:Q565991|Q565991]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Annie Scott Dill Maunder]] | | data-sort-value="1868" | 1868-04-14 | data-sort-value="1947" | 1947-09-15 | [[Податотека:Annie-Scott-Dill-Maunder-ne-Russell.jpg|center|100px]] | [[:d:Q539093|Q539093]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Athene Donald]] | | data-sort-value="1953" | 1953-05-15 | | [[Податотека:Athene Donald (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q513936|Q513936]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Ayaan Hirsi Ali]] | | data-sort-value="1969" | 1969-11-13 | | [[Податотека:Ayaan Hirsi Ali by Gage Skidmore.jpg|center|100px]] | [[:d:Q214475|Q214475]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Barbara Lenz]] | | data-sort-value="1955" | 1955-02-12 | | [[Податотека:Forschergestalten- Barbara Lenz.jpg|center|100px]] | [[:d:Q807534|Q807534]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Bernice Johnson Reagon]] | | data-sort-value="1942" | 1942-10-04 | data-sort-value="2024" | 2024-07-16 | [[Податотека:Bernice-johnson-reagon-sm.jpg|center|100px]] | [[:d:Q162209|Q162209]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Beverly E. Pearson Murphy]] | | data-sort-value="1929" | 1929-03-15 | data-sort-value="2020" | 2020-04-27 | | [[:d:Q2900384|Q2900384]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Brigitte Gratien]] | | data-sort-value="1945" | 1945 | | | [[:d:Q2925425|Q2925425]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Brigitte Jockusch]] | | data-sort-value="1939" | 1939-09-27 | | [[Податотека:Brigitte Jockusch.JPG|center|100px]] | [[:d:Q916373|Q916373]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[Callista Roy]] | | data-sort-value="1939" | 1939-10-14 | | | [[:d:Q1027328|Q1027328]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Catherine Coleman]] | | data-sort-value="1960" | 1960-12-14 | | [[Податотека:Catherine Coleman.jpg|center|100px]] | [[:d:Q7468|Q7468]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Charlotte Schubert]] | | data-sort-value="1955" | 1955-02-21 | | | [[:d:Q1067332|Q1067332]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Christiane Vorster]] | | data-sort-value="1954" | 1954-11-18 | | | [[:d:Q1082859|Q1082859]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Christine Roiter]] | | data-sort-value="1964" | 1964-01-20 | | | [[:d:Q1083759|Q1083759]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Claudia Spies]] | | data-sort-value="1961" | 1961-04-06 | | | [[:d:Q1097806|Q1097806]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Claudine Moulin]] | | data-sort-value="1962" | 1962-02-09 | | | [[:d:Q281197|Q281197]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Constance Tipper]] | | data-sort-value="1894" | 1894-02-06 | data-sort-value="1995" | 1995-12-14 | | [[:d:Q52814|Q52814]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Dagmar Schratter]] | | data-sort-value="1954" | 1954 | | | [[:d:Q1157323|Q1157323]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Diana Gabaldon]] | | data-sort-value="1952" | 1952-01-11 | | [[Податотека:Diana Gabaldon (2010).jpg|center|100px]] | [[:d:Q272492|Q272492]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Donna Nelson]] | | data-sort-value="1954" | 1954 | | [[Податотека:Donna Nelson.jpg|center|100px]] | [[:d:Q55220|Q55220]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Dorothea Orem]] | | data-sort-value="1914" | 1914-07-15 | data-sort-value="2007" | 2007-06-22 | | [[:d:Q435188|Q435188]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Dorothea Rüland]] | | data-sort-value="1955" | 1955 | | | [[:d:Q1246263|Q1246263]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[Dorothee Master]] | | data-sort-value="1960" | 1960 | | | [[:d:Q1250223|Q1250223]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[Dorothy Hansine Andersen]] | | data-sort-value="1901" | 1901-05-15 | data-sort-value="1963" | 1963-03-03 | [[Податотека:Dorothy Hansine Andersen.jpg|center|100px]] | [[:d:Q469231|Q469231]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[Dorothy Reed Mendenhall]] | | data-sort-value="1874" | 1874-09-22 | data-sort-value="1964" | 1964-07-31 | [[Податотека:Dorothy Mabel Reed Mendenhall.jpg|center|100px]] | [[:d:Q274827|Q274827]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Elisabeth Noelle-Neumann]] | | data-sort-value="1916" | 1916-12-19 | data-sort-value="2010" | 2010-03-25 | [[Податотека:Hotel Königshof Bonn Elisabeth Noelle-Neumann, Ludwig-Erhard-Stiftung.jpg|center|100px]] | [[:d:Q60804|Q60804]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[Elisabeth Schiemann]] | | data-sort-value="1881" | 1881-08-15 | data-sort-value="1972" | 1972-01-03 | | [[:d:Q1330249|Q1330249]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[Emma P. Carr]] | | data-sort-value="1880" | 1880-07-23 | data-sort-value="1972" | 1972-01-07 | [[Податотека:Emma Perry Carr (1880-1972).jpg|center|100px]] | [[:d:Q7447|Q7447]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[Emmy Werner]] | | data-sort-value="1929" | 1929-05-26 | data-sort-value="2017" | 2017-10-12 | | [[:d:Q1339014|Q1339014]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Enid Mumford]] | | data-sort-value="1924" | 1924-03-06 | data-sort-value="2006" | 2006-04-07 | | [[:d:Q14097|Q14097]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Etta Becker-Donner]] | | data-sort-value="1911" | 1911-12-05 | data-sort-value="1975" | 1975-09-24 | | [[:d:Q1371710|Q1371710]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[Eva Barlösius]] | | data-sort-value="1959" | 1959 | | | [[:d:Q1379108|Q1379108]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[Eva Schmidt-Kolmer]] | | data-sort-value="1913" | 1913-06-25 | data-sort-value="1991" | 1991-08-29 | | [[:d:Q1379473|Q1379473]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[Eva-Maria Jakobs]] | | data-sort-value="1955" | 1955 | | | [[:d:Q1379062|Q1379062]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[Fanny Hesse]] | | data-sort-value="1850" | 1850-06-22 | data-sort-value="1934" | 1934-12-01 | [[Податотека:Fanny Eilshemius Hesse.jpg|center|100px]] | [[:d:Q97515|Q97515]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[Fe del Mundo]] | | data-sort-value="1911" | 1911-11-27 | data-sort-value="2011" | 2011-08-06 | [[Податотека:National Scientist Dr. Fe Del Mundo.jpg|center|100px]] | [[:d:Q2925049|Q2925049]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[Fran Ulmer]] | | data-sort-value="1947" | 1947-02-01 | | [[Податотека:Fran Ulmer cropped.jpg|center|100px]] | [[:d:Q1440708|Q1440708]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[Frauke Stein]] | | data-sort-value="1936" | 1936-04-09 | data-sort-value="2023" | 2023-07-07 | | [[:d:Q1451953|Q1451953]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[Friederike Fless]] | | data-sort-value="1964" | 1964-05-25 | | [[Податотека:Friederike Fless.jpg|center|100px]] | [[:d:Q1457041|Q1457041]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[Friederike Seyfried]] | | data-sort-value="1960" | 1960-11-19 | | | [[:d:Q1457096|Q1457096]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[Gyburg Uhlmann]] | | data-sort-value="1975" | 1975-09 | | | [[:d:Q1557979|Q1557979]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[Hanna-Maria Zippelius]] | | data-sort-value="1922" | 1922-05-19 | data-sort-value="1994" | 1994-08-19 | | [[:d:Q1575655|Q1575655]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[Harriet Chalmers Adams]] | | data-sort-value="1875" | 1875-10-22 | data-sort-value="1937" | 1937-07-17 | [[Податотека:Harriet Chalmers Adams 01.jpg|center|100px]] | [[:d:Q670843|Q670843]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Helene Bresslau]] | | data-sort-value="1879" | 1879-01-25 | data-sort-value="1957" | 1957-06-01 | [[Податотека:Gedenktafel am Albert- und Helene-Schweitzer-Bresslau-Baum in Basel.JPG|center|100px]] | [[:d:Q1601945|Q1601945]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[Ingrid Pabinger-Fasching]] | | data-sort-value="1956" | 1956-09-06 | | | [[:d:Q1323266|Q1323266]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[Irmgard Gylstorff]] | | data-sort-value="1912" | 1912-04-03 | data-sort-value="1990" | 1990-06-27 | | [[:d:Q1673006|Q1673006]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[Janet Biehl]] | | data-sort-value="1953" | 1953-09-04 | | [[Податотека:Photo on 11-6-14 at 9.29 AM.jpg|center|100px]] | [[:d:Q535664|Q535664]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[Janet Gyatso]] | | data-sort-value="1949" | 1949 | | | [[:d:Q2958779|Q2958779]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[Janet Kolodner]] | | data-sort-value="1954" | 1954 | | | [[:d:Q11757|Q11757]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[Judith Reisman]] | | data-sort-value="1935" | 1935-04-11 | data-sort-value="2021" | 2021-04-09 | | [[:d:Q459171|Q459171]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[Jutta Müller-Tamm]] | | data-sort-value="1963" | 1963-09-30 | | | [[:d:Q1714631|Q1714631]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[Kateryna Yushchenko]] | | data-sort-value="1919" | 1919-12-08 | data-sort-value="2001" | 2001-08-15 | [[Податотека:Kateryna Lohvynivna Yushchenko.jpg|center|100px]] | [[:d:Q16498|Q16498]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[Katharina Gsöllpointner]] | | data-sort-value="1959" | 1959-03-10 | | | [[:d:Q1735901|Q1735901]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[Kathrin M. Möslein]] | | data-sort-value="1966" | 1966-05-04 | | | [[:d:Q1736506|Q1736506]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[Kathryn D. Sullivan]] | | data-sort-value="1951" | 1951-10-03 | | [[Податотека:Kathryn D. Sullivan.jpg|center|100px]] | [[:d:Q464166|Q464166]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[Ludmila Budarjowa]] | | data-sort-value="1949" | 1949-04-07 | | | [[:d:Q1873905|Q1873905]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[Margaret Lindsay Huggins]] | | data-sort-value="1848" | 1848-08-14 | data-sort-value="1915" | 1915-03-24 | [[Податотека:Margaret Lindsay Huggins.jpg|center|100px]] | [[:d:Q243075|Q243075]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[Marie Stopes]] | | data-sort-value="1880" | 1880-10-15 | data-sort-value="1958" | 1958-10-02 | [[Податотека:Marie Stopes.jpg|center|100px]] | [[:d:Q442231|Q442231]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[Marjorie Senechal]] | | data-sort-value="1939" | 1939-07-18 | | | [[:d:Q1722163|Q1722163]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Martha Woodmansee]] | | data-sort-value="1944" | 1944-12-13 | | | [[:d:Q1314693|Q1314693]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[Martina Schattkowsky]] | | data-sort-value="1953" | 1953-07-17 | | | [[:d:Q1905503|Q1905503]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[María Rostworowski]] | | data-sort-value="1915" | 1915-08-08 | data-sort-value="2016" | 2016-03-06 | [[Податотека:María Rostworowski en licencia de conducir de España.png|center|100px]] | [[:d:Q970449|Q970449]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[May Ayim]] | | data-sort-value="1960" | 1960-05-03 | data-sort-value="1996" | 1996-08-09 | [[Податотека:Porträt von Gedenktafel May-Ayim-Ufer.jpg|center|100px]] | [[:d:Q106655|Q106655]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[Monique Frize]] | | data-sort-value="1942" | 1942-01-07 | | [[Податотека:FRIZE MP09285 (1).jpg|center|100px]] | [[:d:Q40138|Q40138]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[Naomi Feil]] | | data-sort-value="1932" | 1932 | data-sort-value="2023" | 2023-12-24 | | [[:d:Q1574525|Q1574525]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[Nele Hackländer]] | | data-sort-value="1963" | 1963 | | | [[:d:Q1975366|Q1975366]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[Olga Skorokhodova]] | | data-sort-value="1911" | 1911-05-11<br/>1914-07-24 | data-sort-value="1982" | 1982-05-07 | | [[:d:Q1396646|Q1396646]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[Olympia Fulvia Morata]] | | data-sort-value="1526" | 1526 | data-sort-value="1555" | 1555-10-26 | [[Податотека:Olympia Fulvia Morata.jpg|center|100px]] | [[:d:Q272798|Q272798]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[Ra'ana Liaquat Ali Khan]] | | data-sort-value="1905" | 1905-02-13 | data-sort-value="1990" | 1990-06-13 | [[Податотека:Begum Ra'ana Liaquat Ali Khan (1961).jpg|center|100px]] | [[:d:Q1951764|Q1951764]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[Raisa Demchenko]] | | data-sort-value="1919" | 1919-01-01 | | | [[:d:Q866811|Q866811]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[Rebecca W. Keller]] | | data-sort-value="1901" | 20th century | | | [[:d:Q56181|Q56181]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[Riane Eisler]] | | data-sort-value="1931" | 1931-07-22 | | [[Податотека:Riane Eisler.png|center|100px]] | [[:d:Q469551|Q469551]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[Rita Levi-Montalcini]] | невролог од САД | data-sort-value="1909" | 1909-04-22 | data-sort-value="2012" | 2012-12-30 | [[Податотека:Rita Levi-Montalcini (1986).png|center|100px]] | [[:d:Q185007|Q185007]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[Rose Valland]] | | data-sort-value="1898" | 1898-11-01 | data-sort-value="1980" | 1980-09-18 | [[Податотека:Rose Valland vers 1930. Archives diplomatiques (La Courneuve).png|center|100px]] | [[:d:Q222961|Q222961]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[Rózsa Péter]] | | data-sort-value="1905" | 1905-02-17 | data-sort-value="1977" | 1977-02-16 | [[Податотека:Rózsa Péter.png|center|100px]] | [[:d:Q453518|Q453518]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[Sabina Jeschke]] | | data-sort-value="1968" | 1968 | | [[Податотека:Sabina Jeschke (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q11689|Q11689]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[Sabine Holtz]] | | data-sort-value="1959" | 1959-09-16 | | | [[:d:Q1769175|Q1769175]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[Sandra Richter]] | | data-sort-value="1973" | 1973-09-18 | | [[Податотека:Sandra Richter 2025.jpg|center|100px]] | [[:d:Q1247381|Q1247381]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[Saskia Sassen]] | | data-sort-value="1947" | 1947-01-05 | | [[Податотека:Saskia Sassen (46824286234).jpg|center|100px]] | [[:d:Q239419|Q239419]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[Sheila Widnall]] | инженер, САД | data-sort-value="1938" | 1938-07-13 | | [[Податотека:Wfm Widnall se1.jpg|center|100px]] | [[:d:Q55175|Q55175]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[Sissel Tolaas]] | | data-sort-value="1959" | 1959<br/>1961 | | [[Податотека:Sissel-Tolaas by foto-di-matti.jpg|center|100px]] | [[:d:Q920088|Q920088]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[Stefanie Dimmeler]] | | data-sort-value="1967" | 1967-07-18 | | | [[:d:Q110856|Q110856]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[Susan Greenfield]] | | data-sort-value="1950" | 1950-10-01 | | [[Податотека:Official portrait of Baroness Greenfield crop 2.jpg|center|100px]] | [[:d:Q336163|Q336163]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[Suzanne Lacasse]] | | data-sort-value="1948" | 1948-09-22 | | | [[:d:Q1670357|Q1670357]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[Sybille Krämer]] | | data-sort-value="1951" | 1951-03-21 | | [[Податотека:Re publica 19 - Day 1 (33912756818) (cropped) (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q1240119|Q1240119]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[Sylvia Paletschek]] | | data-sort-value="1957" | 1957-11-13 | | | [[:d:Q1233580|Q1233580]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[Tamara Braun]] | | data-sort-value="1971" | 1971-04-18 | | [[Податотека:Tamara Braun 2016.png|center|100px]] | [[:d:Q534027|Q534027]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[Tatiana Proskouriakoff]] | | data-sort-value="1909" | 1909-01-23 | data-sort-value="1985" | 1985-08-30 | [[Податотека:Charsolomon TProskouriakoff.jpg|center|100px]] | [[:d:Q269002|Q269002]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[Thida Thavornseth]] | | data-sort-value="1944" | 1944-01-25 | | | [[:d:Q539513|Q539513]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[Ursula Keller]] | | data-sort-value="1959" | 1959-06-21 | | [[Податотека:Ursula Keller 06 2019.jpg|center|100px]] | [[:d:Q1340732|Q1340732]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[Ursula Verhoeven-van Elsbergen]] | | data-sort-value="1957" | 1957-04-20 | | | [[:d:Q1468852|Q1468852]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[Wilma Ruth Albrecht]] | | data-sort-value="1947" | 1947 | | | [[:d:Q1348672|Q1348672]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[Андреја Гец]] | американски астроном | data-sort-value="1965" | 1965-06-16 | | [[Податотека:Andrea Ghez (cropped1).jpg|center|100px]] | [[:d:Q493956|Q493956]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[Вера Рубин]] | американски астроном и физичар | data-sort-value="1928" | 1928-07-23 | data-sort-value="2016" | 2016-12-25 | [[Податотека:Vera Rubin with antique globes.jpg|center|100px]] | [[:d:Q234888|Q234888]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[Мери Сомервил]] | шкотски астроном и полихистор | data-sort-value="1780" | 1780-12-26 | data-sort-value="1872" | 1872-11-28 | [[Податотека:Thomas Phillips - Mary Fairfax, Mrs William Somerville, 1780 - 1872. Writer on science - Google Art Project.jpg|center|100px]] | [[:d:Q268702|Q268702]] |} {{Wikidata list end}} 9ezs1aj0ywaze2d66s90h8rqnl8p839 Пируника Киселички 0 1203974 5575155 5550461 2026-06-11T01:19:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575155 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | наставка = а | име = Пируника Киселички | портрет = | рх = | опис = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1996|8|8}} | роден-место = [[Скопје]], [[Македонија]] | националност = [[Македонија|Македонка]] | народност = [[Македонци|Македонка]] | познат = по улогите во: [[Македонски народни приказни (ТВ-серија)|Македонски народни приказни]]<br>[[Среќа во вреќа (серија)|Среќа во вреќа]]<br>[[Види ја ти неа]]<br>[[Бистра вода (серија)|Бистра вода]] | занимање = [[глумица]] | мајка = [[Дубравка Киселички]] | роднини = [[Снежана Киселичка]] (баба) }} '''Пируника Киселички''' ({{родена на|8|август|1996}}, Скопје) — [[Македонија|македонска]] театарска, филмска и телевизиска [[глумица]]. == Биографија == Пируника Киселички е родена во [[Скопје]] каде завршила основно и средно музичко образование, во [[ДМБУЦ „Илија Николовски-Луј“ - Скопје|ДМБУЦ „Илија Николовски Луј“]]. Студирала на приватниот Факултет за драмски уметности при [[Универзитет за аудиовизуелни уметности ЕСРА|ЕСРА]] во Скопје, во класата на [[професор]]от [[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]]. Учествувала во претставите: * „''Мама миа''“ - мјузикл во режија на [[Наташа Поплавска]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://mnt.mk/mk/pretstavi/mama-mia |title=За претставата на официјалната страница на МНТ |accessdate=2018-07-09 |archive-date=2018-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180602232119/http://mnt.mk/mk/pretstavi/mama-mia |url-status=dead }}</ref> * „''Галеб''“ - драма во режија на [[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]]. Член е на патувачкиот Театар „Колозов“ со изиграни над триста претстави низ [[Македонија]], како „Љубопитната принцеза“,<ref>[https://time.mk/nastani/fc64259c92 Најава на time.mk]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> „Убавицата и ѕверот“, „Волшебната шума“, и други. Вршела сихронизација, на турски телевизиски серии за [[Сител|Сител Телевизија]] == Филмографија == * „Аларм“ (2014) - краткометражен филм во режија на Теа Беговска * „Роденден“ (2016) - краткометражен филм на [[Косара Митиќ]] * „[[Кога денот немаше име]]“ (2017) - долгометражен филм во режија на [[Теона Стругар Митевска]] * „[[Види ја ти неа]]“ (2017) - краткометражен филм во режија на [[Горан Столевски]] * „[[Мејкинг оф (филм) |Мејкинг оф]]“ (2018) - долгометражен филм во режија на [[Кузман Кузмановски]] * „Бесценета“ (2022) - долгометражен филм во режија на [[Дејан Јованов]] * „Божиќна елка“ (2023) - филм во режија на [[Мето Јовановски (глумец)|Мето Јовановски]] * „[[Утре наутро (филм)|Утре наутро]]" (2025) - филм во режија на [[Јани Бојаџи]] '''ТВ-серии''' * „[[Македонски стари приказни]]“ (2015-2017) - телевизиска серија во режија на [[Владо Дојчиновски]] * „[[Среќа во вреќа (серија)|Среќа во вреќа]]“ (2017) телевизиска серија во режија на Троика студио * „[[Преспав]]“ (2019) телевизиска серија во режија на [[Игор Иванов-Изи]] * „[[Бистра вода (серија)|Бистра вода]]“ (2022-2023) - телевизиска серија во режија на [[Јани Бојаџи]] * „[[Македонски стари приказни]]“ (2023-2025) - телевизиска серија во режија на [[Владо Дојчиновски]] * „[[Утре наутро (серија)|Утре наутро]]“ (2026) - телевизиска серија во режија на [[Јани Бојаџи]] * „[[Враќање во иднината (ТВ-серија)|Враќање во иднината]]" (2026) - телевизиска серија во режија ма [[Владо Дојчиновски]] == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Киселички, Пируника}} [[Категорија:Глумици од Скопје]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Универзитет за Аудиовизуелни Уметности ЕСРА]] 9j3qyl43xlg2dy97zx8d0llzyna2lmr Плодоред 0 1205414 5575177 5413817 2026-06-11T02:54:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575177 wikitext text/x-wiki {{multiple image<!-- begin stack of images, scroll down for article --> |direction = vertical | width = 225 |image1 = Земјоделство (Пелагонија) 02.jpg|caption1 = Плодосмена на [[стрниште]] од ожнеано житно поле, засадено со [[сончоглед]] во [[Пелагонија]]<br> |image2 = Градинарски култури.jpg| caption2 = Наизменично насадени градинарски култури во [[Скопско]]<br> }} '''Плодоред''' — наизменично [[сеидба|засевање]] на исти [[обработливо земјиште|земјишни површини]] со разни земјоделски култури<ref>{{ДРМЈ|Плодоред}}</ref>. Плодоредот претставува план за искористување на вегетационата средина ([[почва]]та), со одгледување на растенија со одреден редослед, како по време така и по простор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://agencija.gov.mk/wp-content/uploads/2025/01/plodored-vo-poledelstvoto.pdf|title=Плодоред во поледелството|last=Јовановски|first=Цветан|date=|work=Агенција за развој на земјоделството|accessdate=15 август 2025}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. По пат на плодоредот, вегетационата средина односно почвата, надворешните фактори кои ја сочинуваат таа средина се користат подобро, зашто со менување на културите се користат биолошките разлики меѓу одделни групи на култури и нивното заемно дејствие со самата почва. Плодоредот како техника во поледелството и земјоделството воопшто опфаќа два елементи: *плодосмена — менување на одгледуваните земјоделски култури по време *полесмена — менување на одгледуваните земјоделски култури по простор Времето низ кое една култура од плодоредот ги поминува сите парцели се вика ротација. По правило една ротација трае толкав период колку што е бројот на културите. == Причини за појава на плодоредот == Уште поодамна со искуство е увидено дека, ако една иста земјоделска култура повеќе години се одгледува на исто место (монокултура) приносот опаѓа. Причините при одгледувањето во монокултура при што доаѓа до опаѓање на приносот има повеќе. Најчесто се смета дека една од примарните причини е таа што една иста култура ако се одгледува на стално место се јавува штетно влијание на материите што ги лачи коренот од таа култура. Тие материи од една култура имаат негативно или штетно влијание на самата култура во наредната година. Друга причина е што секоја култура различно влијае на структурата на почвата, осиромашување на почвата со [[органска материја]], различно користење на минералните елементи, различен однос во користење на влага како и зголемена појава на болести, штетници и [[плевел]]и. Структурата на почвата и обогатувањето на почвата со органски материи познато е дека некои култури влијаат на расипување на структурата, а други имаат способност да ја подобруваат. Со менување на културите како биолошко средство без други мерки може да се одржува плодноста на почвата. До колку се одгледуваат во монокултура заради еднострано користење на [[хранливите материи]] постои опасност, постепено доаѓа до осиромашување на почвата во некои елементи, додека со плодоредот заради разликите во користењето на хранливите елементи се одржува рамнотежа на минералните материи во почвата. Значаен фактор на кој влијае плодоредот е заплевеноста. Монокултурата редовно носи интензивно заплевување. Тоа доаѓа од таму што плевелите со одредена култура прават растителна заедница, каде повеќето видови плевели се специјализирани за таа група на култури. Пример одредена група плевели е специјализирана за [[Жито|житни култури]] и тие својот развој го имаат прилагодено кон развојот на житата, па така ако житната култура се одгледува повеќе години на исто место нема биолошки фактори што ќе го редуцираат поинтензивното јавување на овие плевели, а од друга страна доколку постои смена на културите плевелите од претходната култура не опстојуваат во окопните, затоа што никнат во есен или напролет и се уништуваат со обработката. == Правила во плодоредот == Основните правила во плодоредот се: * Културите со длабок коренов систем треба да се одгледуваат после оние со плиток, за да се одржи добра структура; * Да се менуваат културите кои произведуваат мала и голема биомаса на корен; * Менување на културите кои го фиксираат азотот од атмосферата, со оние кои го трошат; * Да се менуваат лиснатите и коренестите култури со житарици, за да се намали заплевеноста на посевот; * До колку постои опасност од зараза на одредени растителни болести или штетници, треба да се избегнува [[сеидба]] на култури кои се осетливи на нив. Овде треба да се почитува правилото за минимален број на години по кои некоја култура може повторно да дојде на исто место. При составувањето на плодоредот треба да се има предвид толеранцијата на културата за повторно одгледување на исто место. Меѓу културите кои имаат поголема толеранција на повторно одгледување на исто место се: [[пченка]]та, [[ориз]]от, [['рж]]та, [[компир]]от и други. Нетолерантни се шеќерната и добиточната репа бидеjќи се шират болести и штетници, како и црвената [[детелина]], [[луцерка]]та, [[грашок]]от, [[обичен граор|граор]], [[сончоглед]]от. Покрај овој принцип има правило за културите во плодоредот. По повеќегодишните легуминозни култури кои ја богатат почвата со [[азот]], ја подобруваат структурата, по правило треба да дојдат култури кои бараат висока плодност како што е пченката, но не се препорачуваат житни култури затоа што полегнуваат. Треба да се менуваат житните култури со окопните но не се препорачува одгледување жито по жито или окопна по окопна. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Агрономија]] [[Категорија:Земјоделски култури]] [[Категорија:Наука за почвите]] [[Категорија:Одржливо земјоделство]] oyp1mq5w7dnu32dd9a5chdu9flvn12y Портрет на Адел Блох Бауер I 0 1206002 5575201 4620869 2026-06-11T05:45:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575201 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Уметничко дело | image_file=Gustav Klimt 046.jpg | title=Портрет на Адел Блох Бауер I | artist=Густав Климт | year=1907 | type=Масло, сребро и злато на платно | height_metric=138 | width_metric=138 | height_imperial=54 | width_imperial=54 | metric_unit=cm | imperial_unit=in | museum=Нова Галерија, Њујорк }} '''Портретот на Адел Блох Бауер I''' (исто така познат и како „''Дамата во златно''“ или „''Жената во златно''“) — слика на [[Густав Климт]], завршена помеѓу [[1903]] и [[1907]] година. Портретот бил нарачан од Фердинанд Блох Бауер, еврејски банкар и производител на шеќер. Сликата била украдена од [[нацисти]]те во [[1941]] година и прикажана во [[Австриска галерија „Белверде“|Австриската галерија „Белверде“]]. Во [[2006]] година, по осумгодишни напори од наследниците на Блох-Бауер, сликата била вратена на семејството. Истата година била продадена за 135 милиони долари, во тоа време рекордна цена за една слика. Овој портрет бил првиот од двете на кои била насликаха Адел Блох Бауер. Вториот, наречен [[Портрет на Адел Блох Бауер II]] бил завршен во [[1912]] година. Адел починала во 1925 година, и според нејзината волја, уметничките дела на Климт биле оставени во [[Австриска галерија „Белверде“|Австриската галерија „Белверде“]], иако тие припаѓале на Фердинанд, а не на неа. По [[аншлус]]от на [[Австрија]] од страна на [[Нацистичка Германија]], Фердинанд побегнал од [[Виена]] и се упатил кон [[Швајцарија]], оставајќи зад себе голем дел од своето богатство, вклучувајќи ја и неговата голема уметничка колекција. Сликата била украдена од страна на нацистите во [[1941]] година, заедно со остатокот од имотот на Фердинанд, по обвинението за даночно затајување против него. Средствата добиени од наводната продажба на уметнички дела, имот и неговиот бизнис со шеќер биле надоместени против даночното побарување. Адвокатот што дејствувал во име на германската држава му го дал портретот на [[Австриска галерија „Белверде“|Австриската галерија „Белверде“]], тврдејќи дека ги следел желбите што Адел ги направила. Фердинанд починал во [[1946]] година. Во [[1998]] година Хубертус Цернин, австриски истражувачки новинар, утврдил дека Галеријата „Белведере“ содржела неколку дела украдени од еврејските сопственици во војната и дека галеријата одбила да ги врати на нивните оригинални сопственици или да признае кражба. Една од внуците на Фердинанд, [[Марија Алтман]], го ангажирала адвокатот Е. Рандол Шенберг за да поднесе тужба против галеријата за враќање на пет дела од Климт. По седумгодишна судска тужба, која вклучувала расправа пред Врховниот суд на САД, арбитражната комисија во [[Виена]] се согласила дека сликите биле украдени од семејството и дека треба да се вратат на Алтман. По добивањето на сликата, таа била продадена на стопанственикот и уметничкиот колекционер [[Роналд Лаудер]], кој ја поставил во Нова Галерија во Њујорк. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Adele Bloch-Bauer I}} *[http://www.stealingklimt.com stealingklimt.com] *[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/10/02/8387512/index.htm ''Fortune'' article by Tyler Green about Ronald Lauder and the Neue Galerie's acquisition of the painting.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140520221206/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/10/02/8387512/index.htm |date=2014-05-20 }} * [http://bslaw.com/altmann/Zuckerkandl/Decisions/decision.pdf Austrian Arbitral Award, "Maria V. Altmann and others v. Republic of Austria", 6 May 2006] {{de}} [[Категорија:Уметнички слики од 1907 година]] [[Категорија:Австриска уметност]] [[Категорија:Слики од Густав Климт]] 5u1w2micv1uuouladw5knlch4inhfl4 Плескавица 0 1208596 5575171 4648856 2026-06-11T02:36:21Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575171 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Јадење | име = Плескавица | слика = Pleskavitsa.JPG | опис = Плескавица со прилози | друго_име = | земја = | регион = Балкан | творец = | дел_од_оброкот = главен оброк | вид = | температура = топло | главни_состојки = [[месо]] | варијанти = шарска плескавица, гурманска плескавица | калоричност = | друго = }} '''Плескавица ''' — вид сплескано [[ќофте]] од [[мелено месо]] со [[зачин]]и, испечено на [[скара]]<ref>{{ДРМЈ|Плескавица}}</ref>. Плескавицата е популарна во земјите од Централен и Источен Балкан особено во [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Босна и Херцеговина]], [[Македонија]]. Може да се нарача во секое населено место во [[ресторан]], [[кафеана]], но нејзината популарност се шири и во другите земји на [[Европа]], каде што живеат Балканци, особено во [[Австрија]] и [[Германија]]. Во Македонија популарна е „шарската плескавица“, а во [[Србија]] најпозната е „лесковачката плескавица“ како дел од традиционалната лесковечка скара. Според обичаите таа е луто зачинета и се подготвува од свинско или говедско месо. Лесковачкото месо за скара во 2007 година станало заштитен српски бренд, а сертификат добило и од српскиот Институт за јавна дипломатија со седиште во [[Брисел]] и [[Париз]].<ref>[http://www.blic.rs/drustvo.php?id=55734 Блиц: Пљескавица за Гиниса]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=10. 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}},</ref> Методот на подготовка варира од местото каде што се прави плескавицата. Пред печење, меленото месо се меша со сечкан [[кромид]], лута [[пипер]]ка, [[црн пипер]] и останати [[зачин]]и. Кога е готова, плескавицата традиционално се служи со ситно сечкан кромид или [[кајмак]], и во последно време со француски [[помфрит]]. Со плескавици се прават хамбургери кои се многу вкусни со голем број на прилози, како [[Домат|домати]], кромид, [[павлака]], [[зелка]], [[кечап]], [[мајонез]], [[сенф]], како и со [[зеленчук]], ([[краставица]], [[цвекло]] или [[зелена салата]].) == Видови == Видот на плескавицата зависи од местото каде се приготвува. Често врз основа на ова го добиваат и името. И покрај тоа, плескавицата станува заштитен српски бренд. Традиционално и оригинално, во Македонија и Србија, плескавицата се прави од мешано мелено месо од говедска плешка и свински врат. Во [[Босна и Херцеговина]] плескавицата се прави исклучиво од говедско месо, со оглед на тоа дека припадниците на муслиманската заедница не јадат свинско месо, додека во [[Хрватска]] главни состојки на плескавицата се говедско, свинско и јагнешко месо. Во балканскиот регион плескавицата се подготвува врз основа на личен вкус со прилози по сопствен избор. Се смета за одлична храна која не го остава рамнодушен никого. == Поврзано == *[[Ќебапче]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.svastara.com/saveti/?savet=723 Лесковачка плескавица] * [https://www.youtube.com/watch?v=G-l0ore9EH4 Гурманска плескавица] * [http://gotvi.mk/2016/04/04/sarska-pleskavica/ Шарска плескавица] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181023181425/http://gotvi.mk/2016/04/04/sarska-pleskavica/ |date=2018-10-23 }} [[Категорија:Македонска кујна]] [[Категорија:Српска кујна]] [[Категорија:Јадења од месо]] hy4zkn08cyv84321g26x2awgz20115f Петит Сент Винсент 0 1226096 5575140 4805975 2026-06-10T23:39:04Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575140 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | name = Петит Сент Винсент | native_name = Petit Saint Vincent | native_name_link = | native_name_lang = | sobriquet = <!-- or |nickname= --> | image_name = | image_size = | image_caption = Поглед кон Петит Сент Винсент. | image_alt = | map_alt = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|12|32|15|N|61|23|02|W|display=inline,title}} | etymology = | location = [[Карипски Острови]] | grid_reference = <!-- UK only --> | archipelago = [[Гренадини]] | waterbody = | total_islands = | major_islands = | area_sqmi = 0.2 | area_footnotes = | rank = | length_mi = <!-- or |length_ft= --> | length_footnotes = | width_mi = <!-- or |width_ft= --> | width_footnotes = | coastline_mi = <!-- or |coastline_ft= --> | coastline_footnotes = | elevation_ft = | elevation_footnotes = | highest_mount = | country = {{VCT}} | country_admin_divisions_title = | country_admin_divisions = | country_admin_divisions_title_1 = | country_admin_divisions_1 = | country_admin_divisions_title_2 = | country_admin_divisions_2 = | country_capital_type = | country_capital = | country_largest_city_type = | country_largest_city = | country_capital_and_largest_city = | country_largest_city_population = | country_leader_title = | country_leader_name = | country_area_sqmi = <!-- or |country_area_sqft= or |country_area_acre= --> | country1 = | country1_admin_divisions_title = | country1_admin_divisions = | country1_admin_divisions_title_1 = | country1_admin_divisions_1 = | country1_capital_type = | country1_capital = | country1_largest_city_type = | country1_largest_city = | country1_capital_and_largest_city = | country1_largest_city_population = | country1_leader_title = | country1_leader_name = | country1_area_sqmi = <!-- or |country1_area_sqft= or |country1_area_acre= --> | demonym = | population = | population_as_of = | population_footnotes = | population_rank = | population_rank_max = | density_sqmi = | density_rank = | density_footnotes = | ethnic_groups = | timezone1 = [[Атлантско стандардно време|AST]] | utc_offset1 = -4 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | website = | additional_info = <br>{{Инфокутија Населено место <!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name =<!-- at least one of the first two fields must be filled in --> |official_name =Петит Сент Винсент |other_name = |native_name = <!-- if different from the English name --> |nickname = |settlement_type =Приватен остров <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = Карта на местоположбата на островот. |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = |subdivision_name = [[Свети Винцент и Гренадини]] |subdivision_type1 = Островска група |subdivision_name1 = [[Гренадини]] |subdivision_type2 = Сопственик |subdivision_name2 = Филип Стивенсон <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = |seat = |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =империјално<!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi =<!--115 acres--> |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |elevation_max_m = |elevation_max_ft = |elevation_min_m = |elevation_min_ft = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = 130 вработени лица |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_km2 = <!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --> |population_density_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coor_type = <!-- can be used to specify what the coordinates refer to --> |coordinates = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = [http://www.petitstvincent.com/ Petit St. Vincent] |footnotes = }} | footnotes = }} '''Петит Сент Винсент''' ([[англиски јазик|анг.]]/ [[француски јазик|фран.]]: ''Petit Saint Vincent'', „Мал Свети Винцент“) е најјужниот остров во [[Свети Винцент и Гренадини]]. Тој е дел од архипелагот [[Гренадини]]. Островот е приватен и истиот функционира како луксузен ресорт<ref>[http://www.petitstvincent.com/ Petit St. Vincent]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title = Marine conservation adventure travel|url = https://howtospendit.ft.com/st-vincent-and-the-grenadines|website = How To Spend It|accessdate = 2019-05-08|archive-date = 2019-05-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20190508151102/https://howtospendit.ft.com/st-vincent-and-the-grenadines|url-status = dead}}</ref> Ресортот има 22 еднокреветни и двокреветни колиби и луксузни вили.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hotelinteractive.com/article.aspx?articleID=29892|title=Petit St Vincent Joins Small Luxury Hotels of the World|publisher=Hotel Interactive|date=22 July 2013 |accessdate=27 February 2015}}</ref> Во непосредна близина на островот се наоѓа малото островче [[Морпион]]. ==Местоположба== [[File:Petit Saint Vincent from Petite Martinique.jpg|thumb|266px|right|Поглед кон ''Петит Сент Винцент'' од ''Петит Мартиник''.]] Петит Сент Винсент се наоѓа во најјужниот дел од државата и е последен од делот на [[Гренадини]]те кои се под управа на Свети Винцент и Гренадини. Островот се наоѓа северно од [[Каријаку и Петит Мартиник]] ([[Гренада]]) и јужно од островите [[Палм (Гренадини)|Палм]] и [[Јунион (остров)|Јунион]]. ==Географија== Околу островот има 3.2 км бели песочни плажи. Внатрешноста на островот се состои од брдовит терен и тропска вегетација. Највисока точка на островот е Марни Хил во северозападниот дел од островот и има 84 метри надморска висина. ==Галерија== <gallery> File:Mopion.jpg </gallery> ==Наводи== {{reflist}} == Поврзано == * [[Гренадини]] * [[Свети Винцент и Гренадини]] [[Категорија:Острови во Свети Винцент и Гренадини]] [[Категорија:Гренадини]] o5ks0vjhqpzwlaumqn1mbmmasbmm07n Опел Корса 0 1230555 5574894 5533637 2026-06-10T11:59:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574894 wikitext text/x-wiki {{Infobox automobile | name = Опел Корса | image = [[Податотека:2023 Opel Corsa-e IAA 2023 1X7A0385.jpg|300п]] | manufacturer = [[Опел]] | aka = Воксхал Корса<br>Воксхал Нова (1982–1993)<br>Холден Барина (1993–2006) | production = 1982–денес (Европа)<br>1993–денес (за Воксхал) | class = [[мал автомобил]] ([[Сегмент-Б|B]]) | layout = }} '''Опел Корса''' ([[германски]]: ''Opel Corsa'') — [[мал автомобил]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.carmagazine.co.uk/News/Search-Results/First-Official-Pictures/Vauxhall-Corsa-2014-in-pictures-GMs-new-supermini-grows-up/ |title=Vauxhall Corsa (2014) in pictures: GM's new supermini grows up |work=CAR Magazine |accessdate=15 July 2015}}</ref><ref>{{cite we|url=http://www.autoexpress.co.uk/vauxhall/corsa/85556/new-vauxhall-corsa-unveiled-at-paris-motor-show |title=New Vauxhall Corsa unveiled at Paris Motor Show |work=Auto Express |accessdate=15 July 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.carbuyer.co.uk/reviews/vauxhall/corsa/hatchback/review |title=Vauxhall Corsa hatchback |work=Carbuyer |accessdate=15 July 2015}}</ref> кој се произведува од страна на германската марка на автомобили [[Опел]] од [[1982]] година. Тој се продава под најразлични други брендови (особено [[Воксхал]], [[Шевролет]] и [[Холден]]). ==Корса А (1982–1993)== {{Infobox automobile | name = Корса A | image = [[Податотека:Opel Corsa A front 20080131.jpg|300п]] | aka = Воксхал Нова | production = 1982–1993 | assembly = Шпанија: [[Сарагоса]]<br />Југославија: [[Кикинда]] | body_style = {{ubl | 3 и 5-врати [[хечбек]] | 2 и 4-врати [[седан (автомобил)|седан]] | 3-врати ван}} | platform = [[Платформа GM4200]] | engine = {{unbulleted list |1.0 L |10S - I4 |1.2 L E12GV - I4 |1.2 L 12NC - I4 |1.2 L 12S - I4 |1.2 L 12ST - I4 |1.2 L 12NV - I4 |1.2 L 12NZ - I4 |1.2 L C12NZ - I4 |1.3 L 13S - I4 |1.3 L 13SB - I4 |1.3 L C13N - I4 |1.3 L 13E - I4 |1.3 L 13NB - I4 |1.4 L C14NZ - I4 |1.4 L C14SE - I4 |1.4 L 14NV - I4 |1.6 L E16SE - I4 |1.6 L [[C16SE]] - I4 |1.6 L [[C16NZ]] - I4 |1.6 L [[E16NZ]] - I4 |1.5 L 4EC1 - дизел - I4 |1.5 L T4EC1 - турбодизел - I4 }} | transmission = 4-брзини (рачно)<br />5-брзини рачно | wheelbase = {{Convert|2343|mm|in|1|abbr=on}} | length = {{Convert|3622|-|3955|mm|in|1|abbr=on}} | width = {{Convert|1532|-|1540|mm|in|1|abbr=on}} | height = {{Convert|1360|-|1365|mm|in|1|abbr=on}} | weight = {{Convert|735|-|865|kg|lb|0|abbr=on}} | related = | designer = }} Опел Корса за првпат започнала да се произведува во септември [[1982]] година. Првиот пат излегла во продажба во [[Франција]], [[Италија]] и [[Шпанија]] - пазари на кои малите автомобили претставувале од 34 до 43% од продажбата<ref name=TV198272>{{наведен нестручен часопис | title = Opels nya småbil Corsa under testtillverkning | trans-title = Opel's new minicar Corsa in test production | ref = TVn19 | language = sv | magazine = [[Teknikens Värld]] | publisher = Specialtidningsförlaget AB | location = Stockholm, Sweden | page = 72 | date = 1982-09-08 | issue = 19 | volume = 34 | editor-first = Börje | editor-last = Isakson }}</ref>. Овие модели биле произведувани во [[Сарагоса]], [[Шпанија]], и првите модели биле [[хечбек]] со три врати и двојни седан модели, со верзии со четири врати и пет врати кои излегле од производство во [[1984]] година. На одредени пазари биле продавани и комерцијални „комбе“ модели, со или без задни прозорци во зависност од локалните барања. Во континентална [[Европа]], верзиите на седанот биле познати како „Корса ТР“ до мај [[1985]] година. Овие седани биле наменети да им се допаднат на клиентите на „[[Опел Кадет Ц]]“ и на „[[Опел Чевет]]“ кои сепак посакувале традиционална форма со 3 кутии на седан - но не се продавале особено добро во поголемиот дел од Европа, но биле популарни во [[Шпанија]] и [[Португалија]], меѓу други пазари. Додека моделот имал само десет проценти од продажбата на француската Корса, моделот ТР имал скоро 50% од сите продажби на Корса во Шпанија<ref name=AG941>{{Наведено списание | ref = AG94 | journal = De AutoGids | number = 94 | volume = 4 | page = 78 | title = Opel Corsa op de Belgische markt | trans-title = Opel Corsa on the Belgian market | editor-first = Etienne | editor-last = Visart | language = nl-be | date = 28 April 1983 | publisher = Uitgeverij Auto-Magazine | location = Brussels, Belgium }}</ref>. Основната верзија се викала единствено како Корса, по што следувале Корса Лукс, Корса Берлина и спортската Корса СР. СР добила спојлер кој го опкружува задниот прозорец, алуминиумски тркала, карирани спортски седишта и малку помоќен мотор од 70 КС (51&nbsp;kW)<ref name=krant>{{Наведено списание |journal=Autovisie |date=24 December 1983 |volume=28 |number=26 |publisher=Folio Groep B.V. |location=Hilversum, Netherlands |language=nl |title=Rijden met: Opel Corsa 1.3 SR | trans-title = Test Ride |last=ter Kuile |first=Caju |pages=58–59 |ref=AVtest}}</ref>. Шест години подоцна, Корса добила фејлифт, во кој биле вклучени измени на предната маска и некои други мали измени. Моделите се викале LS, GL, GLS и GT. „Корса А“ била позната на пазарот во [[Обединетото Кралство]] како „Опел Нова“ (бидејќи се сметало дека „Корса“ звучи премногу „грубо“), и била претставена во април 1983 година, по седуммесечен спор за унијата поради британските работници лути поради тоа што автомобилот не се произведува таму<ref>{{наведени вести |url=https://news.google.com/newspapers?id=XsNAAAAAIBAJ&sjid=BKYMAAAAIBAJ&pg=2684,4855347 |title=Opel gives details of car in union row |work=[[The Glasgow Herald]] |date=28 September 1982 |volume=200 |issue=208}}</ref> додека британските автомобили биле подложени на огромни тарифи за увоз во Шпанија пред нејзиното влегување во [[Европска заедница|Европската заедница]]. Првите модели бил со 1,0 L 45 КС, 1,2 L 55 КС, и 1.3 б 70 бензински мотори. Моторите се засноваа на добро докажаниот дизајн ''Family II'', освен моторите 1.0 L и раните 1.2 L, што се засновале на ОХВ од [[Опел Кадет Ц|Кадет Ц]]. Исто така, бил достапен и турбо-дизел мотор со градба Изузу, 67 КС (49&nbsp;kW) 1,5 Л, кој исто така се користел во Изузу Гемини. Дизелот се приклучил на групата во мај [[1987]] година, на Саемот за автомобили во [[Франкфурт]], заедно со спортскиот GSi<ref name=TAM90>{{Наведена книга |title=Quattroruote: Tutte le Auto del Mondo 1990 |editor=Mastrostefano, Raffaele |publisher=Editoriale Domus S.p.A |year=1990 |page=688 |language=it |location=Milano}}</ref>. Моторите и поголемиот дел од механичка компонента се изведени од оние што се користат во Астра и Кадет. Во септември [[1987]] година, Реткиот спортски модел бил произведен во 1985 година со 1.300 кубици од групата А за британското првенство во рели. Овие спортски модели биле бели и доаѓале со уникатни винил-решенија, 93 КС и максимална брзина од 112 км/ч (време од 0–60 км на час) од 8,9 секунди. Овие се далеку од најретките модели (произведени 500) и со тоа се здобиваат со висока пазарна цена ако некоја стане достапна. На Корса Нова бил додаден и мотор инжекшн со гориво од 1,6 л, со 101 КС (74&nbsp;kW) на 5600 вртежи во минута (98 КС или 72&nbsp;kW во катализираната верзија) и способен за 116 км/ч. Мапирањето на моторот на GSi било спроведено од специјалисти за нагодување на Опел. Дизајнот бил освежен во септември 1990 година, со нови браници, фарови, решетки и ентериер, но бил јасно препознатлив како нежен автомобил, кога морал да се натпреварува со најновите модели во Европа — [[Пежо 106]] и [[Рено Клио]]. <gallery widths="195px" heights="130px"> File:Opel Corsa A rear 20080131.jpg|Заден приказ, модел од 1987 година File:Opel Corsa GT (22317486254).jpg|Опел Корса GT File:Opel Corsa 2 door notchback.jpg|Опел Корса TR со две врати (1982–1987) File:MHV Opel Corsa TR 02.jpg|Заден приказ File:1986 Opel Corsa A 1.2 S (16613368157).jpg|Опел Корса со пет врати (1985-1987) File:Opel Corsa 1987.jpg|Опел Корса со четири врати (1985–1987) File:Opel Corsa 1.2 "Strada" (10476179675).jpg|1990-1993 File:1988 Opel Corsa A GSi (14766511221).jpg|Опел Корса 1988 GSi File:Opel Corsa A Van 1.2S 5-9-1989 VF-93-XH.jpg|Опел Корса Ван од 1989 година </gallery> ===Воксхал Нова=== Корса А била преработена како „Воксхал Нова“ помеѓу 1983 и 1993 година за [[Велика Британија]] - „Воксхал“ е трговска марка што ГМ веќе ја користела на разни производи од „[[Шевролет]]“ во [[Северна Америка]]. Моделот делотворно го заменил стареењето на „Шевет“, кое го завршил производството во јануари 1984 година. Во Велика Британија биле продадени скоро 500.000 модели во текот на следните десет години, но до февруари 2016 година, само 1.757 сè уште биле на пат да бидат продадени<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Braithwaite-Smith |first=Gavin |date=11 February 2016 |url=http://www.msn.com/en-gb/cars/enthusiasts/100-popular-cars-vanishing-from-our-roads/ss-BBpikzO#image=13 |title=100 popular cars vanishing from our roads |publisher=[[MSN]] |access-date=15 June 2016}}</ref>. Во својата најдобра година, [[1989]] година, моделот го зазел седмото место во продажба на Велика Британија со повеќе од 70.000 продажби. Сите модели на Нова биле произведени во Шпанија, при што првите клиенти во Обединетото Кралство ја земале испораката на своите автомобили во април [[1983]] година. Моделот му дал на Воксхал конкурентност на пазарот на автомобили во Велика Британија, бидејќи Шевет бил постар модел од мнозинството од неговите главни конкуренти, како [[Форд Фиеста]] и Метро. Со крајот на 1990 година, пристигнала мала ван верзија, наречена Вохол Нова Ван<ref>{{Наведена мрежна страница | archivedate = 2019-05-26 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190526225803/https://www.whatvan.co.uk/test-drives/the-whatvan-road-test/the-what-van-road-test-vauxhall-corsavan-ecoflex | url = https://www.whatvan.co.uk/test-drives/the-whatvan-road-test/the-what-van-road-test-vauxhall-corsavan-ecoflex | title = The What Van? Road Test: Vauxhall Corsavan Ecoflex | work = WhatVan? | date = 2011-03-18 }}</ref>. Продажбата во Велика Британија била голема до крај, но до моментот кога последната Нова била издадена во почетокот на 1993 година, изгледала на пониско ниво во споредба со помодерните соперници како „[[Пежо 106]]“ и „[[Рено Клио]]“. Воксхал го испуштил името Нова во 1993 година кога нивната верзија на Опел Корса Б го имала своето претставување, а подоцна моделите биле продавани како „Воксхал Корса“. Ова бил втор Воксхал кој го усвоил истото име на модел како верзија на Опел, првиот бил [[Опел Сенатор]]. На телевизиски оглас во [[1986]] година бил прикажан хитот на [[Ричи Валенс]] „Ла Бамба“ каде се нашла и Воксхал. Познати поранешни сопственици на Нова биле: поранешниот возач на митинг [[Колин Макреј]] и глумецот [[Шон Бин]]. <gallery widths="195px" heights="130px"> File:1990 Vauxhall Nova L 1.2 Front.jpg|Воксхал Нова со пет врати (1989–1990) File:1992 Vauxhall Nova 1.4 Merit Plus (19299240358).jpg|Воксхал Нова со пет врати (1990–1993) </gallery> ==Корса B (1993–2000)== {{Infobox automobile | name = Корса B | image =[[Податотека:Opel Corsa B WorldCup Facelift.JPG|300п]] | aka = [[Шевролет Саил]]<br />Шевролет Чеви<br />Шевролет Класик<br />Шевролет Корса<br />[[Холден Барина]]<br />Jilin Jiangbei Meilu JJ7090<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://chinacarhistory.com/2017/10/13/the-jilin-jiangbei-meilu-jj7090-was-a-china-made-opel-corsa-b/|title=The Jilin Jiangbei Meilu JJ7090 Was A China-made Opel Corsa B}}</ref><br />Опел Вита<br />Воксхал Корса | production = 1993–2000 (Европа)<ref name="GM Corp">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ex-gm.be/1990_1999.htm |title=1990 1999 |accessdate=15 July 2015 |archive-date=2021-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211110042046/http://www.ex-gm.be/1990_1999.htm |url-status=dead }}</ref><br />1994–2014 (Бразил)<br />1998–2016 (Аргентина)<br />1993–1996 (Кина)<br>2001–2005 (Кина) | assembly = {{ubl |Германија: [[Ајзенах]] |Шпанија: [[Сарагоса]] |Колумбија: [[Богота]] |Мексико: [[Рамос Ариспе]] |Аргентина: [[Алвеар]] |Бразил: [[Сао Катано до Сул]] |Венецуела: Валенсија<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gm.com.ve/content_data/LAAM/VE/es/GBPVE/microsite/gm/historia.html |title=Gm En Venezuela Y El Mundo – Historia |publisher=Gm.com.ve |accessdate=27 May 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323041532/http://www.gm.com.ve/content_data/LAAM/VE/es/GBPVE/microsite/gm/historia.html |archivedate=23 March 2010}}</ref> |Јужна Африка: [[Порт Елизабет]]<ref name="car-cat1">{{Наведена мрежна страница |url=http://car-cat.com/firm-1388.html |title=Opel. Opel in South Africa |publisher=Car-cat.com |accessdate=16 July 2010 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708120404/http://car-cat.com/firm-1388.html |url-status=dead }}</ref> |Египет: [[Мадинат ас-Садис мин Уктубар]]<!-- CKD assembling only; 1993–2002 --><ref>{{Наведена мрежна страница |author=Satyam |url=http://www.gmegypt.com/content_data/LAAM/ME/en/GBPME/999/EG/gm_history.html?cntryCd=EG |title=Welcome to GMArabia.com |publisher=Gmegypt.com |accessdate=19 July 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809144456/http://www.gmegypt.com/content_data/LAAM/ME/en/GBPME/999/EG/gm_history.html?cntryCd=EG |archivedate=9 August 2010}}</ref> |Кина: [[Џилин]], [[Шангај]] |Индија: [[Гургаон]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.opel.co.in/content_data/AP/IN/en/GBPIN/019/BRANDSITE/index.html |title=Welcome to Opel India Website |publisher=Opel.co.in |accessdate=19 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100701230211/http://www.opel.co.in/content_data/AP/IN/en/GBPIN/019/BRANDSITE/index.html |archive-date=1 July 2010 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://car-cat.com/firm-706.html |title=Opel. Opel in India |publisher=Car-cat.com |accessdate=19 July 2010 |archive-date=2019-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920220311/http://car-cat.com/firm-706.html |url-status=dead }}</ref> |Тајланд: [[Рајонг]] |Еквадор:[[Кито]] ([[:de:Automóviles y Máquinas del Ecuador|AYMESA]])}} | designer = [[Хидео Кодама]] | body_style = 3 и 5-врати [[хечбек]]<br />4-врати [[седан (автомобил)|седан]]<br />5-врати караван<br />2-врати купе | platform = [[Платформа GM4200]] | related = [[Опел Комбо]] B<br />[[Опел Тигра]] A<br />[[Шевролет Селта]]<br />[[Шевролет Саил]] | engine = {{unbulleted list |1.0 L ''[[X10XE]]'' - I3 ([[бензин]])|1.2 L ''[[12NZ]]'' - I4 (бензин)|1.2 L ''[[C12NZ]]'' - I4 (бензин)|1.2 L ''[[X12SZ]]'' - I4 (бензин)|1.2 L ''[[X12XE]]'' - I4 |1.2 L 16v [[Renault D-Type engine#D4F|''D4F'']] [[Straight-4|I4]] ([[Petrol engine|petrol]])(бензин)|1.4 L ''[[C14NZ]]'' - I4 (бензин)|1.4 L ''[[C14SE]]'' I4 - (бензин)|1.4 L ''[[X14SZ]]'' I4 - (бензин)|1.4 L ''[[X14XE]]'' I4 - (бензин)|1.6 L ''[[C16XE]]'' I4 - (бензин)|1.6 L ''[[X16XE]]'' I4 - (бензин)|1.5 L Isuzu 4EC1 I4 - (дизел)|1.5 L Isuzu T4EC1 I4 - (турбодизел)|1.7 L Isuzu 4EE1 I4 - |1.9 L ''[[Renault F-Type engine|F9Q]]'' [[DI-D]] I4 |1.9 L ''[[Renault F-Type engine|F9Q]]'' [[DI-D]] I4 |1.9 L ''[[Renault F-Type engine|F9Q]]'' [[CDTI]] I4 (дизел)}} |1.9 L ''[[Renault F-Type engine|F9Q]]'' [[DI-D]] I4 1.9 L ''[[Renault F-Type engine|F9Q]]'' [[DI-D]] I4 | transmission = 4 и 5-брзини (рачно)<br />4-speed брзини (автоматско) | wheelbase = {{Convert|2443|mm|in|1|abbr=on}} (хечбек, седан, караван)<ref name="auto-types">{{Наведена мрежна страница |title=Opel Corsa specifications |url=http://www.auto-types.com/opel/ |publisher=Auto-types.com |accessdate=20 March 2013 |archive-date=2014-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325112308/http://www.auto-types.com/opel/ |url-status=dead }}</ref><br />{{Convert|2480|mm|in|1|abbr=on}} (pickup)<ref name="pickup">{{Наведена мрежна страница |title=Chevrolet Corsa Wind – Ficha técnica |url=http://www.vrum.com.br/Autos?tp=VRUM&name=db:FichaTecnica&fabricante=Chevrolet&modelobase=CORSA&anomodelo=2000&codigo=004197-1 |publisher=Vrum.com.br |accessdate=20 March 2013 |archive-date=2014-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221163106/http://www.vrum.com.br/Autos?tp=VRUM&name=db:FichaTecnica&fabricante=Chevrolet&modelobase=CORSA&anomodelo=2000&codigo=004197-1 |url-status=dead }}</ref> | length = {{convert|3729|mm|in|1|abbr=on}} (хечбек, 1992–1998)<ref name="auto-types"/><br />{{convert|3741|mm|in|1|abbr=on}} (хечбек, 1998–2000)<ref name="auto-types"/><br />{{convert|4026|mm|in|1|abbr=on}} (седан, караван)<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Chevrolet Corsa Sedan – Ficha técnica |url=http://www.vrum.com.br/Autos?tp=VRUM&name=db:FichaTecnica&fabricante=Chevrolet&modelobase=CORSA&anomodelo=1999&codigo=004171-8 |publisher=Vrum.com.br |accessdate=20 March 2013 |archive-date=2014-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221163103/http://www.vrum.com.br/Autos?tp=VRUM&name=db:FichaTecnica&fabricante=Chevrolet&modelobase=CORSA&anomodelo=1999&codigo=004171-8 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |title=Chevrolet Corsa Wagon – Ficha técnica |url=http://www.vrum.com.br/Autos?tp=VRUM&name=db:FichaTecnica&fabricante=Chevrolet&modelobase=CORSA&anomodelo=1999&codigo=004008-8 |publisher=Vrum.com.br |accessdate=20 March 2013 |archive-date=2014-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221163101/http://www.vrum.com.br/Autos?tp=VRUM&name=db:FichaTecnica&fabricante=Chevrolet&modelobase=CORSA&anomodelo=1999&codigo=004008-8 |url-status=dead }}</ref><br />{{convert|4153|mm|in|1|abbr=on}} (pickup)<ref name="pickup"/> | width = {{convert|1610|mm|in|1|abbr=on}} | height = {{convert|1440|mm|in|1|abbr=on}} }} Во април [[1993]] година, Корса Б била претставена и во [[Обединетото Кралство]] Воксхал се откажал од името Нова, со тоа што автомобилот понатаму бил познат како Корса<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Crouch |first=Jonathan |date=8 November 2005 |url=http://www.rac.co.uk/drive/car-reviews/vauxhall/corsa/207849/ |title=Vauxhall Corsa (1993 – 2000) review |publisher=[[RAC Limited]] |access-date=12 September 2016 |archive-date=2017-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829205113/https://www.rac.co.uk/drive/car-reviews/vauxhall/corsa/207849/ |url-status=dead }}</ref>. Во мај 1994 година, моделот бил произведен од Холден во [[Австралија]], како Барина, заменувајќи ја верзијата на Сузуки Свифт, продадвана под тоа име<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.goauto.com.au/mellor/mellor.nsf/carfamilytree?ReadForm&make=Holden&model=Barina |title=Holden Barina – Used Car Research |work=GoAuto |access-date=12 September 2016 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022940/http://www.goauto.com.au/mellor/mellor.nsf/carfamilytree?ReadForm&make=Holden&model=Barina |url-status=dead }}</ref>. Ова се покажало како успех и моделот станал првиот прпизведен во Шпанија автомобил кој се продавал во значителни количини на австралискиот пазар<ref>{{Наведена книга |last1=Davis |first1=Tony |last2=Kennedy |first2=Alistair |last3=Kennedy |first3=Ewan |date=February 2007 |url=http://media.gmcanada.com:8221/aus/holden/en/company/history/HH13Part3.pdf |title=The Holden Heritage – 13th Edition (Part Three) |location=[[Port Melbourne, Victoria]] |publisher=[[Holden]] |page=101 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20090225133213/http://media.gmcanada.com:8221/aus/holden/en/company/history/HH13Part3.pdf |archive-date=25 February 2009 |url-status=dead }}</ref>. За разлика од претходниот модел, овој немал верзија за седан за европскиот пазар, но една била дизајнирана во [[Бразил]] за латиноамериканскиот пазар, бидејќи пазарот тоа го претпочитал. Моделот бил продаван и во [[Јужна Африка]] и [[Индија]]. Биле воведени и каравани, [[Комбе|комбиња]] и [[Камионетка|камионетки]], а за австралискиот пазар се произведувала конвертибилна верзија, наречена Холден Барина Кабрио. [[Италија]] била единствената европска земја каде што беше понудена аргентинската вградена караван-верзија<ref>{{Наведена мрежна страница|title=ITALIAN MARKET TAKES CORSA WAGON|url=http://europe.autonews.com/article/19981207/ANE/812070817/italian-market-takes-corsa-wagon|website=europe.autonews.com|accessdate=12 July 2017}}</ref>. Корса, исто така, произвела и мало купе, наречено [[Опел Тигра]]. Моделите вклучувале мотори со четири цилиндри на моќност од 1200, 1400 и 1600 кубици на бензин, како и економичен мотор со турбодизел од 1500 литри. Повеќето автомобили добиче раченменувач со пет брзини, иако автомат со четири брзини исто така бил достапен со одредени мотори. Во првите неколку години, четирибрзинскиот модел исто така станал достапен заедно со најмалиот мотор од 1200 кубици<ref name="AR94">{{Наведена книга |ref=AR94 |title=Automobil Revue 1994 | editor-last = Büschi | editor-first = Hans-Ulrich |publisher=Hallwag AG |location=Berne, Switzerland |language=de, fr |page=429 |volume=89 |date=10 March 1994 |isbn=3-444-00584-9}}</ref> Моделите со 1000 L и три цилиндри и 1200 L со четири цилиндри биле претставени во 1997 година. Моделот на седан бил произведуван и продаван во [[Латинска Америка]] како Шевролет Корса Класик до 2010 година, кога бил заменет со моделот претходно објавен за [[Кина]] во 2005 година како „Буик Саил“. Буџетска верзија воведена за бразилскиот пазар, „[[Шевролет Селта]]“, има каросериски работи како на крајот на 90-тите на [[Опел Вектра]] и [[Опел Астра]]. Селта била продадена во Аргентина како Сузуки Фан за одреден период. Во 2011 година, „[[Џенерал моторс]]“ престанал да го претставува Сузуки во Аргентина, па Селта се вратила на оригиналното име под марката „Шевролет“. Аргентинското производство започнало во септември 1997 година, станувајќи првиот локално изграден патнички автомобил „Шевролет“ од [[1978]] година. Латиноамериканската корса добила мал фејлифт во [[1999]] година, со неспокојни браници, а од април 2002 година (кога била воведена новата Корса 2) Корса Б започнала да се продава како „Корса Класик“<ref name=WOC>{{Наведена книга |title=World of Cars 2006·2007 | editor-first = Eligiusz | editor-last = Mazur |publisher=Media Connection Sp. z o.o. |location=Warsaw, Poland |page=223 |year=2006 |issn=1734-2945}}</ref> до 2010 година, кога станала „Класик“ во времето кога Корса Б го промовирала, заменувајќи ги „Шевролет Саил“ и „Шевролет Селта“. Производството конечно престанало во октомври 2016 година<ref>https://tn.com.ar/autos/lo-ultimo/despues-de-18-anos-el-chevrolet-classi-dejo-de-fabricarse-en-argentina_746822</ref>. Верзиите за седан и караван забиле произведувани во Кина од страна на Шангај ГМ како Буик Саил и Буик Саил С-РВ, соодветно од јуни 2001 до февруари 2005 година. Таа година тие добиле фејслифт и станале познати како „Шевролет Саил“ и СРВ. Во септември 2006 година, [[Чиле]] станала првата земја надвор од [[Кина]] што ја примила кинеската верзија на Корса, нарекувајќи ја Шевролет Корса Плус, и достапна како седан со четири врати и со мотор од 1.6 L 92 PS (68&nbsp;kW). Корса Плус вклучува двојни предни воздушни перничиња, сопирачки за заклучување, климатизација, електрични прозорци и централно заклучување како стандардна опрема. Во [[Индија]], хечбекот, седанот и верзиите на каравани се продавале како Корса Саил, Корса (или Корса Џоу) и КОрса Свинг соодветно до крајот на 2005 година. Моделот на хечбек се произведувал, а широко се продавал во Јужна Африка како Корса Лите под брендот на [[Опел]] до 2009 година, во кој момент била прекината. Во Тајланд, „Корса“ била достапна како „Опел“ со мотор од 1400 кубици и достапнен со три или пет врати и рачен или автоматски менувач. ===Галерија=== <gallery widths="195" heights="130"> File:Opel Corsa 5door second generation.jpg|Опел Корса со пет врати <br />(1993–1997) File:Opel Corsa rear 20080417.jpg|Опел Корса со три врати<br />(1997–2000) File:Opel Corsa B 1.2 16V Edition 2000 5-Türer Facelift rear.JPG|Опел Корса со пет врати (1997–2000) File:Corsa caravan.jpg|Опел Корса Караван File:1994 Vauxhall Corsa LS 1.2 Front.jpg|Воксхал Корса File:1997 Vauxhall Corsa LS Automatic 5 Doors facelift 1.4.jpg|Воксхал Корса со пет врати File:Corsa Innenraum.jpg|Внатрешност File:Buick Sail China 2012-04-28.JPG|Буик Саил седан (Кина) File:Buick Sail SRV China 2012-04-14.JPG|Буик Саил СРВ (Кина) File:Chevrolet Sail China 2012-04-14.JPG|[[Шевролет Саил]] (Кина) </gallery> ===Безбедност=== {{Euro NCAP |year=1997 |description=РХД, хечбек со три врати |reference={{Наведена мрежна страница |url=http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_corsa_1997/12.aspx |title=1997 Euro NCAP |accessdate=23 October 2011 |archive-date=2015-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217161429/http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_corsa_1997/12.aspx |url-status=dead }} |reference_name=EuroNCAP1997 |adult_stars=2 |adult_score=N/A |pedestrian_stars=1 |pedestrian_score=N/A }} Верзијата на Корса била надополнета во [[1997]] година, што резултирало со различни опции за стајлингот и подобри безбедносни одлики: {{Euro NCAP |year=2000 |description=РХД, хечбек со три врати |reference={{Наведена мрежна страница |url=http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_corsa_2000/23.aspx |title=2000 Euro NCAP |accessdate=23 October 2011 |archive-date=2013-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509143901/http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_corsa_2000/23.aspx |url-status=dead }} |reference_name=EuroNCAP2000 |adult_stars=3 |adult_score=18 |pedestrian_stars=2 |pedestrian_score=14 }} ===Мексико=== Во [[1995]] година, „Џенералс моторс де Мексико“ за првпат започнала да го продава моделот на Корса B под името „Шевролет Чеви“<ref name=SS03>{{Наведена книга | ref = SS03 | title = Katalog Samochody Świata 2003 | trans-title = World Car Catalogue 2003 | editor-first = Eligiusz | editor-last = Mazur | publisher = Print Shops Prego - Polska Sp. z o.o. | location = Warsaw, Poland | page = 217 | date = 2002 | issn = 1234-8198 }}</ref>. Во [[2004]] година (откако бил претставен моделот „Корса C“ во 2002 г.), за мексиканскиот пазар била претставена нова верзија на хечбекот и седанот на Корса позната како Чеви C2, која била продадавана и во [[Колумбија]]. Сите мексикански претходни верзии биле познати како Чеви, со имиња што Монца ги користела за седанот, и Свинг (со пет врати) и Џој (со три врати) за хечбеците, сите со 1600 кубици и 78 PS (57&nbsp;kW) на четири цилиндри. Исто така, имало и модел со три врати, познат како Чеви Популар, кој бил опремен со мотор од 52 КС (38&nbsp;kW) и 1400 кубици. Последните редизајнирања во 2004 и 2008 година биле едноставно наречени Чеви и Чеви Седвин. Чеви бил омилен меѓу возачите на такси и еден од најпродаваните автомобили во земјата. Чеви го завршил своето производството на крајот на август 2011 година во фабриката во градот Рамос Ариспе. Овој потег бил направен поради тоа што продажбата на Чеви започнала постојано да опаѓа од почетокот на 2010 година, и исто така затоа што не ги исполнил новите правила за безбедност во [[Мексико]] што ги принудила моделите да имаат стандардни предни воздушни перничиња. Хечбекот со пет врати бил повлечен по моделот во 2010 година, оставајќи ги само седаните со четири врати и хечбекот со три врати, а оној со 3 врати останал најпопуларен модел. Производството на Чеви било прекинато од 2012 година, по скоро 18 години на мексиканскиот пазар. Наследникот на трите верзии, Шевролет Соник, започнал да се произведува во градот Рамос Ариспе кон почеток во 2012 година, додека ГМ одеднаш го заменил моделот со пет врати на Чеви со [[Шевролет Спарк]]. <gallery widths="195px" heights="130px"> File:'06-'08 Chevrolet Chevy 3-Door.jpg|Шевролет Чеви со три врати File:2009 Chevrolet Chevy Sedan.jpg|Шевролет Чеви седан File:'10-'12 Chevrolet Chevy Sedan -- Rear.JPG|Шевролет Чеви седан </gallery> Опел Корса * Опел Корса - Европа (освен Велика Британија) * Воксхал Корса - Велика Британија * [[Буик Саил]] - Кина, јуни 2001 година до февруари 2005 година * Шевролет Корса - Латинска Америка (Опел Корса во [[Чиле]]) * Шевролет Корса '' Класик '' - Јужна Америка, по објавувањето на Корса Ц. * Шевролет Класик - Бразил, од 2005 година; Аргентина, од 2010 година * Холден Барина - Австралија и Нов Зеланд (бил заменет со [[Даеву Калос]] од 2005 година) * Опел Корса Лите и Опел Корса Класик - Јужна Африка, за верзии на хечбек и седан, соодветно * Опел Корса Саил и Опел Корса Свинг - Индија, за хечбекот и верзијата за каравани, соодветно * Опел Вита - Јапонија ([[Тојота]] веќе го регистрирала името Корса за еден од нивните модели [[Тојота Терцел]]) * [[Шевролет Чеви]] - Мексико, за „Корса“ од 2004 година, „Чеви C2“, прекинат во пролетта 2012 година. Изнесени верзии * [[Шевролет Саил]] - Кина, од 2005 година.<ref>{{наведени вести |url=http://chinaautoweb.com/2010/10/shanghai-gm-chevrolet-sails-to-chile-and-libya/ |title=Shanghai-GM: Chevrolet Sails to Chile and Libya |publisher=ChinaAutoWeb.com}}</ref> A new version was released in 2010<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Chevrolet Sail: Created In China |url=http://www.thetruthaboutcars.com/2010/01/chevrolet-sail-created-in-china/ |publisher=The Truth About Cars |accessdate=12 January 2010}}</ref> потоа друга во 2014 година. * Шевролет Класик - Аргентина и Бразил, од 2011 година, за Шевролет Саил * Шевролет Корса Плус - Чиле, за кинескиот Шевролет Саил * [[Шевролет Селта]] и [[Шевролет Призма]] - Јужна Америка, за хечбек и седан верзија * Шевролет Монца за издание на 4 врати (седан) на [[Шевролет Чеви]]. Прекинат во пролетта 2012 година. * [[Сузуки Фан]] - Аргентина. Прекинато во 2011 година. ==Корса C (2000–2006)== {{Infobox automobile | name = Корса C | image = [[Слика:Opel Corsa C 1.2 Elegance front 20100912.jpg|300п]] | aka = Шевролет Корса<br />Холден Барина<br />Опел Вита<br />Воксхал Корса | production = 2000–2006 (Европа)<br />2002–2012 (Јужна Америка) | assembly = {{ubl |Германија: [[Ајзенах]] |Шпанија: [[Сарагоса]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://car-cat.com/firm-334.html |title=Opel. Opel in Spain |publisher=Car-cat.com |accessdate=19 July 2010 |archive-date=2012-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429033158/http://car-cat.com/firm-334.html |url-status=dead }}</ref> |Бразил: [[Сао Хосе дос Кампос]] |Јужна Африка: [[Порт Елизабет]]<ref name="car-cat1"/> |Египет: [[Мадинат ас-Садис мин Уктубар]] |Аргентина: [[Алвеар]] |Еквадор:[[Кито]]}} | body_style = 3 и 5-врати [[хечбек]]<br />4-врати [[седан (автомобил)|седан]]<br />3-врати [[седан (автомобил)|седан ван]]<br />2-врати купе (пикаап) | platform = [[Платформа GM Gamma]] | engine = {{unbulleted list |1.0 L X10XE - I3 ([[бензин]])|1.0 L Z10XEP - I3 ([[бензин]])|1.2 L Z12XE - I4 (бензин)|1.2 L 16v [[Renault D-Type engine#D4F|''D4F'']] [[Straight-4|I4]] ([[Petrol engine|petrol]])|1.2 L Z12XEP - I4 (бензин)|1.4 L X14XE - I4 (бензин)|1.4 L Z14XE - I4 (бензин)|1.4 L Z14XEP - I4 (бензин)|1.8 L Z18XE - I4 (бензин)|1.3 L CDTI - I4 ([[дизел]])|1.7 L DI - I4 (дизел)|1.7 L DTI - I4 (дизел)|1.7 L CDTI - I4 (дизел)|1.9 L ''[[Renault F-Type engine|F9Q]]'' [[CDTI]] I4|1.9 L ''[[Renault F-Type engine|F9Q]]'' [[DI-D]] I4}} | transmission = 5-брзини (рачно)<br />4-брзини (автоматско)<br />5-брзини (полуавтоматско) | wheelbase = {{Convert|2491|mm|in|1|abbr=on}} | length = {{Convert|3817|mm|in|1|abbr=on}} (хечбек)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://getoutlines.com/vector-drawings/79/2004-opel-corsa-c-3-door-facelift-hatchback-vector-drawings |title=Opel Corsa C dimensions and blueprints on Outlines |publisher=getoutlines.com |accessdate=25 March 2015}}</ref><br />{{Convert|4181|mm|in|1|abbr=on}} (седан) | width = {{Convert|1645|mm|in|1|abbr=on}} | height = {{Convert|1440|mm|in|1|abbr=on}}<br />{{Convert|1430|mm|in|1|abbr=on}} (седан) | related = [[Опел Аквада]]<br />[[Опел Комбо]] C<br />[[Опел Мерива]] A<br />[[Опел Тигра]] В | designer = }} Корса Ц била претставена во [[1999]] година, а на европскиот пазар била воведена во октомври [[2000]] година, а фејслифтот пристигнал во август 2003 година<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Dredge |first=Richard |date=21 November 2007 |url=http://www.autoexpress.co.uk/vauxhall/corsa/36928/vauxhall-corsa |title=Used Car Tests: Vauxhall Corsa |work=[[Auto Express]] | publisher = Dennis Publishing | archivedate= 29 August 2017 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170829165717/http://www.autoexpress.co.uk/vauxhall/corsa/36928/vauxhall-corsa }}</ref>. Џенерал Моторс ја нарекол новата шасија Гама и имал намера да ја користи за голем број други модели. Верзија за седан била понудена и во Латинска Америка, Јужна Африка и Блискиот Исток. Бразилската верзија на Корса претставувала поконзервативен преден крај од неговиот европски колега. Бразил исто така понудил и пикап верзија на Корса именувана како „[[Шевролет Монтана]]“ (на некои пазари се продава како Торнадо). ГМ Јужна Африка го пласирала хечбекот едноставно како Нова Корса. Во Јапонија, каде што автомобилот се продавал како „Опел Вита“, производството завршило во април 2004 година, поради слабата продажба. <gallery widths="195px" heights="130px"> File:Opel Corsa C 1.2 Elegance rear 20100912.jpg|Опел Корса со пет врати (2000–2003) File:Opel Corsa 1.2 16V ECOTEC (C) – Heckansicht, 1. April 2011, Mettmann.jpg|Опел Корса со три врати (2000–2003) File:Opel Corsa front 20070609.jpg|Опел Корса со три врати (2003–2006) File:Opel Corsa rear 20070609.jpg|Опел Корса со три врати (2003–2006) File:Opel Corsa C Facelift rear 20090919.jpg|Опел Корса со пет врати (2003–2006) File:2003 Vauxhall Corsa Club 12V 1.0.jpg|Воксхал Корса File:2005 Vauxhall Corsa Life Twinport facelift 1.0.jpg|Воксхал Корса File:Opel Corsa interior.JPG|Interior </gallery> ===Сигурност=== Резултати од тестот на [[Euro NCAP]], варијанта на хечбек со три врати од 2002 година: {| class="wikitable" |- !Тест<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_corsa_2002/113.aspx |title=Opel/Vauxhall Corsa |publisher=Euro NCAP |accessdate=21 January 2012 |archive-date=2013-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603022626/http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_corsa_2002/113.aspx |url-status=dead }}</ref> !Рејтинг !Мерсто |- |Вкупно: | style="text-align:center;"|N/A | style="text-align:center;"|N/A |- |Возрасни: | style="text-align:center;"|{{rating|4|5}} | style="text-align:center;"|25 |- |Детски: | style="text-align:center;"|N/A | style="text-align:center;"|N/A |- |Пешачки: | style="text-align:center;"|{{rating|1|4}} | style="text-align:center;"|9 |- |Помош за безбедност: | style="text-align:center;"|N/A | style="text-align:center;"|N/A |} === Мексико=== Корса Ц пристигнала во [[2002]] година како модел со пет врати и била увезена од Европа; но за моделот од 2003 година, Корсата продавана во [[Мексико]] започнала да доаѓа од [[Бразил]] и била понудена новата верзија на седан. Во 2005 година, седанот бил понуден со полуавтоматски менувач наречен ''easytronic'' затоа што бил понуден само со рачен менувач со пет брзини, меѓутоа, лесната автоматска трансмисија била брзо прекината по моделот од 2007 година, поради лошата продажба и техничките недостатоци. Шевролет Корса Ц бил понуден на мексиканскиот пазар во јуни 2008 година, оставајќи го само постариот и освежен Чеви (Корса Б); а „Корса Ц“ била заменета со „Шевролет Авео“, сепак, Бразил го задржал автомобилот до 2012 година (кога било финалното издание на „Шевролет Корса“ и со последниот седан во 2011 година) и Аргентина до 2010 година. Во 2002 година, била претставена нова [[шасија]] на Корса наречена [[Опел Мерива]], чиј развој започнал под [[Опел]] во [[Риселхајм]]. Корса Ц била продавана во [[Јужна Америка]], и произведувана во фабриката за производство на Росарио во [[Аргентина]]. <gallery widths="190px" heights="130px"> File:Chevrolet Corsa Hatchback.JPG|Шевролет Корса со пет врати File:Chevrolet Corsa 20150814-DSC05622.JPG|Шевролет Корса седан File:2006 Corsa saloon shown in red colour available in Latin America.jpg|Шевролет Корса седан File:2006 montana gls 1.7d.jpg|[[Шевролет Монтана]] </gallery> === Океанија=== Во [[Австралија]], автомобилот ја освоил наградата „Автомобил на годината“ (КОТИ). Холден исто така ја увезел SRi верзијата со мотор 1.8 L Астра, вклучувајќи контрола на влечење, ABS сопирачки, подобра комбинација на гуми/тркала и комплет за каросериски елементи. Во декември 2005 година, Корса Ц одеднаш била исфрлена од Австралија и Нов Зеланд, како мерка за намалување на трошоците од страна на ГМ, и била заменет со „Даеву Калос“, како Холден Барина. Барина со седиште во Калос била изаменета со повторно отфрлена верзија на Шевролет Соник/Даеву Калос T300. ===Обединето Кралство=== Оваа Корса имала огромен успех за Воксхал во [[Велика Британија]], како најпопуларен супермини автомобил и втор најпопуларен автомобил во 2002, 2003 и 2004 година. Исто така, моделот бил најпродаван од неговата категорија во Велика Британија во 2005 година, достигнувајќи го третото место во целина, но во 2006 година (финалето година на производство) го изгубил првото место во секторот супермини автомобили по пет години и моделот бил престигнат од [[Форд Фиеста]]. Севкупно, Корсата била четврти најпопуларен автомобил во Велика Британија во 2006 година. ===Спецификации на моторот=== Корса Ц била претставена со мотор на турбиодизел од 1700 кубици ДТИ Екотек, испорачан од Изузу со 75 КС (55&nbsp;kW). Подоцна му се придружил и моторниот турбодизел од 1700 DI Ecotec, исто така, испорачан од Изузу. 1700 DI Ecotec не вклучува интерколер и овој модел има намалена моќност на 65 КС (48&nbsp;kW)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://media.gm.com/intl/opel/en/news/pr_old/pressrelease_56.htm |title=2001 Opel Corsa press release |accessdate=21 July 2008 |archive-url=https://archive.today/20070503165234/http://media.gm.com/intl/opel/en/news/pr_old/pressrelease_56.htm |archive-date=3 May 2007 |url-status=dead}}</ref>. Од 2003 година, новиот мотор со турбиодизел од 1300 и со CDTI Ecotec го снабдувал [[Фиат]] (Мултиџет) кој има 70 КС (51&nbsp;kW) и турбодизел ЕЦОТЕК 1,7 Л ЦДТИ бил снабден од Изузу, кој имал 100 КС (74&nbsp;kW). Овој нов 1,7 L CDTI Ecotec се одликува со варијабилен турбополнач<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://media.gm.com/intl/opel/en/news/pr_old/pressrelease_1587.htm |title=2003 Opel Corsa press release |accessdate=21 July 2008 |archive-url=https://archive.today/20070619104623/http://media.gm.com/intl/opel/en/news/pr_old/pressrelease_1587.htm |archive-date=19 June 2007 |url-status=dead}}</ref>. Моторите 1000 и 1200 Екотек Фемили 0 се преноси од Корса B; моторот од 1400 Фемили 1 бил заменет со нов 1400 L Фемили модел 0. Моторот од 1800 L Фемили 1 претставува надградба за претходниот мотор со вентил од 1600 L 16 и 125 КС (92&nbsp;kW). Изданието со мотор од 1800 го добил името Корса GSi и бебил е претходник на новиот ОПЦ на Корса. Во 2003 година, Опел вовел ажурирани верзии на моторите Фемили 0 со технологија ТвинПорт, а моторот од 1200 се здобил со 30 кубика, со што постигнал 80 КС (59&nbsp;kW). {| class="wikitable" cellpadding="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="7"| '''Бензин''' |- ! Модел!! Производство!! Мотор!! Зафатнина!! Сила!! Вртежи!! Забелешка |- | [[Мотор GM Family 0|1.0 Екотек]] | 2000–2003 | I3 | 973 cc | {{Convert|58|PS|kW hp|0|abbr=on}} 5600 врт/мин | {{Convert|85|Nm|lbft|0|abbr=on}} 3800 врт/мин | |- | [[Мотор GM Family 0|1.0 Екотек]] | 2003–2006 | I3 | 998 cc | {{Convert|60|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 5600 врт/мин | {{Convert|88|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 3800 врт/мин | [[Variable-length intake manifold|Twinport]] |- | [[Мотор GM Family 0|1.2 Екотек]] | 2000–2004 | I4 | 1,199 cc | {{Convert|75|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 5600 врт/мин | {{Convert|110|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 4000 врт/мин | |- | [[Мотор GM Family 0|1.2 Екотек]] | 2004–2006 | I4 | 1,229 cc | {{Convert|80|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 5600 врт/мин | {{Convert|110|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 4000 врт/мин | [[Variable-length intake manifold|Twinport]] |- | [[Мотор GM Family 0|1.4 Екотек]] | 2000–2003 | I4 | 1,389&nbsp;cc | {{Convert|90|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 6000 врт/мин | {{Convert|125|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 4000 врт/мин | |- | [[Мотор GM Family 0|1.4 Екотек]] | 2003–2006 | I4 | 1,364 cc | {{Convert|90|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 5600 врт/мин | {{Convert|125|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 4000 врт/мин | [[Variable length intake manifold|Twinport]] |- | [[Мотор GM Family 1|1.8 Екотек]] | 2000–2003 | I4 | 1,796 cc | {{Convert|125|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 6000 врт/мин | {{Convert|165|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 4600 врт/мин | GSi |- | colspan="7"| Бразилски мотор |- |[[Мотор GM Family 1|1.0&nbsp;L]] 8V VHC | 2002–2005 | I4 | | 71 PS (70&nbsp;КС) | | Џои |- | [[Мотор GM Family 1|1.0&nbsp;L]] 8V VHC FlexPower | 2006–2009 | I4 | | 77 / 78 PS (76 / 77&nbsp;КС) | | Џои/Макс |- | [[Мотор GM Family 1|1.4&nbsp;L]] 8V Econo.Flex | 2008–2012 | I4 | | 99 / 105 PS (98 / 104&nbsp;КС) | | Макс/Премиум |- | [[Мотор Family 2|1.8&nbsp;L]] 8V MPFI | 2002–2005 | I4 | | 102 PS (101&nbsp;КС) | | Premium/SS |- | [[Мотор Family 2|1.8&nbsp;L]] 8V FlexPower | 2005–2009 | I4 | | 116 / 120 PS (115 / 119&nbsp;КС) | | Макс/Премиум/СС |- ! colspan="7"| Дизел |- ! Модел!! Производство!! Мотор!! Зафатнина!! Сила!! Вртежи!! Забелешка |- | [[Мотор JTD|1.3 CDTI Екотек]] | 2003–2006 |I4 | 1,248 cc | {{Convert|70|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 4000 врт/мин | {{Convert|170|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 1750–2500 врт/мин | [[Фиат]] |- | [[Мотор Circle L|1.7 DI]] | 2000–2003 | I4 | 1,686 cc | {{Convert|65|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 4400 врт/мин | {{Convert|130|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 2000–3000 врт/мин | |- | [[Мотор Circle L|1.7 DTI]] | 2000–2003 |I4 | 1,686 cc | {{Convert|75|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 4400 врт/мин | {{Convert|165|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 1800–3000 врт/мин | |- | [[Мотор Circle L|1.7 CDTI Екотек]] | 2003–2005 |I4 | 1,686 cc | {{Convert|100|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 4400 врт/мин | {{Convert|240|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 2300 врт/мин | [[Variable geometry turbocharger|VGT]] |}{{среди}} ==Корса D (2006–2014)== {{Infobox automobile | name = Корса D | image = [[Слика:Opel Corsa Switzerland front.jpg|300п]] | aka = Воксхал Корса | production = 2006–2014 | assembly = {{ubl |Германија: [[Ајзенах]] |Шпанија: [[Сарагоса]]}} | body_style =3 и 5-врати [[хечбек]]<br />3-врати [[седан (автомобил)|седан]] | platform = [[Платформа GM Fiat Small]] | engine = {{unbulleted list |1.0 L A10XEP - I3 ([[бензин]])|1.2 L A12XEL - I4 (бензин)|1.2 L A12XER - I4 (бензин)|1.4 L A14XEL'' - I4 (бензин)|1.4 L A14XER - I4 (бензин)|1.4 L A14NEL - I4 (гас)|1.6 L A16LER - I4 (бензин)|1.3 L LDV - I4 ([[дизел]])|1.3 L LSF - I4 (дизел)|1.7 L - I4 (дизел)}} | transmission = {{unbulleted list |5 и 6-брзини (рачно)|4-брзини (автоматско)|6-брзини (полуавтоматско)}} | wheelbase = {{Convert|2511|mm|in|1|abbr=on}} | length = {{Convert|3999|mm|in|1|abbr=on}} | width = {{Convert|1737|mm|in|1|abbr=on}} | height = {{Convert|1488|mm|in|1|abbr=on}} | weight = {{Convert|1100|kg|lb|0|abbr=on}} | related = [[Фиат Гранде Пунто|Фиат Пунто]]<br />[[Алфа Ромео Мито]] | designer = Niels Loeb }} Корса D е создадена со употреба на новата верзија на платформата SCCS, која била ко-развиена од страна на [[Џенерал Моторс]], [[Опел]] и [[Фиат]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://archiviostorico.corriere.it/2002/febbraio/08/Fiat_General_Motors_insieme_nelle_co_0_0202087834.shtml |title=Fiat-General Motors insieme nelle utilitarie |work=Corriere della Sera |date=24 December 2009 |accessdate=6 October 2012}}</ref>. Првите официјални слики од Корса Д, биле објавени од Опел во мај 2006 година. Во Велика Британија, ''What Car?'' моделот го прогласил за автомобил на годината во 2007 година. Корса Д се нашла на второто место на Европски автомобил на годината за 2006 година, само зад Форд С-Макс. Корса Д е достапен и во три и пет верзии, и се продава како Воксхал Корса во [[Велика Британија]]. Истите димензии на моторите од Корса C биле достапни при претставувањерто, иако биле надградени моторите со 1.3 L CDTI и 1.7 L CDTI, и со моќност од 75 КС (55&nbsp;kW) до 125 КС (92&nbsp;kW). OPC/VXR верзијата од 192 КС (141&nbsp;kW) излегла во продажба во почетокот на 2007 година, со турбо-мотор и бензински мотор од 1.6 литри кој ги напојува предните тркала. Моторот со 75 КСИ (55&nbsp;kW) 1.3 CDTI бил ажуриран во средината на 2007 година, за да ги донесе нивоата на CO2 на само 119 g/km, што значи дека дванаесетмесечната акцизна должност во Велика Британија чини 30 фунти и е подобна за Планот 2000E (попуст од 2000 € за купување нов автомобил) во [[Шпанија]]<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Plan 2000E, ayudas a la compra de automoviles |url=http://www.plan2000e.info/ |accessdate=31 January 2012 |archive-date=2012-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225221907/http://www.plan2000e.info/ |url-status=dead }}</ref>. Корса D била кратко достапна во Австралија под брендот Опел, наместо како Холден, како што биле претходните модели Корса Б и Корса Ц, за време на краткиот престој на Опел на австралискиот пазар. Помалку од една година по лансирањето, Опел Австралија објавил дека престанува со работа, отстранувајќи ја „Корса“ од австралискиот пазар. Покрај тоа што не била продавана во [[САД]] или [[Канада]], Корса D никогаш не била достапна во [[Јапонија]], бидејќи ''Јанасе'' престанал да ја увезува [[Опел Вита]] во април 2004 година, поради намалувањето на продажбата. Опел целосно се повлекол од јапонскиот пазар во декември 2006 година, поради ниската продажба претходната година. <gallery widths="195px" heights="130px"> File:Opel Corsa Edition 111 Jahre (D) – Heckansicht, 5. April 2011, Wülfrath.jpg|Опел Корса со три врати File:Opel Corsa D 1.2 Twinport Edition rear 20100602.jpg|Опел Корса со пет врати File:Opel Corsa D Armaturen.JPG|Внатрешност File:Opel Corsa D OPC front 20100612.jpg|Опел Корса ОПЦ File:Opel Corsa D OPC rear.JPG|Поглед File:Opel Corsa D GSi Lichtsilber.JPG|Опел Корса GSi File:2011 Vauxhall Corsa SXi 1.2.jpg|Воксхал Корса SXi File:2007 Vauxhall Corsa VXR Turbo 1.6 Front.jpg|Воксхал Корса VXR </gallery> ===Сигурност=== Резултати од тестот на Euro NCAP, варијанта на хечбек со три врати од 2006 година {| class="wikitable" |- !Тест<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_corsa_2006/261.aspx |title=Opel/Vauxhall Corsa |publisher=Euro NCAP |accessdate=21 January 2012 |archive-date=2014-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531175734/http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_corsa_2006/261.aspx |url-status=dead }}</ref> !Место !Рејтинг |- |Вкупно: | style="text-align:center;"|N/A | style="text-align:center;"|N/A |- |Возрасни: | style="text-align:center;"|{{rating|5|5}} | style="text-align:center;"|34 |- |Детски: | style="text-align:center;"|{{rating|3|5}} | style="text-align:center;"|32 |- |Пешачки: | style="text-align:center;"|{{rating|3|4}} | style="text-align:center;"|19 |- |Помош за безбедност: | style="text-align:center;"|N/A | style="text-align:center;"|N/A |} ===ФлексФикс=== ''FlexFix'' е опционално интегриран багажник за велосипеди. Во суштина оваа опција е сокриена и може да се извади од задниот браник на автомобилот. ===ОПЦ=== Во 2007 година, Опел ја претставил спортската верзија на КОрса подесена од ''Opel Performance Center'' (OPC) - Corsa OPC. Корса има 1,6 литарски I4 турбо мотор со 141&nbsp;kW (192 КС; 189 КС) при 5.850 вртежи во минута и 230 N⋅m (170&nbsp;lb⋅ft) вртежен момент од 1.980 до 5.850 вртежи во минута, со функција за прекумерна моќ што ја засилува вртежната вредност на 266 N ⋅m (196&nbsp;lb⋅ft). Времето од 0 до 100 км на час (62 км на час) е 7,2 секунди, а максималната брзина е 225 км на час. Разликите со стандардната корса во внатрешноста се спортските седишта ''Recaro'', управувачот со OPC и копчето за менувачот, бирачите со инструменти со позадина на ОПЦ. Надворешно, има различен преден и заден браник со издувен триаголник. Исто така, постојат OPC спојлери. Автомобилот има поцврста и пониска суспензија од редовната Корса. Стандардните рампи се со 17 инчи и по избор од 18 инчи. Корса ОПЦ била достапна само како верзија со три врати. ===Спецификации на моторот=== {| class="wikitable" cellpadding="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !colspan=7|Бензин |- style="background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:middle;" !Модел !Мотор !Зафатнина !Сила !Вртежи !Забелешка !{{CO2}} емисија |- |1.0||I3 - Z10XEP||998 cc||{{Convert|60|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5600 врт/мин||{{Convert|88|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 3800 врт/мин||2006-2009||134 g/km |- |1.2||I4 - Z12XEP||1229 cc||{{Convert|80|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5600 врт/мин||{{Convert|110|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 4400 врт/мин||2006-2009||139 g/km |- |1.4||I4 - Z14XEP||1364 cc||{{Convert|90|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5600 врт/мин||{{Convert|125|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 4000 врт/мин||2006-2009||139 g/km |- |1.6T||I4 Z16LEL|| 1598 cc||{{Convert|150|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5000 врт/мин||{{Convert|210|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1850–5000 врт/мин||GSi/SRi||189 g/km |- |1.6T OPC/VXR||I4 Z16LER|| 1598 cc||{{Convert|192|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5850 врт/мин||{{Convert|230|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1980–5800 врт/мин||[[Opel Performance Center|OPC]]/[[VXR]]||190 g/km |- !colspan=7|Дизел |- style="background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:middle;" !Модел !Мотор !Зафатнина !Сила !Вртежи !Забелешка !{{CO2}} емисија |- |1.3 CDTI||I4 Z13DTJ||1,248 cc||{{Convert|75|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 4,000 врт/мин|{{Convert|170|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1,750–2,500 врт/мин||||119 g/km |- |1.3 CDTI||I4 Z13DTH||1,248 cc||{{Convert|90|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 4,000 врт/мин||{{Convert|200|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1,750–2,500 врт/мин||||127 g/km |- |1.7 [[Мотор Circle L|CDTI]]||I4 Z17DTR||1,686 cc||{{Convert|125|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 4,000 врт/мин||{{Convert|280|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 2,300 врт/мин||||130 g/km |} ===Фејслифт=== Опел Корса се пофалила со нова постава на бензински и дизел мотори што целосно ги исполнува стандардите на Еуро 5. Возењето и управувањето биле исто така подобрени<ref>{{citation |url=http://green.autoblog.com/2009/11/20/opel-introduces-updated-corsa-ecoflex-with-98-g-km-co2-sub/ |title=Opel introduces updated Corsa ecoFlex with 98 g/km {{CO2}} |publisher=Autoblog Green |accessdate=22 November 2009}}</ref>. Моторите биле дополнително подобрени од 2011 година, бидејќи „Старт/Стоп“ опцијата била додадена на моторите. Моторите со (S/S) се задебелени во колоната на СО2 {| class="wikitable" cellpadding="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !colspan=7|Бензин |- style="background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:middle;" !Модел !Мотор !Зафатнина !Сила !Вртежи !Забелешка !{{CO2}} емисија |- |1.0 S&S||I3||998 cc||{{Convert|65|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5,300 врт/мин||{{Convert|90|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 4,000 rpm||Twinport||117 |- |1.2 VVT||rowspan="6"|I4||1,229 cc||{{Convert|85|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5,600 врт/мин||{{Convert|115|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 4,400 врт/мин||||124/129 (2010–)<br />'''119 g/km (2011–)''' |- |[[Мотор GM Family 0|1.4 VVT]]||1,398 cc||{{Convert|100|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5,600 врт/мин||{{Convert|130|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 4,000 врт/мин||||129 g/km |- |1.4 T S&S||1,368 cc||{{Convert|120|PS|kW hp|0|abbr=on}} at 4,800–6,000 rpm||{{Convert|175|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 1,750–4,800 rpm||2012–||129 g/km |- |rowspan="3"|[[Мотор GM Family 1|1.6T]]||rowspan="3"|1,598 cc||{{Convert|150|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5,000 врт/мин||{{Convert|210|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 1,850–5,000 врт/мин||GSi||171 g/km |- |{{Convert|192|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5,850 врт/мин||{{Convert|230|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1,980–5,800 врт/мин||[[Opel Performance Center|OPC]]/[[VXR]]||172 g/km |- |{{Convert|210|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5,850 врт/мин||{{Convert|250|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 2,250–5,850 врт/мин||OPC ||178 g/km |- !colspan=7|Дизел |- style="background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:middle;" !Модел !Мотор !Зафатнина !Сила !Вртежи !Забелешка !{{CO2}} емисија |- |rowspan="2"|1.3 CDTI ecoFLEX||rowspan="3"|I4||rowspan="2"|1,248 cc||{{Convert|75|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 4,000 врт/мин||{{Convert|190|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1,750–2,500 врт/мин||||112 g/km (2010–)<br />'''105 g/km (2011–)''' |- |{{Convert|95|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 4,000 врт/мин||{{Convert|210|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1,750–2,500 врт/мин||||115 g/km (2010–)<br />'''95 g/km (2011–)''' |- |1.7 [[Мотор Circle L]] ecoFLEX||1,686 cc||{{Convert|130|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 4,000 врт/мин||{{Convert|300|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 2,000–2,500 врт/мин||||118 g/km |} ===Хибрид=== На Саемот за автомобили во [[Франкфурт]] во 2007 година, Опел го претставил моделот Опел Корса Хибрид, купе што комбинира стартер и алтернатор управуван со батерија со литиум. <gallery widths="195px" heights="130px"> File:Opel Corsa 1.4 ecoFLEX Satellite (D, Facelift) – Frontansicht, 31. Juli 2012, Heiligenhaus.jpg|Опел Корса со три врати File:Opel Corsa 1.4 ecoFLEX Satellite (D, Facelift) – Heckansicht, 31. Juli 2012, Heiligenhaus.jpg|Опел Корса со три врати File:2012 Opel Corsa (CO) Enjoy 5-door hatchback (2015-11-11) 02.jpg|Опел Корса со пет врати File:Corsa OPC Nürburgring Edition.jpg|Опел Корса ОПЦ File:Corsa OPC Nürburgring Edition Heck.jpg|Поглед File:2012 Vauxhall Corsa S Ecoflex 1.0 Front.jpg|Воксхал Корса </gallery> ==Корса E (2014–2019)== {{Infobox automobile | name = Корса E | image = [[Слика:2016 Opel Corsa EcoFlex 5-door (CH), front right.jpg|300п]] | aka = Воксхал Корса | production = 2014–2019 | assembly = {{ubl |Германија: [[Ајзенах]] |Шпанија: [[Сарагоса]]}} | body_style =3 и 5-врати [[хечбек]]<br />3-врати [[седан (автомобил)|седан]] | platform = [[Платформа GM Fiat Small]] | engine = {{unbulleted list |1.0 L B10XFL ''турбо'' - I3 ([[бензин]])|1.0 L B10XFT ''турбо'' - I3 ([[бензин]])|1.2 L A12XEL - I4 (бензин)|1.4 L A14XEL - I4 (бензин)|1.4 L A14XFR - I4 (гас)|1.6 L A16LES - I4 (бензин)|1.3 L LDV - I4 ([[дизел]])|1.3 L LSF - I4 (дизел)}} | transmission = {{unbulleted list |5 и 6-брзини (рачно) |6-брзини (автоматско)|5-брзини (полиавтоматско)}} | wheelbase = {{Convert|2510|mm|in|1|abbr=on}} | length = {{Convert|4021|mm|in|1|abbr=on}} | width = {{Convert|1736|-|1746|mm|in|1|abbr=on}} | height = {{Convert|1479|-|1481|mm|in|1|abbr=on}} | weight = {{Convert|1120|-|1237|kg|lb|0|abbr=on}} | related = [[Опел Адам]] | designer = }} Опел Корса Е<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://media.gm.com/media/intl/en/opel/vehicles/corsa-e/2015.detail.html/content/Pages/news/intl/en/2014/opel/07-09-five-generation-corsa.html |title=Opel Corsa: A Success Story in Five Acts |work=media.gm.com |accessdate=15 July 2015 |archive-date=2019-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921221124/https://media.gm.com/media/intl/en/opel/vehicles/corsa-e/2015.detail.html/content/Pages/news/intl/en/2014/opel/07-09-five-generation-corsa.html |url-status=dead }}</ref> дебитирала на Саемот за автомобили во [[Париз]] во [[2014]] година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://media.gm.com/media/intl/en/opel/vehicles/corsa-e/2015.html|title=Opel Pressroom - Europe - Corsa|author=|date=|website=gm.com|accessdate=2019-09-21|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921222648/https://media.gm.com/media/intl/en/opel/vehicles/corsa-e/2015.html|url-status=dead}}</ref>. Внатрешниот простор останал ист, како и багажникот од 285 литри, но секој дел од таблата со инструменти бил целосно нов<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.autoexpress.co.uk/vauxhall/corsa/85556/new-vauxhall-corsa-2014-revealed-full-specs-exclusive-pics |title=New Vauxhall Corsa unveiled at Paris Motor Show |work=Auto Express |accessdate=15 July 2015 |archive-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002091022/http://www.autoexpress.co.uk/vauxhall/corsa/85556/new-vauxhall-corsa-2014-revealed-full-specs-exclusive-pics |url-status=dead }}</ref>. Целиот надворешен лим (освен покривот) бил ревидиран, но основната шасија и структурата на каросеријата (особено стакленички) била пренесена од Корса Д<ref>{{Наведена мрежна страница |last=Fung |first=Derek |date=9 July 2014 |url=http://www.betweentheaxles.net/2015-opelvauxhall-corsa-d-facelift-looks-sort-new-sort-old-2956 |title=2015 Opel/Vauxhall Corsa E: facelift looks sort of new, is sort of old |publisher=Between the Axles |accessdate=12 August 2014 }}{{Мртва_врска|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <gallery widths="195px" heights="130px"> File:2017 Vauxhall Corsa Energy Ecoflex 1.4.jpg|Воксхал Корса Mk IV File:2015 Vauxhall Corsa VXR 1.6 Front.jpg|Воксхал Корса Mk IV VXR File:Corsa E Innen.JPG|Внатрешност File:Opel_Corsa_1.4_Turbo_ecoFLEX_Color_Edition_(E)_%E2%80%93_Heckansicht,_24._Oktober_2015,_M%C3%BCnster.jpg|Опел Корса E 1.4 турбо File:Opel_Corsa_1.4_Turbo_ecoFLEX_Color_Edition_(E)_%E2%80%93_Frontansicht,_24._Oktober_2015,_M%C3%BCnster.jpg|Опел Корса E 1.4 турбо </gallery> ===Корса OPC/VXR=== Во февруари 2015 година, Опел ја претставил ОПЦ-верзијата на Корса E. Во споредба со претходниот модел на производство, моќноста се зголемила за 15PS на 207PS (204 КС) од 1.6 Турбо мотор, со максимален вртежен момент од 245 Nm (181&nbsp;lb-ft) помеѓу 1900 и 5800 вртежи во минута. Преголемата функција го зголемила вртежниот момент до 280Nm (210&nbsp;lb-ft) кога е потребно. Како резултат, Корса ОПЦ има можност да за 6,8 секунди достигне 100 км на час и да достигне максимална брзина од 230 км на час. Корса ОПЦ се одликува со спортска шасија ''Frequency Selective Damping'' (FSD), која им овозможува на силите на амортизација да се прилагодат на честотата на автомобилот за да ја балансираат спортската пријатност. Суспензијата била спуштена за 10 мм (0,39 во) во споредба со стандардните модели на Корса, а автомобилот добил и оптимизиран управувач со повеќе директни и прецизни реакции. OPC работел и на сопирачките, додавајќи дискови од 308 мм на предната оска. Опел исто така го понудил пакетот за перформанси на Корса ОПЦ, кој вклучува механичка диференцијална брава со повеќе дискови направена од Дрекслер, тркала од 18 инчи со гуми на [[Мишелин]]. Пакетот го опфаќал и системот за сопирање со високи перформанси ''Brembo'' со дискови за сопирање 330&nbsp;mm на предната оска. ===Спецификации на моторот=== {| class="wikitable" cellpadding="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !colspan=7|Бензин |- style="background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:middle;" !Модел !Мотор !Зафатнина !Сила !Вртежи !Забелешка !{{CO2}} емисија |- |rowspan="2"|1.0T SIDI S/S||rowspan="2"| I3||rowspan="2"|999 cc||{{Convert|90|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 3700–6000 врт/мин||{{Convert|170|Nm|lbft|0|abbr=on}} at 1800–3700 rpm||||102–100 g/km |- |{{Convert|115|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5000–6000 врт/мин||{{Convert|170|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1800–4500 врт/мин||||115–114 g/km |- |1.2||rowspan="4"| I4||1229 cc||{{Convert|70|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5600 врт/мин||{{Convert|115|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 4000 врт/мин||Достапен само за кратко време по пуштањето во хечбекот||126–124 g/km |- |1.4||1398 cc||{{Convert|90|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 6000 врт/мин||{{Convert|130|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 4000 врт/мин||||114–129 g/km |- |1.4 Турбо||1364 cc||{{Convert|100|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 3500–6000 врт/мин||{{Convert|200|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1850–3500 врт/мин||||122–119 g/km |- |1.6 Турбо (A16LES)]]||1598 cc||{{Convert|207|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5850 врт/мин||{{convert|245|Nm|lbft|0|abbr=on}} (overboost {{convert|280|Nm|lbft|0|abbr=values}}) со 1900–5800 врт/мин||[[Opel Performance Center|OPC]]/[[VXR]]||174 g/km |- !colspan=7|Дизел |- style="background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:middle;" !Модел !Мотор !Зафатнина !Сила !Вртежи !Забелешка !{{CO2}} емисија |- |rowspan="2"|1.3 CDTI S/S||rowspan="2"|I4||rowspan="2"|1248 cc||{{Convert|75|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 3750 врт/мин||{{Convert|190|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1500–2500 врт/мин||||100–99 g/km |- |{{Convert|95|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 3750 врт/мин||{{Convert|190|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1500–2500 врт/мин||||82–101 g/km |} ==Корса F (2019–денес)== {{Infobox automobile | name = Корса F | image = [[File:Opel Corsa F at IAA 2019 IMG 0693.jpg|300п]] | aka = Vauxhall Corsa | production = 2020– | assembly = Шпанија: [[Сарагоса]] | body_style = 5-врати[[хечбек]] | platform = [[Платформа PSA EMP1]] | engine = {{unbulleted list |1.2 L PSA EB2 - I3 (бензин)|1.2 L PSA EB2DT турбо - I3 (бензин)|1.2 L турбо - I3 (бензин)||1.5 L PSA BlueHDi - I4 (дизел)}} | motor = Permanent Magnet Synchronous Motor (Corsa-e) | transmission = {{unbulleted list |5 и 6-брзини (рачно) |8-брзини (автоматско)}} | wheelbase = {{Convert|2538|mm|in|1|abbr=on}} | length = {{Convert|4060|mm|in|1|abbr=on}} | width = {{Convert|1765|mm|in|1|abbr=on}} | height = {{Convert|1435|mm|in|1|abbr=on}} | weight = {{Convert|980-1090|kg|lbs|0|abbr=on}} (Corsa)<br />{{Convert|1455|kg|lbs|0|abbr=on}} (Корса-e) | related = [[Пежо 208]] | designer = }} Оригиналниот проект на КОрса F првично бил планиран да биде објавен во есента 2017 година, но за жал проектот бил откажан поради аквизицијата од страна на ''Groupe PSA''. Префрлајќи се на платформата PSA CMP (EMP1), Опел го започнал развојот на моделот во [[2017]] година<ref>https://drivemag.com/news/the-all-new-opel-corsa-f-comes-on-a-psa-platform-in-2019</ref>. После стекнувањето на Опел и Воксхал од страна на Група ПСА (Peugeot-Citroën) што било објавено на [[14 февруари]] [[2019]] година, Корса F 2019 се заснова на заедничката модуларна платформа на Peugeot 208 (CMP). Во декември 2018 година, Опел го објавил претставувањето на електрична верзија на Корса, наречена Корса-e, и е предвидено да излезе во продажба во 2019 година, со цена близу 20,000 €<ref>https://int-media.opel.com/en/big-anniversary-and-electrification-opel-looks-ahead-2019#prettyPhoto</ref><ref>https://www.elperiodicodearagon.com/noticias/temadia/corsa-quiere-popularizar-coche-electrico-europa_1339040.html</ref>. Главните конкуренти на Корса-e се Нисан Лиф и Рено Зое. Со промените кои настанале, треба да бидат достапни два бензински мотори и еден дизел мотор, започнувајќи со 1.2-литарскиот четирицилиндричен мотор кој произведува 75 КС и доаѓа со петстепен рачен менувач како стандард. Втората верзија со трицилиндричен 1.2-литарски турбо мотор PureTech кој се дели со моделите Пежо и Цитроен, треба да има 99 КС и 250 Nm вртежен момент. Моделот ќе има 6 брзини или осум со автоматско управување. Дизел моторот е 1.5-литарски дизел со четири цилиндри на BlueHDi, произведува 99 КС и 250 Nm вртежен момент. Стандардната Корса е речиси идентична со електричната верзија, со исклучок на различни дизајни на тркала од легура. Внатрешноста ќе вклучува систем за инфозабава на екран на допир со две дополнувања; седум-инчен мултимедијален систем Navi или 10-инчен мултимедијален Navi Pro. Тежината на автомобилот е исто така подобрена, редизајнирани каросерии и нови алуминиумски мотори за кои Опел тврди дека 10% од тежината е намалена во опсегот и ќе има добар баланс во удобноста. Најновиот спектар на алуминиумски трицилиндрични бензински и дизел мотори на Опел ќе заштеди околу 15 кг во однос на претходните четирицилиндрични единици. 10 кг се намалени од седиштата, губејќи 5,5 кг на предната страна и 4,5 кг на задната страна на автомобилот, или со вкупно околу 108 кг намалување на тежината. Првите испораки ќе започнат во април 2020 година, а потоа ќе следи и чисто-електричниот модел<ref>{{наведени вести |last1=Burn |first1=Jonathan |title=New 2020 Opel Corsa: engines, tech and release date announced |url=https://www.autoexpress.co.uk/vauxhall/corsa/97357/new-2020-vauxhall-corsa-engines-tech-and-release-date-announced |accessdate=26 June 2019 |work=Auto Express |date=26 June 2019 |language=en}}</ref><ref>{{наведени вести |title=New Vauxhall Corsa: full engine range details released {{!}} Autocar |url=https://www.autocar.co.uk/car-news/new-cars/new-vauxhall-corsa-full-engine-range-details-released |accessdate=26 June 2019 |work=www.autocar.co.uk |issue=26 June 2019}}</ref>. === Спецификации на моторот=== {| class="wikitable" cellpadding="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="6" |Бензин |- style="background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:middle;" !Модел !Мотор !Зафатнина !Сила !Вртежи !{{CO2}} емисија |- |1.2|| rowspan="3" |I3|| rowspan="3" |1199 cc||{{Convert|76|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5750 rpm||{{Convert|118|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 2750 врт/мин||93–94 g/km |- |1.2 Турбо||{{Convert|101|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5000 врт/мин||{{Convert|205|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1750 врт/мин||96–98 g/km |- |1.2 Турбо||{{Convert|132|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 5500 врт/мин||{{Convert|230|Nm|lbft|0|abbr=on}} со1750 врт/мин||103–105 g/km |- ! colspan="6" |Дизел |- style="background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:middle;" !Модел !Мотор !Зафатнина !Сила !Вртежи !{{CO2}} емисија |- |1.5||I4||1499 cc||{{Convert|103|PS|kW hp|0|abbr=on}} со 3500 врт/мин||{{Convert|250|Nm|lbft|0|abbr=on}} со 1750 врт/мин||85–87 g/km |- ! colspan="6" |Електричен |- ! colspan="3" |'''Капацитет на батерија''' !Сила !Вртежи !'''Вкупен електричен опсег''' |- | colspan="3" |'''50 kWh''' |{{Convert|138|PS|kW hp|0|abbr=on}} |{{Convert|260|Nm|lbft|0|abbr=on}} |{{Convert|330|km|mi|0|abbr=on}} |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category multi|Opel Corsa|Vauxhall Corsa}} * [http://media.opel.com/media/intl/en/opel/press_kits.detail.html/content/Pages/presskits/intl/en/2011/Opel/01_25_opel_corsa_mce Opel Corsa on Opel Media Site] * [http://www.opel.com/microsite/corsa/ Official international Opel Corsa website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180719055712/http://www.opel.com/microsite/corsa/ |date=2018-07-19 }} * [http://www.opel.ie/vehicles/opel_range/cars/corsa-range/index.html Ireland official Opel Corsa website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161117135217/http://www.opel.ie/vehicles/opel_range/cars/corsa-range/index.html |date=2016-11-17 }} * [http://getoutlines.com/vector-drawings/79/2004-opel-corsa-c-3-door-facelift-hatchback-vector-drawings Opel Corsa Blueprints] {{Хронологија на Опел (1980-денес)}} [[Категорија:Автомобили на Опел|Корса]] [[Категорија:Автомобили од 1980-тите|Опел Корса]] [[Категорија:Автомобили од 1990-тите|Опел Корса]] [[Категорија:Автомобили од 2000-тите|Опел Корса]] [[Категорија:Автомобили од 2010-тите|Опел Корса]] qf7or223bra6oopx0tveuepfp3cgouq Пежо 108 0 1231440 5575107 5431250 2026-06-10T21:40:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575107 wikitext text/x-wiki {{Infobox automobile | name = Пежо 108<br/>Peugeot 108 | image = [[Податотека:Peugeot 108 VTi 68 Acces – Frontansicht, 30. November 2014, Düsseldorf.jpg|250px]] | manufacturer = [[Пежо]] | aka = [[Ситроен Ц1]]<br />[[Тојота Ајго]] | production = 2014–до денес | assembly = [[Чешка]] | class = [[мал градски автомобил]] ([[А-сегмент|А]]) | body_style = 3 врати [[хечбек]]<br />5 врати хечбек | layout = мотор напред, погон напред | engine = 1,0&nbsp;L бензински<br />1,2&nbsp;L бензински | related = [[Ситроен Ц1]]<br />[[Тојота Ајго]] | predecessor = [[Пежо 107]] }} '''Пежо 108''' ({{langx|fr|Peugeot 108}}) – мал [[автомобил]] што го произведува француската фабрика за авгомобили [[Пежо]] во соработка со [[Тојота]]. == Историјат == Пежо 108 бил претставен на саемот на автомобили во [[Женева]] во март 2014 година. Дошол како наследник на [[Пежо 107]]. Користи иста платформа со [[Ситроен Ц1]] и [[Тојота Ајго]], но сите три модели се одликуваат со различен дизајн. Ц1 и ајго се произведуваат во втората генерација, а името Пежо 107 било укинато. Трите автомобили се произведуваат во [[Колин]] во [[Чешка]]. Во предниот дел Пежо 108 стилски се заснова на Пежовите модели од поновите генерации како [[Пежо 208|208]] и втората генерација на [[Пежо 308|308]]-ката. Достапен е во верзии со три и пет врати, а како опција се нуди и подвижен платнен кров. Пежо 108 може да биде погонуван со еден од двата трицилиндрични бензински мотори кои се нудат, од 1000 и 1200 кубици.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.b92.net/automobili/vesti.php?yyyy=2014&mm=02&nav_id=812316 |title=Пежо 108 – нови мали градски аутомобил |author= |authorlink= |coauthors= |date= |format= |work= |publisher=b92.net/automobili |language=sr |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=}}</ref> На креш тестовите на [[Euro NCAP]] во [[2014]] година, Пежо 108 добил четири од петте можни ѕвездички за безбедност.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.euroncap.com/results/peugeot/108.aspx |title=Euro NCAP креш тест |author= |authorlink= |coauthors= |date= |format= |work= |publisher=euroncap.com |language=en |archiveurl= |archivedate= |quote= |accessdate=28 декември 2014 }}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery widths="180"> Податотека:2014-03-04 Geneva Motor Show 0982.JPG|Пежо 108 Податотека:2014-03-04 Geneva Motor Show 1051.JPG|Ситроен Ц1, II генерација Податотека:2014-03-04 Geneva Motor Show 1468.JPG|Тојота Ајго, II генерација </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Peugeot 108}} * [http://www.vrelegume.rs/vesti/peugeot-108-zeneva-2014/ Пежо 108] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140308181000/http://www.vrelegume.rs/vesti/peugeot-108-zeneva-2014/ |date=2014-03-08 }} [[Категорија:Автомобили]] [[Категорија:Автомобили на Пежо]] [[Категорија:Мали градски автомобили]] ly7vzmpox4poy5hm2urin2cow5h83h7 Пиново 0 1231825 5575152 5570172 2026-06-11T00:58:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575152 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планина | name = Пиново | native_name = Πίνοβο | native_name_lang = el | photo = Pinovo 8255217.JPG | photo_caption = Поглед на Пиново од југозапад | elevation_m = 2.156 | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref= | range = | location = [[Меглен]], [[Егејска Македонија]] | map = | range_coordinates = | label_position = | coordinates = {{coord|41.1033|22.1202|type:mountain_region:GR_scale:100000|display=inline,title}} | coordinates_ref = | topo = | type = | age = | embedded = }} '''Пиново''' или '''Блаца''' ({{langx|el|Πίνοβο, Πλάτσα, Μπλάτσα}}, ''Пиново, Блаца, Плаца'') — [[планина]] во [[Мегленско]], [[Егејска Македонија]], на границата со [[Македонија|Р Македонија]]. На запад се надоврзува на планината [[Ниџе]], а на исток продолжува во [[Кожуф]]. Во поножјето се селата [[Тушин]] (Аетохори) и [[Трстеник (Ениџевардарско)|Трстеник]] (Триопетра). Највисок врв е Корфула со висина од 2.156&nbsp;м.<ref name="HikingExperience">{{нмс | url= http://hikingexperience.gr/%CF%83%CF%84%CE%BF-%CF%80%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CE%B2%CE%BF-%CE%BC%CE%B5-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CF%85%CF%80%CE%AD%CF%81%CE%BF%CF%87%CE%B7-%CE%BA%CE%BF%CF%81%CF%85%CF%86%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CE%BC%CE%BC/ | title= Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του | date= 8 јануари 2017 | access-date= 4 јули 2017 | publisher= HikingExperience | archive-date= 2017-06-06 | archive-url= https://web.archive.org/web/20170606222505/http://hikingexperience.gr/%CF%83%CF%84%CE%BF-%CF%80%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CE%B2%CE%BF-%CE%BC%CE%B5-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CF%85%CF%80%CE%AD%CF%81%CE%BF%CF%87%CE%B7-%CE%BA%CE%BF%CF%81%CF%85%CF%86%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CE%BC%CE%BC/ | url-status= dead }}</ref> Други повисоки врвови на Пиново се Висоград (''Βίσογκραντ'', 2.150&nbsp;м) и Калуѓер (''Καλόγερος'', 1.873&nbsp;м). На планината се воделе борби за време на [[Македонија во Првата светска војна|Првата светска војна]].<ref name="HikingExperience"/> == Растителност и животни == На планината преовладуваат [[бука|буковите]] и [[бор]]овите шуми, кои се присутни до надморска височина од 1.800&nbsp;м, а оттаму веќе преовладува [[алпско растение|високогорската (алпска) растителност]]. Застапени се најразновидни животни, како што е [[кафеава мечка|кафеавата мечка]], [[волк]]от, [[обичен елен|еленот]], но и ретки грабливи птици како [[златен орел|златниот орел]], [[орел-змијар|орелот-змијар]], [[белоглав мршојадец|мршојадците]] и други.<ref name="HikingExperience"/> == Поврзано == * [[Кожуф]] * [[Ниџе]] * [[Меглен]] == Наводи == {{наводи}} {{Планини во Егејска Македонија}} [[Категорија:Планини во Егејска Македонија]] [[Категорија:Планини во Македонија]] [[Категорија:Кожуф]] [[Категорија:Меглен]] excbiuvwvwicdh2eou1cm6j8t8mdmki Остен (списание) 0 1234145 5574993 5468097 2026-06-10T15:53:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574993 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Остен (појаснување)}} [[Податотека:Osten, number 1.jpg|мини|Првиот број на „Остен“. Oбјавен на 1. јануари, 1945 г.]] '''Остен''' — [[Македонија|македонско]] хумористично и сатирично списание од областа на уметноста, слободната мисла и слободното творештво. Списанието е основано на 1. јануари, 1945 година во [[Скопје]]. Подоцна, преку [[Светска галерија на карикатури|Светската галерија на карикатури]] и [[Остен Биенале на цртеж|Светската галерија на цртеж]], „Остен“ ги презентира уметниците-карикатуристи од целиот свет. Сите генерации креативни луѓе, од основање на списанието и од основањето на Светската галерија на карикатури во 1969, придонеле за градењето на реномето на „Остен“. Со оглед на тоа што карикатуристите се во основа цртачи, а карикатурите (без оглед на карикатурата во која се изработени) се во основа цртежи, на Светска галерија на карикатури, природно се надоврза Светската галерија на цртежи, како содржина во рамките на „Остен“ - уметност на хартија. == Историјат == * 1945 – На почетокот, „Остен“ беше прилог за сатира во билтенот на [[Прва македонска ударна бригада|Првата македонска народна ослободителна ударна бригада]] под името „Сред поле ѕунѕуле“. Пионерите на „Остен“ во овој период беа: [[Лазар Мојсов]], [[Блаже Конески]], [[Владо Малески]], [[Киро Хаџи Василев|Киро Хаџивасилев]] и други. Првиот број излезе на 1. јануари 1945, а името „Остен“ го дал Блаже Конески. * 1951 – Оформувањето на „Остен“ Од 1951 до 1966 „Остен“ се развива како весник, се јавуваат рубрики за хумор, сатира и карикатура во дневните весници, но започнува да се појавува и на нов медиум – на [[Македонско радио 1|Радио Скопје]]. Во тој период поддршка на весникот дава [[Здружението на новинарите на Македонија]], а главен уредник во тој период е Владо Малески, при што на оформување на весникот, [[Волонтерство|волонтерски]] учествувале плејада на општествени и културни работници, меѓу кои: [[Славко Јаневски]], [[Панде Јаревски]], [[Василие Поповиќ - Цицо|Василие Поповиќ–Цицо]], [[Цветан Станоевски]], [[Дарко Марковиќ]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://okno.mk/node/56481|title=Дар Мар (1940 – 2016) {{!}} Окно.мк|work=okno.mk|accessdate=2025-10-31}}</ref> [[Миле Попоски]], [[Ацо Шопов]] и други. Во својот развој до 1968 весникот оформува своја професионална редакција и нејзин прв главен уредник е [[Дарко Марковиќ]] (1966-1975).<ref>{{Наведено списание|date=2025-05-17|title=Osten (Macedonian magazine)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Osten_(Macedonian_magazine)&oldid=1290892951|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> * 1991 – Трансформациите на „Остен“, како формата, обемот, содржината и периодиката на излегувањето на списанието беа променливи. „Остен“ излегуваше како месечник од 100 страници, но почесто излегуваше како двонеделник на 1. и 15. во месецот. На 1. мај, 1990 година “Остен” прерасна во неделник, со динамика на појавување од четири пати месечно. * 2004 - Списанието „Остен“, после трансформирањето на брендот „Остен“ во приватна компанија, чиј сопственик е [[Мице Јанкуловски]], се бори за обезбедување на својата одржливост. * 2009 - Се прават обиди за континуирано присуство на списанието „Остен“ на македонската сцена како ‘весник за одвиткување’. * 2010 - „Остен“ се објавува како дел од дневниот весник „[[Време (дневен весник)|Време]]“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/mk/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%80-%D0%B8-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0/a-5553812|title=Расадник на хумор и креација – DW – 10.05.2010|work=dw.com|language=mk|accessdate=2025-10-31}}</ref> со финансиска помош од [[Влада на Македонија|владата на Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slvesnik.com.mk/Issues/3A6D49036C99FF448E91D5CF76A6FE58.pdf|title=Службен весник на Република Македонија - 3 јули, 2003 г.}}</ref> Карикатуристите, кои со својата упорност и посветеност го создаваа списанието уште од првиот број во 1945 г. (во последните години Дарко Марковиќ, [[Миро Георгиевски]], Драган Попоски, [[Васил Толевски]] и др.) – со право го дефинираа „Остен“ како списание за хумор и сатира кое ‘излегува кога ќе му текне!’<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.kanal5.com.mk/articles/348318/-osten-odbelezhuva-50-godini-svetska-galerija-na-karikaturi |title=Објава на Канал 5 |accessdate=2019-12-06 |archive-date=2019-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206164527/https://www.kanal5.com.mk/articles/348318/-osten-odbelezhuva-50-godini-svetska-galerija-na-karikaturi |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.osten.mk/ Официјално мрежно место] * [https://digitalna.gbsk.mk/collections/show/19 Архива на „Остен“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240518170326/https://digitalna.gbsk.mk/collections/show/19 |date=2024-05-18 }}, Библиотека Браќа Миладиновци - Скопје * [https://www.osten.mk/ Галерија „Остен“] [[Категорија:Македонски списанија]] eo42l2khznr5o6udg9je685d0bqxk71 Пандемија на КОВИД-19 во Италија 0 1238651 5575057 5481752 2026-06-10T18:56:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575057 wikitext text/x-wiki {{Епидемија |title = Пандемија на КОВИД-19 во Италија |мапа1 = COVID-19 Outbreak Cases in Italy (Density).svg |легенда = 18 март 2020<br/>{{легенда|#FCEED3|Од 1 до 9 случаи}}{{легенда|#F2A88D|Од 10 до 99}}{{легенда|#E36654|Од 100 до 499}}{{легенда|#E5354B|Од 500 до 999}}{{легенда|#87353F|Од 1000 до 9999}}{{легенда|#630606|Повеќе од 10 000}} |причина = [[COVID-19]] |потекло = {{CHN}} |прв_случај = [[Кодоњо]] |држави = {{ITA}} |датапочеток = 31 јануари 2020 |датакрај = ''во тек'' |случаи = 283.180 |излекувани = 211.885 |мртви = 35.587 |вебсајт = http://www.salute.gov.it/nuovocoronavirus }} '''Пандемијата на КОВИД-19 во Италија''' — [[Пандемија|вирусна пандемија]], која била прогласена на 30 јануари 2020, кога двајца кинески туристи во [[Рим]] биле позитивно тестирани на вирусот [[SARS-CoV-2]].<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/cronache/20_јануари_30/coronavirus-italia-corona-9d6dc436-4343-11ea-bdc8-faf1f56f19b7.shtml|title=Coronavirus: Primi due casi in Italia|author=Chiara Severgnini|website=Corriere della Sera|date=31 јануари 2020|accessdate=31 јануари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224200035/https://www.corriere.it/cronache/20_јануари_30/coronavirus-italia-corona-9d6dc436-4343-11ea-bdc8-faf1f56f19b7.shtml?refresh_ce-cp|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> Појавувањето на инфекцијата [[COVID-19]] последователно била откриена кај 16 потврдени случаи во [[Ломбардија]] на 21 февруари,<ref name="ThomReut_IT_16cluster_21Feb">{{наведени вести|language=en|author=Elisa Anzolin e Angelo Amante|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-italy/coronavirus-outbreak-grows-in-northern-italy-16-cases-reported-in-one-day-idUSKBN20F0UI|title=L'epidemia di coronavirus cresce nel nord Italia, 16 casi segnalati in un giorno|publisher=[[Reuters]]|date=21 февруари 2020|accessdate=21 февруари 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200221225322/https://www.reuters.com/article/us-china-health-italy/coronavirus-outbreak-grows-in-northern-italy-16-cases-reported-in-one-day-idUSKBN20F0UI|archivedate=21 февруари 2020}}</ref> за веќе следниот ден да се зголеми на 60<ref name="CorrieredSera_76_recent_cases">{{наведени вести|author=Simona Ravizza|url=https://www.corriere.it/cronache/20_февруари_22/coronavirus-italia-nuovi-contagi-lombardia-veneto-245e72d4-5540-11ea-8418-2150c9ca483e.shtml|title=Coronavirus: primi casi a Milano. Cosa sappiamo dei nuovi contagi in Lombardia, Veneto e Piemonte|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=22 февруари 2020|accessdate=22 февруари 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222225105/https://www.corriere.it/cronache/20_февруари_22/coronavirus-italia-nuovi-contagi-lombardia-veneto-245e72d4-5540-11ea-8418-2150c9ca483e.shtml|archivedate=22 февруари 2020}}</ref> со појава на првите смртни случаи во текот на истите денови. До 17 март 2020 година, потврдени биле 31 506 позитивни случаи на коронавирус, вклучувајќи 2 941 излекувани лица и 2 503 починати лица, а вкупно биле извршени 148 657 тестирања за присуство на вирусот.<ref name="arcgis.com">{{Наведена мрежна страница|author=Johns Hopkins CSSE |url=https://www.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6 |title=Coronavirus COVID-19 Global Cases |accessdate=25 февруари 2020 |language=en }}</ref> Со тоа Италија станала втора земја по број на заразени во светот по [[Кина]], и прва по бројот на смртни случаи.<ref name="arcgis.com"/> На крајот на февруари, откриено е дека Италија е потешко погодена од која било друга земја во Европа од [[пандемија]] на COVID-19.<ref name="politico-italy">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.politico.eu/article/politics-goes-viral-as-italy-struggles-with-outbreak/|title=La politica diventa virale mentre l'Italia lotta con lo scoppio epidemico|surname=Borrelli|author=Silvia Sciorilli|website=POLITICO|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Италија исто така била прва од само две држави во Европа што ги прекинала сите директни летови кон и од Кина, третирајќи ја пандемијата со една од најдрастичните мерки во ЕУ. Меѓу првите мерки за третирање на инфекцијата било воведувањето на [[Италијански национален карантин во 2020 година|карантин]] во 11 општини во [[Северна Италија]] (во [[Ломбардија]] и [[Венето]]). [[Совет на министри на Република Италија|Советот на министри]] со [[декрет]] од 23 февруари 2020 година вовел забрана за пристап и вонредна состојба во општините каде имало појава на пандемија и суспендирање на демонстрации и настани; последователно донесени се четири извршни акти: од 25 февруари 2020 година, од 1 март 2020 година, од 4 март 2020 година и од 8 март 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioContenutiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5351&area=nuovoCoronavirus&menu=vuoto |title=Covid-19 - Situazione in Italia<!-- Bot generated title --> |accessdate=2020-06-12 |archive-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612121206/http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioContenutiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5351&area=nuovoCoronavirus&menu=vuoto |url-status=dead }}</ref> ==Дневен извештај на заразени од COVID-19 во Италија== {{COVID-19 во Италија}} {{среди}} ==Ширење на пандемијата во Италија== ===Првите потврдени случаи=== Кон крајот на јануари 2020 година, по настаните со пандемијата во [[Кина]], во Италија биле воведени напредни [[Скрининг (медицина)|скрининг]] мерки на аеродромите [[Аеродром Рим Фјумичино|Леонардо да Винчи-Фјумичино]] и [[Аеродром Милано Малпенза|Милано Малпенза]], вклучувајќи топлински мерења и активно присуство на медицински персонал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioComunicatiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5376|title=Task-force Ministero della Salute: "Rafforzato il personale medico e i controlli a Fiumicino e Malpensa"|website=Ministero della Salute|date=26 јануари 2020|accessdate=26 јануари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224200847/http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioComunicatiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5376|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> На 31 јануари, првите два случаи биле потврдени во [[Рим]], двајца кинески туристи на возраст од 66 и 67 години кои слетале во Италија на 23 јануари на [[Аеродром Милано Малпенза|Аеродромот Милано Малпенза]], а главниот град го посетиле со туристички автобус. Туристите позитивно биле тестирани на вирусот SARS-CoV-2 и биле хоспитализирани на [[Национален институт за заразни болести Лаѕаро Спаланцани|Националниот институт за заразни болести Лаѕаро Спаланцани]].<ref name="Corriere_20Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/cronache/20_јануари_30/coronavirus-italia-corona-9d6dc436-4343-11ea-bdc8-faf1f56f19b7.shtml|title=Coronavirus: Primi due casi in Italia|website=Corriere della sera|date=31 јануари 2020|accessdate=31 јануари 2020|archive-date=2020-02-24|archive-url=https://archive.today/20200224200035/https://www.corriere.it/cronache/20_јануари_30/coronavirus-italia-corona-9d6dc436-4343-11ea-bdc8-faf1f56f19b7.shtml?refresh_ce-cp}}</ref> Италијанската влада веднаш ги прекинала сите летови до и од Кина и прогласила вонредна состојба. Премиерот [[Џузепе Конте]] рекол дека Италија е првата земја на ЕУ што ја преземала оваа мерка на претпазливост.<ref name="thelocal-flight">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thelocal.it/20200131/italy-suspends-all-china-flights-after-coronavirus-cases-confirmed-in-rome/|title=L'Italia sospende tutti i voli cinesi, come confermato dai casi di coronavirus a Roma|website=THELOCAL|date=31 јануари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 2 февруари, нешто помалку од 48 часа по хоспитализацијата на двајцата кинески туристи во [[Национален институт за заразни болести Лаѕаро Спаланцани|Институтот Лаѕаро Спаланцани]] во Рим, вирусолозите успеале да ја изолираат геномската секвенца на вирусот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/news/p3_2_1_1_1.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4040|title=Isolata la sequenza del coronavirus nei laboratori dello Spallanzani, soddisfazione del ministro Speranza|website=Ministero della Salute|date=2 февруари 2019|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200203051134/http://www.salute.gov.it/portale/news/p3_2_1_1_1.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4040|archivedate=3 февруари 2020}}</ref> На 3 февруари, 56 италијански државјани кои престојувале во Вухан биле вратени од Кина со специјалниот лет на [[Воздухопловни сили на Италија|италијанските воздухопловни сили]], а потоа се преселиле во карантин во [[Чекињола#Воен град|воениот град Чекињола]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/news/p3_2_1_1_1.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4042|title=Rimpatriati con volo militare 56 cittadini italiani provenienti da Wuhan|website=Ministero della Salute|date=3 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224202453/http://www.salute.gov.it/portale/news/p3_2_1_1_1.jsp?lingua=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4042|archivedate=2020-02-24|url-status=live}}</ref> На 6 февруари, еден од вратените италијанци бил потврден како заразен, и прогласен за излечен на 22 февруари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/asia/live-news/coronavirus-outbreak-02-06-20-intl-hnk/index.html|title=February 6 coronavirus news|surname=Jessie Yeung|website=CNN|date=6 февруари 2020|language=en|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224202540/https://edition.cnn.com/asia/live-news/coronavirus-outbreak-02-06-20-intl-hnk/index.html|archivedate=24 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.open.online/2020/02/22/coronavirus-bollettino-dello-spallanzani-guarito-il-ricercatore-italiano-verra-dimesso-oggi/|title=Coronavirus, bollettino dello Spallanzani: guarito il ricercatore italiano, verrà dimesso oggi. Niccolò «sta benissimo»|author=Angela Gennaro|website=Open|date=22 февруари 2020|accessdate=23 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224202651/https://www.open.online/2020/02/22/coronavirus-bollettino-dello-spallanzani-guarito-il-ricercatore-italiano-verra-dimesso-oggi/|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> === Појава и ширење во Ломбардија === На 21 февруари биле потврдени шеснаесет други случаи (четиринаесет во [[Ломбардија]], два во [[Венето]]). На еден 38-годишен Италијанец од [[Кодоњо]], во [[Лоди (провинција)|провинцијата Лоди]], во Ломбардија, му биле откриени проблеми со дишењето. Пациентот, неговата бремена сопруга и еден пријател биле позитивни на тестирањето. Уште три случаи биле потврдени истиот ден откако пациентите пријавиле симптоми на пневмонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://milano.repubblica.it/cronaca/2020/02/21/news/coronavirus_a_milano_contaggiato_38enne_e_un_italiano_ricoverato_a_codogno-249121707/|title=Coronavirus, primi tre contagi in Italia: 38enne, sua moglie e un amico in terapia intensiva. La donna insegna in un liceo|author=Alessandra Corica–Oriana Liso–Mauro Rancati|website=La Repubblica|date=21 февруари 2020|accessdate=21 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224203006/https://milano.repubblica.it/cronaca/2020/02/21/news/coronavirus_a_milano_contaggiato_38enne_e_un_italiano_ricoverato_a_codogno-249121707/?refresh_ce|archivedate=2020-02-24|url-status=live}}</ref> По овие случаи, извршени биле обемни проверки и контроли врз сите луѓе кои веројатно биле во контакт со или во близина на заразените субјекти.<ref name="auto2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilmessaggero.it/italia/coronavirus_diretta_lombardia_codogno_italiano_ultime_notizie-5064423.html|title=Coronavirus, diretta: morto uomo di 78 anni a Padova, è la prima vittima italiana|website=Il Messaggero|date=22 февруари 2020|accessdate=22 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224203006/https://milano.repubblica.it/cronaca/2020/02/21/news/coronavirus_a_milano_contaggiato_38enne_e_un_italiano_ricoverato_a_codogno-249121707/?refresh_ce|archivedate=2020-02-24|url-status=live}}</ref> На 22 февруари, во Ломбардија починал втор пациент заразен со коронавирус.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tgcom24.mediaset.it/cronaca/lombardia/coronavirus-morta-una-donna-in-lombardia-seconda-vittima-italiana_15150431-202002a.shtml|title=Coronavirus, morta una donna in Lombardia: seconda vittima italiana|website=TGcom24|date=22 февруари 2020|accessdate=22 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200223112114/https://www.tgcom24.mediaset.it/cronaca/lombardia/coronavirus-morta-una-donna-in-lombardia-seconda-vittima-italiana_15150431-202002a.shtml|archivedate=2020-02-23|url-status=live}}</ref> Вклучувајќи ги двете жртви, бројот на случаи во Италија се искачил на 79.<ref name="CorrieredSera_76_recent_cases" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/22/news/cina_coronavirus_italia_virus_wuhan_influenza_codogno_lombardia_veneto_adriano_trevisan-249215365/|title=Coronavirus, in Veneto la prima vittima, Adriano Trevisan, 78 anni. Venti contagiati in Italia. Conte: «Nuove misure»|author=Alberto Custodero|website=La Repubblica|date=22 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224203413/https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/22/news/cina_coronavirus_italia_virus_wuhan_influenza_codogno_lombardia_veneto_adriano_trevisan-249215365/?refresh_ce|archivedate=2020-02-24|url-status=live}}</ref> Од 76-те неодамна откриени случаи, 54 биле пронајдени во Ломбардија, вклучувајќи и еден пациент од [[Болница Сан Рафаеле|болницата Сан Рафаеле]] во [[Милано]],<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/cronache/20_%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8_22/coronavirus-italia-nuovi-contagi-lombardia-veneto-245e72d4-5540-11ea-8418-2150c9ca483e.shtml|title=Coronavirus: primi casi a Milano. Cosa sappiamo dei nuovi contagi in Lombardia, Veneto e Piemonte|author=Simona Ravizza|website=Corriere della Sera|date=22 февруари 2020|accessdate=23 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200222103710/https://www.corriere.it/cronache/20_febbraio_22/coronavirus-italia-nuovi-contagi-lombardia-veneto-245e72d4-5540-11ea-8418-2150c9ca483e.shtml?refresh_ce-cp|archivedate=2020-02-22|url-status=dead}}</ref> 8 пациенти во Поликлиниката Сан Матео во [[Павија]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilmessaggero.it/italia/coronavirus_pavia_medici_contagiati_pieve_porto_morone_chignolo_po_cosa_sta_succedendo_22_%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B8_2020-5068178.html|title=Coronavirus, a Pavia 8 pazienti ricoverati al San Matteo: anche una coppia di medici|website=Il Messaggero|date=22 февруари 2020|accessdate=23 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224203724/https://www.ilmessaggero.it/italia/coronavirus_pavia_medici_contagiati_pieve_porto_morone_chignolo_po_cosa_sta_succedendo_22_febbraio_2020-5068178.html|archivedate=2020-02-24|url-status=live}}</ref> 17 во Венето, 2 во [[Емилија-Ромања]], 2 во [[Лацио]] и 1 во [[Пиемонт]].<ref name=":0" /> На 23 февруари, една 68-годишна жена која боледувала од карцином починала во [[Крема (Италија)|Крема]], станувајќи третата италијанска жртва на вирусот. Бројот на случаи во Италија се искачил на 152, вклучително и четиринаесет пациенти кои биле лекувани во Поликлиниката Сан Матео во Павија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/23/news/coronavirus_italia-249329434/|title=Coronavirus, terza vittima in Italia: è una donna ricoverata a Crema. 152 casi positivi|website=La Repubblica|date=23 февруари 2020|accessdate=23 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200223102828/https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/23/news/coronavirus_italia-249329434/?refresh_ce|archivedate=23 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://laprovinciapavese.gelocal.it/pavia/cronaca/2020/02/24/news/coronavirus-il-punto-della-situazione-in-provincia-di-pavia-contagiati-ricoverati-divieti-limitazioni-regole-anti-contagio-1.38510537|title=Coronavirus, i contagiati in Lombardia salgono a 14. La Regione vieta attività di aggregazione in dieci Comuni del Lodigiano|publisher=[[la Provincia Pavese]]|date=24 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archive-url=https://archive.today/20200224204747/https://laprovinciapavese.gelocal.it/pavia/cronaca/2020/02/24/news/coronavirus-il-punto-della-situazione-in-provincia-di-pavia-contagiati-ricoverati-divieti-limitazioni-regole-anti-contagio-1.38510537?refresh_ce|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> На 24 февруари починал еден 84-годишен маж од [[Бергамо]], 88-годишен маж од [[Казеле Ланди]] и двајца мажи од [[Кастиљионе д’Ада]] - соодветно на возраст од 80 и 62 години; сите имале и други болести од минатото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.adnkronos.com/fatti/cronaca/2020/02/24/coronavirus-tre-morti-italia_pGiCwRQVUyb3fisOFs027K.html|title=Coronavirus, quarto morto in Italia|website=Adnkronos|date=24 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224204827/https://www.adnkronos.com/fatti/cronaca/2020/02/24/coronavirus-tre-morti-italia_pGiCwRQVUyb3fisOFs027K.html|archivedate=24 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansa.it/canale_saluteebenessere/notizie/sanita/2020/02/24/coronavirus-_60aae600-8535-44d9-86de-48c4b71478ef.html|title=Coronavirus, quinta vittima in Italia, il quarto in Lombardia|website=ANSA|date=22 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224205016/http://www.ansa.it/canale_saluteebenessere/notizie/sanita/2020/02/24/coronavirus-_60aae600-8535-44d9-86de-48c4b71478ef.html|archivedate=24 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://www.agi.it/cronaca/news/2020-02-24/coronavirus-italia-7190713/|title=Sette i morti infetti da coronavirus. La Borsa sprofonda|publisher=[[Agenzia Giornalistica Italia|AGI]]|date=24 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224205213/https://www.agi.it/cronaca/news/2020-02-24/coronavirus-italia-7190713/|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> На 25 февруари, бројот на случаи во Емилија-Ромања се искачил на 23, распространети меѓу градовите [[Пјаченца]], [[Парма]] и [[Модена]], како резултат на луѓе вратени од епидемијата во Ломбардија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilrestodelcarlino.it/cronaca/coronavirus-oggi-1.5043974|title=Coronavirus oggi Emilia Romagna: 18 contagiati, uno è a Modena. Numero verde 800033033|author=il Resto del Carlino|website=Il Resto del Carlino|date=1582534059705|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/coronavirus_23_contagiati_in_emilia_romagna-249540542/|title=Coronavirus: 23 contagiati in Emilia Romagna. Accertamenti su un riminese tornato dall'estero|website=La Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> Нова појава поврзана со Ломбардија била регистрирана во Јужна Италија, во [[Палермо]], каде бил хоспитализиран 60-годишен турист од Бергамо,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/cronache/20_февруари_25/coronavirus-turista-bergamasca-positiva-palermo-isolata-comitiva-d492dee2-57a7-11ea-a2d7-f1bec9902bd3.shtml|title=Coronavirus, turista bergamasca positiva a Palermo. Isolata la comitiva|author=Salvo Toscano|website=Corriere della Sera|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://palermo.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/palermo_caso_sospetto_a_palermo_turista_di_bergamo_ricoverata_al_cervello-249516268/|title=Il coronavirus arriva a Palermo: turista di Bergamo positiva ai primi test. Comitiva in quarantena in albergo|website=La Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> кој бил позитивно тестиран и примен во болницата Червело.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corriere.it/cronache/20_февруари_25/coronavirus-turista-bergamasca-positiva-palermo-isolata-comitiva-d492dee2-57a7-11ea-a2d7-f1bec9902bd3.shtml|title=Coronavirus, turista bergamasca positiva a Palermo. Isolata la comitiva|author=Salvo Toscano|website=Corriere della Sera|date=25 февруари 2020}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://palermo.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/palermo_caso_sospetto_a_palermo_turista_di_bergamo_ricoverata_al_cervello-249516268/|title=Il coronavirus arriva a Palermo: turista di Bergamo positiva ai primi test|website=la Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> Еден 49-годишен маж, кој претходно бил во посета на Кодоњо, бил тестиран позитивно во [[Пеша]], [[Тоскана]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://firenze.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/coronavirus_toscana_niente_panico_ecco_cosa_fare-249543095/|title=Coronavirus Toscana, niente panico: ecco cosa fare|website=la Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> Последователно, [[Лигурија]] потврдила дека 72-годишна туристка од Кастиљионе д’Ада се покажала како позитивна во [[Аласио]] додека била во хотел. Жената била префрлена и третирана во болница во [[Џенова]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansa.it/english/news/general_news/2020/02/25/coronavirus-first-case-in-liguria_263ab67d-5a38-4f81-80bc-4e4ca3b0cc95.html|title=Coronavirus: First case in Liguria - English|website=ANSA|date=25 февруари 2020|language=en|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> Подоцна истиот ден, бил потврден и втор случај во Лигурија, 54-годишен маж кој го посетил Кодењо за работа бил тестиран позитивно во [[Ла Специја|Специја]].<ref name="Repubblica_liveupdate22">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/22/news/coronavirus_in_italia_aggiornamento_ora_per_ora-249241616/|title=Coronavirus in Italia: aggiornamento ora per ora|website=la Repubblica|date=22 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://genova.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/coronavirus_primo_caso_anche_in_liguria-249547990/|title=Coronavirus, ad Alassio il primo caso in Liguria, interdetti due alberghi, il secondo caso a Spezia|website=Repubblica.it|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> На 26 февруари во Емилија-Ромања починал 69-годишен маж од Лоди со хронични медицински состојби.<ref name=":122">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/26/news/coronavirus_contagi_in_nove_regioni_ricciardi_il_95_per_cento_dei_malati_guarisce_-249601102/|title=Coronavirus, dodicesima vittima in Italia. Primi contagi tra minori, 6 in Lombardia. Guarita la prima ammalata|website=la Repubblica|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Други случаи со шест малолетни лица се идентификувани во Ломбардија. Едно 4 годишно девојче од Кастиљионе д’Ада било примено во Поликлиниката Сан Матео во Павија, а петнаесетгодишно лице било примено во болницата Серијате во Бергамо. Две 10-годишни деца од [[Кремона]] и Лоди биле оценети како позитивни и отпуштени. Седумнаесетгодишник од [[Валтелина]], кој присуствувал на училиште во Кодоњо, и негов пријател од училиштето од [[Сондрио]], исто така, биле позитивни.<ref name=":122" /><ref name=":222">{{наведени вести|url=https://www.ilmessaggero.it/mondo/coronavirus_diretta_morti_contagi_oggi_ultime_notizie_26_февруари_2020-5075865.html|title=Coronavirus, diretta. Contagi a quota 424, primo caso in Puglia, 12 morti. Lombardia, Fontana è negativo, ma resta in isolamento per 14 giorni|publisher=Il Messaggero|date=26 февруари 2020}}</ref><ref name=":32">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tgcom24.mediaset.it/cronaca/coronavirus-325-i-casi-in-italia-il-contagio-si-allarga-a-9-regioni-11-le-vittime_15336711-202002a.shtml|title=Coronavirus, 12 le vittime in Italia: in Lombardia contagiati anche sei minori - Guarita la cinese ricoverata allo Spallanzani|website=Tgcom24|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Во [[Апулија]] потврдиле дека 33-годишен маж од [[Таранто]], кој се вратил од Кодоњо на 23 јануари, бил тестиран позитивно и бил хоспитализиран во болницата „Сан Џузепе Москати“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bari.repubblica.it/cronaca/2020/02/26/news/coronavirus_primo_paziente_positivo_in_puglia_e_un_tarantino_arrivato_da_codogno-249657611/|title=Coronavirus, primo paziente positivo in Puglia. È un uomo di 43 anni di Taranto tornato da Codogno|website=la Repubblica|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Советник на гувернерот на Ломбардија, [[Атилио Фонтана (политичар)|Атилио Фонтана]], бил тестиран позитивно на SARS-CoV-2. Иако Фонтана бил негативен, тој одлучил да премине во превентивна изолација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://milano.repubblica.it/cronaca/2020/02/26/news/coronavirus_fontana_259_contagiati_anche_minor-249606130/|title=Coronavirus, positiva collaboratrice di Fontana: il governatore in auto-isolamento. Contagiati anche minori|website=la Repubblica|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Во [[Кампанија]] биле потврдени два нови случаи на COVID-19. 24-годишна жена од [[Казерта]], која претходно го посетила Милано, била тестирала позитивно, како и 25-годишна украинка од Кремона, која претходно била во посета на Ломбардија. Двете биле пренесени во болницата Доменико Котуњо во [[Неапол]], каде биле подложени на изолација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://napoli.repubblica.it/cronaca/2020/02/26/news/coronavirus_dalla_campania_un_tampone_positivo_allo_spallanzani_di_roma-249646115/|title=Coronavirus, dalla Campania due casi positivi: sono due donne giunte dal Nord|website=la Repubblica|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 27 февруари, во [[Абруцо]] потврдиле дека 50-годишен маж од [[Бријанца]], во Ломбардија, се тестирал позитивно и бил хоспитализиран во единицата за интензивна нега на болницата „Џузепе Манзини“ во [[Терамо]]. Тој и неговото семејство престојувале во нивниот дом.<ref name="Repubblica_liveupdate22" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/27/news/coronavirus_primo_caso_in_abruzzo_e_un_turista_brianza-249686482/|title=Coronavirus: primo caso in Abruzzo, è un turista Brianza|website=la Repubblica|date=27 февруари 2020|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> На 1 март е потврден случај на зараза во областа Фоџа, во врска со 74-годишник од подрачјето на избувнување на Ломбардија, и 29-годишен војник, во повлекување во Бари, со симптоми на грип, последователно, потврдено со брис и сместен во изолација во градската болница. Заклучно со 27 февруари, во Ломбардија имало 403 потврдени случаи и 37 излечени.<ref name="Repubblica_liveupdate22" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioNotizieNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4124|title=Covid-19: i casi in Italia alle ore 18 del 27 февруари|website=Ministero della Salute|accessdate=2020-06-12|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612141229/http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioNotizieNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4124|url-status=dead}}</ref> Заклучно со 4 март, потврдените случаи во Италија се искачиле на 3.089, смртните случаи на 107, а закрепнатите пациенти на 276. Пандемијата продолжува да расте и владата зборува за создавање нова црвена зона во провинцијата Бергамо со оглед на големиот број на зарази во оваа област.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bergamonews.it/2020/03/04/zona-rossa-in-bergamasca-si-attende-il-governo-direttrice-del-papa-giovanni-contagiata/357537/|title=Zona rossa in Bergamasca, si attende il governo: direttrice del Papa Giovanni contagiata - Bergamo News|website=BergamoNews|date=4 март 2020|accessdate=4 март 2020}}</ref> ===Појава и ширење во Венето=== На 21 февруари, две лица биле позитивно тестирани на инфекции со COVID-19 во Венето. Следниот ден, еден од нив, 78-годишен маж починал во болницата Скиавонија во [[Падова]], станувајќи прва жртва на вирусот во Италија. Мажот живеел во општината [[Во]], која последователно била ставена во карантин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2020/02/22/adriano-trevisan-78-anni-di-vo-euganeo-ecco-chi-e-la-prima-vittima-italiana-del-coronavirus-la-paura-nel-paese-isolato/5713686/|title=Adriano Trevisan, 78 anni, di Vo' Euganeo: ecco chi è la prima vittima italiana del Coronavirus. La paura nel paese isolato|author=Giuseppe Pietrobelli|website=Il Fatto Quotidiano|date=22 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020|archiveurl=https://archive.today/20200224205344/https://www.ilfattoquotidiano.it/2020/02/22/adriano-trevisan-78-anni-di-vo-euganeo-ecco-chi-e-la-prima-vittima-italiana-del-coronavirus-la-paura-nel-paese-isolato/5713686/|archivedate=24 февруари 2020}}</ref> На 23 февруари, во Венето се пријавени вкупно 25 инфекции, што се зголемило на 32 на 24 февруари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/24/news/coronavirus_149_i_casi_confermati_conte_i_contagi_possono_crescere_-249427098/|title=Coronavirus, sette morti in Italia, 229 contagi|website=La Repubblica|date=24 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> На 25 февруари, една 76-годишна жена со постојани медицински проблеми починала во [[Тревизо]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tribunatreviso.gelocal.it/treviso/cronaca/2020/02/25/news/primo-caso-di-coronavirus-a-treviso-donna-di-76-anni-in-rianimazione-1.38516066|title=Primo caso di coronavirus a Treviso. Donna di 76 anni in rianimazione|website=Tribuna di Treviso|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref> На 26 февруари, 8-годишно девојче од [[Кодевиго]] било тестирано позитивно.<ref name=":222" /><ref name=":32" /><ref>[https://www.ilgazzettino.it/nordest/venezia/coronavirus_veneto_casi_mappa_contagio_diretta_ultime_notizie-5074003.html Coronavirus: i contagiati sono saliti a 87: nuovi pazienti a Limena, Treviso e Chioggia<!-- Bot generated title -->]</ref> Од 27 февруари, во Венето имало 111 потврдени случаи, со 42 случаи во општината Во, вклучувајќи ги и двата смртни случаи.<ref name="Repubblica_liveupdate22" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioNotizieNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4124|title=Covid-19: i casi in Italia alle ore 18 del 27 февруари|website=www.salute.gov.it|accessdate=27 февруари 2020|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612141229/http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioNotizieNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&menu=notizie&p=dalministero&id=4124|url-status=dead}}</ref> На 28 февруари, претседателот на регионот Венето, Лука Заја, објавил дека по првите два случаи им наредил на сите жители на Во да бидат тестирани. Од 6.800 брисеви, само 1,7% биле потврдени како позитивни. Оваа епидемиолошка студија била користена на Универзитетот во Падова за проучување на пандемијата.<ref name=":102">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansa.it/sito/notizie/cronaca/2020/02/28/zaia-da-test-vo-studio-epidemiologico_2c3d88f3-6a4a-4e00-b255-9e1e2feb2768.html|title=Zaia, da test Vo' studio epidemiologico - Cronaca|date=28 февруари 2020|website=ANSA|accessdate=28 февруари 2020}}</ref> Заклучно со 28 февруари, во Венето имало 151 потврдени случаи, со 70 случаи во општината Во, вклучувајќи ги и двата смртни случаи. === Табели за разместеност на потврдени случаи во Италија, Сан Марино и Ватикан === <!-- ATTENZIONE!! MODIFICARE LA TABELLA SOLO ALLE ORE 18 - VEDI BOLLETTINO UFFICIALE MINISTERO DELLA SALUTE (IN NOTA) --> {| class="wikitable sortable" !Регион !Потврдени<br>случаи !Починати !Излекувани !Извршени<br>тестови |- | align="left" |{{IT-LOM}} | align="center" |{{formatnum:19844}} | align="center" |{{formatnum:2168}} | align="center" |{{formatnum:3778}} | align="center" |{{formatnum:52244}} |- | align="left" |{{IT-EMR}} | align="center" |{{formatnum:5214}} | align="center" |531 | align="center" |177 | align="center" | {{formatnum:18344}} |- | align="left" |{{IT-VEN}} | align="center" |{{formatnum:3484}} | align="center" |115 | align="center" |200 | align="center" | {{formatnum:44658}} |- | align="left" |{{IT-PMN}} | align="center" |{{formatnum:2932}} | align="center" |175 | align="center" |3 | align="center" |{{formatnum:8853}} |- | align="left" |{{IT-MAR}} | align="center" |{{formatnum:1737}} | align="center" |115 | align="center" |0 | align="center" |{{formatnum:4512}} |- | align="left" |{{IT-TOS}} | align="center" |{{formatnum:1482}} | align="center" |38 | align="center" |22 | align="center" |{{formatnum:8873}} |- | align="left" |{{IT-LIG}} | align="center" |{{formatnum:1059}} | align="center" |91 | align="center" |85 | align="center" |{{formatnum:3348}} |- | align="left" |{{IT-TAA}} | align="center" |959 | align="center" |26 | align="center" |21 | align="center" |{{formatnum:5771}} |- | align="left" |{{IT-LAZ}} | align="center" |823 | align="center" |38 | align="center" |44 | align="center" |{{formatnum:11145}} |- | align="left" |{{IT-CAM}} | align="center" |652 | align="center" |17 | align="center" |30 | align="center" |{{formatnum:3544}} |- | align="left" |{{IT-FVG}} | align="center" |599 | align="center" |36 | align="center" |41 | align="center" |{{formatnum:4052}} |- | align="left" |{{IT-PUG}} | align="center" |478 | align="center" |25 | align="center" |4 | align="center" |{{formatnum:4046}} |- | align="left" |{{IT-ABR}} | align="center" |385 | align="center" |11 | align="center" |8 | align="center" |{{formatnum:2409}} |- | align="left" |{{IT-SIC}} | align="center" |340 | align="center" |4 | align="center" |15 | align="center" |{{formatnum:3961}} |- | align="left" |{{IT-UMB}} | align="center" |334 | align="center" |2 | align="center" |4 | align="center" |{{formatnum:1954}} |- | align="left" |{{IT-VAO}} | align="center" |215 | align="center" |6 | align="center" |0 | align="center" |608 |- | align="left" |{{IT-SAR}} | align="center" |206 | align="center" |2 | align="center" |0 | align="center" |{{formatnum:1334}} |- | align="left" |{{IT-CAL}} | align="center" |169 | align="center" |3 | align="center" |2 | align="center" |{{formatnum:2342}} |- | align="left" |{{IT-MOL}} | align="center" |46 | align="center" |2 | align="center" |6 | align="center" |426 |- | align="left" |{{IT-BAS}} | align="center" |37 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |353 |- ! align="left" |{{ITA}} ! align="center" |{{formatnum:41035}}<!-- ATTENZIONE!! MODIFICARE LA TABELLA SOLO ALLE ORE 18 - VEDI BOLLETTINO UFFICIALE MINISTERO DELLA SALUTE (IN NOTA) --> ! align="center" |{{formatnum:3405}} ! align="center" |{{formatnum:4440}} ! align="center" | {{formatnum:182777}} |- ! align="left" |{{SMR}} ! align="center" |183 ! align="center" |14 ! align="center" |4 ! align="center" |139<ref>Il dato sui tamponi effettuati a San Marino è aggiornato al 12 март 2020.</ref> |- ! align="left" |{{VAT}} ! align="center" |1 ! align="center" |0 ! align="center" |0 ! align="center" |- |- | colspan="5" align="center" |<small>Последно ажурирање Италија: во 18:00 на 19 март 2020.</small><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|author=Министерство за здравје на Италија|url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioContenutiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5351&area=nuovoCoronavirus&menu=vuoto|title=Covid-19 - Situazione in Italia|accessdate=25 февруари 2020|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612121206/http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/dettaglioContenutiNuovoCoronavirus.jsp?language=italiano&id=5351&area=nuovoCoronavirus&menu=vuoto|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.protezionecivile.gov.it/attivita-rischi/rischio-sanitario/emergenze/coronavirus|title=Emergenza Coronavirus: la risposta nazionale|accessdate=2020-03-15|archive-date=2020-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229162746/http://www.protezionecivile.gov.it/attivita-rischi/rischio-sanitario/emergenze/coronavirus|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://github.com/pcm-dpc/COVID-19/tree/master/schede-riepilogative/regioni|title=Grafici Protezione Civile|website=[[GitHub]] |accessdate=12 март 2020}}</ref><br><small>Последно ажурирање Сан Марино: 19 март 2020.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sanita.sm/on-line/home.html|title=Comunicati stampa giornalieri della Segreteria di Stato per la Sanità e la Sicurezza sociale della Repubblica di San Marino|website=sanita.sm|accessdate=6 март 2020}}</ref><br>Последно ажурирање Ватикан: 6 март 2020</small>. |} == Заразени случаи во светот со потекло од Италија == Бројни случаи на COVID-19 се појавиле низ целиот свет и се чини дека се резултат на инфекции поврзани со појавата во [[Северна Италија]]. Заклучно со 26 февруари 16 земји потврдиле случаи кои потекнуваат од Италија. === Алжир === На 25 февруари, [[Алжир]] го потврдил првиот случај заразен со COVID-19, италијанец од [[Бертонико]], во Ломбардија, кој пристигнал во земјата на 17 февруари, бил тестиран позитивно за SARS-CoV-2.<ref name=":222" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.trust.org/item/20200225190135-gnit5/|title=Algeria confirms first case of coronavirus - state TV|author=Thomson Reuters|website=news.trust.org|language=en|accessdate=25 февруари 2020|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407145607/https://news.trust.org/item/20200225190135-gnit5/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://africatimes.com/2020/02/25/algerian-health-minister-confirms-first-covid-19-case/|title=Algerian health minister confirms first COVID-19 case|website=africatimes.com|date=25 февруари 2020|language=en|accessdate=25 февруари 2020|archive-date=2020-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317052233/https://africatimes.com/2020/02/25/algerian-health-minister-confirms-first-covid-19-case/|url-status=dead}}</ref> === Австрија === На 25 февруари, [[Австрија]] ги потврдила првите два случаи на COVID-19, 24-годишен маж и 24-годишна жена од Ломбардија, кои го посетиле својот роден град Бергамо. Тие биле тестирани позитивно на SARS-CoV-2 и биле хоспитализирани во [[Инсбрук]], во [[Тирол (покраина)|Тирол]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://orf.at/stories/3155602/|title=Coronavirus: Zwei Fälle in Tirol bestätigt|author=ORF at/Agenturen|website=news.ORF.at|date=25 февруари 2020|language=de|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|language=en|author=Mattha Busby, Martin Belam and Sarah Marsh|url=https://www.theguardian.com/world/live/2020/feb/25/coronavirus-live-updates-outbreak-latest-news-italy-italia-deaths-symptoms-china-stocks-wall-street-dow-jones-economy-falls?page=with%3Ablock-5e550d8a8f086a28115b222d|title=Coronavirus news: Austria and Croatia report first cases as Tenerife quarantines hotel – live updates|publisher=The Guardian|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://edition.cnn.com/asia/live-news/coronavirus-outbreak-02-25-20-hnk-intl/h_66850dfa7d9602fb4b0d38efdd19d939|title=Austria's 2 coronavirus cases are Italian citizens|author=Helen Regan|website=CNN|date=25 февруари 2020|language=en|accessdate=25 февруари 2020|archive-date=2020-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314073700/https://edition.cnn.com/asia/live-news/coronavirus-outbreak-02-25-20-hnk-intl/h_66850dfa7d9602fb4b0d38efdd19d939|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-austria-idUSKBN20J1OJ|title=Austria seals off Innsbruck hotel after reporting first two coronavirus cases|publisher=Reuters|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 27 февруари и двете деца на италијанската двојка биле тестирани позитивно и биле лекувани во болницата Кајзер-Франц-Јозеф.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.derstandard.at/jetzt/livebericht/2000115088241/coronaviruserster-bestaetigter-fall-in-wien|title=Dritter bestätigter Coronavirus-Fall in Wien - derStandard.at|website=DER STANDARD|language=de-AT|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> === Бразил === На 25 февруари, [[Бразил]] го потврдил првиот случај на COVID-19, 61-годишен маж од [[Саун Пауло]], кој престојувал во Ломбардија помеѓу 9 и 21 февруари, бил тестиран позитивно на SARS-CoV-2. Имал благи симптоми и бил ставен во домашен карантин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://g1.globo.com/sp/sao-paulo/noticia/2020/02/25/ministerio-da-saude-investiga-possivel-paciente-com-coronavirus-em-sp-caso-foi-para-contraprova.ghtml|title=Ministério da Saúde investiga possível paciente com coronavírus em SP; caso foi para contraprova|website=G1|date=2020-02-25 |language=pt|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> ===Велика Британија=== На 27 февруари, [[Велика Британија]] потврдила дека пациент кој го посетил Милано бил тестиран позитивно на SARS-CoV-2. Тој бил примен во Ројал Фри болницата во [[Лондон]].<ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-51656609|title=Two more coronavirus cases confirmed in England|publisher=BBC News|date=27 февруари 2020|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> Во Северна Ирска исто така објавиле дека првиот случај заразен со COVID-19 е лице кое патувало од Северна Италија преку Даблин и било ставено во карантин дома.<ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-51665704|title=First case of coronavirus diagnosed in NI|publisher=BBC News|date=27 февруари 2020|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> === Германија === На 25 февруари, [[Германија]] потврдила дека 25-годишен маж од [[Гепинген]] во [[Баден-Виртемберг]], кој неодамна се вратил од Милано, бил позитивно на тестот за SARS-CoV-2 и бил лекуван на клиниката Ајхерхт.<ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-germany-idUSKBN20J2K2|title=Man infected with coronavirus in Germany after Italy trip -state ministry|journal=Reuters|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.ausbreitung-des-coronavirus-erster-verdachtsfall-im-kreis-tuebingen.52bbb138-b463-4def-8148-0d4d1b249eb5.html|title=Ausbreitung des Coronavirus: Zwei Coronavirusfälle in Tübingen|author=Stuttgarter Zeitung, Stuttgart|website=stuttgarter-zeitung.de|language=de|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 26 февруари 24-годишната свршеница на момчето од [[Гепинген]] и неговиот 60-годишен татко, кој работи како главен лекар во универзитетската болница во [[Тибинген]], биле тестирани позитивно и биле хоспитализирани во истата болница каде работел таткото во [[Тибинген]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.swp.de/suedwesten/staedte/reutlingen/coronavirus-tuebingen-zwei-bestaetigte-infektionen-mit-dem-corona-virus-am-uniklinikum-tuebingen-44066663.html|title=Coronavirus Tübingen: Zwei bestätigte Infektionen am Uniklinikum Tübingen|author=Südwest Presse Online-Dienste|website=swp.de|date=26 февруари 2020|language=de|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.coronavirus-in-tuebingen-ein-coronavirus-patient-ist-oberarzt-am-klinikum.1c316472-18b5-49b4-8759-2df4d433a245.html|title=Coronavirus in Tübingen: Ein Coronavirus-Patient ist Oberarzt am Klinikum|author=Stuttgarter Zeitung, Stuttgart|website=stuttgarter-zeitung.de|language=de|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Еден 32-годишен маж од [[Ротвеил]], Баден-Виртемберг, кој го посетил Кодоњо со своето семејство на 23 февруари, исто бил тестиран позитивно и бил хоспитализиран во изолација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sozialministerium.baden-wuerttemberg.de/de/service/presse/pressemitteilung/pid/neuer-bestaetigter-fall-von-corona-in-rottweil/|title=Neuer bestätigter Fall von Corona in Rottweil|website=Baden-Württemberg.de|date=2020-02-26 |language=de|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> === Грција === На 26 февруари, во [[Грција]] бил потврден првиот случај на заразен со COVID-19, 38-годишна жена од [[Солун]], која неодамна била во посета на Северна Италија, била тестирана позитивно на SARS-CoV-2 и била примена во [[Универзитетска болница АХЕПА]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.naftemporiki.gr/story/1565985/covid-19-to-proto-thetiko-krousma-stin-ellada-38xroni|title=Covid-19: Το πρώτο θετικό κρούσμα στην Ελλάδα- 38χρονη από τη Θεσσαλονίκη|website=naftemporiki.gr|language=грчки|date=26 февруари 2020|accessdate=2020-03-18|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226113543/https://www.naftemporiki.gr/story/1565985/covid-19-to-proto-thetiko-krousma-stin-ellada-38xroni|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.gr/news/ellada/story/209034/o-koronaios-eftase-stin-ellada-proto-epivevaiomeno-kroysma-sti-thessaloniki|title=Ο κοροναϊός έφτασε στην Ελλάδα: Πρώτο επιβεβαιωμένο κρούσμα στη Θεσσαλονίκη|website=CNN.gr|date=26 февруари 2020|language=грчки|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-greece-idUSKCN20K1IA|title=Greece confirms first coronavirus case|publisher=Reuters|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 27 февруари, 9-годишното момче на 38-годишната пациентка од Солун исто така било тестирано позитивно и било хоспитализирано во истата болница каде што се лекувала мајката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iefimerida.gr/ellada/koronoios-deytero-thetiko-kroysma-stin-ellada-paidi-38hronis|title=Κορωνοϊός: Δεύτερο θετικό κρούσμα στην Ελλάδα -Το παιδί της 38χρονης {{!}} ΕΛΛΑΔΑ|author=NEWSROOM IEFIMERIDA.GR|website=iefimerida.gr|date=27 февруари 2020|language=грчки|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> Една жена која патувала за Италија, исто така се тестирала позитивно и била хоспитализирана во Атина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iefimerida.gr/ellada/koronoios-athina-trito-kroysma-stin-ellada-akyronontai-ola-ta-karnabalia|title=Κορωνοϊός: Στην Αθήνα το τρίτο κρούσμα -Ακυρώνονται όλα τα καρναβάλια στη χώρα {{!}} ΕΛΛΑΔΑ|author=NEWSROOM IEFIMERIDA.GR|website=iefimerida.gr|date=27 февруари 2020|language=грчки|accessdate=27 февруари 2020}}</ref><ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ant1news.gr/ygeia-periballon/article/561073/koronoios-tria-kroysmata-stin-ellada-akyronontai-oi-ekdiloseis-gia-to-karnabali-se-oli-ti-xora|title=Κορονοϊός: τρία κρούσματα στην Ελλάδα - Ακυρώνονται οι εκδηλώσεις για το Καρναβάλι σε όλη τη χώρα|website=antenna.gr|language=el|accessdate=27 февруари 2020|archive-date=2020-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227115401/https://www.ant1news.gr/ygeia-periballon/article/561073/koronoios-tria-kroysmata-stin-ellada-akyronontai-oi-ekdiloseis-gia-to-karnabali-se-oli-ti-xora|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-greece-idUSKCN20L1F3|title=Greece reports two new coronavirus cases, cancels carnival|publisher=Reuters|date=27 февруари 2020|access-date=27 февруари 2020}}</ref> === Израел === На 27 февруари [[Израел]] потврдил дека маж кој се вратил од Италија на 23 февруари бил позитивен и бил примен во [[Медицински центар Шеба|Медицинскиот центар Шеба]] во [[Рамат Ган]].<ref>{{наведени вести|language=en|author=Haaretz|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israeli-who-visited-italy-tests-positive-for-coronavirus-1.8594185|title=Israeli Who Visited Italy Tests Positive for Coronavirus|publisher=Haaretz|date=27 февруари 2020|accessdate=27 февруари 2020|archive-date=2020-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227111521/https://www.haaretz.com/israel-news/israeli-who-visited-italy-tests-positive-for-coronavirus-1.8594185|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel/diplomacy-defense/1582799308-israeli-who-returned-from-italy-diagnosed-with-coronavirus-ministry|title=Israeli who returned from Italy diagnosed with coronavirus: ministry|website=i24news|accessdate=27 февруари 2020|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ynetnews.com/article/SkMzcIBV8|title=El Al suspends all flights to Italy and Thailand over coronavirus fears|website=ynetnews|date=27 февруари 2020|language=en|accessdate=27 февруарри 2020}}</ref> === Данска === На 27 февруари Данска го потврдила првиот случај во земјата на заразен со COVID-19, маж кој се вратил дома од зимување во [[Валтелина]], [[Сондрио]], бил позитивно тестиран на SARS-CoV-2 во Zealand University Hospital во [[Роскилде]] и бил ставен во домашен карантин.<ref name="Braagaard2020">{{наведени вести|language=da|author=Natali Braagaard|url=https://nyheder.tv2.dk/samfund/2020-02-27-dansker-smittet-med-coronavirus|title=Dansker smittet med coronavirus|editor=[[TV 2 (Данска)|TV2 News]]|date=27 февруари 2020|accessdate=27 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dr.dk/nyheder/indland/foerste-dansker-smittet-med-coronavirus-vi-er-selvfoelgelig-dybt-rystede|title=Første dansker smittet med coronavirus: 'Vi er selvfølgelig dybt rystede'|website=DR|date=2020-02-27 |language=дански|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> === Ерменија === На 11 март [[Ерменија]] потврдила 3 нови случаи на COVID-19 и тоа лица кои пристигнале од Италија, од кои двајца биле ерменски државјани и еден бил италијански државјанин кој работи во Ерменија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://asbarez.com/192834/3-new-coronavirus-cases-confirmed-in-armenia/|title=3 New Coronavirus Cases Confirmed in Armenia|website=Asbarez.com|date=11 март 2020|language=en|accessdate=15 март 2020}}</ref> Нов случај бил пријавен на 15 март кај ерменски државјанин кој неодамна се вратил од Италија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moh.am/#3/2686|title=MINISTRY OF HEALTH|website=www.moh.am|accessdate=2020-03-15}}</ref> === Македонија === {{Главна|Пандемија на коронавирус во Македонија 2020}} На 26 февруари, [[Македонија]] го потврдила првиот случај на заразен со COVID-19, жена чиј тест на SARS-CoV-2 на Клиниката за заразни болести во [[Скопје]]. Таа била Италија речиси еден месец и веќе две недели била болна. По враќањето во Македонија, веднаш отишла на клиниката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vesti.mk/read/article/https%3A%2F%2Freporter.mk%2Fgjuture%2Fpotvrden-prv-sluchaj-od-koronavirus-vo-makedonija%2F|title=Потврден прв случај од коронавирус во Македонија|date=26 февруари 2020|language=mk|accessdate=2020-03-17|archive-date=2020-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200304160922/https://vesti.mk/read/article/https%3A%2F%2Freporter.mk%2Fgjuture%2Fpotvrden-prv-sluchaj-od-koronavirus-vo-makedonija%2F|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/macedonia/prv-sluchaj-na-zabolen-od-koronavirus-vo-makedonija/|title=Прв случај на заболен од коронавирус во Македонија|website=А1он|date=26 февруари 2020|language=mk|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 6 март биле потврдени уште два случаи: брачен пар од [[Баланци]], [[Центар Жупа]], кои биле жители на [[Бреша]], [[Италија]], и се претпоставува дека се вратиле во земјата заради страв од вирусот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sitel.com.mk/dva-novi-sluchai-na-koronavirus-vo-makedonija-0|title=Два нови случаи на коронавирус во Македонија|date=2020-03-06|website=Sitel|language=mk|access-date=2020-03-06}}</ref> === Норвешка === На 27 февруари [[Норвешка]] потврдила дека две лица кои се покажале позитивни биле поврзани со појавата во Италија. И двајцата биле ставени во карантин дома во [[Осло]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fhi.no/nyheter/2020/tre-nye-personer-har-testet-positivt-pa-koronavirus/|title=Tre nye personer har testet positivt på koronavirus|website=Folkehelseinstituttet|language=no|accessdate=27 февруари 2020|archive-date=2020-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227202429/https://www.fhi.no/nyheter/2020/tre-nye-personer-har-testet-positivt-pa-koronavirus/|url-status=dead}}</ref> === Романија === На 26 февруари, [[Романија]] потврдила дека првиот случај заразен со COVID-19, е 71-годишен маж италијанец од [[Католика]], Италија. Италијанецот го посетил семејството на неговата сопруга и имал неколку деловни состаноци во Романија од 18 до 22 февруари. Тој бил примен во Националниот институт за заразни болести, на проф. Д-р Матеи Балш во [[Букурешт]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hotnews.ro/stiri-sanatate-23687251-primul-caz-infectie-coronavirus-confirmat-oficial-romania.htm|title=ULTIMA ORĂ LIVEVIDEOTEXT Primul caz de infecție cu coronavirus, confirmat oficial în România: Un bărbat din Gorj care a intrat în contact cu italianul care a vizitat recent țara noastră - Sanatate - HotNews.ro|website=www.hotnews.ro|date=26 февруари 2020|language=ro|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> === Финска === На 26 февруари, [[Финска]] потврдила дека една финкиња, која патувала во Милано и се вратила во Финска, на 22 февруари се тестирала позитивно за SARS-CoV-2 во централната болница на [[Универзитет во Хелсинки]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/woman_in_helsinki_tests_positive_for_novel_coronavirus/11229433|title=Woman in Helsinki tests positive for novel coronavirus|website=Yle Uutiset|date=2020-02-26 |language=en|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> ===Франција=== На 25 февруари, [[Франција]] потврдила дека 64-годишен маж од [[Балме де Сијенжи]], се вратил од патувањето во Ломбардија на 15 февруари позитивен на SARS-CoV-2 бил лекуван во болницата Анси-Женевоа, во [[Епањи-Мец-Теси]].<ref name="Repubblica_25Feb_Europe">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/25/news/coronavirus_cina_trump-249513033/|title=Coronavirus, dall'Italia si spande in Europa. Conte: "Inaccettabili limitazioni agli italiani". Ma molti Paesi prendono misure|website=la Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-france-idUSKBN20J2CG|title=France reports two new coronavirus infections, one returning from Italy|publisher=Reuters|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ladepeche.fr/2020/02/25/direct-coronavirus-loms-evoque-un-risque-de-pandemie-pour-la-premiere-fois,8754380.php|title=DIRECT. Coronavirus : deux nouveaux cas identifiés en France|website=ladepeche.fr|language=fr|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> Неговата сопруга исто така се тестирала позитивно и била хоспитализирана во истата болница каде била на лекување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ledauphine.com/faits-divers-justice/2020/02/26/haute-savoie-le-cas-de-coronavirus-avere-dans-la-region-est-hospitalise-a-annecy|title=Haute-Savoie. Coronavirus : l'épouse du patient hospitalisé à Annecy également infectée|website=www.ledauphine.com|language=fr|accessdate=27 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.francetvinfo.fr/sante/maladie/coronavirus/direct-covid-19-le-virus-touche-de-plus-en-plus-de-pays-le-monde-n-est-pas-pret-a-y-faire-face-selon-l-oms_3841703.html|title=DIRECT. Covid-19 : le service de réanimation de l'hôpital de Creil, où a été hospitalisé le patient décédé, ferme pendant 14 jours|website=Franceinfo|date=26 февруари 2020|language=fr|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> На 26 февруари, еден 36-годишен маж кој имал повеќе патувања во Ломбардија се тестирал позитивно и бил лекуван во Нувел Хупитал Сивил во [[Стразбур]].<ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-china-health-france-toll-idUSKCN20K187|title=France reports second coronavirus death, Italian link in another case|publisher=Reuters|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.france24.com/en/20200226-france-reports-first-citizen-to-die-from-coronavirus-as-three-new-cases-confirmed|title=France reports first citizen to die from coronavirus as three new cases confirmed|website=France 24|date=26 февруари 2020|language=англиски|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dna.fr/techniques/2020/02/26/kehl-un-bus-en-provenance-de-strasbourg-stoppe-a-la-frontiere|title=Santé. Un premier cas de coronavirus confirmé en Alsace|website=www.dna.fr|language=француски|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 12 март претседателот [[Емануел Макрон]], откако изјавил дека станува збор за „најсериозната здравствена состојба во последните 100 години во Франција“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/europa/2020/03/12/francia-chiude-le-scuole-e-le-universita_6d7e5ec8-fb6f-4e1e-a5df-869a2c64fb98.html|title=Francia chiude le scuole e le università|website=[[ANSA]]|date=2020-03-12 |accessdate=12 март 2020}}</ref> го најавил затворањето на сите училишта и универзитети од понеделник 16 март, исто така, им порачал на лицата над 70 години да останат дома, но го потврдил непреченото водење на општинските избори на 15 и 22 март. === Хрватска === На 25 февруари, [[Хрватска]] го потврдила првиот случај на COVID-19; 26-годишен маж, кој претходно бил во Милано помеѓу 19 и 21 февруари, бил позитивен на тестирањето за SARS-CoV-2 и бил хоспитализиран во универзитетската болница за заразни болести, д-р Фран Михалјевиќ во [[Загреб]].<ref>{{наведени вести|language=en|author=Sarah Newey and Jordan Kelly-Linden - Global Health Security Team|url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/science-and-disease/coronavirus-news-uk-italy-china-south-korea-pandemic/|title=Coronavirus latest news: Britons returning from Italy told to self-isolate as Matt Hancock says he is 'worried'|publisher=The Telegraph|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020|issn=0307-1235}}</ref><ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2160148|title=U Rijeci potvrđen treći slučaj koronavirusa u Hrvatskoj|website=www.index.hr|language=hr|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Само еден ден подоцна, на 26 февруари, неговиот брат близнак исто така бил тестиран позитивно и исто така бил хоспитализиран во универзитетската болница за заразни болести д-р Фран Михалјевиќ. Еден Хрват, кој работел во [[Парма]] во Италија, исто така бил тестиран позитивно и бил хоспитализиран во [[Риека]].<ref name=":4" /> === Швајцарија === На 25 февруари, [[Швајцарија]] го потврдила првиот случај на COVID-19, 70-годишен маж во [[Италофонија|италофонскиот]] [[Кантон Тичино]], кој претходно го посетил Милано.<ref>{{наведени вести|language=en|url=https://www.reuters.com/article/us-switzerland-coronavirus-idUSKBN20J1ZO|title=Swiss authorities confirm first case of coronavirus|publisher=Reuters|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 27 февруари 28-годишен ИТ работник од [[Женева]], кој неодамна се вратил од Милано, се тестирал позитивно и бил примен во универзитетската болница во Женева.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/das-bag/aktuell/medienmitteilungen.msg-id-78268.html|title=New coronavirus Covid-19: three new confirmed cases in Switzerland|website=www.bag.admin.ch|accessdate=27 февруари 2020|archive-date=2020-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227113237/https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/das-bag/aktuell/medienmitteilungen.msg-id-78268.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.swissinfo.ch/eng/politics/covid-19_switzerland-confirms-second-coronavirus-case/45582788|title=Switzerland confirms total of four coronavirus cases|website=Swissinfo.ch|date=2020-03-03 |language=en|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> === Шведска === На 26 февруари, [[Шведска]] потврдила дека 30-годишен маж, кој претходно ја посетил Северна Италија, се разболел три дена по неговото враќање во Шведска. Тој позитивно се тестирал на SARS-COV-2 и бил примен во болницата Салгренска во [[Гетеборг]].<ref>{{наведени вести|language=sv|first=Mattias|last=Bolin|url=https://www.svt.se/nyheter/lokalt/vast/bekraftat-coronafall-i-goteborg-person-vardas-pa-sahlgrenska|title=Bekräftat coronafall i Göteborg – person vårdas på Sahlgrenska|publisher=SVT Nyheter|date=26 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.expressen.se/gt/en-person-i-goteborg-har-testats-positivt-for-corona/|title=Bekräftat fall av Coronavirus i Göteborg – personen har varit i Italien|author=Ekström|website=www.expressen.se|date=2020-02-26 |language=шведски|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 27 февруари, тројца 30-годишни пациенти биле потврдени на SARS-CoV-2 во [[Вестра Јеталанд (округ)|округот Вестра Јеталанд]]. Двајца од нив биле во контакт со 30-годишниот пациент од Гетеборг, додека последниот претходно ја посетил Италија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thelocal.se/20200227/five-new-cases-of-the-coronavirus-in-sweden|title=Sweden confirms five new coronavirus cases, including first patient in Stockholm|website=www.thelocal.se|date=2020-02-27 |accessdate=27 февруари 2020}}</ref> === Шпанија === На 24 февруари 2020 година, 69-годишен лекар од Ломбардија, кој бил на годишен одмор во [[Тенерифе]] од 17 февруари, се тестирал позитивно на SARS-CoV-2 на Универзитската болница Нуестра Сењора де Календарија во [[Шпанија]]. Потоа 25-годишен маж, кој се вратил од одмор во Италија, исто така бил позитивен во [[Астурија]], Шпанија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/02/24/news/coronavirus_italiano_positivo_al_test_a_tenerife_e_il_terzo_caso_di_contagio_in_spagna-249508945/|title=Turista italiano positivo al test a Tenerife. Primo caso sospetto nelle Asturie: è un giovane di ritorno dall'Italia|website=La Repubblica|date=24 февруари 2020|accessdate=24 февруари 2020}}</ref><ref name="Repubblica_25Feb_Tenerife">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/esteri/2020/02/25/news/coronavirus_contagiati_in_italia-249569108/|title=Coronavirus, positivi due italiani a Tenerife. Mille persone nell'hotel in quarantena|website=La Repubblica|date=25 февруари 2020|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtve.es/noticias/20200224/italiano-da-positivo-coronavirus-sur-tenerife/2004321.shtml|title=Un italiano da positivo por coronavirus en el sur de Tenerife|website=RTVE.es|date=24 февруари 2020|language=es|accessdate=25 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2020/feb/25/tenerife-coronavirus-guests-hotel-quarantined|title=Tenerife coronavirus: 1,000 guests at hotel quarantined|website=The Guardian|date=25 февруари 2020|language=en|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 25 февруари, сопругата на докторот од Ломбардија, која со него била на годишен одмор во Тенерифе, исто така била тестирана позитивно и била хоспитализирана во истата болница, каде што се лекувал нејзиниот сопруг.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://diariodeavisos.elespanol.com/2020/02/un-ciudadano-italiano-da-positivo-en-coronavirus-en-el-sur-de-tenerife/|title=Un ciudadano italiano da positivo en el sur de Tenerife por coronavirus|last=Gutiérrez|first=Juan Jesús|website=Diario de Avisos|date=25 февруари 2020|language=шпански|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> Истиот ден 36-годишна италијанка која била во посета на Бергамо и Милано од 12 до 22 февруари исто така се покажала позитивна во [[Барселона]].<ref name="Repubblica_25Feb_Europe" /><ref name="Repubblica_25Feb_Tenerife" /><ref>{{наведени вести|url=https://www.thelocal.es/20200225/woman-in-barcelona-tests-positive-to-coronavirus-the-first-confirmed-case-in-mainland-spain|title=Woman in Barcelona tests positive to coronavirus, the first confirmed case on mainland Spain|publisher=www.thelocal.es|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Потоа и маж од [[Вилјареал]], кој неодамна отпатувал за Милано, бил тестиран позитивно и бил примен во Универзитетската болница Де Ла Плана.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.levante-emv.com/comunitat-valenciana/2020/02/25/coronavirus-caso-valencia-positivo/1982275.html|title=Sanidad confirma el primer caso de coronavirus en la C. Valenciana|author=Levante-EMV|website=www.levante-emv.com|date=2020-02-25 |language=шпански|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> 24-годишен маж од [[Мадрид]], кој неодамна се вратил од Северна Италија, бил уште еден случај кој се тестирал позитивно и бил хоспитализиран во болницата Карлос III.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.levante-emv.com/espana/2020/02/25/confirmado-primer-caso-coronavirus-cataluna/1982130.html|title=Un caso de coronavirus en Madrid eleva a siete los infectados en España|website=Levante-emv|date=2020-02-25 |language=шпански|accessdate=26 февруари 2020}}</ref><ref>{{наведени вести|language=шпански|url=http://www.telemadrid.es/noticias/madrid/Confirmado-primer-caso-coronavirus-Madrid-0-2207779217--20200225111539.html|title=Confirmado el primer caso de coronavirus en Madrid|publisher=www.telemadrid.es|date=25 февруари 2020|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> На 26 февруари, двајцата италијански туристи, кои биле на годишен одмор, заедно со лекарот од Ломбардија и неговата сопруга, исто така се покажале позитивни. Двојката била пренесена во Универзитската болница Нуестра Сењора де Календарија и била ставена во карантин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtve.es/noticias/20200226/dos-nuevos-positivos-coronavirus-entre-italianos-del-hotel-adeje-canarias/2004660.shtml|title=Dos nuevos positivos por coronavirus entre los italianos del hotel de Adeje de Canarias|last=EFE|first=RTVE es /|website=RTVE.es|date=26 февруари 2020|language=шпански|accessdate=26 февруари 2020}}</ref> Бројот на заразени во земјата продолжил кога 22-годишник од Барселона, кој отпатувал во Милано помеѓу 22 и 25 февруари, бил тестиран позитивно и бил примен во болницата Клиник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ara.cat/societat/segon-cas-coronavirus-catalunya-noi-22-anys-italia_0_2406359478.html|title=Un noi de 22 anys que havia viatjat a Milà és el segon cas de coronavirus a Catalunya|last=Bassas|first=Antoni|website=Ara.cat|date=26 февруари 2020|language=каталонски|accessdate=27 февруари 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vilaweb.cat/noticies/almenys-setze-infectats-per-coronavirus-i-250-persones-en-quarantena-al-nord-ditalia/|title=Confirmat un segon cas de coronavirus a Catalunya|website=VilaWeb|language=каталонски|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> Една жена од [[Ла Гомера]], која патувала до Италија од 4 до 8 февруари, била тестирана позитивно и била хоспитализирана во Општата болница во Ла Гомера во Тенерифе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.20minutos.es/noticia/4166583/0/nuevo-positivo-gomera-eleva-11-numero-infectados-coronavirus-espana/|title=Un nuevo positivo en La Gomera eleva a 11 el número de infectados por coronavirus en España|website=20minutos.es|date=26 февруари 2020|language=шпански|accessdate=27 февруари 2020}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|title=Nuovo Coronavirus: domande e risposte|website=Министерство за здравство на Италија|url=http://www.salute.gov.it/portale/nuovocoronavirus/homeNuovoCoronavirus.jsp}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.salute.gov.it/portale/malattieInfettive/dettaglioFaqMalattieInfettive.jsp?language=italiano&id=228|website=Министерство за здравство на Италија|title=FAQ Coronavirus|accessdate=2020-06-12|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612121203/http://www.salute.gov.it/portale/malattieInfettive/dettaglioFaqMalattieInfettive.jsp?language=italiano&id=228|url-status=dead}} [[Категорија:Пандемија на КОВИД-19 по земја|Италија]] [[Категорија:Пандемија на КОВИД-19 во Италија| ]] 02dalh0k4cl71wqc5rnxgtpvhln6ikk Пом 0 1239166 5575191 5385665 2026-06-11T04:42:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575191 wikitext text/x-wiki <br />{{Infobox person|name=Пом|image=Claire Pommet, 2021 (cropped).jpg|image_size=|caption=Пом за време на настап во 2021 година|alt=|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1996|08|02}}|birth_place=[[Лион]], [[Франција]]|residence=|occupation={{flatlist| * пејачка * текстописец * музичар }} |spouse=|children=|website={{URL|pommemusic.fr}} |module={{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | instrument = {{hlist|Vocals|guitar|autoharp|cello|omnichord|glockenspiel|double bass}}<!--- If you think an instrument should be listed, a discussion to reach consensus is needed first per: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_musical_artist#instrument---> | genre = * [[Шансон]] * [[Фолк рок]] | years_active = 2015–досега | label = [[Polydor Records|Polydor]] | associated_acts = }} }} '''Клер Изабел Жео Поме''' (родена на 2 август 1996 година), позната професионално како '''Пом''', е француска пејачка, текстописец и музичар. == Животопис == Клер Поме пораснала во областа на [[Лион]]. Таа учела музичка теорија од 6-годишна возраст, се придружила на детскиот хор „Ла Сигал д Лион“, на 7 години и научила да свири [[виолончело]] на 8-годишна возраст.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.leparisien.fr/culture-loisirs/musique/concert-on-craque-pour-pomme-13-01-2019-7987392.php|title=Concert: on craque pour Pomme|last=Bonnaud|first=Maguelone|date=13 јануари 2019|work=Le Parisien|language=француски|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234059/http://www.leparisien.fr/culture-loisirs/musique/concert-on-craque-pour-pomme-13-01-2019-7987392.php|archive-date=29 март 2019|accessdate=23 март 2020}}</ref> Нејзината мајка, учителка и верничка, свири флејта; нејзиниот татко, агент за недвижнини, ги слушал Мишел Полнареф, Серж Реџани и [[Шарл Азнавур]]; и таткото на една нејзина пријателка ја запознал со американската фолк и кантри-музика.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://next.liberation.fr/musique/2017/10/09/pomme-le-fruit-detendu_1601926|title=Pomme, le fruit détendu|last=Renault|first=Gilles|date=9 октомври 2017|work=Libération|language=француски|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730052159/https://next.liberation.fr/musique/2017/10/09/pomme-le-fruit-detendu_1601926|archive-date=30 јули 2019|accessdate=23 март 2020}}</ref> Таа е самоука и објавува видеа на [[YouTube]]. Во септември 2017 година, на 21-годишна возраст, таа за првпат настапила четири пати на „Ла Бул нуар“ во [[Париз]]. Во октомври таа го издала својот прв албум, насловен како „À peu près“; тој е опишан како мешавина помеѓу [[Поп-музика|поп]] и [[Народна музика|фолк]] според Салом Рузерол-Дагла од ''Ле Фигаро''.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lefigaro.fr/musique/2018/02/24/03006-20180224ARTFIG00032-la-voix-est-libre-pour-la-chanteuse-pomme.php|title=La voix est libre pour la chanteuse Pomme|last=Rouzerol-Douglas|first=Salomé|date=24 февруари 2018|work=Le Figaro|language=француски|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502190909/https://www.lefigaro.fr/musique/2018/02/24/03006-20180224ARTFIG00032-la-voix-est-libre-pour-la-chanteuse-pomme.php|archive-date=2 мај 2019|accessdate=23 март 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rocknfool.net/2017/09/19/pomme-nord-boule-noire/|title=Onirisme et grands frissons avec Pomme à la Boule Noire|last=|first=|date=29 септември 2017|work=RockNfool|language=француски|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330005818/http://rocknfool.net/2017/09/19/pomme-nord-boule-noire/|archive-date=30 март 2019|accessdate=23 март 2020}}</ref><ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://musique.rfi.fr/chanson-francophone/20171212-pomme-peu-pres|title=L’ascension soyeuse de Pomme|last=Mardi|first=Marie-Catherine|date=12 декември 2017|work=Radio France Internationale|language=француски|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329234239/https://musique.rfi.fr/chanson-francophone/20171212-pomme-peu-pres|archive-date=29 март 2019|accessdate=23 март 2020}}</ref> Новинарите на „''Libération''“ и „''Le Figaro''“ го истакнувале квалитетот на нејзините настапи во живо, на кои таа свирела автоматска [[харфа]] и [[гитара]] . Стиховите кои ги пишува и ги компонира и половина од репертоарот што го изведува, честопати се теми поврзани со [[љубов]]та, [[смрт]]та и „секојдневните ситуации кои прибегнуваат кон романтизам“ (''Ле Фигаро'').<ref name=":0"/><ref name=":2"/> Љубовта, според нејзините текстови, не е само хетеросексуална, туку и [[Бисексуалност|бисексуална]] или [[Хомосексуалност|хомосексуална]]; таа посветува песна на пејачката од Квебек Сафија Нолин, која порано била нејзина партнерка. Таа објаснувала за ''Телерама'': „Јас сум природно удобна со мојата хомосексуалност, на пример, користејќи женски заменки во моите песни. И мислам дека е важно, со оглед на износот на благодарни пораки што ги добивам. Како тинејџерка, и јас сакав да се препознаам себеси во пејачките лезбејки“.<ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telerama.fr/musique/pomme-ado,-jaurais-aime-pouvoir-me-reconnaitre-dans-des-chanteuses-lesbiennes,n6098042.php|title=Pomme: "Ado, j’aurais aimé pouvoir me reconnaître dans des chanteuses lesbiennes"|last=Lehoux|first=Valérie|date=28 јануари 2019|work=Télérama|language=француски|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921060605/https://www.telerama.fr/musique/pomme-ado,-jaurais-aime-pouvoir-me-reconnaitre-dans-des-chanteuses-lesbiennes,n6098042.php|archive-date=21 септември 2019|accessdate=23 март 2020}}</ref> Во 2020 година, таа ја освоила наградата „Виктоар де ла Музик“ за „Албумско откритие на годината“ со својот опус „les failles“. == Дискографија == === Студио албуми === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:14em;" | Наслов ! rowspan="2" scope="col" style="width:25em;" | Детали ! colspan="3" | Најдобро место на муз. листи |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|ФР]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Pomme|title=Pomme discography|last=|first=|date=|work=lescharts.com|publisher=Hung Medien|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330075331/https://lescharts.com/showinterpret.asp?interpret=Pomme|archive-date=30 март 2018|accessdate=23 март 2020}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Ultratop|БЕЛ]] <br />([[Валонија|Ва]])<ref name="Discographie Pomme">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Pomme|title=Discographie Pomme|last=|first=|date=|work=ultratop.be|publisher=Hung Medien|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122023435/https://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Pomme|archive-date=21 ноември 2019|accessdate=23 март 2020}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Ö3 Austria Top 40|АУТ]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hitparade.ch/album/Pomme/Les-failles-393984|title=Pomme - Les failles|last=|first=|date=|work=hitparade.ch|publisher=Hung Medien|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122024357/https://hitparade.ch/album/Pomme/Les-failles-393984|archive-date=21 ноември 2019|accessdate=23 март 2020}}</ref> |- ! scope="row" | ''À peu près'' | * Објавено: 6 октомври 2017 година * Етикета: Полидор * Формати: [[Компактен диск|ЦД]], [[Музичко симнување|дигитално преземање]], [[Семрежно емитување|стриминг]], [[Грамофонска плоча|винил]] | 91 | 200 | - |- ! scope="row" | ''Les failles'' | * Објавено: 1 ноември 2019 година * Етикета: Полидор * Формати: дигитално преземање, стриминг, винил | - | 68 | 87 |} === Синглови === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" | Наслов ! rowspan="2" scope="col" | Година ! colspan="1" | Најдобро место на муз. листи ! rowspan="2" scope="col" | Албум |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:85%;" | [[Ultratop|БЕЛ]]<br />([[Валонија|Ва]])<ref name="Discographie Pomme"/> |- ! scope="row" | „Okay“ <small>(Матje Мендес со Пом)</small> | 2013 | 57 | ''Echo'' |- ! scope="row" | „J'suis pas dupe“ | 2015 | 66 | ''En Cavale'' |- ! scope="row" | „Même robe qu'hier“ | 2017 | 76 | ''À peu près'' |- ! scope="row" | „Mon frère“ <small>(груба верзија)</small> | rowspan="3" | 2018 | - | {{n/a|Не-албумски сингл}} |- ! scope="row" | „De là-haut“ <small>(радио ремикс)</small> | - | ''À peu près'' |- ! scope="row" | „J'attends“ <small>(со Бен Мазуе)</small> | - | ''Les femmes idéales'' |- ! scope="row" | „2019“ | rowspan="3" | 2019 | - | {{n/a|Не-албумски сингл}} |- ! scope="row" | „Je sais pas danser“ | - | rowspan="2" | ''Les failles'' |- ! scope="row" | „Anxiété“ | - |- ! scope="row" | „[[Ma meilleure ennemie]]“ | 2024 | 1 | ''Arcane League of Legends: Season 2 (Soundtrack from the Animated Series)'' |- |} === Музички видеа === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ ! scope="col" | Наслов ! scope="col" | Година ! scope="col" | Албум ! scope="col" | Режисер(и) |- ! scope="row" | „J'suis pas dupe“ | rowspan="4" | 2015 | ''En cavale'' | rowspan="5" | Себастије Бодар |- ! scope="row" | „Je t'emmènerais bien“ | {{n/a|Не-албумски сингл}} |- ! scope="row" | „En cavale“ | rowspan="3" | ''En cavale'' |- ! scope="row" | „Jane & John“ |- ! scope="row" | „Sans toi“ | 2016 година |- ! scope="row" | „De là-haut“ | rowspan="4" | 2017 | rowspan="4" | ''À peu près'' | rowspan="4" | Марта Бевакуа |- ! scope="row" | „A Lonely One“ |- ! scope="row" | „On brûlera“ |- ! scope="row" | „Pauline“ |- ! scope="row" | „Je sais pas danser“ | rowspan="2" | 2019 | rowspan="2" | ''Les failles'' | rowspan="1" | Владимир Фера |- ! scope="row" | „Anxiété“ | Иго Пилар |- |} * <small>Информации за режисерот добиени од секој опис на видео на [[YouTube]].</small><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/channel/UCZy0-5YHgLpzgT-biGtJgJg/|title=thepaperkitesband|last=|first=|date=|work=YouTube|language=англиски|archive-url=|archive-date=|accessdate=23 март 2020}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pommemusic.fr Службено мрежно место на Пом] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211002163635/http://pommemusic.fr/ |date=2021-10-02 }} [[Категорија:ЛГБТ-пејачи]] [[Категорија:Француски пејачки]] [[Категорија:Родени во 1996 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Статии со hCards]] 4e21q9hbx5yexw77sivnp2txwc3odya Павлови посланија 0 1239168 5575051 4980431 2026-06-10T17:55:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575051 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Rembrandt Harmensz. van Rijn 163.jpg|мини|десно|Апостол Павле на слика од [[Рембрант]], ~ 1633 г.]] '''Павлови посланија''' или '''Посланија на Апостол Павле''' — тринаесет книги од [[Нов завет|Новиот завет]] припишани на [[Апостол Павле]], иако авторството на некои од нив е несигурно. Меѓу нив се некои од најраните денес постоечки христијански документи. Даваа увид во верувањата и споровите за време на [[рано христијанство|раното христијанство]]. Како дел од [[канон]]от на Новиот завет, претставуваат основоположнички текстови за [[христијанска теологија|христијанската теологија]] и [[етика]]. Иако не се води под негово име, [[Послание до Евреите|Посланието до Евреите]] традиционално му се припишува на Павле; црковниот отец [[Ориген]] фрлил сомнеж врз неговото авторство уште во III век, а почнувајќи од XVI век постепено преовладеало мислењето дека не е напишано од Павле, претежно поради несложување во стилот и содржината.<ref>''The New Jerome Biblical Commentary'', publ. Geoffrey Chapman, 1989, chapter 60, at p. 920, col. 2 "That Paul is neither directly nor indirectly the author is now the view of scholars almost without exception. For details, see Kümmel, I[ntroduction to the] N[ew] T[estament, Nashville, 1975] 392–94, 401–03"</ref> Највеќето стручњаци се согласуваат дека Павле е автор на седум од посланијата, а дека четири од нему припишаните се впрочем [[псевдоепиграфика|псевдоепиграфски]] ([[Послание до Ефесјаните|Ефесјаните]], [[Прво послание до Тимотеј|1 Тимотеј]], [[Второ послание до Тимотеј|2 Тимотеј]] и [[Послание до Тит|Тит]]<ref name="New Testament Letter Structure">[http://catholic-resources.org/Bible/Paul-Disputed.htm New Testament Letter Structure], from [http://catholic-resources.org Catholic Resources] by Felix Just, S.J.</ref>) и дека уште две имаат сомнително авторство ([[Второ послание до Солуњаните|2 Солуњаните]] и [[Послание до Колосјаните|Колосјаните]]).<ref name="New Testament Letter Structure"/> Според некои богословски познавачи, Павле ги напишал овие писма со помош од неговиот писар,<ref>Richards, E. Randolph. ''Paul and First-Century Letter Writing: Secretaries, Composition and Collection''. Downers Grove, IL; Leicester, England: InterVarsity Press; Apollos, 2004.</ref> кој извршил влијание врз стилот, ако не и врз самата теолошка содржина. Павловите посланија во денешните изданија на Новиот завет (вклучувајќи ги македонските) обично се сместуваат меѓу [[Дела на светите апостоли|Делата на светите апостоли]] и [[Соборни посланија|Соборните посланија]]. Меѓутоа, во највеќето грчки ракописи Соборните посланија се први,<ref>{{наведена книга | title=The Canon of the New Testament: Its Origin, Development, and Significance | last=Metzger | first=Bruce M. | year=1987 | pages=295–96 | isbn=0198261802 | url=http://ixoyc.net/data/Fathers/134.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130601181717/http://www.ixoyc.net/data/Fathers/134.pdf | archivedate=2013-06-01 }}</ref> а во неколку минускулни ракописи (175, 325, 336 и 1424) Павловите посланија стојат на крајот од Новиот завет. == Редослед == По редоследот во кој се водат, Павловите посланија се следниве: {| class="wikitable" ! Назив ! Упатено кон ! Грчки ! Латински ! Кратенка |- | [[Послание до Римјаните]] | црквата во [[Рим]] | Πρὸς Ῥωμαίους | ''Epistola ad Romanos'' |Рим |- | [[Прво послание до Коринтјаните]] | црквата во [[Коринт]] | Πρὸς Κορινθίους Αʹ | ''Epistola I ad Corinthios'' |1 Кор |- | [[Второ послание до Коринтјаните]] | црквата во [[Коринт]] | Πρὸς Κορινθίους Βʹ | ''Epistola II ad Corinthios'' |2 Кор |- | [[Послание до Галатјаните]] | црквата во [[Галатија]] | Πρὸς Γαλάτας | ''Epistola ad Galatas'' |Гал |- | [[Послание до Ефесјаните]] | црквата во [[Ефес]] | Πρὸς Ἐφεσίους | ''Epistola ad Ephesios'' |Ефес |- | [[Послание до Филипјаните]] | црквата во [[Филипи]] | Πρὸς Φιλιππησίους | ''Epistola ad Philippenses'' |Фил |- | [[Послание до Колосјаните]] | црквата во [[Колоси]] | Πρὸς Κολοσσαεῖς | ''Epistola ad Colossenses'' |Кол |- | [[Прво послание до Солуњаните]] | црквата во [[Солун]] | Πρὸς Θεσσαλονικεῖς Αʹ | ''Epistola I ad Thessalonicenses'' |1 Сол |- | [[Второ послание до Солуњаните]] | црквата во [[Солун]] | Πρὸς Θεσσαλονικεῖς Βʹ | ''Epistola II ad Thessalonicenses'' |2 Сол |- | [[Прво послание до Тимотеј]] | [[Тимотеј Ефески]] | Πρὸς Τιμόθεον Αʹ | ''Epistola I ad Timotheum'' |1 Тим |- | [[Второ послание до Тимотеј]] | [[Тимотеј Ефески]] | Πρὸς Τιμόθεον Βʹ | ''Epistola II ad Timotheum'' |2 Тим |- | [[Послание до Тит]] | [[Апостол Тит]] | Πρὸς Τίτον | ''Epistola ad Titum'' |Тит |- | [[Послание до Филимон]] | [[Филимон|Апостол Филимон]] | Πρὸς Φιλήμονα | ''Epistola ad Philemonem'' |Флмн |- | [[Послание до Евреите]]* | [[јудеохристијани]]те | Πρὸς Έβραίους | ''Epistola ad Hebraeus'' |Евр |- |} Овој редослед е извонредно доследен во ракописната традиција, со многу малку отстапувања. Наредени надолно, според должината на текстот (на грчки), а четирите [[пастирски посланија]] упатени кон поединци стојат на крај. Единствено отстапува Галатјаните, чиј текст е малку подолг од оној на Ефесјаните.<ref name="Trobisch">{{наведена книга|last=Trobisch|first=David|title=Paul's Letter Collection: Tracing the Origins|year=1994|isbn=0800625978|pages=[https://archive.org/details/paulslettercolle0000trob/page/1 1–27]|url=https://archive.org/details/paulslettercolle0000trob/page/1}}</ref> Во денешните изданија, формално анонимното [[Послание до Евреите]] е сместено на крајот од Павловите посланија, пред [[Соборни посланија|Соборните посланија]]. Ваквото постапување добило на популарност уште со [[Вулгата]]та на [[Јероним Стридонски]] од IV век, кому му биле познати сомнежите за авторството од постаро време, а истото го следат и највеќето средновековни византиски ракописи речиси без никакви исклучоци.<ref name="Trobisch" /> Местото на Евреите меѓу Павловите ракописи е помалку доследно во ракописите: * помеѓу Римјаните и 1 Коринтјаните (т.е. по должински редослед, без подвојување на посланијата до Коринтјаните): Папирус 46 и минискулите 103, 455, 1961, 1964, 1977, 1994. * помеѓу 2 Коринтјаните и Галатјаните: минускули 1930, 1978 и 2248 * помеѓу Галатјаните и Ефесјаните: подразбрано според бројките во ракописот [[Ватикански ракопис|B]]. Меѓутоа, во B, Галатјаните завршуваат и почнуваат Ефесјаните на истата страна од истото фолио (стр. 1493); истото важи и за 2 Солуњаните, кои завршуваат на истата фолиска страна кајшто почнуваат Евреите (стр. 1512).<ref>Дигитална ватиканска библиотека (DigiVatLib), [https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.gr.1209 Ракопис - Vat.gr.1209]</ref> * помеѓу 2 Солуњаните и 1 Тимотеј (т.е. пред пастирските): ракописите [[Синајски ракопис|א]], [[Александриски ракопис|A]], [[Ватикански ракопис|B]], [[Ефремов ракопис|C]], [[Коаленов ракопис|H]], [[Фриеров ракопис|I]], [[Гвелфербитански ракописA|P]], унцијалните ракописи 0150 и 0151, како и околу 60 минускули (на пр. 218, 632) * по Филимон: ракописите [[Клермонтски ракопис|D]], [[Ватикански ракопис 2061|048]], [[Сенжерменски ракопис|E]], [[Московски ракопис I|K]], [[Кралски кодес (Нов завет)|L]] и повеќето минускули. * изоставен во: ракописите [[Авгиски ракопис|F]] и [[Бернеров ракопис|G]] == Авторство на посланијата == {{Времеслед на издавања | title = Времеслед <br>на Павловите посланија | subtitle = <span style="color:orange"><big>■</big></span> Заробенички писма <br /> <span style="color:red"><big>■</big></span> Пастирски писма | range1 = 0000 – 0061 | range1_color = #0BDA51 #228B22 | range2 = 0062 - 0062 | range2_color = Orange | range3 = 0064 – 0066 | range3_color = Red | range4 = 0065 - | 36 = ''(31-36 г.: преобраќање на Павле)'' | 50 = [[Прво послание до Солуњаните]] | 51 = [[Второ послание до Солуњаните]] | 48 = [[Послание до Галатјаните]] | 54 = [[Прво послание до Коринтјаните]] | 62a = [[Послание до Филипјаните]] | 62b = [[Послание до Филимон]] | 55 = [[Второ послание до Коринтјаните]] | 57 = [[Послание до Римјаните]] | 62c = [[Послание до Колосјаните]] | 62d = [[Послание до Ефесјаните]] | 64 = [[Прво послание до Тимотеј]] | 65 = [[Второ послание до Тимотеј]] | 66 = [[Послание до Тит]] | 67 = ''(64-67 г.: смрт на Павле)'' }} Во сите овие посланија освен [[Послание до Евреите|Евреите]], авторот и пишувачот се самоословува како Павле. Меѓутоа, спорните писма може да се напишани под негово име, бидејќи во тоа време припишувањето не било невообичаено.<ref>Во ''Коментари on на Посланието до Галатјаните'', англискиот богослов Џозеф Барбер Лајтфут пишува: „Во овој миг [https://www2.bible.com/mk/bible/1272/GAL.6.11 Гал 6,11] апостолот го презема перото од неговиот писар, и заклучниот пасус го пишува своерачно. Откако почнале да излегуваат лажни писма во негово име ([https://www2.bible.com/mk/bible/1272/2TH.2.2 2 Сол 2,2]; [https://www2.bible.com/mk/bible/1272/2TH.3.17 3,17]) почнал да ги довршува последните неколку збора со своја рака, како мерка на претпазливост против такви лажирања... Во овој случај пишува цел пасус, резимирајќи ги главните поуки од посланието во кратки, ревносни и испрекинати реченици. Исто така, ги пишува со големи и задебелени букви (грч. ''пеликојс гамасин''), одразувајќи ја енергијата и решителноста на неговата душа.“</ref> Седумте писма (со општоприафатени датуми)<ref>Robert Wall, [https://www.amazon.com/New-Interpreters-Bible-Commentary-Ten/dp/1426739125/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1435178569&sr=8-1&keywords=new+interpreters%27+bible ''New Interpreter's Bible Vol. X''] (Abingdon Press, 2002), pp. 373.</ref> кои највеќето стручњаци ги сметаат за верни: * [[Прво послание до Солуњаните|1 Солуњаните]] (~ 50 г.) * [[Послание до Галатјаните|Галатјаните]] (~ 53 г.) * [[Прво послание до Коринтјаните|1 Коринтјаните]] (~ 53–54 г.) * [[Послание до Филипјаните|Филипјаните]] (~ 55 г.) * [[Послание до Филимон|Филимон]] (~ 55 г.) * [[Второ послание до Коринтјаните|2 Коринтјаните]] (~ 55–56 г.) * [[Послание до Римјаните|Римјаните]] (~ 57 г.) Писмата за кои постои рамномерно поделено мислење:<ref name="New Testament Letter Structure"/> * [[Послание до Колосјаните|Колосјаните]] (~ 62 г.) * [[Второ послание до Солуњаните|2 Солуњаните]] (~ 49–51 г.) Писмата што се сметаат за [[псевдоепиграфика|псевдоепиграфски]] од 80&nbsp;% од стручњаците (дадени со традиционалните години):<ref name="New Testament Letter Structure"/> * [[Послание до Ефесјаните|Ефесјаните]] (~ 62 г.) * [[Прво послание до Тимотеј|1 Тимотеј]] (~ 62–64 г.) * [[Второ послание до Тимотеј|2 Тимотеј]] (~ 62–64 г.) * [[Послание до Тит|Тит]] (~ 62–64 г.) Иако е анонимно и не е во облик на писмо, [[Послание до Евреите|Посланието до Евреите]] одамна се сместува во собраните писма на Павле, иако највеќето сметаат дека не е негово дело.<ref name="New Testament Letter Structure"/> ==Изгубени Павлови посланија== Читајќи го Павле, се претпоставува дека напишал уште неколку писма кои не се зачувани: * претходно послание до Коринтјаните<ref>{{нмс |url=http://www.icwseminary.org/lostbooks.htm |title=Архивиран примерок |accessdate=2006-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060623175757/http://icwseminary.org/lostbooks.htm |archivedate=2006-06-23 }}, можеби [[Трето послание до Коринтјаните]]</ref> споменато во [https://www2.bible.com/mk/bible/1272/1CO.5.91 Коринтјаните 5,9] * трето послание до Коринтјаните, наречено и „Плачно писмо“, споменато во [https://www2.bible.com/mk/bible/1272/2CO.4.MK2006D 2 Коринтјаните 2,4] и [https://www2.bible.com/mk/bible/1272/2CO.7.8-9 2 Коринтјаните 7,8–9] * претходно послание до Ефесјаните споменато во [https://www2.bible.com/mk/bible/1272/EPH.3.3-4 Ефесјаните 3,3–4] * [[Послание до Лаодикијците]],<ref>{{нмс|url=http://www.apologeticspress.org/articles/42|title=Apologetics Press – Are There Lost Books of the Bible?|work=apologeticspress.org}}</ref> споменато во [https://www2.bible.com/mk/bible/1272/COL.4.16 Колосјаните 4,16] ==Собрани посланија== Се смета дека првиот кој ги собрал посланијата бил ранохристијанскиот деец [[Маркион|Маркион Синопски]] на почетокот на II век,<ref>{{нмс|url= https://depts.drew.edu/jhc/Rpcanon.html|title= The Evolution of the Pauline Canon|last= Price|first= Robert M.|date= |website= The Journal of Higher Criticism|publisher= The Institute for Higher Critical Studies, Drew University|access-date= 13 февруари 2019|quote= Но прв собирач на Павловите посланија бил Маркион}}</ref> иако не е исклучено самиот Павле да ги собирал писмата за подоцнежно издавање.<ref>{{наведена книга |last= Trobisch|first= David |date= 2001|title= Paul’s Letter Collection|location= Bolivar, MO|publisher= Quiet Waters|page= |isbn= 978-0966396676|quote=Неговата теза е дека самиот Павле собрал и уредил некои од своите писма. (од предговорот на Герд Телсен, Хајделбершки универзитет)}}</ref> Во времето на Павле било вообичаено испраќачот да чува свој примерок од писмото; зачуваните писма од стариот век во денешните збирки се примероци или на испраќачот или на примачот.<ref>Reece, Steve. ''Paul's Large Letters: Pauline Subscriptions in the Light of Ancient Epistolary Conventions.'' London: T&T Clark, 2016.</ref> Павловата збирка била во оптек одделно од другите ранохристијански писанија и подоцна се придодадени кон Новиот завет.<ref>Trobisch2001</ref> == Поврзано == * [[Соборни посланија]] * [[Пастирски посланија]] * [[Јованови посланија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://religija.mk/pavlovite-poslanijata-isprateni-vo-makedonija-i-pishuvani-vo-makedonija/ Павловите посланија испратени во Македонија и пишувани во Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200324011958/https://religija.mk/pavlovite-poslanijata-isprateni-vo-makedonija-i-pishuvani-vo-makedonija/ |date=2020-03-24 }}, проф. д-р [[Ратомир Грозданоски]] {{mk}} * [http://lists.ibiblio.org/pipermail/corpus-paul/19990330/000029.html Времеслед на Павловите посланија] {{en}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Павлови посланија| ]] [[Категорија:Апостол Павле|Посланија]] [[Категорија:Посланија]] [[Категорија:Христијански поими]] p1hp2fgu2fszz48lgn7p1wf0tqlzcsd Пејзаж (Маринковиќ Пенкин) 0 1241547 5575148 5126714 2026-06-11T00:38:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575148 wikitext text/x-wiki {{Italic title|Пејзаж}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file= | backcolor=#FBF5DF | painting_alignment=right | image_size=300px | title=Пејзаж | artist=[[Љубодраг Маринковиќ Пенкин]] | year=1937 | medium=[[маслено сликарство|масло на платно]] | height_metric=68 | width_metric=58 | height_imperial= | width_imperial = | metric_unit=cm | imperial_unit=in | city= | museum=[[Народен музеј - Битола]] }} '''Пејзаж''' – слика од [[Љубодраг Маринковиќ Пенкин]]. Сликата е [[маслено сликарство|масло на платно]], завршена во 1950 година со димензии 68 х 58 см и се наоѓа во [[Народен музеј - Битола|Народниот музеј]] во [[Битола]]. == Опис == На сликата „Пејзаж“ е претставен пејзаж. Во првиот преден план на сликата се две фигури на девојки – насликани не со реални елементи, слични на сенки, насликани се исправени, се движат кон внатрешноста на сликата. Во вториот план на сликата се 4 куќи, со различна големина и со детали, не целосно – со по еден ѕид, прозорец или само кров. Во третиот план на сликата се насликани се три високи тополи кои сè до крајот на сликата, а од десната стран е насликан бор – чемпрес. Во позадина неколку дрвја и навестување на некоја подалечна планина. Остатокот е небото, мирно, со воедначени потези оформено, чисто, без ниеден облак.<ref name="музеј"/> Целата слика е без реални детали, повеќе е внатрешно чувство на авторот слично на некој неодреден сон или сеќавање на некоја далечна случка.<ref name="музеј">{{Наведена мрежна страница |url=https://muzejbitola.mk/plm/ |title=Уметничка слика „Пејзаж“ |accessdate=2020-04-26 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516213536/https://muzejbitola.mk/plm/ |url-status=dead }}</ref> ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Слики од Љубодраг Маринковиќ Пенкин]] [[Категорија:Македонски уметнички слики]] [[Категорија:Уметнички слики од 1950 година]] pswqq528bnv04fb9rhrmn9cerjeyuck Портрет на девојка 0 1241552 5575203 4108416 2026-06-11T05:55:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575203 wikitext text/x-wiki {{Italic title|Портрет на девојка}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file= | backcolor=#FBF5DF | painting_alignment=right | image_size=300px | title=Портрет на девојка | artist=[[Александар Ѓаконов]] | year=1900 | medium=[[цртеж со молив|цртеж на хартија]] | height_metric=34 | width_metric=32 | height_imperial= | width_imperial = | metric_unit=cm | imperial_unit=in | city=[[Битола]] | museum=[[Народен музеј - Битола|Народен музеј]] }} '''Портрет на девојка''' – слика од [[Александар Ѓаконов]]. Сликата е [[цртеж со молив|цртеж на хартија]], завршена во 1900 година со димензии 34 х 32 см и се наоѓа во Музејот на [[Битола]]. == Опис == На сликата „Портрет на девојка“ е претставена млада девојка. Десната рака и е потпрена на долниот дел од лицето, под брадата. Косата ѝ е брановидна со внимание подготвена. На задниот дел од главата има нежна свилена шарпа. Облечена е во фустан со многу елегантни набори и малечко елече. Насликана е во духот на виенското сликарство – според облеката, начинот на дотерувањето и според стилот во кои има реалистичко сликање до најситен детаљ особено во сите црти на лицето. Девојката е млада, благо насмевната и среќна во својата младост и привлечност.<ref>[https://muzejbitola.mk/pdag/ Уметничка слика „Портрет на девојка“]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Слики од Александар Ѓаконов]] [[Категорија:Македонски уметнички слики]] [[Категорија:Уметнички слики од 1900 година]] 26oedr6px5pu758un6u2oyiqed7l5rs Портрет на Господин 0 1241553 5575202 4108415 2026-06-11T05:49:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575202 wikitext text/x-wiki {{Italic title|Портрет на Господин}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file= | backcolor=#FBF5DF | painting_alignment=right | image_size=300px | title=Портрет на Господин | artist=[[Александар Ѓаконов]] | year=1898 | medium=[[цртеж со молив|цртеж на хартија]] | height_metric=34 | width_metric=32 | height_imperial= | width_imperial = | metric_unit=cm | imperial_unit=in | city=[[Битола]] | museum=[[Народен музеј - Битола|Народен музеј]] }} '''Портрет на Господин''' – слика од [[Александар Ѓаконов]]. Сликата е [[цртеж со молив|цртеж на хартија]], завршена во 1898 година со димензии 34 х 32 см и се наоѓа во [[Народен музеј - Битола|Народниот музеј]] во [[Битола]]. == Опис == На сликата „Портрет на Господин“ е претставена постар човек – господин. Косата му е побелена со долги [[бакенбарди]]. Облечен е со елегантен [[фрак]] стилски од крај на 19 век. Високите јаки, однадвор темни одвнатре светли, се високо подигнати до ушите. Претставен е до горното попрсје – до висината на рамењата. Насликан е во духот на виенското сликарство – според облеката, начинот на дотерувањето и според стилот во кои има реалистичко сликање до најситен детаљ особено во сите црти на лицето. Господинот е горд, достоинствен и свечено замислен.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://muzejbitola.mk/pgag/ |title=Уметничка слика „Портрет на Господин“ |accessdate=2020-04-26 |archive-date=2020-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517042830/https://muzejbitola.mk/pgag/ |url-status=dead }}</ref> ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Слики од Александар Ѓаконов]] [[Категорија:Македонски уметнички слики]] [[Категорија:Уметнички слики од 1898 година]] ntvmg3avz7pdlzjnlgdf7hpnidj7mzq Поле со афиони 0 1241557 5575187 4108462 2026-06-11T04:08:14Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575187 wikitext text/x-wiki {{Italic title|Поле со афиони}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file= | backcolor=#FBF5DF | painting_alignment=right | image_size=300px | title=Поле со афиони | artist=[[Лазар Личеноски]] | year=1947 | medium=[[маслено сликарство|масло на платно]] | height_metric=35 | width_metric=38 | height_imperial= | width_imperial = | metric_unit=cm | imperial_unit=in | city=[[Битола]] | museum=[[Народен музеј - Битола|Народен музеј]] }} '''Поле со афиони''' – слика од [[Лазар Личеноски]]. Сликата е [[маслено сликарство|масло на платно]], завршена во 1947 година со димензии 35 х 38 см и се наоѓа во [[Народен музеј - Битола|Народниот музеј]] во [[Битола]]. == Опис == На сликата „Поле со афиони“ е претставен пејзаж со [[афион]]ови насади. Во предниот дел е претставена нива со зрели афионови растенија. Во долниот дел слободно се претставени лисјата и стебленцата – насликани со слободни и брзи потези, а на горниот дел многу цутови на афионовите растенија. И афионовите цветови се слободно насликани со брзи и енергични потези со четката. Во позадината се чувствува далечина на поле, кое завршува во подножјето на планината. Планината е од едниот крај на сликата до другиот, како што е и нивата со афионовиот насад. Небото е светло и го најавува раниот чист убав спокоен летен ден. Сликата е весела, полна со живот и воспевање на раскошот на природата.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://muzejbitola.mk/pall/ |title=Уметничка слика „Поле со афиони“ |accessdate=2020-04-26 |archive-date=2020-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516235731/https://muzejbitola.mk/pall/ |url-status=dead }}</ref> ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Слики од Лазар Личеноски]] [[Категорија:Македонски уметнички слики]] [[Категорија:Уметнички слики од 1947 година]] co8e22on3yh9ec46dx99buuwdxz4h9a Портрет на девојче 0 1241560 5575205 4380573 2026-06-11T05:59:10Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575205 wikitext text/x-wiki {{Italic title|Портрет на девојче}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file= | backcolor=#FBF5DF | painting_alignment=right | image_size=300px | title=Портрет на девојче | artist=[[Никола Мартиноски]] | year=1944 | medium=[[маслено сликарство|масло на платно]] | height_metric=60 | width_metric=40 | height_imperial= | width_imperial = | metric_unit=cm | imperial_unit=in | city=Битола | museum=[[Народен музеј - Битола]] }} '''Портрет на девојче''' – слика од [[Никола Мартиноски]]. Сликата е [[маслено сликарство|масло на платно]], завршена во 1944 година со димензии 60 х 40 см и се наоѓа во [[Народен музеј - Битола|Народниот музеј]] во [[Битола]]. == Опис == На сликата е претставено девојче – седнато на малечко столче, насликано до половина, облечено во распетлана скромна кошула чии краеви се ставени во фустанче (чии делови се сосема малку прикажани на сликата). На главата носи капче или шамија, слична на раширена и поголема [[беретка]]. Рацете и се скрстени, спуштени и потпрени на нозете. Нејзиниот портрет е поставен во централниот дел од сликата. Во позадината нема ништо. Најкарактеристично е по позата и замисленоста во која се открива: тага, отсутност, беда, сиромаштија па дури и некаква болка слична на осаменоста. Сликата е правена со слободни потези, без големи детали. На авторот, најважно му било да го претстави чувството, расположбата, психологијата на сиромашното девојче. Никола Мартиноски е еден од најзначајните македонски ликовни уметници, неговото прикажување на сиромашните, тажни, копнежливи луѓе, најчесто женски фигури, е успешно сликарско презентирање на длабочината на човечката душа.<ref>[https://muzejbitola.mk/portret-na-devojce/ Уметничка слика „Портрет на девојче“]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Слики од Никола Мартиноски]] [[Категорија:Македонски уметнички слики]] [[Категорија:Уметнички слики од 1944 година]] mtts9a5qlixqc6vkwqy11o18atxz3sk Пејзаж (Спироски) 0 1241563 5575149 4108459 2026-06-11T00:41:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575149 wikitext text/x-wiki {{Italic title|Пејзаж}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file= | backcolor=#FBF5DF | painting_alignment=right | image_size=300px | title=Пејзаж | artist=[[Перо Спироски]] | year=1977 | medium=[[маслено сликарство|масло на платно]] | height_metric=60 | width_metric=80 | height_imperial= | width_imperial = | metric_unit=cm | imperial_unit=in | city= | museum=[[Народен музеј - Битола]] }} '''Пејзаж''' – слика од [[Перо Спироски]]. Сликата е [[маслено сликарство|масло на платно]], завршена во 1977 година со димензии 60 х 80 см и се наоѓа во Музејот на [[Битола]]. == Опис == На сликата „Пејзаж“ претставен е пејзаж насликан не реалистички, туку со помош на густи нанесувања на бојата со [[шпакла]] без употреба на [[четка]]. Сликата е поделена на два дела. Во долниот дел, којшто е помал од горниот, од едниот до другиот крај на сликата е претставена вода – [[езеро]], а нешто погоре од крајниот долен дел на сликата, во водата се насликани вертикално исправени растенија слични на трски. Насликани се не реалистички, како што се во природата, туку како што ги замислил авторот со брзи потези на шпаклата и со нанесување на погуст слој боја. Водата, езерото, се спојува со небото кон една третина од долната страна на сликата. Небото е исто така брзо насликано, немирно, енергично со нанесување на слоеви густа боја кои во долниот дел од небото асоцираат на облаци. По начинот на изработката – слободно и без обраќање на реалистички детали, сликата спаѓа во доменот на [[импресионизам|импресионистичкото]] [[сликарство]] што значи – едноставно, брзо, непосредно сликање на впечатокот, сличен на сон, сон на вода, езеро, трски во водата и немирно небо.<ref name="музеј"/> Авторот со искрениот пристап создава дело кое е лично доживување на еден летен ден, доловен со ритам на потезите, со радост на создавањето, со размислување за хармонијата во природата, помеѓу водата, растителниот свет, небото.<ref name="музеј">{{Наведена мрежна страница |url=https://muzejbitola.mk/pps// |title=Уметничка слика „Пејзаж“ |accessdate=2020-04-26 |archive-date=2020-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420212744/https://muzejbitola.mk/pps/ |url-status=dead }}</ref> ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Слики од Перо Спироски]] [[Категорија:Македонски уметнички слики]] [[Категорија:Уметнички слики од 1977 година]] 9b9weszxmha02eppputw11y1ieywwbs Портрет (Видимче) 0 1241566 5575200 4108457 2026-06-11T05:43:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575200 wikitext text/x-wiki {{Italic title|Портрет}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file= | backcolor=#FBF5DF | painting_alignment=right | image_size=300px | title=Портрет | artist=[[Пецо Видимче]] | year=1953 | medium=[[маслено сликарство|масло на платно]] | height_metric=100 | width_metric=70 | height_imperial= | width_imperial = | metric_unit=cm | imperial_unit=in | city=[[Битола]] | museum=[[Народен музеј - Битола|Народен музеј]] }} '''Портрет''' – слика од [[Пецо Видимче]]. Сликата е [[маслено сликарство|масло на платно]], завршена во 1953 година со димензии 100 х 70 см и се наоѓа во [[Народен музеј - Битола|Народниот музеј]] во [[Битола]]. == Опис == Слиакта „Портрет“ спаѓа во доменот на таканареченото – експресионистичко сликарство: Портрет на помлад човек, насликан до половина, облечен во долга блуза со околувратник. Кратко истрижена коса со патец од десната страна на главата. Главата му е исправена, замислен, свртен благо кон десната страна. Стои и во рацете држи отворена книга во висина на стомакот. Во позадината нема ништо. Насликана е со погусти слоеви на боја. Карактеристична е неговата замислена поза, која ги открива неговите мисли, отсутен, мечтателен, помалку и тажен. Сликата не е реалистички сликана, туку слободно – со слободни линии и потези и боја која е специфична и одговара на стилот на овој битолски уметник, којшто создавал во таканаречениот [[постимпресионизам|постимпресионистички]] стил, што значи поголем простор и давал на бојата, без да навлегува во детали и слободно пренесувајќи ги чувствата што се на моделот кој го сликал.<ref>[https://muzejbitola.mk/portret-peco-vidimce/ Уметничка слика „Портрет“ од Пецо Видимче]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Слики од Пецо Видимче]] [[Категорија:Македонски уметнички слики]] [[Категорија:Уметнички слики од 1953 година]] cnnc0r084uryoaw2fh62wcg4l13sc0y Орн 0 1242907 5574977 5556191 2026-06-10T14:47:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574977 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место <!-- See Template:Инфокутија Населено место for additional fields and descriptions --> | name = Орн | native_name = Orne | native_name_lang = fr<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | type = [[Департмани на Франција|Департман]] | image_skyline = Hôtel de Guise Préfecture de l'Orne à Alençon DSCF2223.JPG | image_alt = | image_caption = Зградата на [[Префектури во Франција|Префектурата]] на департманот Орн, во Аленсон | image_flag = Flag of Orne.svg | flag_alt = | image_shield = Blason département fr Orne.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Orne-Position.svg | map_alt = | map_caption = Местоположба на Орн во Франција | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|48|42|N|0|0|E|region:FR_type:adm2nd_scale:2000000_source:frwiki|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Франција]] | subdivision_type1 = [[Региони во Франција|Регион]] | subdivision_name1 = [[Нормандија]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Префектури во Франција|Префектура]] | seat = [[Аленсон]] | parts_type = [[Подпрефектури во Франција|Подпрефектури]] | parts_style = para | p1 = [[Аржента]]<br>[[Монтањ-о-Перш]] | government_footnotes = | leader_party = [[Сојуз за Народно движењеUnion for a Popular Movement|UMP]] | leader_title = Претседател на Генералниот совет | leader_name = [[Але Ламбер]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_magnitude = | area_footnotes = {{ref|area|1}} | area_total_km2 = 6103 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_min_m = | elevation_max_m = | population_footnotes = | population_total = 285308 | population_as_of = 2016 | population_rank = 76. | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Департмани на Франција|Број на департман]] | blank_info_sec1 = 61 | blank_name_sec2 = [[Окрузи во Франција|Окрузи]] | blank_info_sec2 = 3 | blank1_name_sec2 = [[Кантони во Франција|Кантони]] | blank1_info_sec2 = 21 | blank2_name_sec2 = [[Општини во Франција|Општини]] | blank2_info_sec2 = 385 | timezone1 = [[Средноевропско време|СЕВ]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|СЕЛВ]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = | footnotes = {{note|area|1}} Податоци од Францускиот земјиштен регистар, кој не вклучува [[естуар]]и, и езера, почуришни езера, и ледници поголеми од 1 км<sup>2</sup> }} '''Орн''' (на француски: Orne) — [[Департмани во Франција|департман]] во северозападниот дел на [[Франција]], именуван по реката Орн. == Историја == Орн е едно од првичните 83 департмани создадени за време на [[Француска револуција|Француската револуција]], на 4 март 1790 година. Создаден е од делови од [[Покраини во Франција|поранешните провинции]] Нормандија и Перш. Тоа е родното место на Шарлот Корде, [[Жирондинци|Жирондинка]] и атентаторот на [[Жан Пол Мара|Жан-Пол Мара]]. == Географија == Орн е во [[Региони во Франција|регионот]] Нормандија, кој граничи со Ее, [[Ер и Лоар]], Сарт, Манш, Мајен и Калвадос. Тој е единствениот департман во Нормандија што е без крајбрежје. == Стопанство == Најголемиот град по значителна маргина е [[Префектура (Франција)|префектурата]] Аленсон, која е административен и трговски центар за сè уште рурален департман. Нема големи индустриски центри, бидејќи земјоделството останува економски фокус на Орн. == Демографија == {{Население низ историјата|13=1801|52=293,523|42=269,331|43=1946|44=273,181|45=1954|46=274,862|47=1962|48=280,549|49=1968|50=288,524|51=1975|53=1982|40=273,717|54=295,472|55=1990|56=293,204|57=1999|58=292,337|59=2006|60=292,874|61=2011|62=290,891|63=2016|41=1936|39=1931|14=395,738|25=1861|15=1806|16=424,669|17=1821|18=422,884|19=1831|20=441,881|21=1841|22=442,072|23=1851|24=439,884|26=423,350|38=274,814|27=1872|28=398,250|29=1881|30=376,126|31=1891|32=354,387|33=1901|34=326,952|35=1911|36=307,433|37=1921|64=285,308}} Жителите на департманот се нарекуваат Орнанци (''Ornais''; Орнe'')''. Запишаното ниво на население достигнало 443.688 година во 1836 година. Намалувањето на приходите на фармите и привлечувањето за подобри изгледи во прекуокеанската империја довеле до континуирано намалување на нивото на населението во многу рурални оддели. До моментот на пописот од 1936 година, регистрираното население изнесувало само 269.331. Откако сопственоста на моторни автомобили започна да расте во 1960-тите, можностите за вработување станале помалку ограничени и до 2008 година, нивото на населението закрепнало малку на 292.282. Двата најголеми града во Орн се Аленсон префектурата и Флер. == Култура == Аленсон е главен град на департманот Орн. Камамбер, селото каде е направено [[Камамбер|кашкавалот Камамбер]], се наоѓа во Орн. Локалниот дијалект е познат како ''Огеро''. == Туризам == <gallery> Податотека:Chateau Carrouges.jpg|Замок Каруже Податотека:Abbaye Saint-Evroult-Notre-Dame-du-Bois 2.jpg|Опатија Сен-Еврул-Нотр-Дам-ду-Боа Податотека:Tour de Bonvouloir 001.jpg|Јувињи-су-Анден Податотека:Château de Domfront - Vue générale.jpg|Замок Домфрон Податотека:Haras du Pin main.jpg|Национална фарма Харас ду Пин Податотека:Camembert.JPG|[[Camembert|Камамбер]] </gallery> * == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * (на француски) [http://www.orne.pref.gouv.fr/ Мрежно место на префектурата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20041211160630/http://www.orne.pref.gouv.fr/ |date=2004-12-11 }} * (на француски) [http://www.orne.fr/ Мрежно место на Генералниот совет] * (на англиски) [http://www.ornetourisme.com/ Orne Tourism] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061129203932/http://www.ornetourisme.com/ |date=2006-11-29 }} * (на англиски) [http://www.normandythenandnow.com/awol-in-the-orne-in-1918/]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Животот во Орн, ПСВ со слики {{Департмани во Франција}} [[Категорија:Департмани во Нормандија]] [[Категорија:Орн]] [[Категорија:Статии со микроформати hAudio]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1790 година]] qnd9530rnf5i6g0gfjhjgahvhxovs1a Понор (збирка раскази) 0 1244130 5575193 5202212 2026-06-11T04:56:06Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575193 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} {{Инфокутија за книга | name = Понор | image = | caption = | author = [[Златко Ѓелески]] | cover_artist = | country = {{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]] | language = {{знамеикона|Македонија}} [[македонски]] | genre = раскази | media_type = печатено издание, 185×120 mm | publisher = Издавачка куќа [[Бегемот (издавачка куќа)|Бегемот]] | release_date = 2019 | pages = 351 | ISBN = }} '''„Понор“''' — збирка [[расказ]]и од македонскиот писател [[Златко Ѓелески]]. Книгата е издадена во 2019 година од издавачкото претпријатие [[Бегемот (издавачка куќа)|Бегемот]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.begemot.mk/%d0%b7%d0%bb%d0%b0%d1%82%d0%ba%d0%be-%d1%93%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8-%d0%bf%d0%be%d0%bd%d0%be%d1%80// |title=„Понор “ |accessdate=2020-05-24 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930054254/https://www.begemot.mk/%D0%B7%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%BE-%D1%93%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80/ |url-status=dead }}</ref> == Содржина == ==Осврт кон делото== „Понор“ е збирка раскази, во кои авторот Ѓелески продолжува, со уште порадикална потреба, да ги истражува и да ги поместува креативните потенцијали на современиот, урбан и нему лично омилен – хорор-жанр, како и предизвиците на т.н. поетика на стравот, втемелена врз сознанијата дека стравот е основната и најискрена од човековите емоции. За создавањето на ова дело Златко Ѓелески рекол: „Оваа книга почнав да ја пишувам со цел да ја проширам картографијата на мојот литературен свет и да ја прикажам сенката што ја пушта големиот град што ги привлекува сите жители кон своето јадро, со ветувањето за подобра иднина. Понор е град во кој, доколку еден жител одлучи да живее според туѓ терк или има намера да диктира туѓ живот, неговото тело станува транспарентно и лесно за запоседнување од неговиот двојник… Градот го третирам како жив организам што се храни од несреќата на неговите жители.“ == Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Златко Ѓелески]] [[Категорија:Дела на Златко Ѓелески]] [[Категорија:Изданија на Бегемот]] [[Категорија:Книги од 2019 година]] [[Категорија:Појавено во 2019 година во Македонија]] [[Категорија:Македонски дела од 2019 година]] [[Категорија:Македонски раскази]] eyg1wd9o8yi81hmtz75oa4yyb5ohcfk Пелистерска битка 0 1247359 5575113 4278267 2026-06-10T21:54:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575113 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Пелистерска битка | partof = [[Илинденското востание]] | image = [[Податотека: Spomen-ploca na Pelisterskata bitka kaj Palisnopje.jpg|300px|Спомен-плоча на Пелистерската битка подигната во 1968 година]] | caption = Спомен-плочата на Пелистерската битка | date = 22 септември 1903 | place = Палиснопје, [[Баба Планина]] | coordinates = {{coord|41|4|45|N|21|12|16|E|region:MK_type:city}}<!--приближно--> }} '''Пелистерска битка''' – последна битка од [[Илинденско востание|Илинденското востание]] која се одиграла на 22 септември 1903 година, во која загинале 48 од 92-те востаници, на [[Баба Планина]] над селото [[Цапари]] во месноста денес позната како [[Палиснопје]].<ref name=BTN>[https://bitolanews.mk/2018/01/13/илинденската-епопеја-на-палиснопје-п/ Илинденската епопеја на Палиснопје Пелистерски патокази, низ текст и фотографии] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200724191923/https://bitolanews.mk/2018/01/13/%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%98%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D1%98%D0%B5-%D0%BF/ |date=2020-07-24 }} на семрежното место на bitolanews</ref> == Борба== [[Војвода]]та [[Ацко Трајков]] од село [[Базерник]], [[Демирхисарско]], заедно со војводата [[Лефко Магаревчето]] од потпелистерското село [[Магарево]], со уште стотина комити од Демирхисарско и Битолско, по неуспешното [[Илинденско востание]] требало да го му го предадат оружјето на [[ѓакон]]от Евстатиј кој бил задолжен за прибирање, складирање и обезбедување. Меѓутоа биле предадени и опколени од турски [[аскер]]. Со цел да избегнат запалување на селото Цапари, како што претходно се случило во селата [[Ѓавато]] и [[Смилево]], војводата Ацко Трајков наредил повлекување кон Пелистер и така опколени, со големи загуби успеале да го пробијат обрачот кон високите делови од Пелистер.<ref name=BTN/> ==Споменик== Во спомен на оваа битка, во непосредна близина на Ротинска Река, на патот кон врвот Пелистер во 1968 година подигнато е скромно спомен-обележје. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Илинденско востание]] 2hy1aabxm8fbi7d6tvcmczjlv08xu2z Пошумување 0 1250838 5575213 5565016 2026-06-11T06:40:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575213 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Hasta_luego_001.JPG|десно|мини|Расадник за тропско дрво во плантажата на Планета Верде Рефорестацион С.А. во [[Одделение Вичада|одделот Вичада]], [[Колумбија]]]] [[Податотека:Biodiversity_on_clearcut.jpg|мини|Пошумена парцела на 15-годишна возраст]] [[Податотека:RedPinePlantation.JPG|десно|мини|21-годишна плантажа на [[црвен бор]] во Јужен [[Онтарио]]]] '''Пошумувањето''' е природно или намерно складирање на постојните [[Шума|шуми]] и [[Вудленд|шумски предели]] кои се исцрпени, обично преку [[обесшумување|уништување на шумите]].<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://dictionary.reference.com/browse/Reforestation|title=Reforestation - Definitions from Dictionary.com|last=|first=|publisher=dictionary.reference.com|accessdate=2008-04-27}}</ref> Пошумувањето може да се искористи за да се отстранат ефектите на [[Искочување на шумите и климатски промени|уништувањето на шумите]] или да се подобри квалитетот на човечкиот живот со впивање на [[загадување]]то и прашината од воздухот, обнова на природните [[Живеалиште (екологија)|живеалишта]] и [[екосистем]]ите, ублажување на [[Глобално затоплување|глобалното затоплување,]] бидејќи шумите олеснуваат [[Биоекстракција|биосеквестрација]] на атмосферски [[јаглерод диоксид]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2016/05/17/science/forests-carbon-dioxide.html|title=In Latin America, Forests May Rise to Challenge of Carbon Dioxide|last=Gillis|first=Justin|date=2016-05-16|work=NYT|access-date=2016-05-17}}</ref> и [[Сеча|берба]] за ресурси, особено специјално дрво [[дрвена граѓа|столарија]], но исто така и останатите видови дрва. Во почетокот на 21-от век се посветува поголемо внимание на можноста дека пошумувањето може да ги ублажи климатските промени и дека можеби е еден од најдобрите методи за да се направи тоа.<ref name="auto1">{{Наведени вести|url=https://www.ecowatch.com/climate-change-planting-trees-2639092782.html|title=Planting Billions of Trees Is the 'Best Climate Change Solution Available Today,' Study Finds|last=Rosane|first=Olivia|date=5 July 2019|access-date=25 November 2019|agency=Ecowatch}}</ref><ref name="auto">{{Наведени вести|url=https://www.dw.com/en/planting-1-trillion-trees-could-stop-climate-change-argues-study/a-49478494|title=Planting 1 trillion trees could stop climate change, argues study|date=4 July 2019|access-date=25 November 2019|publisher=Deutsche Welle|agency=AP, Reuters, AFP}}</ref> == Управување == Дебатирано прашање во управуваното пошумување е дали следната шума ќе има иста [[биоразновидност]] како и првобитната шума. Ако шумата се замени со само еден вид дрвја и се спречи повторно растење на целата друга вегетација, [[Монокултура|монокултурна]] шума слична на земјоделските култури ќе биде резултат. Сепак, повеќето пошумувања вклучуваат засадување на различни избори на садници земени од областа, честопати од повеќе видови.<ref name="kennethmarendefoundation.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://kennethmarendefoundation.com/index.php/reforestation-problem|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111185724/http://kennethmarendefoundation.com/index.php/reforestation-problem|archive-date=2014-11-11|accessdate=2013-03-27}}</ref> Друг важен фактор е природната регенерација на широк спектар на растителни и животински видови што се видни. Во некои области, сузбивањето на [[шумски пожар|шумските пожари]] стотици години резултираше со големи [[Моделирање на ниво на стоење|шумски штандови]] на единечна и единствена врста. Пропишаното горење всушност ја зголемува биоразновидноста во овие области со создавање поголема разновидност на возрасти и видови дрвја. == За бербите == Пошумувањето не треба да се користи само за обновување на случајно уништени шуми. Во некои земји, како што е [[Финска]], многу шуми се ''управувани'' од дрвени производи и [[индустрија за пулпи и хартија]]. Во таков аранжман, како и другите култури, се садат дрвја за да се заменат исечените. Финскиот закон за шуми од 1996 година обврзува шумата да се сади по сечењето на истата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.metsakeskus.fi/oikeudet-ja-velvollisuudet|title=Oikeudet ja velvollisuudet|last=|first=|date=|work=|publisher=Metsäkeskus (Forest Center)|trans-title=Rights and responsibilities|accessdate=7 July 2020|quote=}}</ref> Во такви околности, индустријата може да ги исече дрвјата на начин да овозможи полесно пошумување. Индустријата за производи од дрво систематски заменува многу дрвја што ги сече, вработувајќи голем број летни работници за работа на [[Засадување дрвја|садење дрвја]] . На пример, во 2010 година, [[Вејерхајузер|Вејерхаусер]] пријавил засадување 50&nbsp;милиони садници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.weyerhaeuser.com/Sustainability/Planet/SustainableForestManagement|title=Sustainable Forest Management|date=10 June 2011|work=Key Timberland Statistics|publisher=Weyerhaeuser|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229213132/http://www.weyerhaeuser.com/Sustainability/Planet/SustainableForestManagement|archive-date=29 December 2011|accessdate=7 January 2012}}</ref> Сепак, на [[Шума со стар раст|шума од стар раст]] со [[плантажа]] [[Плантажа|не е замена на старата со истите]] одлики во новата. За само 20 години, плантажа со [[тик]]ово во [[Костарика]] може да произведе околу 400м³ дрво на хектар. Бидејќи природните тиково шуми во [[Азија]] стануваат сè помалубројни или пак потешки за одржување, цените на тиковото дрво растат секоја година. Другите видови, како [[махагони]], растат побавно од тиково во Тропска Америка, но исто така се исклучително вредни. Побрзо растечки дрва се [[Бор (дрво)|бор]], [[евкалиптус]] и ''[[Гмелина арбореа|Гмелина]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fao.org/docrep/003/x8423e/X8423E08.htm|title=Forest plantation yields in the tropical and subtropical zone|work=Forestry Department|accessdate=15 February 2014}}</ref> Пошумувањето, ако се користат неколку [[Домашно растение|домородни видови]], може да обезбеди и други придобивки покрај финансиските приноси, вклучително и [[Регенерација на почвата|обновување на почвата]], подмладување на локалната флора и фауна и зафаќање и секвестрација на 38 тони [[јаглерод диоксид]] на [[хектар]] годишно.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=s2HxCQAAQBAJ&pg=PA126&dq=Reforestation,+of+several+indigenous+species+are+used,+can+provide+other+benefits+in+addition+to+financial+returns,#v=onepage|title=21st Century Homestead: Sustainable Agriculture III: Agricultural Practices|last=Henkel|first=Marlon|publisher=Lulu.com|year=|isbn=978-1-312-93975-2|location=|pages=126|language=en}}</ref> Обновата на шумите не е само едно едноставно садење дрвја. Шумите се составени од [[Растителна заедница|заедница на видови]] и со текот на времето ја разградуваат [[Хумус|мртвата органска материја]] во почва. Голема програма за садење дрвја може да ја подобри локалната клима и да ги намали барањата за согорување на големи количини фосилни горива за ладење во лето.<ref name="Wood well">{{Наведено списание|last=Wood well|first=G.M.|last2=North|first2=WJ|date=1988-12-16|title=CO<sub>2</sub> Reduction and Reforestation|url=|journal=Science|volume=242|issue=4885|pages=1493–1494|doi=10.1126/science.242.4885.1493-a|pmid=17788407|access-date=}}</ref> == За ублажување на климатските промени == Шумите се важен дел од [[Јаглероден циклус|глобалниот јаглероден циклус]] бидејќи дрвјата и растенијата апсорбираат [[јаглерод диоксид]] преку [[фотосинтеза]]. Со отстранување на овој [[Стакленички гасови|гас на стаклена градина]] од воздухот, шумите функционираат како копнени [[Јаглероден мијалник|мијалници на јаглерод]], што значи дека тие складираат големи количини јаглерод. Во секое време, шумите сочинуваат дури двојно повеќе од количината на јаглерод во атмосферата.<ref name="Canadell"/>{{Rp|1456}} Шумите отстрануваат околу три милијарди тони јаглерод секоја година.<ref name=":0"/> Ова е околу 30% од антропогените емисии на јаглерод диоксид.<ref>{{Наведено списание|last=Bellassen|first=Valentin|last2=Luyssaert|first2=Sebastiaan|date=2014-02-13|title=Carbon sequestration: Managing forests in uncertain times|url=http://www.nature.com/news/carbon-sequestration-managing-forests-in-uncertain-times-1.14687|journal=Nature News|language=en|volume=506|issue=7487|pages=153–5|doi=10.1038/506153a|pmid=24527499|doi-access=free}}</ref> Затоа, зголемувањето на вкупната [[Шумско покритие|шумска покривка]] низ целиот свет ќе го ублажи [[Глобално затоплување|глобалното затоплување]] . На почетокот на 21-от век, интересот за пошумување израсна над неговиот потенцијал за ублажување на климатските промени. Дури и без раселување на [[земјоделство]]то и градовите, земјата може да одржи речиси една милијарда хектари нови шуми. Ова би отстранило 25% [[јаглерод диоксид]] од атмосферата и би ја намалило неговата концентрација до нивоа што постоеле на почетокот на 20 век. Зголемувањето на температурата од 1,5 степени би ја намалило областа погодна за шуми за 20% до 2050 година, бидејќи некои тропски области ќе станат премногу жешки.<ref name="auto1"/> Земјите кои имаат најмногу подготвено земјиште за шуми се: [[Русија]], [[Канада]], [[Бразил]], [[Австралија]], [[Соединети Американски Држави|САД]] и [[Народна Република Кина|Кина]].<ref name="auto"/> Четирите главни стратегии се: * Зголемете го количеството на шумско земјиште преку пошумување * Зголемете ја густината на постојните шуми на ниво и на скала на пејзаж * Проширете ја употребата на шумски производи кои одржливо ги заменуваат емисиите на фосилни горива * Намалете ги емисиите на јаглерод предизвикани од уништувањето на шумите и деградацијата<ref name="Canadell"/>{{Rp|1456}} Спроведувањето на првата стратегија е поддржано од многу организации ширум светот. На пример, во [[Кина]], [[Институт Janeејн Гудал|институтот Џејн Гудал]], преку нивната поделба [[Шангај]]ски [[Корени и пука|Корени & Стебла]], започна проект за милиони дрвја во [[Кулун Чи]], за [[Внатрешна Монголија]] да засади еден милион дрвја.<ref name="Shanghai Roots & Shoots">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jgi-shanghai.org|title=Shanghai Roots & Shoots -|work=jgi-shanghai.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224030000/http://www.jgi-shanghai.org/|archive-date=2017-02-24|accessdate=2019-10-01}}</ref><ref name="The Million Tree Project">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mtpchina.org|title=Million Tree Project :: Home|work=mtpchina.org}}</ref> Кина користеше 2,4&nbsp;милијарди хектари нова шума за да се надоместат 21% од емисиите на кинески фосилни горива во 2000 година.<ref name="Canadell"/>{{Rp|1456}} Во [[Јава]], новопечените парови во [[Јава|Индонезија]] даваат по 5 расадници на секому кој им ја организира свадбата. Секој разведен пар дава 25 садници на оној што ќе се разведе од нив.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7124680.stm|title=Five tree fee for a Java wedding|last=|first=|date=2007-12-03|work=BBC News|access-date=2010-08-29|publisher=|location=}}</ref> [[Костарика]] двојно ја зголеми својата шумска покривка за 30 години користејќи го својот систем на грантови и други плаќања за [[Услуги за животна средина|еколошки услуги]], вклучително и компензација за сопствениците на земјиштето. Овие плаќања се финансираат преку меѓународни донации и даноци на национално ниво.<ref name="intelligentliving.co">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.intelligentliving.co/costa-rica-forest-cover/|title=Costa Rica Doubled Its Forest Cover In Just 30 Years!|last=Steffen|first=Andrea D.|work=Intelligent Living|accessdate=18 June 2019|archive-date=2019-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605074933/https://www.intelligentliving.co/costa-rica-forest-cover/|url-status=dead}}</ref> Втората стратегија е поврзана со изборот на видови дрвја за садење. Во теорија, садењето каков било вид дрво за да се добие поголема шумска покривка би апсорбирало повеќе јаглерод диоксид од атмосферата. Сепак, [[Генетско инженерство|генетски изменета]] варијанта може да расте многу побрзо од неизменетите примероци.<ref name="Economist">{{Наведено списание|last=|first=|author-link=|year=2008|title=A changing climate of opinion?|url=http://www.economist.com/help/DisplayHelp.cfm?folder=663377|journal=The Economist|volume=387|issue=|pages=93–96|access-date=2010-08-29}}</ref>{{Rp|93}} Некои од овие сорти се во фаза на развој. Таквите брзорастечки дрвја ќе бидат засадени за жетва и можат да апсорбираат јаглерод диоксид побрзо од дрвјата со побавно растење.{{Rp|93}} Влијанијата врз температурата влијаат на локацијата на шумата. На пример, пошумувањето во крајбрежните или [[Субарктикот|субарктичките]] региони имаат помало влијание врз климата. Ова е поради тоа што е замена на високо [[албедо]], снежен регион со пониско албедо шумска крошна. Спротивно на тоа, проектите за тропско пошумување доведуваат до позитивна промена, како што е формирање [[Облак|облаци]]. Овие облаци потоа ја [[Албедо|рефлектираат сончевата светлина]], намалувајќи ги температурите.<ref name="Canadell"/>{{Rp|1457}} Засадувањето дрвја во [[тропска клима]] со [[Дождовна сезона|влажни сезони]] има уште една предност. Во таков амбиент, дрвјата растат побрзо (преработувајќи повеќе јаглерод) затоа што можат да растат во текот на целата година. Дрвјата во тропска клима имаат, во просек, поголеми, посветли и пообилни лисја од нетропските клими. Студија за [[wiktionary:girth|обемот]] на 70.000 дрвја низ [[Африка]] покажа дека тропските шуми преработуваат повеќе јаглерод диоксид отколку што беше претходно реализирано. Истражувањето сугерираше дека скоро една петтина од емисиите на фосилни горива се апсорбираат во шумите низ [[Африка]], [[Амазонија]] и [[Азија]]. Симон Луис изјави: „Тропските шумски дрвја апсорбираат околу 18% од јаглерод диоксидот додаден во атмосферата секоја година од согорување на фосилни горива, што значително го активира стапката на промена“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2009/feb/18/trees-tropics-climate-change|title=Fifth of world carbon emissions soaked up by extra forest growth, scientists find|last=Adam|first=David|date=2009-02-18|work=The Guardian|access-date=2010-05-22|location=London}}</ref> Заклучно со 2008 година 1.3&nbsp;милијарди хектари тропски региони се уништуваат секоја година. Намалувањето на ова ќе ја намали количината на расади потребна за да се постигне даден степен на ублажување.<ref name="Canadell">{{Наведено списание|last=Canadell|first=J.G.|last2=M.R. Raupach|date=2008-06-13|title=Managing Forests for Climate Change|url=http://www.globalcarbonproject.org/global/pdf/canadell%26raupach2008_managingforests.science.pdf|journal=Science|volume=320|issue=5882|pages=1456–1457|bibcode=2008Sci...320.1456C|citeseerx=10.1.1.573.5230|doi=10.1126/science.1155458|pmid=18556550|access-date=}}</ref>{{Rp|1456}} == Методи == Студијата открива дека скоро 300 милиони луѓе живеат на земјиште со можност за обновување на тропските шуми на глобалниот југ, што претставува голем дел од популацијата на земјите со ниски примања и се аргументира за приоритетно вклучување на „локалните заедници“ во проектите за обновување на шумите.<ref>{{Наведени вести|url=https://phys.org/news/2020-08-global-forest-importance-empowering-local.html|title=Global forest restoration and the importance of empowering local communities|work=phys.org|access-date=5 September 2020|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/300-million-world-over-can-have-their-forests-restored-study/article32440958.ece|title=300 million world over can have their forests restored: study|date=25 August 2020|work=The Hindu|access-date=5 September 2020|language=en-IN}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Erbaugh|first=J. T.|last2=Pradhan|first2=N.|last3=Adams|first3=J.|last4=Oldekop|first4=J. A.|last5=Agrawal|first5=A.|last6=Brockington|first6=D.|last7=Pritchard|first7=R.|last8=Chhatre|first8=A.|date=24 August 2020|title=Global forest restoration and the importance of prioritizing local communities|url=https://www.nature.com/articles/s41559-020-01282-2|journal=Nature Ecology & Evolution|language=en|pages=1–5|doi=10.1038/s41559-020-01282-2|issn=2397-334X|pmid=32839542|access-date=5 September 2020}}</ref> === Користење на постојните дрвја и корени === Засадувањето нови дрвја честопати доведува до неуспех на 90% од садниците. Сепак, дури и во уништените области на шумите, постоечките коренски системи често постојат. Растот може да се забрза со [[Сечење|кастрење]], односно со сечење на млади гранки кои честопати се користат за јаглен, што е главен двигател на уништувањето на шумите. Бидејќи не се садат нови семиња, поевтино е. Покрај тоа, тие многу поверојатно ќе преживеат бидејќи нивните корени системи веќе постојат и можат да се приклучат на подземните води за време на поостри сезони без дожд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=2H-fKmbompo|title=Africa's underground forest|date=27 May 2019|publisher=DW News|accessdate=31 July 2020}}</ref> Иако овој метод постои со векови, сега тој понекогаш се нарекува [[Природна регенерација управувана од земјоделец|природна регенерација управувана од земјоделци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ensia.com/features/in-semi-arid-africa-farmers-are-transforming-the-underground-forest-into-life-giving-trees/|title=IN SEMI-ARID AFRICA, FARMERS ARE TRANSFORMING THE “UNDERGROUND FOREST” INTO LIFE-GIVING TREES|date=11 February 2020|publisher=|accessdate=31 July 2020}}</ref> === Финансиски стимулации === Некои стимулации за пошумување може да бидат едноставни како финансиски надомест. Стрек и Шолц (2006) објаснуваат како група научници од различни институции развиле компензирано намалување на пристапот на уништување на шумите што би ги наградило земјите во развој кои нарушуваат каков било друг чин на уништување на шумите. Земјите кои учествуваат и имаат можност да ги намалат своите емисии од уништувањето на шумите за време на одреден временски период, би добиле финансиски надомест за емисиите на јаглерод диоксид што ги избегнале.<ref name="Streck">{{Наведено списание|last=Streck|first=C.|last2=S.M. Scholz|year=2006|title=The role of forests in global climate change: whence we come and where we go|journal=International Affairs|volume=82|issue=5|pages=861–879|doi=10.1111/j.1468-2346.2006.00575.x|access-date=}}</ref>{{Rp|875}} За да ја собере наплатата, земјата домаќин би издавала државни обврзници или преговарала за некаков вид заем со финансиска институција која би сакала да учествува во обесштетувањето ветено на другата земја. Средствата што ќе ги прими државата може да се инвестираат за да се пронајдат алтернативи за обемното сечење на шумите. Целиот овој процес на намалување на емисиите би бил доброволен, но штом земјата се согласи да ги намали нивните емисии, тие ќе бидат обврзани да ги намалат своите емисии. Меѓутоа, ако некоја земја не е во можност да ги исполни своите обврски, нивната цел ќе ја додаде на следниот период од обврската. Авторите на овие предлози гледаат на ова само на договор меѓу владата и владата; приватните субјекти не би учествувале во занаетите за компензација.{{Rp|876}} == Имплементација == [[Податотека:Regrowth_-_Mount_Baker-Snoqualmie_National_Forest.JPG|лево|мини|Повторно растење на шумите во [[Националната шума Монт Бејкер-Сноквалми|Националната шума во планината Бејкер-Сноквалми]], [[Вашингтон]], [[САД]]]] === Глобално === [[Светски економски форум|Светскиот економски форум]] 2020 година, што се одржа во Давос, го објави создавањето на [[Кампања за трилиони дрвја|кампањата Трилион дрвја]], што е иницијатива со цел да се засадат 1&nbsp;трилион дрвја низ целиот свет. Имплементацијата може да има големи придобивки од животната средина и општеството, но треба да се прилагоди на локалните услови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalgeographic.com/environment/2019/04/how-to-regrow-forest-right-way-minimize-fire-water-use/|title=Tree-planting programs can do more harm than good|date=2019-04-26|work=Environment|language=en|accessdate=2020-07-04}}</ref> === Потсахарска Африка === Еден план во овој регион вклучува засадување дрвја во ширина од 14.5км на јужната граница на пустината [[Сахара]] за запирање на нејзиното ширење на југ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://qz.com/africa/579682/african-countries-are-building-a-great-green-wall-to-beat-back-the-sahara-desert/|title=African countries are building a "Great Green Wall" to beat back the Sahara desert|last=Mohammed|first=Omar|work=Quartz Africa}}</ref> Иницијативата за [[Голем зелен Wallид|Големиот зелен Ѕид]] е [[Пан-африканизам|пан-африкански]] предлог за „зазеленување“ на континентот од запад кон исток со цел да се бори против опустинувањето. Таа има за цел справување со сиромаштијата (преку вработување на работници потребни за проектот) и деградација на почвите во регионот Сахел-Сахаран, фокусирајќи се на лента земја што е 15&nbsp;км широка и 7.500&nbsp;км долга од [[Дакар]] до [[Џибути]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://naturne.blogspot.com/2013/12/the-great-green-wall-of-africa.html|title=Real happenings and Facts|work=naturne.blogspot.com}}</ref> Од мај 2020 година, 21 земја се приклучи на проектот, многу од нив се директно погодени од проширувањето на пустината Сахара. Треба да создаде 10 милиони зелени работни места до 2030 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.unenvironment.org/news-and-stories/story/six-ways-nature-can-protect-us-climate-change|title=Six ways nature can protect us from climate change|work=United Nations Environmental Programm|publisher=United Nations|accessdate=29 June 2020}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://iskconnews.org/21-african-countries-are-joining-together-to-build-a-4750-mile-wall-of-trees,7406/|title=21 African Countries Are Joining Together to Build a 4,750-mile Wall of Trees|last=Schulte|first=Peter|date=20 May 2020|access-date=28 June 2020|agency=The News Agency of the International Society for Krishna Consciousness|archive-date=2020-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628084623/https://iskconnews.org/21-african-countries-are-joining-together-to-build-a-4750-mile-wall-of-trees,7406/|url-status=dead}}</ref> Во 2019 година, [[Етиопија]] започна масовна кампања за садење дрвја „Зелено наследство“ со цел да засади 4&nbsp;милијарди дрвја за 1 година. Само за 1 ден, 350&nbsp;беа засадени над милиони дрвја.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ecowatch.com/ethiopia-plants-record-breaking-trees-2639514648.html|title=Ethiopia Plants Record-Breaking 350 Million Trees|last=Davidson|first=Jordan|date=July 30, 2019|access-date=28 August 2019|agency=Ecowatch}}</ref> === Костарика === Преку пошумување и зачувување на животната средина, Костарика го зголеми двојно своето шумско покритие за 30 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/06/costa-rica-has-doubled-its-tropical-rainforests-in-just-a-few-decades-here-s-how/|title=Costa Rica has doubled its tropical rainforests in just a few decades. Here's how|work=World Economic Forum|language=en|accessdate=2020-05-06}}</ref> Костарика има долгогодишна посветеност кон животната средина. Земјата сега е еден од водачите на [[одржливост]]а, [[биоразновидност]]а и другите заштити. Сака да биде целосно ослободена од фосилни горива до 2050 година. Земјата ја генерираше целата своја електрична енергија од обновливи извори за три години заклучно со 2019 година. Се обврза да биде без јаглерод и без пластика до 2021 година. Почнувајќи од 2019 година, половина од површината на земјата е покриена со шуми. Тие апсорбираат огромна количина [[јаглерод диоксид]], борејќи се против климатските промени. Во 40-тите години на минатиот век, повеќе од 75% од земјата беше покриена со претежно тропски дождовни шуми и други домородни шуми. Помеѓу 40-тите и 80-тите години на минатиот век, обемната, неконтролирана [[сеча]], доведе до сериозно уништување на шумите. До 1983 година, само 26% од земјата имаше шумско покритие. Сфаќајќи го пустошот, творците на полиси зазедоа став. Преку континуиран фокус на животната средина, тие беа во можност да ги свртат работите до тој степен што денес шумската покривка се зголеми на 52%, 2 пати повеќе од нивото во 1983 година. Почесен светски водач за [[екотуризам]] и зачувување, Костарика е пионер во развојот на плаќања за [[Услуги за животна средина|еколошки услуги]] . Екстензивниот систем на заштита на животната средина на Костарика охрабрува зачувување и пошумување на земјиштето преку давање грантови за еколошки услуги. Системот не е само напреден за своето време, туку е и неспоредлив во светот. Тој доби големо меѓународно внимание. Земјата воспостави програми за обесштетување на сопствениците на земјиштето за пошумување. Овие плаќања се финансираат преку меѓународни донации и даноци на национално ниво. Иницијативата помага да се заштитат шумите во земјата. „Роберт Бласијак, научен соработник на Универзитетот во [[Токио]], рече:„Подеталного разгледување на она што Костарика го постигна во изминатите 30 години, може да биде само поттикот потребен за почеток на разрешување на реални промени на глобално ниво“. „Претседателот на Костарика, [[Карлос Алварадо]], ја нарече климатската криза„ најголемата задача на нашата генерација“; онаа во која неговата земја е силно посветена да се истакне.<ref name="intelligentliving.co"/>“ === Канада === Природни Ресурси [[Канада]] (Одделот за природни ресурси) наведува дека националното шумско покритие е намалено за 0,34% од 1990 до 2015 година, а Канада има најниска стапка на уништување на шумите во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcan.gc.ca/forests/report/area/16397|title=Indicator: Forest area|date=August 2014|work=Natural Resources Canada|publisher=Government of Canada|accessdate=7 September 2018|archive-date=2016-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803191628/https://www.nrcan.gc.ca/forests/report/area/16397|url-status=dead}}</ref> Шумската индустрија е една од главните индустрии во Канада, која придонесува со околу 7% од канадската економија,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcan.gc.ca/forests/report/economy/16517|title=How does the forest industry contribute to the economy?|date=2014-08-26|work=Natural Resources Canada|publisher=Government of Canada|accessdate=7 September 2018|archive-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008182452/https://www.nrcan.gc.ca/forests/report/economy/16517|url-status=dead}}</ref> и околу 9% од шумите на земјата се во Канада.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcan.gc.ca/forests/canada/sustainable-forest-management/13183|title=Sustainable forest management in Canada|date=2013-04-16|work=Natural Resources Canada|publisher=Government of Canada|accessdate=7 September 2018|archive-date=2013-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221100146/https://www.nrcan.gc.ca/forests/canada/sustainable-forest-management/13183|url-status=dead}}</ref> Затоа, Канада има многу политики и закони да се посвети на одржливо управување со шумите. На пример, 94% од канадските шуми се јавно земјиште, а владата е должна да сади дрвја по бербата во јавните шуми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcan.gc.ca/forests/fire-insects-disturbances/deforestation/13419|title=Deforestation in Canada: Key myths and facts|date=2013-06-27|work=Natural Resources Canada|publisher=Government of Canada|accessdate=7 September 2018|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704021930/https://www.nrcan.gc.ca/forests/fire-insects-disturbances/deforestation/13419|url-status=dead}}</ref> === Кина === Во Кина, широки програми за пресадување постоеја од 70-тите години на минатиот век, кои постигнаа целокупен успех. Шумската покривка се зголеми од 12% од кинеската површина на 16%.<ref>{{наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=s2HxCQAAQBAJ&pg=PA128&lpg=PA128&dq=In+China,+extensive+replanting+programs+have+existed+since+the+1970s,+which+have+had+overall+success.+The+forest+cover+has+increased+from+12%25+of+China's+land+area+to+16%25#v=onepage|title=21st Century Homestead: Sustainable Agriculture III: Agricultural Practices|last=Henkel|first=Marlon|publisher=Lulu.com|isbn=9781312939752|language=en}}{{self-published source|date=February 2020}}</ref> Сепак, специфичните програми имаа ограничен успех. „ [[Зелен кинески Wallид|Зелениот Ѕид на Кина]]“, обид да се ограничи ширењето на [[Гоби (пустина)|пустината Гоби]], е планиран да биде 4.500км долг и да се заврши до 2050 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/media_reports/1199218.stm|title=China's Great Green Wall|date=2001-03-03|access-date=2020-05-06|language=en-GB}}</ref> Кина планира да засади 26 милијарди дрвја во следната деценија; односно две дрвја за секој кинески граѓанин годишно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.people.cn/90882/7675458.html|title=China to plant 26 billion trees over next decade - People's Daily Online|accessdate=2020-09-23|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402103715/http://en.people.cn/90882/7675458.html|url-status=dead}}</ref> Кина бара учениците постари од 11 години да засадат едно дрво годишно до матурата во средно училиште.<ref>?</ref> Помеѓу 2013 и 2018 година, Кина засади 338 000 квадратни километри шуми, а чинеше 82,88$ милијарди.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.treehugger.com/environmental-policy/china-planting-163-million-acres-forest-year.html|title=China is planting 16.3 million acres of forest this year|last=Breyer|first=Melissa|date=January 11, 2018|access-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907182908/https://www.treehugger.com/environmental-policy/china-planting-163-million-acres-forest-year.html|archive-date=7 September 2018|agency=Treehugger}}</ref> До 2018 година, 21,7% од територијата на Кина беше покриена со шуми, бројка што владата сака да ја зголеми на 26% до 2035 година. Вкупната површина на Кина е 9.596.961 квадратни километри, така што треба да се засадат 412.669 квадратни километри повеќе.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ecowatch.com/china-reforestation-project-2524893906.html?xrs=RebelMouse_fb&ts=1515797634|title=China to Plant New Forests the Size of Ireland This Year|last=Chow|first=Lorraine|access-date=7 September 2018|agency=Ecowatch}}</ref> Според планот на владата, до 2050 година, 30% од територијата на Кина треба да биде покриена со шуми.<ref>{{Наведени вести|url=https://gbtimes.com/china-to-increase-forest-coverage-to-23-percent-by-2020|title=China to increase forest coverage to 23 percent by 2020|last=Li|first=Weida|access-date=26 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226184239/https://gbtimes.com/china-to-increase-forest-coverage-to-23-percent-by-2020|archive-date=26 December 2018|agency=GBTimes}}</ref> Во 2017 година,заедницата за пошумување на [[Национален шумски парк Саиханба|Саиханба ја]] освои наградата на [[ООН]] „[[Шампиони на Земјата]]“ во категоријата „Инспирација и акција“ за нивните успешни напори за пошумување<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://web.unep.org/championsofearth/laureates/2017/saihanba-afforestation-community|title=A story of human bravery and beauty lost and regained.|publisher=Champions of the Earth|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719202252/http://web.unep.org/championsofearth/laureates/2017/saihanba-afforestation-community|archive-date=2019-07-19|accessdate=2019-07-25}}</ref> кои започнаа со откривањето на преживувањето на едно дрво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.xinhuanet.com//english/2017-08/05/c_136502252.htm|title=China Focus: From a single tree to a forest -- Saihanba's story|publisher=Xinhuanet.com|accessdate=2019-08-15|archive-date=2019-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728234302/http://www.xinhuanet.com//english/2017-08/05/c_136502252.htm|url-status=dead}}</ref> === Германија === Првиот историски докажан успешен метод на пошумување со иглолисни семиња во голем обем беше развиен во 1368 година од нирнбершкиот советник и трговец [[Питер Стромер]] (околу 1315-1388) во [[Нирнберг]] Рајхсвалд. Ова шумско подрачје стана првата вештачка шума во светот и Стромер „татко на шумската култура“.{{Се бара извор|date=June 2020}} Пошумувањето е потребно како дел од федералниот закон за шуми. Според вториот попис на шуми од 2001-2003 година, 31% од [[Германија]] е пошумена. Големината на шумската област во Германија се зголеми помеѓу првиот и вториот попис на шуми заради пошумување на дегенерирани мочуришта и земјоделски површини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bundeswaldinventur.de|title=Grußwort - Bundeswaldinventur|work=bundeswaldinventur.de}}</ref> === Индија === [[Јадав Пајенг]] доби национални награди за напори за пошумување, позната како „ [[Шума Молаи|шумата Молаи]]“. Засадил 1400 хектари шума само на брегот на реката [[Брамапутра]]. Постојат активни напори за пошумување низ целата земја. Во 2016 година, [[Индија]] повеќе од 50 милиони дрвја&nbsp;беа засадени во [[Утар Прадеш]], а во 2017 година, повеќе од 66 милиони дрвја&nbsp;беа засадени во [[Мадја Прадеш|Мадија Прадеш]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.abc.net.au/news/2017-07-05/india-breaks-record-planting-66-million-trees-in-12-hours/8677302|title=Record 66 million trees planted in 12 hours in India|date=2017-07-04}}</ref> Во прилог на овие и поединечни напори, постојат старт-ап компании, како што е „Пошумување“, кои се создаваат над целата земја, кои работат на пошумување.<ref>{{cite web|url=https://www.thebetterindia.com/12212/forest-backyard-sustainable-environment-afforest/|title=The Man Who Has Created 33 Forests in India - He Can Make One in Your Backyard Too!|date=2014-07-11}}{{Dead link|date=July 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> === Ирска === Во 2019 година владата на [[Ирска]] одлучи да засади 440&nbsp;милиони дрвја до 2040 година. Одлуката е дел од планот на владата да ја направи [[Ирска]] [[Јаглерод неутрален|јаглерод-неутрална]] до 2050 година, со [[Обновливи извори на енергија|обновлива енергија]], промена на употребата на земјиштето и [[данок на јаглерод]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ecowatch.com/ireland-planting-trees-2640173016.html|title=Ireland to Plant 440 Million Trees in 20 Years to Fight Climate Change|last=Rosane|first=Olivia|date=September 3, 2019|access-date=9 September 2019|agency=Ecowatch}}</ref> === Израел === Од 1948 година, во [[Израел]] беа извршени големи проекти за пошумување. Засадени се 240 милиони дрвја. Стапката на секвестрација на јаглерод во овие шуми е слична на европските умерени шуми.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.kkl-jnf.org/files/forests/afforestation-israel/UNFF-Afforestation-Israel.pdf|title=Forestry for People|last=Brand|first=David|last2=Moshe|first2=Itzhak|last3=Shaler|first3=Moshe|last4=Zuk|first4=Aviram|last5=Riov|first5=Dr Joseph|date=2011|publisher=UN|pages=273–280|access-date=30 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930193110/http://www.kkl-jnf.org/files/forests/afforestation-israel/UNFF-Afforestation-Israel.pdf|archive-date=30 September 2018}}</ref> === Јапонија === Министерството за земјоделство, шумарство и рибарство објасни дека околу две третини од [[Јапонија|јапонското]] земјиште е покриено со шуми,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maff.go.jp/e/data/publish/attach/pdf/index-64.pdf|title=Annual Report on Forest and Forestry in Japan|publisher=Forestry Agency, Ministry of Agriculture, Forestry and Fisheries, Japan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712184909/http://www.maff.go.jp/e/data/publish/attach/pdf/index-64.pdf|archive-date=12 July 2018|accessdate=7 September 2018}}</ref> и тоа беше речиси непроменето од 1966 до 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rinya.maff.go.jp/j/keikaku/genkyou/h24/pdf/joukyou1_1_h24.pdf|title=Change in Forest Cover (2016)|publisher=The Ministry of Agriculture, Forestry and Fishery, Forestry Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908130452/http://www.rinya.maff.go.jp/j/keikaku/genkyou/h24/pdf/joukyou1_1_h24.pdf|archive-date=8 September 2018|accessdate=7 September 2018}}</ref> Јапонија треба да намали 26% од емисиите на стакленички гасови од 2013 година до 2030 година, за да го постигне Парискиот договор и се обидува да намали 2% од нив со шумарство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rinya.maff.go.jp/j/kikaku/hakusyo/28hakusyo/attach/pdf/zenbun-4.pdf|title=Promotion of International Efforts (2016)|publisher=The Ministry of Agriculture, Forestry and Fishery|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908130417/http://www.rinya.maff.go.jp/j/kikaku/hakusyo/28hakusyo/attach/pdf/zenbun-4.pdf|archive-date=8 September 2018|accessdate=7 September 2018}}</ref> Масовното загадување на животната средина и човечкото тело, заедно со уништувањето на шумите, загадувањето на водата, оштетувањето од чадот и губењето на почвите предизвикани од [[Рудник за бакар Ашио|рударските операции во Ашио]], [[Точиги (префектура)|Точиги]] стана првото еколошко социјално прашање во Јапонија, напорите на [[Шази Танака]] прераснаа во големи кампањи против бакар операција. Ова доведе до создавање на "Барата Уатарасе Јусуичи", да се решат од загадувањето што е [[Список на страници на Рамсар во Јапонија|Рамсарско место]] денес. Пошумувањето беше спроведено поради неможноста за само-обновување од самата природна земја поради сериозно загадување на почвата и губење на шумата како последица од губење на почви за растење на растенијата, со што се потребни вештачки напори со воведување на здрави почви однадвор. Почнувајќи од околу 1897 година, околу 50% од некогаш ќелавите планини сега се повторно зелени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ashiomidori.com/%E4%BD%93%E9%A8%93%E6%A4%8D%E6%A8%B9%E3%81%AE%E3%81%94%E6%A1%88%E5%86%85/|title=日光 足尾 体験植樹 案内|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202020211/http://www.ashiomidori.com/%E4%BD%93%E9%A8%93%E6%A4%8D%E6%A8%B9%E3%81%AE%E3%81%94%E6%A1%88%E5%86%85/|archive-date=2016-02-02|accessdate=2016-01-29}}</ref> === Либан === Со илјадници години, [[Либан]] беше покриен со шуми, еден партикуларен вид особено, ''[[либански кедар|Седрус либани]],'' кој беше исклучително скапоцен и беше скоро елиминиран поради сеча.<ref>{{наведена енциклопедија|url=https://www.britannica.com/plant/tree/|title=Forest and landscape restoration in Lebanon|accessdate=25 May 2018}}</ref> Буквално секоја древна култура што го делеше [[Средоземното Море]], ги собираше овие дрвја од [[Феникијците]] кои користеа [[кедар]], [[бор]] и [[смрека]] за да ги изградат своите познати чамци до Римјаните, кои ги исекоа за печки со вар, до почетокот на 20 век кога [[Османлии|Отоманците]] користеа голем дел од преостанатите кедровски шуми во Либан како гориво во парни возови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/leb163865.pdf|title=Lebanon National Forest Program 2015-2025, Ministry of Agriculture|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526042046/http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/leb163865.pdf|archive-date=2018-05-26|accessdate=2018-05-25}}</ref> И покрај уништувањето на милениумските шумите, шумите во Либан сè уште покриваат 13,6% од земјата, а другите пошумени земји 11%.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fao.org/in-action/forest-landscape-restoration-mechanism/resources/detail/en/c/412643/|title=Forest and landscape restoration in Lebanon|date=29 April 2016|publisher=FAO|accessdate=24 May 2018|archive-date=2018-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180525133311/http://www.fao.org/in-action/forest-landscape-restoration-mechanism/resources/detail/en/c/412643/|url-status=dead}}</ref> Законот бр. 558, кој беше ратификуван од страна на либанскиот парламент на 19 април 1996 година, има за цел да ги заштити и прошири постојните шуми, класифицирајќи ги сите шуми од кедар, [[ела]], [[висока смрека]] (juniperus excelsa), [[зимзелен чемпрес]] (cupressus sempervirens) и други дрвја, без разлика дали се разновидни или хомогени, без оглед дали се во државна сопственост или не. како зачувани шуми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://jabalrihane.wordpress.com/2007/11/17/lebanese-forest-conservation-law/|title=Lebanese Forest Conservation Law|date=24 July 1996|publisher=Jabal Rihan|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526042207/https://jabalrihane.wordpress.com/2007/11/17/lebanese-forest-conservation-law/|archive-date=26 May 2018|accessdate=25 May 2018}}</ref> Од 2011 година, повеќе од 600.000 дрвја, вклучително и кедри и други природни видови, се засадени низ целиот Либан, како дел од иницијативата за пошумување на Либан, чија цел е да се обноват природните шуми на Либан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://share.america.gov/restoring-lebanons-cedar-forests/|title=Restoring Lebanon's cedar forests|date=10 January 2017|publisher=Share America|accessdate=24 May 2018}}</ref> Проектите финансирани локално и од меѓународна добротворна организација вршат обемно пошумување на кедар што се изведува во [[Средоземно Море|средоземниот]] регион, особено во Либан и [[Турција]], каде над 50&nbsp;годишно се садат милиони млади кедри. Иницијативата за пошумување на Либан работи од 2012 година со расадници за дрвја низ целиот Либан, за да помогне да растат посилни садници од дрвја, кои се посоодветни за да преживеат откако ќе бидат засадени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lri-lb.org/en/nurseries.php#nurseries|title=Sowing Seeds Today for a Better Tomorrow|publisher=Lebanon Reforestation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526112706/http://www.lri-lb.org/en/nurseries.php#nurseries|archive-date=26 May 2018|accessdate=25 May 2018}}</ref> === Пакистан === [[Цинами од милијарди дрвја|Цунами од милијарди дрвја]] беше лансиран во 2014 година со садење 1&nbsp;милијарди дрвја, од страна на владата на Кибер Пахтунква (КПК) и [[Имран Кан]], [[Пакистан]], како одговор на предизвикот на глобалното затоплување. Цунами од милијарди дрвја во Пакистан обнови 350.000 хектари шуми и деградирано земјиште за да ја надмине обврската за предизвикот [[Бон]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iucn.org/news/forests/201708/pakistan%E2%80%99s-billion-tree-tsunami-restores-350000-hectares-forests-and-degraded-land-surpass-bonn-challenge-commitment|title=Pakistan's Billion Tree Tsunami restores 350,000 hectares of forests and degraded land to surpass Bonn Challenge commitment|date=August 11, 2017|work=IUCN}}</ref> Во 2018 година, пакистанскиот премиер изјави дека земјата ќе засади 10&nbsp;милијарди дрвја во следните пет години.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ecowatch.com/pakistans-prime-minister-plant-10-billion-trees-2591203191.html|title=Pakistan's Next Prime Minister Wants to Plant 10 Billion Trees|last=Chow|first=Lorraine|date=30 July 2018|access-date=7 September 2018|agency=Ecowatch}}</ref> Во 2020 година, пакистанската влада покрена иницијатива за ангажирање на 63.600 работници за засадување дрвја во северниот дел на [[Пенџаб (Индија)|Пенџаб]], со домородни видови како [[багрем]], [[црница]] и [[моринка]]. Оваа иницијатива имаше за цел да ја ублажи невработеноста предизвикана од заклучувања за да се ублажи ширењето на КОВИД-19.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/04/pakistan-virus-idled-workers-hired-plant-trees-200429070109237.html|title=Pakistan's virus-idled workers hired to plant trees|work=www.aljazeera.com|accessdate=2020-05-02}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.weforum.org/agenda/2020/04/green-stimulus-pakistan-trees-coronavirus-covid10-enviroment-climate-change/|title=COVID-19: Pakistan's 'green stimulus' scheme is a win-win for the environment and the unemployed|work=World Economic Forum|language=en|accessdate=2020-05-02}}</ref> === Турција === Од 78 во земјата&nbsp;вкупно милиони хектари земја, [[Министерство за земјоделство и шумарство (Турција)|Министерството за земјоделство и шумарство]] има за цел да ја зголеми [[:Категорија: Шуми во Турција|шумската покривка]] на [[:Категорија: Шуми во Турција|Турција]] за 30% до 2023 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.dailysabah.com/turkey/2018/03/22/turkey-goes-greener-with-new-afforestation-campaign|title=Turkey goes greener with new afforestation campaign|date=21 March 2018|work=Daily Sabah}}</ref> Пред 4000 години [[Мала Азија|Анадолија]] беше пошумена околу 60% до 70%.<ref name="Colak">{{Наведено списание|last=Colak and Rotherham|date=2006|title=A Review of the Forest Vegetation of Turkey: Its Status Past and Present and Its Future Conservation|url=https://pdfs.semanticscholar.org/64d0/bb39fb92969a5e65770e69ab71cca70cc44d.pdf|journal=Biology and Environment: Proceedings of the Royal Irish Academy|volume=106 B|pages=343–354|doi=10.3318/BIOE.2006.106.3.343|access-date=2020-09-23|archive-date=2018-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914132343/https://pdfs.semanticscholar.org/64d0/bb39fb92969a5e65770e69ab71cca70cc44d.pdf|url-status=dead}}</ref> Иако [[Флора на Турција|флората на Турција]] останува побиодиверзна од повеќето европски земји, уништувањето на шумите се случи за време на праисторијата<ref>{{Наведено списание|last=Willcox|first=G. H.|date=1974|title=A History of Deforestation as Indicated by Charcoal Analysis of Four Sites in Eastern Anatolia|journal=Anatolian Studies|volume=24|pages=117–133|doi=10.2307/3642603|jstor=3642603}}</ref> и историското време, вклучувајќи ги [[Римски период|римските]]<ref>{{Наведено списание|last=Hughes|first=J.D.|date=2010|title=Ancient Deforestation Revisited|journal=Journal of the History of Biology|volume=44|issue=1|pages=43–57|doi=10.1007/s10739-010-9247-3|pmid=20669043}}</ref> и [[Отоманско Царство|османлиските]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://networks.h-net.org/node/19397/discussions/1065869/conference-review-environmental-history-ottoman-empire-and-turkey|title=Conference Review: "Environmental History of the Ottoman Empire and Turkey", University of Hamburg, 27-28 October 2017|work=H Net}}</ref> периоди. Од првиот шумски код од 1937 година, официјалната владина дефиниција за „шума“ варира.<ref>{{Наведено списание|last=LUND|first=H. Gyde|date=2014|title=What Is a Forest? Definitions Do Make a Difference an Example from Turkey|url=http://dergipark.gov.tr/download/article-file/59831|journal=Avrasya Terim Dergisi|volume=2|issue=1|pages=1–8|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914132353/http://dergipark.gov.tr/download/article-file/59831|archive-date=2018-09-14|access-date=2018-09-14}}</ref> Според сегашната дефиниција 21&nbsp;милиони хектари се пошумени, што е зголемување за околу 1&nbsp;милиони хектари во изминатите 30 години, но само околу половина е „продуктивна“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ogm.gov.tr/lang/en/Pages/Forests/TurkeyForests.aspx|title=Turkey Forests|work=General Directorate of Forestry|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914132446/https://www.ogm.gov.tr/lang/en/Pages/Forests/TurkeyForests.aspx|archive-date=14 September 2018|accessdate=14 September 2018}}</ref> Сепак, според дефиницијата на [[Организација за храна и земјоделство на ООН|Организацијата за храна и земјоделство]] на [[Обединетите нации]] за шума<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fao.org/3/a-az358e.pdf|title=Global Forest Resources Assessment 2015: Country Report: Turkey|publisher=[[FAO]]}}</ref> околу 12&nbsp;милиони хектари беа пошумени во 2015 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fao.org/3/a-i4808e.pdf|title=Global Forest Resources Assessment 2015 Desk Reference|publisher=[[FAO]]}}</ref> околу 15% од површината на земјата. Количината на [[Емисии на стакленички гасови од страна на Турција|емисии]] на [[Емисии на стакленички гасови од страна на Турција|стакленички гасови од страна на Турција]] отстранети од шумите е многу неизвесна.<ref>Turkstat report (2019), p. 489</ref> {{На|2019}}сепак се прави нова проценка со помош на сателити и нови мерења на почвата и подобри информации, кои треба да бидат достапни до 2020 година.<ref>Turkstat report (2019)</ref> Според [[Институт за светски ресурси|Институтот за светски ресурси]] „Атлас на можности за обновување на шумскиот пејзаж“ 50&nbsp;милиони хектари се потенцијално шумско земјиште, слична област со античката шума од [[Анадолија]] споменати погоре.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wri.org/applications/maps/flr-atlas/#|title=Atlas of Forest Landscape Restoration Opportunities|publisher=World Resources Institute|accessdate=14 September 2018}}</ref> Ова може да помогне да се ограничат [[Климатски промени во Турција|климатските промени во Турција]]. Предложено е да се зачува [[Турција|биоразновидноста во Турција]] за поодржливо шумарство.<ref name="Colak"/> Потребно е и подобрување на [[Менаџмент на растојанија|управувањето со пасиштата]]. Националниот ден на шумите е на 11 ноември, но, според [[синдикат]]от за земјоделство и шумарство, иако волонтерите засадија рекорден број дрвја во 2019 година, повеќето умреа до 2020 година делумно поради недостаток на врнежи.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/30/most-of-11m-trees-planted-in-turkish-project-may-be-dead|title=Most of 11m trees planted in Turkish project 'may be dead'|last=Kent|first=Sami|date=2020-01-30|work=The Guardian|access-date=2020-01-30|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> === Соединети Држави === Наведената цел на [[Шумарска служба на САД|шумската служба на САД]] е одржливо управување со шумските ресурси. Ова, меѓу другите програми, вклучува и пошумување по бербата на дрва.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fs.fed.us/news/2012/releases/04/budget.shtml|title=Forest Service Chief testifies before Senate appropriations committee on 2013 agency budget|date=18 April 2012|publisher=US Forest Service|accessdate=29 April 2012}}</ref> Податоците на [[Министерство за земјоделство на САД|Министерството за земјоделство на Соединетите држави]] (МЗСД) покажуваат дека шумите заземале околу 46% од вкупното земјиште на [[САД]] во 1630 година (кога европските доселеници започнале да пристигнуваат во голем број), но се намалиле на 34% до 1910 година. По 1910 година, шумската област остана речиси постојана, иако населението во САД значително се зголеми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fia.fs.fed.us/library/brochures/docs/2012/ForestFacts_1952-2012_English.pdf|title=U.S. Forest Resource Facts and Historical Trends|publisher=United States Department of Agriculture|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219214554/https://www.fia.fs.fed.us/library/brochures/docs/2012/ForestFacts_1952-2012_English.pdf|archive-date=19 December 2018|accessdate=7 September 2018}}</ref> Кон крајот на 19 век, американската шумска служба беше основана делумно за да се занимава со можната појава на природни катастрофи, како резултат на уништувањето на шумите, а беа спроведени нови програми за пошумување и федерални закони како што е Законот за Кнутсон-Ванденберг (1930). Американската шумска служба наведува дека се бара пошумување насочено кон човекот за поддршка на природната регенерација и агенцијата се занимава со тековно истражување на ефективни начини за обновување на шумите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fs.fed.us/restoration/reforestation/overview.shtml|title=Reforestation Overview|work=U.S. FOREST SERVICE Caring for the land and serving people|publisher=U.S. FOREST SERVICE Caring for the land and serving people|accessdate=7 September 2018}}</ref> Што се однесува до 2020 година, Соединетите Американски Држави садат 2,5&nbsp;милијарди дрвја годишно. На почетокот на 2020 година, предлог-закон со кој бројот ќе се зголеми на 3,3&nbsp;милијарди, беше предложен од [[Републиканска партија (САД)|Републиканската партија]], откако претседателот [[Доналд Трамп|Доналд Трамп се]] приклучи на [[Кампања за трилиони дрвја|кампањата „Трилионско дрво“]].<ref>{{Наведени вести|url=https://thehill.com/policy/energy-environment/480968-gop-lawmaker-wants-us-to-commit-to-planting-33-billion-trees|title=GOP bill will seek to commit US to planting 3.3 billion trees annually|last=FRAZIN|first=RACHEL|date=2 February 2020|access-date=3 March 2020|agency=The Hill|last2=BEITSCH|first2=REBECCA}}</ref> === Организации === [[Екозија|„Екозија“]] е непрофитна организација со седиште во [[Берлин]], [[Германија]] и засади над 100&nbsp;милиони дрвја ширум светот заклучно со јули 2020 година. [[Дрвја за иднината|Дрвјата за иднината]] им помогнаа на повеќе од 170.000 семејства, во 6.800 села во [[Азија]], [[Африка]] и [[Америка]], да засадат над 35&nbsp;милиони дрвја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.treesftf.org/about/history.htm|title=Trees for the Future|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613074936/http://treesftf.org/about/history.htm|archive-date=June 13, 2010}}</ref> Екологи е организација која има членови кои плаќаат месечен надоместок за да ги неутрализираат своите емисии на јаглерод, пред сè преку садење дрвја. Покрај тоа, тие работат на промовирање на одржливост и алтернативи со низок јаглерод. Досега над 2&nbsp;засадени се милиони дрвја преку „Екологи“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1dACvzjE5nBE1cKZBAhYzsUa7rIiLJqCWXVgY4bNS8_Q/edit#gid=0|title=Offeset Earth's tree planting history}}</ref> [[Вангари Маатхај|Вангари Маатаи]], [[Нобелова награда за мир|добитник на Нобелова награда за мир]] 2004 [[Нобелова награда за мир|година]], го основа движењето „[[Движење на зелен појас|Зелен појас“]] кое засади над 47&nbsp;милиони дрвја за обновување на кениската средина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.greenbeltmovement.org/|title=The Green Belt Movement|last=|first=|date=|work=www.greenbeltmovement.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922064433/http://www.greenbeltmovement.org/|archive-date=2019-09-22|accessdate=|url-status=dead}}</ref> [[Шангај]]ски [[Корени и пука|Корени & Стебла]], поделба на [[Институт Janeејн Гудал|Институтот Џејн Гудал]], го започна проектот „Милион дрвја“ во Кулун Чи, [[Внатрешна Монголија]] за засадување на еден милион дрвја за да се запре опустошувањето и да се олесни глобалното затоплување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jgi-shanghai.org|title=Shanghai Roots & Shoots|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224030000/http://www.jgi-shanghai.org/|archive-date=2017-02-24|accessdate=2019-10-01}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mtpchina.org/|title=MTP百万植树计划|work=MTP百万植树计划}}</ref> [[Дрвени тимови|Team Trees]] беше собирање средства за 2019 година со иницијатива да се засадат 20&nbsp;милиони дрвја. Оваа иницијатива беше започната од страна на американските [[Јутјубер|корисници на YouTube]] [[MrBeast]] и [[Марк Робер]], а најмногу ја поддржуваат корисници на YouTube. [[Фондација за денот на Арбор|Фондацијата Ден на Арбор]] ќе работи со своите локални партнери ширум светот за да засадат по едно дрво за секој долар што ќе го соберат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/2019/10/30/us/youtube-mrbeast-trees-trnd/index.html|title=YouTube star MrBeast wants to plant 20 million trees. Elon Musk, Jack Dorsey, and more are helping him do it.|last=Williams|first=David|work=CNN|accessdate=2020-05-06}}</ref> ==== Компании ==== Многу компании се обидуваат да постигнат [[Јаглеродни неутрализирања|неутрализирање на јаглерод]] со решенија засновани на природата, како што е обновување на шумите, вклучувајќи шуми од мангрова и обновување на почвата. Меѓу нив [[Microsoft|Мајкрософт]], [[Ени]] . Зголемувањето на шумската покривка на Земјата за 25% ќе ги неутрализира емисиите на луѓе во последните 20 години. Во секој случај, ќе биде потребно да се извлече од атмосферата веќе испуштениот СО2. Сепак, може да работи само доколку компаниите престанат да испумпуваат нови емисии во атмосферата и да престанат со уништувањето на шумите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ft.com/content/7d940587-4502-4468-acea-a67b7bf6a523|title=Business turns to nature to fight climate change|last=Hook|first=Leslie|date=28 July 2020|access-date=28 July 2020|agency=Financial Times}}</ref> == Поврзани концепти == Сличен концепт, пошумување, се однесува на процесот на обновување и ресоздавање на области на [[Вудленд|шумски предели]] или [[Шума|шуми]] што можеби постоеле одамна, но биле исечени или на друг начин отстранети во одреден момент во минатото или им недостасувало нешто од природата. Понекогаш терминот „повторно пошумување“ се користи за да се направи разлика помеѓу [[Стара шума за раст|оригиналната шумска покривка]] и подоцнежното повторно растење на шумата на одредена област. Специјални алатки, на пр. [[Лента за садење дрвја|шипки]] за садење дрвја, се користат за да се олесни и побрзо садењето дрвја. Друга алтернативна стратегија, обновување на шумите, е слична бидејќи може да се искористи за да се спротивстават на негативните влијанија врз животната средина и екологијата на уништувањето на шумите преку одгледување на постоечка шума недопрена до нејзиниот целосен еколошки потенцијал.<ref>{{Наведено списание|last=Moomaw|first=William R.|last2=Masino|first2=Susan A.|last3=Faison|first3=Edward K.|date=2019|title=Intact Forests in the United States: Proforestation Mitigates Climate Change and Serves the Greatest Good|journal=Frontiers in Forests and Global Change|volume=2|doi=10.3389/ffgc.2019.00027|issn=2624-893X|doi-access=free}}</ref> == Критики == Пошумувањето се натпреварува со други употреби на земјиште, како што се производство на храна, пасење на добиток и простор за живеење, за понатамошен економски раст.  Пошумувањето честопати има тенденција да создава големи оптоварувања на гориво, што резултира во значително пожешко согорување од пожарите што вклучуваат грмушки или трева. Пошумувањето може да пренасочи големи количини на вода од други активности.  Пошумувањето понекогаш резултира со широко создавање крошна што спречува раст на разновидна вегетација во засенчените области и генерирање почвени услови што ги попречуваат другите видови на вегетација. Дрвјата што се користат во некои напори за пошумување (на пример, ''[[син евкалиптус|евкалиптус глобулус]])'' имаат тенденција да извлекуваат големи количини на влага од почвата, спречувајќи раст на други растенија. Исто така, постои ризик, преку [[шумски пожар]] или [[Шума патологија|инвазија на инсекти]], голем дел од зачуваниот јаглерод од пошумените области да се врати во атмосферата.<ref name="Canadell"/>{{Rp|1456}} Намалените стапки на бербата и сузбивањето на пожарот предизвикаа зголемување на шумската биомаса во западниот дел на [[САД]] во текот на минатиот век. Ова предизвикува зголемување на околу фактор четири во честотата на пожари поради подолгите и потопли суви сезони.{{Rp|1456}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Обесшумување]] okci2gra5wmhzqlise22sghm3vmicmn Маја Вукичевиќ 0 1252213 5574907 5574541 2026-06-10T12:26:42Z Gurther 105215 Одбиени последните 6 промени (од [[Специјална:Придонеси/Mveditormusic|Mveditormusic]]) и ја поврати преработката 5200052 на InternetArchiveBot 5574907 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|име=Маја Вукичевиќ|познат=пејачка|роднини=|родители=|мајка=|татко=|сопружник=|занимање=пејачка|наставка=а|националност=|портрет=Маја Вукичевиќ.jpg|починал-причина=|починал-место=<!-- населено место, административен регион, суверена држава.-->|починал-дата=<!-- {{починал на и возраст|df=yes|гггг|мм|дд|гггг|мм|дд}} (прво дата на смрт, а потоа дата на раѓање) -->|роден-место=<!-- населено место, административен регион, суверена држава.-->|роден-дата={{роден на|8|април|1974}}|родено-име=|опис=|деца=}} '''Маја Вукичевиќ''' ({{родена на|8|април|1974}}) — [[Македонија|македонска]] пејачка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzika.net.mk/izveduvaci_detail.asp?shortcut=MajaVukicevic|title=Muzika.Net.Mk > Изведувачи > Маја Вукичевиќ|date=2004-11-29|work=web.archive.org|accessdate=2020-10-08|archive-date=2004-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20041129193638/http://www.muzika.net.mk/izveduvaci_detail.asp?shortcut=MajaVukicevic|url-status=bot: unknown}}</ref> == Животопис == Најпрвин, кариерата ја започна како ТВ презентер и новинар, но музиката цело време била присутна во нејзиниот живот, благодарение на нејзината мајка Милка, која била оперска пејачка. Нејзиното пејачко деби се случи во септември 1997. година, кога на фестивалот Охридски трубадури ја исполни композицијата Единствен на [[Кире Костов]] и Огнен Неделковски, за чија интерпретација се здоби со награда. Потоа, Маја ја продолжува кариерата на фестивалите Еврофест ’97 и Скопје ’98. На Скопскиот фестивал настапува со песната Број до десет на Стево Чрчев и Александар Митевски, за која аранжманот го напиша познатиот белграѓанец Раде Радивојевиќ. Во текот на 1998. година Маја соработува со тандемот [[Дарко Димитров]] - [[Александар Ристовски - Принц]], од која се изродува песната „Остави ме“, со која вокалистката успеа да се издигне над просекот и со која почна високо да котира на македонските топ листи. На штипскиот музички фестивал Макфест '98 настапува со техно-темата Слепец со која (без оглед што поминува без награда) успева уште поцврсто да ги зајакне своите позиции. Годината што следува, 1999 г., Маја Вукичевиќ најмногу ја посветува на својот визуелен изглед. За темата Јас со помош на белградскиот режисер [[Дејан Милиќевиќ]] реализира ефектен видеоспот, а со спот ја илустрира и својата следна композиција Признавам (од Макфест ’99) на [[Кристијан Габровски]]. За темата Немој да си наивен од Скопскиот фестивал 2000. година не бил реализиран видеоспот, иако со истата Маја имаше забележителен сценски настап. Потоа, заради семејните обврски Маја Вукичевиќ едно време апстинираше од музичката сцена, а ништо не се случи ниту со нејзината соработка со водачот на [[Архангел (музичка група)|Архангел]] - [[Ристо Вртев]], која беше помпезно најавувана, и која требаше да резултира со албум. Место тоа, вистинското враќање оваа пејачка го имаше на Макфест 2002, каде настапи со песната Зборови на Кристијан Габроски, и со која имаше забележителен настап. Успехот на оваа композиција ја иницираше повторната соработка на Маја Вукичевиќ со Кристијан Габроски, а веднаш по Макфест 2002, во неговото студио, Маја ги сними песните кои треба да се најдат на нејзиното деби-цеде - Зборови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mmm.com.mk/?ItemID=022F95511D5D1640B3660D8A2CE977C9|title=Маја Вукичевиќ|date=2012-05-31|work=web.archive.org|accessdate=2020-10-08|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531111939/http://mmm.com.mk/?ItemID=022F95511D5D1640B3660D8A2CE977C9|url-status=bot: unknown}}</ref> == Дискографија == [https://www.muzichkiregistar.com/AuthorDetails.aspx?id=12133 Профил на Маја Вукичевиќ на ВБУ Музички Регистар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230123114416/https://www.muzichkiregistar.com/AuthorDetails.aspx?id=12133 |date=2023-01-23 }} == Наводи == {{наводи}} h8m2mx3acrmcfo6di93xavtygss5v6h 5574908 5574907 2026-06-10T12:27:03Z Gurther 105215 5574908 wikitext text/x-wiki {{Викификација}}{{Внимание}}{{Инфокутија за личност|име=Маја Вукичевиќ|познат=пејачка|роднини=|родители=|мајка=|татко=|сопружник=|занимање=пејачка|наставка=а|националност=|портрет=Маја Вукичевиќ.jpg|починал-причина=|починал-место=<!-- населено место, административен регион, суверена држава.-->|починал-дата=<!-- {{починал на и возраст|df=yes|гггг|мм|дд|гггг|мм|дд}} (прво дата на смрт, а потоа дата на раѓање) -->|роден-место=<!-- населено место, административен регион, суверена држава.-->|роден-дата={{роден на|8|април|1974}}|родено-име=|опис=|деца=}} '''Маја Вукичевиќ''' ({{родена на|8|април|1974}}) — [[Македонија|македонска]] пејачка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.muzika.net.mk/izveduvaci_detail.asp?shortcut=MajaVukicevic|title=Muzika.Net.Mk > Изведувачи > Маја Вукичевиќ|date=2004-11-29|work=web.archive.org|accessdate=2020-10-08|archive-date=2004-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20041129193638/http://www.muzika.net.mk/izveduvaci_detail.asp?shortcut=MajaVukicevic|url-status=bot: unknown}}</ref> == Животопис == Најпрвин, кариерата ја започна како ТВ презентер и новинар, но музиката цело време била присутна во нејзиниот живот, благодарение на нејзината мајка Милка, која била оперска пејачка. Нејзиното пејачко деби се случи во септември 1997. година, кога на фестивалот Охридски трубадури ја исполни композицијата Единствен на [[Кире Костов]] и Огнен Неделковски, за чија интерпретација се здоби со награда. Потоа, Маја ја продолжува кариерата на фестивалите Еврофест ’97 и Скопје ’98. На Скопскиот фестивал настапува со песната Број до десет на Стево Чрчев и Александар Митевски, за која аранжманот го напиша познатиот белграѓанец Раде Радивојевиќ. Во текот на 1998. година Маја соработува со тандемот [[Дарко Димитров]] - [[Александар Ристовски - Принц]], од која се изродува песната „Остави ме“, со која вокалистката успеа да се издигне над просекот и со која почна високо да котира на македонските топ листи. На штипскиот музички фестивал Макфест '98 настапува со техно-темата Слепец со која (без оглед што поминува без награда) успева уште поцврсто да ги зајакне своите позиции. Годината што следува, 1999 г., Маја Вукичевиќ најмногу ја посветува на својот визуелен изглед. За темата Јас со помош на белградскиот режисер [[Дејан Милиќевиќ]] реализира ефектен видеоспот, а со спот ја илустрира и својата следна композиција Признавам (од Макфест ’99) на [[Кристијан Габровски]]. За темата Немој да си наивен од Скопскиот фестивал 2000. година не бил реализиран видеоспот, иако со истата Маја имаше забележителен сценски настап. Потоа, заради семејните обврски Маја Вукичевиќ едно време апстинираше од музичката сцена, а ништо не се случи ниту со нејзината соработка со водачот на [[Архангел (музичка група)|Архангел]] - [[Ристо Вртев]], која беше помпезно најавувана, и која требаше да резултира со албум. Место тоа, вистинското враќање оваа пејачка го имаше на Макфест 2002, каде настапи со песната Зборови на Кристијан Габроски, и со која имаше забележителен настап. Успехот на оваа композиција ја иницираше повторната соработка на Маја Вукичевиќ со Кристијан Габроски, а веднаш по Макфест 2002, во неговото студио, Маја ги сними песните кои треба да се најдат на нејзиното деби-цеде - Зборови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mmm.com.mk/?ItemID=022F95511D5D1640B3660D8A2CE977C9|title=Маја Вукичевиќ|date=2012-05-31|work=web.archive.org|accessdate=2020-10-08|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531111939/http://mmm.com.mk/?ItemID=022F95511D5D1640B3660D8A2CE977C9|url-status=bot: unknown}}</ref> == Дискографија == [https://www.muzichkiregistar.com/AuthorDetails.aspx?id=12133 Профил на Маја Вукичевиќ на ВБУ Музички Регистар] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230123114416/https://www.muzichkiregistar.com/AuthorDetails.aspx?id=12133 |date=2023-01-23 }} == Наводи == {{наводи}} mexylavg8sqjoowwcr9yidfnu31egrj Поглавје XVI од Повелбата на Обединетите нации 0 1253008 5575178 5067130 2026-06-11T03:17:03Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575178 wikitext text/x-wiki '''Поглавје XVI од [[Повелба на Обединетите Нации|Повелбата]] на [[Повелба на Обединетите Нации|Обединетите нации]]''' содржи разни одредби со кои се забрануваат тајни договори, воспоставување на Повелбата на ООН како врховна над сите други договори и обезбедување привилегии и имунитети на службеници и претставници на [[Обединети нации|ООН]] . == Член 102 == Член 102 забранува тајни договори. Според овој напис, сите меѓународни договори мора да бидат регистрирани и објавени од [[Секретаријат на ООН|Секретаријатот]] на [[Секретаријат на ООН|ООН]]. Во написот се вели и дека тајните договори склучени со кршење на оваа одредба се неизводливи пред органите на ООН. Се верувало дека тајните договори играле улога во настаните што довеле до [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Соодветно на тоа, американскиот претседател [[Вудро Вилсон|Вудроу Вилсон]] предложил да се забранат во 1910-тите, а [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] создала специјално биро за регистрација на договори под Генералниот секретар на Друштвото на народите и одвоила дел од весникот на Друштвото на народите за објавување на договорите.<ref>[https://www.nytimes.com/1920/05/13/archives/will-insure-end-of-treaty-secrecy-league-of-nations-to-publish-them.html Will Insure End of Treaty Secrecy; League of Nations to Publish Them in Official Organ, Already Begun. Session Likely This Year Wilson Will Summon It, Following Coming Council Meeting at Rome], [[The New York Times]], May 13, 1920.</ref> Член 18 од [[Пакт на Друштвото на народите|Пактот на Друштвото на народите вели]] дека „''Секој договор или меѓународен ангажман склучен во понатамошниот текст од кој било член на Лигата ќе биде веднаш регистриран во Секретаријатот и ќе биде објавен од него што е можно поскоро.'' ''Ниту еден таков договор или меѓународен ангажман нема да биде обврзувачки сè додека не биде регистриран''“, така што членот 102 во основа е продолжение на оваа политика. == Член 103 == Во членот 103 се вели дека обврските на членките според Повелбата на ООН ги надминуваат нивните обврски според кој било друг договор. Така, земјите не можат да користат други договори (како што е Северноатлантскиот договор ) за да ги надминат своите обврски за Повелбата на ООН, факт што се искористил за да се доведе во прашање законитоста на воените дејствија спроведени под покровителство на регионалната организација, како што е [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|бомбардирањето на НАТО]] во [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|1999 година на Сојузна Република Југославија]] .<ref>[http://www.antiwar.com/malic/?articleid=5312 An Evil Little War], AntiWar.com.</ref> Слично на тоа, [[Кипарски Грци|Кипарските Грци]] и [[Грција|грчките]] влади тврделе дека [[Кипарски Турци|турската]] воена интервенција, иако е овластена според Договорот за гаранција од 1960 година за одржување на статус кво на [[Кипар]] (види [[Кипарско прашање|спор за Кипар]] ), била забранета со забраните на Повелбата на ООН за употреба на сила, кои биле врховни според членот 103.<ref>[https://books.google.com/books?id=CBHZcVwXcUUC&pg=PA127&lpg=PA127&dq=%22article+103%22+%22un+charter%22&source=web&ots=EmUgckb1OE&sig=cD3F4NngMFmwlDSNgrluPFvTw5c#PPA127,M1 The Cyprus Question and the Turkish Position in International Law], Zaim M. Necatigil, 2nd ed., p. 127, 1993.</ref> Член 103 е исто така се искористил од страна на [[Совет за безбедност на ООН|Советот за безбедност на ОН]], во донесувањето на Резолуцијата 1696која му помогнала на [[Иран]] да добие право на збогатување на ураниум во рамките на Договорот за јадрено неширење . Членот 103 е аналоген на Пактот од Лигата на народите, член 20, според кој „''Членовите на Лигата поединечно се согласуваат дека овој пакт е прифатен како укинување на сите обврски или разбирање, меѓусебно, што не се во согласност со условите од нив, и свечено се обврзуваат дека тие нема да склучува никакви ангажмани што не се во согласност со условите за тоа'' “. Целта на двата члена била да се воспостави „''супер договор''“ на ист начин како што клаузулата за надмоќ на [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот]] на [[Устав на Соединетите Американски Држави|Соединетите држави го]] утврдува Уставот како врховен закон на земјата. Ова толкување е потврдено од Меѓународниот суд на правдата.<ref>[http://www.nesl.edu/intljournal/vol2/redcross.htm Legal Analysis And Policy Considerations Of The Legal Immunity Held By The International Committee Of The Red Cross]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Mona MacDonald, New England International And Comparative Law Annual, October 11, 2002.</ref> == Членови 104 и 105 == Членовите 104 и 105 предвидуваат привилегии и имунитети на ООН и нејзините службеници и претставници. Користењето на овој имунитет бил предмет на некои расправии, бидејќи дипломатите на ООН собрале 18 милиони долари неплатени преку билети за паркирање помеѓу 1997 и 2002 година.<ref>[https://archive.today/20071005055225/http://www.decaturdaily.com/decaturdaily/opinion/editorials/060710b.shtml Unpaid U.N. parking tickets come from usual suspects], [[The Decatur Daily]], Monday, July 10, 2006.</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{Повелби на ООН}} [[Категорија:Повелби на Обединетите нации|16]] e3avf3mq153126kpk0v6ptxpmdkk7se Преодна администрација на Обединетите нации во Источен Тимор 0 1253384 5575257 5275379 2026-06-11T08:56:41Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575257 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Држава|native_name={{native name|pt|Timor-Leste}}<br>''Timor Lorosa'e'' {{small|([[Tetum language|Tetum]])}}|conventional_long_name=Источен Тимор|common_name=Источен Тимор|image_flag=Flag of the United Nations.svg|image_coat=Coat of arms of East Timor (UNTAET).svg|image_map=LocationEastTimor.svg|capital=[[Дили]]|currency=[[американски долар]]|demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}}'''Преодната администрација на Обединетите нации во Источен Тимор''' ('''УНТАЕТ''') обезбедила привремена цивилна администрација и мировна мисија на територијата на [[Источен Тимор]], од нејзиното формирање на 25 октомври 1999 година,<ref name="UN_SRES12721999">{{Документ на ООН|docid=S-RES-1272(1999)|type=Resolution|body=Security Council|year=1999|resolution_number=1272|accessdate=12 April 2008}}</ref> до нејзината независност на 20 мај 2002 година, по резултатот од референдум за специјална автономија на Источен Тимор . Резолуцијата 1272 на Советот за безбедност ја воспоставила преодната администрација во 1999 година, а нејзините одговорности вклучувале обезбедување мировни сили за одржување на безбедноста и редот; олеснување и координација на помошта за Источен Тимор; олеснување на итната рехабилитација на физичката инфраструктура; администрирање на Источен Тимор и создавање структури за одржливо управување и владеење на правото; и помагање при изготвување на нов устав и спроведување избори. Администрацијата била предводена од страна на Серхио Виеира де Мело од Бразил ( специјален претставник на генералниот секретар за Источен Тимор ) и генерал-потполковник Хаиме де лос Сантос од Филипините (врховен командант на мировните сили на Обединетите нации (ПКФ)). УНТАЕТ била основана на 25 октомври 1999 година и била укината на 20 мај 2002 година, со повеќето функции пренесени на владата на Источен Тимор. Воените и полициските сили биле пренесени во новосоздадената мисија на Обединетите нации за поддршка на источен Тимор (УНМИСЕТ). == Преодни администрации == === Почетни административни структури === '''Национален консултативен совет''' бил основан во декември 1999 година од страна на УНТАЕТ РЕГ 1999/2 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/etreg2.htm|title=UNTAET - Regulation No. 1999/2 On the establishment of a National Consultative Council|publisher=Un.org|accessdate=2020-10-30|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226213215/https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/etreg2.htm|url-status=dead}}</ref> и служел како форум за политичките лидери и заедницата на Источен Тимор да го советуваат Преодниот администратор и да разговараат за политички прашања. Советот имал единаесет членови од Источен Тимор и четири меѓународни членки. Исто така, била формирана '''Комисија за преодна судска служба за''' да се обезбеди застапеност на лидерите на Источен Тимор во одлуките што влијаат на судството во Источен Тимор. Комисијата била составена од тројца претставници на Источен Тимор и двајца меѓународни експерти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/etreg3.htm|title=UNTAET - Regulation No. 1999/3 On the establishment of a Transitional Judicial Service Commission|publisher=Un.org|accessdate=2020-10-30|archive-date=2019-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701092704/https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/etreg3.htm|url-status=dead}}</ref> Безбедноста првично била обезбедена од Меѓународните сили за Источен Тимор (ИНТЕРФЕТ), но била преземена од '''УНТАЕТ Силите за чување на мирот''' (ПКФ) во февруари 2000 година. Редот и законот ги одржувале '''цивилните полициски сили''' на Обединетите нации (ЦИВПОЛ) сè додека не била формирана полициска служба во Источен Тимор во април 2000 година. === Прва преодна администрација === Во јули 2000 година, членството на Националниот консултативен совет било проширено на 36 члена, вклучително и по еден претставник од 13-те области на Источен Тимор, а телото било преименувано во '''Национален совет''' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/Reg2400E.pdf|title=UNTAET - Regulation No. 2000/24 On the establishment of a National Council|publisher=Un.org|accessdate=2020-10-30|archive-date=2019-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701092653/https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/Reg2400E.pdf|url-status=dead}}</ref> Сите членови станале по потекло од Источен Тимор и ги претставувале главните политички партии и верски заедници на Источен Тимор. Националниот совет станало тело во законодавен дом и имал право да дебатира за какви било идни регулативи издадени од UNTAET. Следниот месец било формирано извршно тело, '''Преодниот кабинет''' на Источен Тимор, составено од четворица членови на Тимор и четири меѓународни членки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/Reg2300E.pdf|title=UNTAET - Regulation No. 2000/23 On the establishment of the Cabinet of the Transitional Government in East Timor|publisher=Un.org|accessdate=2020-10-30|archive-date=2019-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701092650/https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/Reg2300E.pdf|url-status=dead}}</ref> Бил постигнат напредок во развојот на судскиот систем со воспоставена канцеларија на јавен обвинител и служба за бранителство. Основните судови и '''Апелациониот суд''' исто така биле основани. Во септември 2000 година, Преодниот кабинет одобрува формирање на '''одбранбени сили''' на '''Источен Тимор''' . Силите биле формално формирани во февруари 2001 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/reg20011.htm|title=UNTAET - Regulation No. 2001/01 On the establishment of a Defense Force for East Timor|publisher=Un.org|accessdate=2020-10-30|archive-date=2019-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701092651/https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/reg20011.htm|url-status=dead}}</ref> и герилското движење ФАЛИНТИЛ било официјално распуштено со многу членови кои се приклучиле на новата сила. Процесот на регистрација на гласачите бил завршен во овој период и биле направени подготовки за избори на Основачко собрание што го подготвило Источен Тимор за независност во 2002 година. === Втора преодна администрација === Изборите за '''Конститутивно собрание''' со 88 члена <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/reg20012.pdf|title=UNTAET - Regulation No. 2001/02 On the election of a Constituent Assembly to prepare a Constitution for an independent and democratic East Timor|publisher=Un.org|accessdate=2020-10-30|archive-date=2019-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701092652/https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/reg20012.pdf|url-status=dead}}</ref> се одржале на 30 август 2001 година, на втората годишнина од референдумот за автономија, што резултирало со мноштво места за партијата ФРЕТИЛИН . Следниот месец Собранието го номинирал преодниот '''Совет на министри''' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/2001-28.pdf|title=UNTAET - Regulation No. 2001/28 On the establishment of the Council of Ministers|publisher=Un.org|accessdate=2020-10-30|archive-date=2019-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190701092712/https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/untaetR/2001-28.pdf|url-status=dead}}</ref> . Советот на министри имал 24 члена и го водел преодниот '''главен министер''' Мари Алкатири . Основачкото собрание ја завршило работата на нацрт-уставот и тоа било објавено во март 2002 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.constitution.org/cons/east_timor/constitution-eng.htm|title=constitution.org|publisher=constitution.org|accessdate=27 December 2012|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407194457/https://constitution.org/cons/east_timor/constitution-eng.htm|url-status=dead}}</ref> Собранието служело како парламент на Источен Тимор по независноста. Претседателските избори се одржале во април на кои Ксанана Гусмао била избрана за претседател на идниот независен Источен Тимор. Источен Тимор станала независна држава на 20 мај 2002 година. === По независноста === [[Податотека:Gate_Pa_Veh.jpg|мини|Новозеландски оклопни транспортери на УНТАЕТ во базата Гејт Пā во јужната област Суаи, 2002 година]] Мисијата завршила со независноста на Источен Тимор, но присуството на Обединетите нации во Источен Тимор продолжила преку нововоспоставената мисија на Обединетите нации за поддршка во Источен Тимор ( UNMISET ). == Придонесувачки нации == Коалиција на нации испратила трупи да ја поддржат мисијата за чување на мирот. Силите ги преводела [[Австралија]], која обезбедувала најголем контингент и надвор од театарската база за операции, поддржани од [[Нов Зеланд]], кој го испрати вториот по големина контингент, и ја презеле одговорноста за понестабилната јужна половина на главната граница, а освен тие, во мисијата учествувале и [[Франција]], како и контингентите од [[Бразил]], [[Канада]], [[Данска]], [[Италија]], [[Фиџи]], [[Кенија]], [[Ирска]], [[Јапонија]], [[Малезија]], [[Сингапур]], [[Јужна Кореја]], [[Тајланд]], [[Филипини]], [[Португалија]], [[Шведска]] и [[Обединето Кралство|Обединетите Кралство]] . Додека [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави го]] поддржувале авторитетот за транзиција, тоа го сторија главно со запишување на договори за замена на уништената инфраструктура и со тоа избегнале директно воено учество. Сепак, САД распоредиле контингент американски полицајци за да служат во [[Интерпол|меѓународната полиција]] . == Наводи == {{Наводи|2}} == Дополнителна литература == * {{Наведено списание|last=Goldstone|first=Anthony|year=2004|title=UNTAET with Hindsight: The Peculiarities of Politics in an Incomplete State|journal=[[Global Governance]]|pages=83–98}} * Ган, offефри Ц. и Рејко Хуанг (2004; 2006 година), ''Нова нација:'' Градење на ''мирот на Обединетите нации во Источен Тимор'' (Економски факултет, Универзитет Нагасаки, Серија за монографии бр.36 од Универзитетот во Југоисточна Азија)., Макао){{ISBN|99937-706-1-2}} * {{Наведено списание|last=Martin|first=Ian|last2=Alexander Mayer-Rieckh|date=Spring 2005|title=The United Nations and East Timor: From Self-Determination to State-Building|journal=[[International Peacekeeping]]|volume=12|issue=1|pages=125–145|doi=10.1080/1353331042000286595}} * Пемпер, Тами (2019). [https://www.bigskypublishing.com.au/books/scorched-earth/ Изгорена Земја: Мировно чување во Тимор за време на кампања на смрт и уништување.] Објавување на Биг Скај. Биографија од перспектива на миротворот, заснована на вистински настани во деновите пред УНИЕЕТ. == Надворешни врски == {{Commons category-inline|UN-Missions in East Timor}} * [https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/etimor/etimor.htm Архивирана официјално мрежно место] * [https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/Untaetchrono.html Обединетите нации и Источен Тимор - хронологија] * [https://peacekeeping.un.org/en/mission/past/etimor/UntaetB.htm Резиме на мисијата UNTAET] * [https://archive.today/20091023013318/http://www.geocities.com/benjamin.morgan/index.htm Кратка историја на операциите на австралиската армија во Источен Тимор, 1999-2005 година] * [https://web.archive.org/web/20010803092021/http://www.gov.east-timor.org/english.html Архивирано мрежно место на првата Преодна администрација] * [https://web.archive.org/web/20020123122805/http://www.gov.east-timor.org/ Архивирано мрежно место на втората преодна администрација] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 2002 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1999 година]] [[Категорија:Источен Тимор и Обединетите нации]] 4bqtbrqd3hlmexdwqjjge39ah3dosnq Актау 0 1253800 5575194 5557059 2026-06-11T05:11:51Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Hotel_Renaissance_Aktau_at_night.jpg|Hotel_Renaissance_Aktau_at_night.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Krd|Krd]] поради: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Hotel Renaissance Akt 5575194 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Актау|elevation_m=-8|established_title=Основан|established_date=1958|established_title3=Статус на град|established_date3=1961|leader_title=Akim <small>([[градоначалник]])</small>|leader_name=Нурдаулет Килибаи|area_total_km2=77|population_total=183 097|subdivision_type1=[[Области во Казахстан|Област]]|population_as_of=2019|population_density_km2=2 500|postal_code_type=Пошт. бр.|postal_code=130000|area_code=+7 7292|website=http://www.aktau.gov.kz|timezone=[[UTC+5]]|utc_offset=+5|subdivision_name1=[[Мангистауска Област|Мангистауска]]|subdivision_name={{KAZ}}|native_name=Ақтау|coordinates_type=type:city(190,000)_region:KZ|settlement_type=[[Градови во Казахстан|Град]]|image_skyline=Aktau panorama at night.jpg|image_caption=Панорама на Актау ноќе|image_shield=Coat of arms of Aktau.svg|pushpin_map=Казахстан|pushpin_label_position=bottom|pushpin_mapsize=280|pushpin_map_caption=Локација на Актау во Казахстан|coordinates_display=inline,title|subdivision_type=[[Список на држави во светот|Земја]]|latd=43|latm=39|lats=|latNS=N|longd=51|longm=09|longs=|longEW=E|registration_plate=12}} '''Актау''' ([[Казашки јазик|казашки]]: Ақтау, Aqtaw; [[Руски јазик|руски]]: Актау) — град во Казахстан, сместен на источниот брег на [[Касписко Езеро|Каспиското Езеро]]. Неговото сегашно име на [[Казашки јазик|казашки]] јазик значи „бела планина“, што може да се должи на неговите карпи кои гледаат кон [[Касписко Езеро|Каспиското Езеро]]. Од 1964 до 1991 година градот бил познат како Шевченко ([[Руски јазик|руски]]: Шевченко).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aboutkazakhstan.com/aktau-city|title=Aktau city, Kazakhstan facts, history, attractions, photos|work=aboutkazakhstan.com|accessdate=2020-11-09}}</ref> Сместено е на полуостровот Мангишлак и е главен град на [[Мангистауската Област]]. Актау е познат по својот уникатен систем за блок адреси. Скоро ниту една улица во Актау нема имиња; наместо тоа, адресите генерално се состојат од три броја: број на област (познат и како микро-регион / микрообласт / блок), број на зграда и број на стан. Тоа е затоа што Актау првично беше планиран како камп за работниците од нафтената индустрија. == Историја == Територијата на денешна Актау некогаш била населена со антички племиња на Скити. Археолошките наоди во областа вклучуваат стари населби и орудија. На денешната територија на градот се наоѓал и северниот дел од патот на свилата. Сепак, областа имаше многу малку население пред советското време поради недостаток на свежа вода. Во 1958 година, трагачите по ураниум го населиле местото на модерен Актау, нарекувајќи ја населбата Меловое според заливот на кој се наоѓала. Откако започнува развојот на наоѓалиштата на ураниум, населбата станува од затворен тип и преименувана во Гурјев-20. Во 1963 година, нејзиниот затворен статус е укинат, а е даден статус на град и името е сменето во Актау. Меѓутоа, во 1964 година името е променето во Шевченко, за да се даде почит кон украинскиот поет Тарас Шевченко, кој од 1850 до 1857 година се наоѓа во политички егзил во Новопетровское, околу 100 километри северозападно од Актау. Ова украинско име за градот можеби е доделено поради големиот број украински работници кои се населиле во градот. Нивните потомци се лесно препознатливи до денес со презимиња што завршуваат на „-енко“. По распаѓањето на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], името беше повторно променето во Актау, но аеродромот во градот сè уште го задржува СЦО како код на [[Меѓународно здружение за воздушен превоз|ИАТА]]. == Географски податоци == Градот се наоѓа на источниот брег на [[Касписко Езеро|Каспиското Езеро]]. На 40 км југоисточно од градот се наоѓа познатата низина Каракија. Според советската наука, границата меѓу [[Европа]] и [[Азија]] се протегала од [[Мугалжар (округ)|Мугалжар]] до изворите на реката [[Емба]], а потоа по должината на [[Емба]] до [[Касписко Езеро|Каспиското Езеро]]. Од 1950-тите, европската граница на територијата на [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казахстан]] поминува покрај реката [[Урал (река)|Урал]]. Во април-мај 2010 година, експедицијата на Руското географско друштво заклучи дека европската граница треба да помине низ [[Мугалжар (округ)|Мугалжар]], а потоа и преку Каспискиот слив (крајот на источноевропската рамница и западниот дел на платото Устиурт). Во овој случај, европската граница ќе се движи многу подалеку кон југ. Во моментов, мислењето на група научници од Руското географско друштво не е поддржано од Меѓународната географска унија, но ако Меѓународната географска унија ги поддржува заклучоците на Руското географско друштво, тогаш дел од [[Мангистауската Област]] ќе се наоѓа во [[Европа]]. === Клима === Актау има студена пустинска клима, со топло и суво лето и студени зими, со просечна јануарска температура од -0,5&nbsp;°C (31,1&nbsp;°F) и просечна јулска температура од + 25,55&nbsp;°C (77,99&nbsp;°C). Забележително е дека поголемиот дел од градот Актау лежи под нивото на морето во [[Прикасписка Низина|Прикасписката Низина]] и е близу до најниската точка во [[Казахстан]] и поранешниот [[Советски Сојуз]] - Карагије.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/38111.htm|title=Климат Актау - Погода и климат|work=www.pogodaiklimat.ru|accessdate=2020-11-09}}</ref> Летната сезоната трае од мај до септември, со просечна температура на морето од +21&nbsp;°C (70&nbsp;°F). Актау има и карпести ридови и песочни плажи долж морскиот брег. Постојат неколку модерни одморалишта на брегот јужно од градот. Плажите на каспискиот брег се популарни во текот на летото, поради жешката клима. Туристите доаѓаат главно од други делови на [[Казахстан]]. Градот има голем број локални, како и странски хотели. {{Weather box |location=Актау |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 16.0 |Feb record high C = 21.6 |Mar record high C = 25.1 |Apr record high C = 31.0 |May record high C = 37.5 |Jun record high C = 41.2 |Jul record high C = 41.6 |Aug record high C = 44.1 |Sep record high C = 39.2 |Oct record high C = 32.8 |Nov record high C = 22.3 |Dec record high C = 15.4 |year record high C = 44.1 |Jan high C = 2.4 |Feb high C = 3.7 |Mar high C = 8.8 |Apr high C = 15.9 |May high C = 21.2 |Jun high C = 26.5 |Jul high C = 30.0 |Aug high C = 29.6 |Sep high C = 24.4 |Oct high C = 17.7 |Nov high C = 9.6 |Dec high C = 4.4 |year high C = 16.2 |Jan mean C = -1.0 |Feb mean C = -0.2 |Mar mean C = 5.3 |Apr mean C = 12.4 |May mean C = 17.9 |Jun mean C = 23.1 |Jul mean C = 25.6 |Aug mean C = 25.0 |Sep mean C = 19.6 |Oct mean C = 12.6 |Nov mean C = 5.5 |Dec mean C = 0.5 |year mean C = 12.2 |Jan low C = -3.2 |Feb low C = -2.9 |Mar low C = 1.5 |Apr low C = 8.5 |May low C = 14.0 |Jun low C = 19.2 |Jul low C = 21.4 |Aug low C = 21.1 |Sep low C = 15.4 |Oct low C = 9.3 |Nov low C = 2.9 |Dec low C = -1.6 |year low C = 8.8 |Jan record low C = -24.0 |Feb record low C = -24.0 |Mar record low C = -17.2 |Apr record low C = -4.4 |May record low C = 3.2 |Jun record low C = 6.7 |Jul record low C = 10.0 |Aug record low C = 10.0 |Sep record low C = 0.0 |Oct record low C = -7.0 |Nov record low C = -16.0 |Dec record low C = -18.0 |year record low C = -24.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 11 |Feb precipitation mm = 11 |Mar precipitation mm = 14 |Apr precipitation mm = 14 |May precipitation mm = 15 |Jun precipitation mm = 10 |Jul precipitation mm = 5 |Aug precipitation mm = 4 |Sep precipitation mm = 6 |Oct precipitation mm = 10 |Nov precipitation mm = 14 |Dec precipitation mm = 15 |year precipitation mm = 127 |source 1 = Pogodaiklimat.ru |date=April 2020 }} == Население == На почетокот на 2019 година, населението на градот изнесувало 183 097 жители, додека на територијата на градот Актау живееле 187 690 лица. {| class="wikitable" !Година !Население |- |1970 |59 015 |- |1979 |110 575 |- |1989 |159 245 |- |1991 |169 000 |- |1999 |143 396 |- |2004 |154 718 |- |2008 |147 443 |- |2012 |177 703 |- |2016 |185 353 |- |2019 |183 097 |} === Етнички состав === Етничкиот состав на жителите на Актау (на почетокот на 2020 година)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm|title=Kazakhstan ethnic composition|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130212024927/http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm|archive-date=2013-02-12|dead-url=|accessdate=|url-status=dead}}</ref>: {| class="wikitable" !Народ !Вкупно !Удел (%) |- |[[Казаци]] |100 000 |71.88 |- |[[Руси]] |34 223 |18.23 |- |[[Азери]] |5 672 |3.02 |- |[[Украинци]] |1 721 |0.92 |- |[[Лезгини]] |1 912 |1.02 |- |[[Татари]] |1 405 |0.75 |- |[[Ерменци]] |1 044 |0.56 |- |[[Узбеци]] |1 105 |0.59 |- |[[Корејци]] |659 |0.35 |- |[[Чеченци]] |673 |0.36 |- |[[Каракалпаци]] |434 |0.36 |- |[[Грузијци]] |355 |0.19 |- |[[Киргизи]] |404 |0.22 |- |[[Германци]] |250 |0.13 |- |[[Белоруси]] |187 |0.10 |- |[[Осети]] |181 |0.10 |- |други |2 319 |1.32 |- |вкупно |187 690 |100.00 |} == Индустрија и Економија == Главната индустрија на градот останува производство на јаглеводороди, како еден од најголемите региони за производство во земјата. Покрај стратешката локација како главно пристаниште, Актау ги привлече најголемите играчи на индустријата за нафтени услуги: * Schlumberger * Baker Hughes * Halliburton * Weatherford International * Cameron International * Tenaris * ArcelorMittal === Атомска централа === Актау некогаш беше место на атомска централа. Централата БН-350 ФБР започна со работа во 1973 година, а беше затворена во 1999 година. Долгорочните планови на Владата на [[Казахстан]] вклучуваат изградба на нова атомска централа што ќе се гради во близина на локацијата на старата. Покрај производството на [[плутониум]], БН-350 се користеше за да се обезбеди напојување и снабдување со свежа вода во градот. Сегашната станица не се смета за доволно моќна за снабдување со свежа вода и енергија потребни во овој момент, а затемнувањата и прекин на елекрична енергија во градот се честа појава.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nti.org/e_research/cnwm/securing/bn.asp|title=Securing the Bomb: Securing Nuclear Warheads and Materials: BN-350 Spent Fuel Security|date=2008-03-08|work=web.archive.org|accessdate=2020-11-09|archive-date=2008-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308052441/http://www.nti.org/e_research/cnwm/securing/bn.asp|url-status=bot: unknown}}</ref> == Транспорт == [[Податотека:Port Aktau.jpg|мини|400x400пкс|Пристаништето во Актау]] Актау има меѓународен аеродром кој е изграден во 1996 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aktau-airport.kz/en/about/|title=About company|work=Aktau International Airport|accessdate=2020-11-09}}</ref>, како и развиено пристаниште. [[Казахстан]] ја зголемува важноста на пристаништето Актау со своите промени во меѓународната политика за извоз. Се обидуваше да го запре транзитот на жито низ [[Црно Море|Црното Море]] и наместо тоа да користи патишта преку [[Касписко Езеро|Каспиското Море]] или преку [[Туркменистан]]. Пристаништето на Актау е проширено (завршено летото 2015 година) за да прими сè поголеми количини и поразновидни видови товар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.portaktau.kz/eng/|title=Main|date=2013-06-07|work=web.archive.org|accessdate=2020-11-09|archive-date=2013-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607155504/http://www.portaktau.kz/eng/|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.tengrinews.kz/industry_infrastructure/expansion-of-aktau-seaport-goes-according-to-schedule-260836/|title=Expansion of Aktau seaport goes according to schedule: Kazakhstan Temir Zholy|last=tengrinews.kz|date=2015-06-25|work=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|language=en|accessdate=2020-11-09}}</ref> Намерата е товарот да транзитира со брод низ [[Касписко Езеро|Каспиското Море]], а потоа со железница преку [[Азербејџан]] и [[Грузија]] за испорака во [[Турција]] и пошироко.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gca.satrapia.com/+kazakhstan-to-leave-black-sea-grain-route+|title=Kazakhstan to Leave Black Sea Grain Route - The Gazette of Central Asia|work=gca.satrapia.com|accessdate=2020-11-09}}</ref> Оваа нова рута беше овозможена со отворање на пруга што ги поврзува [[Грузија]] и [[Турција]] во 2014 година. Тука е и железничката станица Мангистау, оддалечена околу 12 км од центарот на градот Актау. Патувањето од Актау до [[Нур-Султан]] трае околу 2 дена, до [[Алмати]] околу 3 дена. Автобусите и такси-возилата се главните средства за јавен превоз во градот. == Знаменитости == Главната атракција во градот останува [[Касписко Езеро|Каспиското Езеро]] со неговите долги рекреирачки патеки и плажи. Други знаменитости во градот ги вклучуваат: * Споменик на вечниот пламен од [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во форма што потсетува на традиционална јурта. * Споменик на МиГ во трговскиот центар „Победа“. * Музеј за регионални студии и историја. * Драмски театар. * Плоштад Јнтмак. * Споменици на познати луѓе од минатото: Кашаган, Жалау Мунбајев и Тарас Шевченко [[Податотека:Aktau banner Night panorama.jpg|центар|мини|900x900пкс|Панорама на Актау]] == Спорт == Актау е дом на фудбалскиот клуб ФК Каспиј. Домашен терен на клубот е стадионот Застар кој има капацитет од 5.000 гледачи. Во 2019 година, тие завршија на 2-то место во Првата дивизија на Казахстан и остварија промоција во Премиерлигата на Казахстан, највисоката фудбалска дивизија во Казахстан. == Временска капсула == Во 1967 година луѓето од Актау поставија временска капсула за да испратат порака до идните генерации на полуостровот Мангишлак, вклучувајќи имиња на луѓе кои помогнаа да се изгради градот во пустината. Писмото е ставено во метален цилиндар во триаголна мермерна урна. Капсулата е отворена е во ноември 2017 година. Капсулата се наоѓа во областа 2, наспроти „Казахстанскиот трговски центар“. Беше организирана церемонија за отворање на капсулата и луѓе од цел [[Казахстан]] допатуваа за да присуствуваат. Но церемонијата била откажана откако се дознало дека капсулата недостасувала. Имено поради вршење на градежни работи на таа локација, капсулата била префрлена во друг дел од градот. Но еден од авторите на временската капсула, кој присуствувал на церемонијата и имал копија од пораката која се наоѓала во капсулата, успеал да ја прочита на присутните. Пораката содржела тема на надеж за иднината. == Проект Актау == На 11 септември 2007 година, претседателот Нурсултан Назарбаев го започнал градскиот проект „Актау“ со цел да го развие туризмот и да привлече странски инвестиции. Според проектот требало да се изгради тотално нов град на северозапад од сегашниот град со 4 милиони квадратни метри нови станбени и деловни згради. Стилот на архитектурата би бил изведен од градежното претпријатие на [[Обединети Арапски Емирати|ОАЕ]] под покровителство на шеикот Абдулах ибн Заид Ал Нахајан. Во август 2013 година, проектот беше откажан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://m.azh.kz/en/news/view/1760|title=Ambitious Aktau-City project scrapped|work=Ақ Жайық|language=ru-RU|accessdate=2020-11-09|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801182245/https://m.azh.kz/en/news/view/1760|url-status=dead}}</ref> == Галерија == <gallery widths="180" heights="180" class="center" style="text-align: center;"> Податотека:Aktau panorama.jpg|Панорама на Актау Податотека:Aktau at night.jpg|Актау ноќе Податотека:Aktau beach.jpg|Плажа во Актау Податотека:Aktau Airport.jpg|Аеродром Актау </gallery> == Збратимени градови == * {{Знамеикона|Азербејџан}} [[Сумгајит]], [[Азербејџан]] * {{Знамеикона|Иран}} [[Горган]], [[Иран]] * {{Знамеикона|Кина}} [[Карамај]], [[Народна Република Кина|Кина]] * {{Знамеикона|Јужна Кореја}} [[Чангуон]], [[Јужна Кореја]] * {{Знамеикона|Турција}} [[Самсун]], [[Турција]] * {{Знамеикона|Русија}} [[Махачкала]], [[Русија]] == Поврзано == * [[Казахстан]] * [[Градови во Казахстан]] * [[Мангистауска Област]] * [[Касписко Езеро]] == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-goroda-aktau?lang=kk Актау официјален портал] {{Градови во Казахстан}} {{Мангистауска Област}} [[Категорија:Градови во Казахстан]] [[Категорија:Населени места основани во 1958 година]] [[Категорија:Населени места во Мангистауската Област]] p43e57nn9211tqn86ddeejue6onfnio Префрлање на црвоточини 0 1254183 5575271 4889712 2026-06-11T09:18:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575271 wikitext text/x-wiki '''Контрола на проток на''' '''црвоточина''', исто така наречена '''префрлање на црвоточина''' или '''рутирање на црвоточина''', е систем на едноставна [[контрола на проток]] во [[Сметачка мрежа|компјутерско вмрежување]] засновано на познати фиксни врски. Тоа е подгрупа на методи за контрола на проток наречена Контрола на проток Флит-пуфер.<ref name="Dally and Towles">{{Наведена книга|title=Principles and Practices of Interconnection Networks|last=William James Dally|last2=Brian Towles|publisher=Morgan Kaufmann Publishers, Inc|year=2004|isbn=978-0-12-200751-4|chapter=13.2.1}}</ref> {{Rp|Chapter 13.2.1}} Префрлањето е посоодветен термин од рутирањето, бидејќи „рутирање“ ја дефинира маршрутата или патеката по која се стигнува до целта.<ref>{{Наведена книга|title=Computer Architecture: A Quantitative Approach|last=John L. Hennessy and David A. Patterson|publisher=Morgan Kaufmann Publishers, Inc|year=2006|isbn=978-0-12-370490-0|edition=Fourth|chapter=Appendix E.5}}</ref><ref name="Mohapatra">{{Наведување|last=Mohapatra|first=Prasant|title=Wormhole Routing Techniques for Directly Connected Multicomputer Systems|journal=ACM Computing Surveys|volume=30|number=3|pages=374–410|year=1998|url=http://www.mathcs.emory.edu/~avani/wormhole/1998-p374-mohapatra.pdf|doi=10.1145/292469.292472|accessdate=2020-11-14|archive-date=2017-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811133827/http://www.mathcs.emory.edu/~avani/wormhole/1998-p374-mohapatra.pdf|url-status=dead}}</ref> Техниката на црвоточина не ја диктира маршрутата до одредиштето, но одлучува кога пакетот се движи напред од насочувачот. Префрлањето на црвоточини се користи многу кај мултикомпјутерите поради ниската латентност и малите побарувања на јазлите.<ref name="Mohapatra"/>{{Rp|376}} Рутирањето на црвоточини поддржува многу мала латентност, голема брзина, загарантирана испорака на пакети соодветни за комуникација во реално време.<ref> Sharad Sundaresan; Riccardo Bettati. [http://faculty.cs.tamu.edu/bettati/Papers/icdcs1997.myrinet/html/node2.html "Distributed Connection Management for Real-Time Communication over Wormhole-Routed Networks"]. 1997. </ref> == Принцип на механизмот на работа == Во контролата на проток на црвоточина, секое пакување се распаѓа на мали парчиња наречени единици за контрола на проток (флитови). Вообичаено, првите флитови, наречени заглавија, содржат информации за рутата на овој пакет (на пример, адреса за одредиште) и го поставуваат однесувањето на рутирање за сите последователни флитови поврзани со пакетот. Заглавјата се проследени со нула или повеќе флитови кои го содржат вистинскиот товар на податоци. Некои последни флитови, наречени опашки, извршуваат задачи кои ја затвораат врската помеѓу двата јазли. При префрлање на црвоточини, секој тампон е во мирување или е распределен на еден пакет. Заглавие флитот може да се пренасочи до тампон ако овој тампон е во мирување. Ова го распределува тампонот на пакетот. Тело или приколка - флит може да се пренасочи во тампон ако овој тампон е распределен на неговиот пакет и не е полн. Последниот флит го ослободува тампонот. Ако преклопот на заглавието е блокиран во мрежата, тампонот се полни и откако ќе се наполни, не може да се испраќаат повеќе флитови: овој ефект се нарекува „повратен притисок“ и може да се движи назад до изворот. Името „црвоточини“ го претставуваначинот на испраќање пакети преку врските: адресата е толку кратка што може да се преведе пред да пристигне самата порака. Ова му овозможува на насочувачот брзо да го постави рутирањето на вистинската порака. Бидејќи пакетот се пренесува флит по флит, тој може да зафати неколку пултови на флит по својот пат, создавајќи слика слична на црв. Ова е прилично слично на преклопното движење,<ref>Stefan Haas. [http://inspirehep.net/record/887357/files/cer-002474543.pdf "The IEEE 1355 Standard: Developments, Performance and Application in High Energy Physics"]. 1998. p. 59.</ref> вообичаено наречено „виртуелно пробивање“, најголемата разлика е во тоа што контролата на проток со пресек ги распределува тампоните и пропусниот опсег на каналот на ниво на пакет, додека контролата на протокот на црвоточина го прави ова на нивото на флит. Во случај на кружна зависност, овој повратен притисок може да доведе до ќор-сокак. Во повеќето аспекти, црвоточината е многу слична на проследувањето на [[Асинхрон режим на пренос|банкомат]] или [[MPLS]], со исклучок дека ''ќелијата'' не мора да се чека на ред. Она што е специфично во врска со контролата на проток на црвоточини е имплементација на виртуелни канали:<blockquote>Виртуелниот канал ја задржува состојбата потребна за координирање на ракувањето со флитовите преку пакет. Во најмала рака, оваа состојба го идентификува излезниот канал на тековниот јазол за следниот скок на трасата и состојбата на виртуелниот канал (празен, чекајќи ресурси или активен). Виртуелниот канал може исто така да вклучува и покажувачи на прстените на пакетот што се тампонирани на тековниот јазол и бројот на расположливи тампони на следниот јазол.<ref name="Dally and Towles"/> {{Rp|237}}</blockquote> == Пример == [[File:Wormhole-Three-Flows-Interfering.gif|алт=An animation of the wormhole switching with three flows.|мини| Три текови на мрежата 2x2 со користење на префрлање на црвоточини]] Замислете ја мрежата 2x2 на сликата десно, со 3 пакети што треба да се испратат: розова, направена од 4 флитови, 'UVWX', од C до D; сина, изработена од 4 флитови 'abcd', од А до Ф; и зелена, направена од 4 флитови „ijkl“, од E до H. Претпоставуваме дека рутирањето е пресметано, како што е нацртано, и подразбира судир на тампон, во долниот лев рутер. Пропусната моќност е од една флит на време единица. Прво, размислете за розовиот проток: во времето 1, флитот 'U' се испраќа до првиот тампон; во времето 2, флитот 'U' поминува низ следниот тампон (под претпоставка дека пресметката на трасата не трае време), а флитот 'V' се испраќа до првиот тампон итн. Сините и зелените текови треба да се презентираат чекор по чекор: * Време 1: И сините и зелените текови ги испраќаат своите први флитови, 'i' и 'a'. * Време 2: Флитот „i“ може да продолжи во следниот тампон. Но, тампон е посветен на пакет од првиот до последниот flit, и така, флитот „а“ не може да се проследи. Ова е почеток на ефект на ''повратен притисок'' . Флiтот 'j' може да го замени флитот 'i'. Флитот 'b' може да се испрати. * Време 3: Зелениот пакет продолжува. Синиот флит 'c' не може да се пренасочи (тампон е окупиран со флитовите 'b' и 'a'): овој ефект на повратен притисок го достигнува изворот на пакетот. * Време 4: Како во времето 3 * Време 5: Зелениот пакет повеќе не го користи тампонот поставен лево-долу. Синиот пакет е деблокиран и може да се проследи (под претпоставка дека информацијата за „деблокирање“ може да се проследи во нулто време) * Време 6-10: Синиот пакет поминува низ мрежата. == Предности == * Контролата на проток на црвоточини прави поефикасно користење на тампоните отколку пресеците. Онаму каде за пресек се потребни многу пакети вредни тампон-простори, на методот на црвоточини му требаат многу малку тампони (споредбено). * Целиот пакет не треба да се тампонира за да премине на следниот јазол, намалувајќи ја латентноста на мрежата во споредба со преклопувањето од [[зачувај и препрати]]. * Пропусниот опсег и распределбата на каналот се одвојуваат == Употреба == Техниките на црвоточини се користат првенствено во мултиобработувачски системи, особено хиперкуби. Во компјутерски хиперкуб, секој [[Централна обработувачка единица|обработувач]] е прикачен на неколку соседи во фиксна шема, со што се намалува бројот на скокови од еден на друг обработувач. На секој обработувач е даден број (обично само од 8-битни до 16-битни ), што е негова мрежна адреса, а пакетите до обработувачите се испраќаат со овој број во заглавието. Кога пакетот ќе пристигне на среден рутер за пренасочување, насочувачот го испитува заглавието (многу брзо), поставува коло до следниот рутер и потоа се повлекува од разговорот. Ова значително ја намалува латентноста (доцнењето) во споредба со преклопувањето од [[зачувај и препрати]] што го чека целиот пакет пред да го препратите. Во поново време, контролата на проток на црвоточни го најде патот до апликациите во мрежните чипови системи (NOC). Овде, многу јадра на обработувачот, или на пониско ниво, дури и функционални единици можат да се поврзат во мрежа на еден пакет [[Интегрално коло|IC]] . Бидејќи одложувањата на жиците и многу други не-размерливи ограничувања на поврзаните елементи за обработка стануваат доминантен фактор за дизајнот, инженерите бараат да се поедностават организираните мрежи за интерконекција, во кои методите за контрола на проток играат важна улога. Технологиите IEEE 1355 и SpaceWire користат црвоточина. == Виртуелни канали == Екстензија на контрола на црвоточина е виртуелен канал [[Контрола на проток|за контрола на проток]], каде што неколку виртуелни канали може да се мултиплексираат преку еден физички канал. Секој еднонасочен виртуелен канал се реализира од независно управуван пар (флит) тампони. Различни пакети тогаш можат да го споделуваат физичкиот канал врз основа на флит по флит. Првично беа воведени виртуелни канали за да се избегне проблемот со ќор-сокак, но тие можат да се користат и за да се намали блокирањето на црвоточините, подобрување на латентноста и пропусната моќ на мрежата. Блокирање на црвоточина се случува кога пакет се здобива со канал, со што се спречуваат другите пакети да го користат каналот и принудувајќи ги да заглават. Да претпоставиме дека пакет P0 го стекнал каналот помеѓу два насочувачи. Во отсуство на виртуелни канали, пакетот P1 што пристигнува подоцна ќе биде блокиран сè додека не заврши трансмисијата на P0. Доколку се имплементираат виртуелни канали, можни се следниве подобрувања: * По пристигнувањето на P1, физичкиот канал може да се мултиплексира помеѓу нив на основа на флит по флит, така што двата пакета продолжуваат со половина брзина (во зависност од арбитражната шема). * Ако P0 е пакет со целосна должина, додека P1 е само мал контролен пакет со големина на неколку лета, тогаш оваа шема овозможува P1 да помине низ двата насочувачи, додека P0 се забавува за кратко време, што одговара на преносот на неколку пакети. Ова ја намалува латентноста за P1. * Да претпоставиме дека P0 е привремено блокиран низводно од тековниот рутер. Пропусната моќ се зголемува со дозволување на P1 да продолжи со полна брзина на физичкиот канал. Без виртуелни канали, P0 ќе го окупира каналот, без всушност да го користи достапниот ширина на опсег (бидејќи тој е блокиран).<ref> Pavel Tvrdik. [http://pages.cs.wisc.edu/~tvrdik/8/html/Section8.html "Why wormhole routing is an important switching technique"] </ref> Користењето виртуелни канали за намалување на блокирањето на црвоточините има многу сличности со користењето на редици за виртуелни излези за да се намали блокирањето на врвните линии == Рутирање == Може да се користи мешавина од изворно рутирање и логично рутирање во истиот пакет со вклучена црвоточина. Вредноста на првиот бајт од пакетот Myrinet или SpaceWire е адресата на пакетот. Секој прекинувач SpaceWire ја користи адресата за да одлучи како да го рутира пакетот.<ref name="Cook-Walker"/> === Рутирање на изворот === Со рутирање на изворот, испраќачот на пакет избира како да се рутира пакетот преку прекинувачот. Ако првиот бајт од влезниот пакет SpaceWire е во опсег од 1 до 31, тоа ја означува соодветната порта од 1 до 31 на прекинувачот Spacewire. Прекинувачот SpaceWire потоа го отфрла тој карактер за рутирање и го испраќа остатокот од пакетот од таа порта. Ова го изложува следниот бајт од оригиналниот пакет на следниот прекинувач SpaceWire. Испраќачот на пакет може да избере да користи рутирање на изворот за експлицитно да ја одреди целосната патека низ мрежата до крајното одредиште на овој начин.<ref name="Cook-Walker"/> === Логично рутирање === Со логично рутирање, прекинувачот Spacewire сам одлучува како да го рутира пакетот. Ако адресата (првиот бајт) на дојдовниот пакет SpaceWire е во опсег од 32 до 255, прекинувачот SpaceWire ја користи таа вредност како индекс во табела за внатрешно рутирање што покажува која порта (и) да го испрати пакетот и дали да се избрише или задржете го првиот бајт.<ref name="Cook-Walker">Dr Barry M Cook; Paul Walker. [http://www.4links.co.uk/bibliography/Ethernet-SpaceWire-Software-Issues-Cook-Walker-4Links-IAC-2006-paper.pdf "Ethernet over SpaceWire - software issues"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110721012137/http://www.4links.co.uk/bibliography/Ethernet-SpaceWire-Software-Issues-Cook-Walker-4Links-IAC-2006-paper.pdf |date=2011-07-21 }}. 2007. p. 2.</ref> Адресата 0 се користи за директно комуницирање со прекинувачот и може да се користи за поставување на записите на табелата за рутирање за тој прекинувач.<ref name="Cook-Walker"/> == Поврзано == * [[:en:IEEE 1355|IEEE 1355]] * [[:en:SpaceWire|SpaceWire]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Насочување (информатика)]] 6dnc9oxzigzw7i974jtzpo3gkwes4mz Проституција во Тајланд 0 1254216 5575322 5435478 2026-06-11T11:20:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575322 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Women standing in the street in Pattaya.jpg|десно|мини|300п|Сексуални работнички во туристичкиот град [[Патаја]]. .]] [[Проституција]]та е вообичаена во [[Тајланд]] со векови. За време на Кралството Ајутаја (1351–1767), проституцијата била легална и оданочувана,<ref name="Boonchalaksi-1994">{{Наведена книга|url=http://www.ipsr.mahidol.ac.th/ipsrbeta/FileUpload/PDF/Report-File-171.pdf|title=Prostitution in Thailand|last1=Boonchalaksi|first1=Wathinee|last2=Guest|first2=Philip|date=1994|publisher=Institute for Population and Social Research, Mahidol University|isbn=978-9745876569|access-date=13 January 2018}}</ref>{{Rp|2}} а државата управувала со бордели.<ref name="BP-20170226">{{Наведени вести|url=https://www.pressreader.com/thailand/bangkok-post/20170226/282815011019300|title=No Sex Please, We're Thai|last=Yongcharoenchai|first=Chaiyot|date=2017-02-26|work=Bangkok Post|access-date=13 January 2018}}</ref> Проституцијата не е незаконска во Тајланд, иако многу активности поврзани со тоа се (бордели, макроа, предизвикувајќи јавни непријатности итн.) Како и да е, се проценува дека има приход од 6,4$ милијарди годишно (2015 година), што претставува значителен дел од националниот БДП (бруто домашен производ).<ref name="AC-20150703">{{Наведени вести|url=https://asiancorrespondent.com/2015/07/prostitution-thailands-worst-kept-secret/|title=Prostitution: Thailand's worst kept secret|last=Siam Voices|date=3 July 2015|work=Asian Correspondent|access-date=10 January 2018|archive-date=2019-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115080349/https://asiancorrespondent.com/2015/07/prostitution-thailands-worst-kept-secret/|url-status=dead}}</ref> == Правни основи == Законската рамка со која се регулира проституцијата во [[Тајланд]], се заснова на три акти: === Закон за превенција и сузбивање на проституцијата === ''Закон за Спречување и Сузбивање на Проституцијата, БЕ 2539 (1996)''<ref name="B.E. 2539">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/WEBTEXT/46403/65063/E96THA01.htm|title=Thailand: Prevention and Suppression of Prostitution Act, B.E. 2539 (1996)|date=14 October 1996|work=NATLEX|publisher=UN International Labor Organization (ILO)|format=Unofficial translation|accessdate=10 January 2018}}</ref> е статутот кој најдиректно се занимава со проституција. Според овој акт, дефиницијата за „проституција“ е: „''Сексуален однос, или кое било друго дело, или извршување на каков чин со цел да се задоволи сексуалната желба на друго лице на промискуитетен начин, за пари или каква било друга корист, без оглед на тоа дали лицето кое го прифаќа делото и лицето кое го сторило тоа дело се од ист пол или не''“. Јасна дефиниција на фразата „''на промискуитетен начин''“ не е дадена.<ref name="Legal"/> Според овој акт, се предмет на лица кои бараат секс „...''на отворен и бесрамен начин''...“ (фраза што не е јасно дефинирана) или кои „...''предизвикуваат непријатност во јавноста''...“ до парична казна. Лицата кои се здружуваат во „установа за проституција“ со друго лице заради проституција се соочуваат со затворска казна или парична казна или обете. Терминот „установа за проституција“ не е јасно дефиниран, иако може да биде широко толкуван да го вклучува секое место каде што се одвива проституција, особено во врска со случаите со детска проституција кои носат потешки казни (до шест години ако проститутката е помлада од 15 години години) - во спротивно, законот обично не се спроведува против проституција на приватни места. Со овој акт се воведуваат и потешки казни против сопствениците на бизниси со проституција и установи.<ref name="Legal"/><ref>{{Наведени вести|url=http://www.chavalitfinchlaw.com/publications/AR_164.pdf|title=Criminal Law in Thailand Part LX: Sex crimes—the prostitute|last=Finch|first=James|date=24 April 2011|work=Bangkok Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002184018/http://www.chavalitfinchlaw.com/publications/AR_164.pdf|archive-date=October 2, 2013|last2=Tangprasit|first2=Nilobon}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.chavalitfinchlaw.com/publications/AR_165.pdf|title=Criminal Law in Thailand Part LXI: Sex crimes—prostitutes and their customers|last=Finch|first=James|date=1 May 2011|work=Bangkok Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002184025/http://www.chavalitfinchlaw.com/publications/AR_165.pdf|archive-date=October 2, 2013|last2=Tangprasit|first2=Nilobon}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.chavalitfinchlaw.com/publications/AR_166.pdf|title=Criminal Law in Thailand Part LXII: Sex crimes—underage prostitutes|last=Finch|first=James|date=8 May 2011|work=Bangkok Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002184001/http://www.chavalitfinchlaw.com/publications/AR_166.pdf|archive-date=October 2, 2013|last2=Tangprasit|first2=Nilobon}}</ref> Кривичниот законик предвидува и казни за набавка или употреба на пари заработени од проституција.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.chavalitfinchlaw.com/publications/AR_167.pdf|title=Criminal Law in Thailand Part LXIII: Sex crimes—the pimp|last=Finch|first=James|date=15 May 2011|work=Bangkok Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002184014/http://www.chavalitfinchlaw.com/publications/AR_167.pdf|archive-date=October 2, 2013|last2=Tangprasit|first2=Nilobon}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.chavalitfinchlaw.com/publications/AR_168.pdf|title=Criminal Law in Thailand Part LXIV: Sex crimes—wrong place, wrong time|last=Finch|first=James|date=22 May 2011|work=Bangkok Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002184008/http://www.chavalitfinchlaw.com/publications/AR_168.pdf|archive-date=October 2, 2013|last2=Tangprasit|first2=Nilobon}}</ref> Законот за спречување и сузбивање на проституцијата е напишан со посебен фокус на детска проституција и трговија со луѓе. Дел 8 ги казнува клиентите кои вршат сексуални односи со сексуални работници на возраст под 15 години, со затворска казна од 2-6 години и парична казна до 120,000 бахти (3,362€). За сексуалните работници на возраст од 15 до 18 години, затворската казна е од 1-3 години, а казната е до 60,000 бахти (1,680€).<ref name="Legal"/> Во врска со трговијата со луѓе, Дел 9 од актот вели дека, „''Секое лице кое набавува, заведува или одзема некое лице за проституција, дури и со негова/нејзина согласност или без оглед на тоа дали различните дела, што претставуваат криминал, се сторени во рамките или надвор од Кралството, ќе се казни со затвор од 1-10 години и со парична казна од 20,000-200,000 бахти''“ (560-5,602€).<ref name="Legal"/> Дополнително, секое дело според Дел 9 што е сторено „''со измама, измама, закана, насилство, [или] вршење непотребно влијание или принуда''“, резултира со казна која е „''една третина потешка''“.<ref name="Legal">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.impowr.org/content/current-legal-framework-prostitution-thailand|title=Current Legal Framework: Prostitution in Thailand|last1=aHennessy [sic]|last2=kilikina [sic]|date=27 Jun 2012|work=IMPOWR.org|publisher=ABA|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213082253/http://www.impowr.org/content/current-legal-framework-prostitution-thailand|archive-date=2013-12-13|accessdate=9 Dec 2013}}</ref> Добивање сексуални услуги без никакви отежнувачки околности (малолетни сексуални работници, трговија со измама, закана, насилство или вршење на непотребно влијание или принуда) останува легално и е неказнето според тајландските закони. === Закон за изменување и дополнување на Кривичниот законик === ''Законот за Изменување и Дополнување на Кривичниот Законик (бр. 14), БЕ 2540'' (1997) не наведува јасно дека проституцијата во [[Тајланд]] е нелегална, но во ''Насловот IX, Дел 286 од Кривичниот законик'' се вели: „''Секое лице, над 16 годишна возраст, се издржува на заработка од проститутка, дури и ако тоа е некој дел од нејзините приходи, ќе се казни со затвор од 7-20 години и парична казна од 14,000-40,000 бахти (392-1,120€) или доживотен затвор''“. Додека не се наведени казните, истиот дел од актот го казнува секое лице кое (1) се наоѓа дека живее или вообичаено се дружи со проститутка, (2) добива интернат, пари или други бенефиции договорени од проститутка или (3) помага на која било проститутка во кавга со клиент.<ref name="Legal"/> Актот е напишан и за решавање на детската проституција, но нема целосна јасност, бидејќи не дефинира што е тоа „непристоен чин“. ''Насловот IX, Дел 279 од Кривичниот законик'' вели: „''Кој и да изврши непристојно дело на дете кое не е над 15 години, без оглед дали тоа дете ќе одобри или не, ќе се казни со затвор не подолг од 10 години или со парична казна не поголема од 20,000 бахти (560€), или обете''“.<ref name="Legal"/> === Закон за забавни места === Законот за забавни места од 1966 година<ref name="B.E.2509">{{Наведена мрежна страница|url=http://web.krisdika.go.th/data/outsitedata/outsite21/file/Entertainment_Place_Act.pdf|title=ENTERTAINMENT PLACE ACT, B.E. 2509 (1966)|work=Office of the Council of State (Thailand)|format=Unofficial translation|accessdate=10 January 2018|archive-date=2018-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174740/http://web.krisdika.go.th/data/outsitedata/outsite21/file/Entertainment_Place_Act.pdf|url-status=dead}}</ref> го става товарот врз сопственикот на одредени видови забавни установи ако се случи проституција во просториите, со што ги прави кривично одговорни. Според овој акт, сексуалните работници, исто така, мораат да се рехабилитираат една година во реформската куќа по завршувањето на казната за вршење проституција.<ref name="Legal"/> Поврзани активности како што се држење [[бордел]], барање и профитирање од проституција на други лица се нелегални.<ref name="Legal"/> Законите за јавни непријатности се користат и против проституцијата. Во пракса, тоа се толерира, понекогаш затоа што локалните службеници имаат финансиски интереси за локална проституција.<ref name="chartsbin">{{Наведена мрежна страница|url=http://chartsbin.com/view/snb|title=The Legal Status of Prostitution by Country|last=|first=|date=|work=Chartsbin|accessdate=19 December 2017|quote=}}</ref> Проституцијата работи тајно во многу делови на земјата.<ref name="IES">{{Наведена книга|url=http://www.sexarchive.info/IES/thailand.html|title=The International Encyclopedia of Sexuality: Thailand|date=1997|publisher=The Continuum Publishing Company|editor-last=Francoeur|editor-first=Robert T.|location=New York|access-date=24 Feb 2015|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183338/http://www.sexarchive.info/IES/thailand.html|url-status=dead}}</ref> == Степен на распространетост== [[Податотека:Soicowboy.JPG|лево|мини|350п|Го-го бар, Сои Каубој, [[Бангкок]].]] Најголемиот сектор за проституција во [[Тајланд]] е оној што служи исклучиво за тајландски клиенти. Тој е многу пати поголем од секторот достапен за западните туристи и останува речиси целосно скриен од очите наа обичните странски посетители.<ref>Personal study and talks with Dr Chonlakorn Choomklang of Bansaeng University.</ref> Од [[Виетнамска војна|војната во Виетнам]], Тајланд се здобил со меѓународна репутација меѓу патниците од многу земји како одредиште за [[секс туризам]].<ref name="culturetrip">{{Наведена мрежна страница|url=https://theculturetrip.com/asia/thailand/articles/a-guide-to-bangkoks-red-light-districts/|title=A Guide to Bangkok's Red Light Districts|last=Iverson|first=Kelly|date=9 February 2017|work=Culture Trip|accessdate=18 December 2017|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032323/https://theculturetrip.com/asia/thailand/articles/a-guide-to-bangkoks-red-light-districts/|url-status=dead}}</ref> Точниот број на проститутки во Тајланд е тешко да се процени. Проценките се разликуваат многу и се предмет на национална и меѓународна [[полемика]].<ref name="HRR-20082">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2008/eap/119058.htm|title=2008 Human Rights Report: Thailand; Women|accessdate=24 Feb 2015|website=US Department of State}}</ref> Ниту една тајландска влада досега не спровелае официјално истражување.<ref name="PE-20171213"/> Проценката од д-р Нитте Тинакул од Универзитетот во Чулалонгкорн од 2004 година дал вкупно 2,8 милиони сексуални работници, вклучувајќи два милиони жени, 20,000 возрасни мажи и 800,000 малолетни лица на возраст под 18 години, но бројките за жени и малолетни лица се сметале за грубо надуени од повеќето набљудувачи<ref name="womensj">{{Наведено списание|last=Lines|first=Lisa|author-link=Lisa Lines|date=July 2015|title=Prostitution in Thailand: Representations in fiction and narrative non-fiction|url=https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Prostitution%20in%20Thailand.pdf|journal=Journal of International Women's Studies|volume=16|issue=3|pages=86–100|access-date=21 March 2018|archive-date=2018-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323092323/https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Prostitution%20in%20Thailand.pdf|url-status=dead}}</ref> и биле резултат на лоши истражувачки методи. Според извештајот на [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]] од 2001 година: „''Најсигурен предлог е дека има помеѓу 15[[Светска здравствена организација|,]]000 и 200,000 сексуални работници''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wpro.who.int/internet/resources.ashx/HSI/docs/Sex_Work_in_Asia_July2001.pdf|title=World Health Organization: STI/HIV: Sex Work in Asia|date=July 2001|work=WHO|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111205451/http://www.wpro.who.int/internet/resources.ashx/HSI/docs/Sex_Work_in_Asia_July2001.pdf|archive-date=11 November 2011|accessdate=24 Feb 2015}}</ref><ref>{{citation|title=Prostitution: More Thais selling sex, study finds|journal=The Nation|date=3 Jan 2004|url=http://www.nationmultimedia.com/search/read.php?newsid=91309|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109003308/http://www.nationmultimedia.com/search/read.php?newsid=91309|archive-date=November 9, 2013}}{{DL|date=January 2018}}</ref> Во својот годишен извештај за човекови права за 2008 година, американскиот Стејт департмент истакнал дека, „''Владино истражување во текот на годината покажа дека имало од 76,000 до 77,000 возрасни проститутки во регистрирани забавни установи.'' ''Сепак, невладините организации веруваа дека имало од 200,000 до 300,000 проститутки''“.<ref name="HRR-2008">{{Наведена мрежна страница|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2008/eap/119058.htm|title=2008 Human Rights Report: Thailand; Women|work=US Department of State|accessdate=24 Feb 2015}}</ref> Во ''Извештајот'' за ''човекови права'' на Државниот оддел за Тајланд во ''2013 година'' не се проценил степенот на проституција<ref name="HHR-2013">{{Наведена мрежна страница|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013/eap/220234.htm|title=Country Reports on Human Rights Practices for 2013: Thailand|work=US Department of State|accessdate=25 Feb 2015}}</ref> но во 2015 година, ''Хавоскоп'', база на податоци што обезбедува информации за глобалниот црн пазар, дала приближна бројка од околу 250,000 за бројот на проститутки кои работат во Тајланд.<ref name="Boccagno">{{Наведени вести|url=http://asiancorrespondent.com/2015/11/thailands-transsexual-workers-seek-empowerment-not-pity/|title=Thailand's trans sex workers seek empowerment, not pity|last=Julia Boccagno|date=11 November 2015|work=Asia Correspondent|access-date=16 November 2015|location=|archive-date=2015-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20151205221658/http://asiancorrespondent.com/2015/11/thailands-transsexual-workers-seek-empowerment-not-pity/|url-status=dead}}</ref><ref name="Havocscope">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.havocscope.com/prostitution-statistics/|title=Prostitution Statistics|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=|work=www.havocscope.com|publisher=Havocscope|accessdate=16 November 2015}}{{Мртва_врска|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> УНАИДС во 2015 година проценувала дека вкупното население на сексуални работници во Тајланд е 147,000.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aidsinfoonline.org/gam/stock/shared/dv/PivotData_2018_7_22_636678151733621264.htm|title=Sex workers: Population size estimate - Number, 2016|work=www.aidsinfoonline.org|publisher=UNAIDS|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604174922/http://www.aidsinfoonline.org/gam/stock/shared/dv/PivotData_2018_7_22_636678151733621264.htm|archive-date=4 June 2019|accessdate=21 July 2018}}</ref> {{Цитат|''Ние [[Гамбија]] не сме одредиште за секс. Ако сакате одредиште за секс, одете во [[Тајланд]].|Хамат Бах, гамбиски министер за туризам коментирајќи во 2018 година за локалните трендови на [[секс туризам]], предизвикувајќи укор од Тајланд.|<ref>{{cite news|url=https://www.bangkokpost.com/business/tourism-and-transport/1418803/thailand-protests-gambian-slander-of-tourism|title=Thailand protests Gambian 'slander' of tourism|work=Bangkok Post|date=26 February 2018}}</ref>}} Предложено е на пример дека само на [[Ко Самуи]] може да има дури 10,000 проститутки, одредиште на островско одморалиште што обично не се забележува за проституција и дека најмалку 10% од туристичките долари може да се потрошат за трговија со секс.<ref name="Martin">{{Наведени вести|url=http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2006/01/25/2003290710|title=Paradise Revealed|last=Lorna Martin|date=25 Jan 2006|work=The Taipei Times|access-date=10 Nov 2013}}</ref> Проценката објавена во 2003 година ја ставила трговијата на 4,3$ милијарди годишно, или околу 3% од [[Економија на Тајланд|тајландската економија]].<ref name="legal">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theage.com.au/articles/2003/11/26/1069825832486.html?oneclick=true|title=Thailand mulls legal prostitution|date=2003-11-26|publisher=Theage.com.au|accessdate=2015-02-24}}</ref> Во 2015 година, ''Хавоскоп'' рекол дека околу 6,4$ милијарди годишни приходи се генерирале од трговијата, бројка што претставува 10% од БДП на Тајланд. Хавоскоп рекол дека сексуалните работници во Тајланд испраќаат годишно просечно 300$ милиони до членовите на семејството кои живеат во повеќе руралните области на Тајланд.<ref name="Boccagno"/><ref name="Havocscope"/> Во 1996 година, полицијата во [[Бангкок]] проценила дека во Тајланд работеле најмалку 5,000 руски проститутки, од кои многумина пристигнале преку мрежи контролирани од руски банди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.asiapacificms.com/articles/russian_mafia/|title=The Russian Mafia in Asia - Asia Pacific Media Service|last=Bertil Lintner|date=3 February 1996|publisher=Asiapacificms.com|accessdate=2 December 2013}}</ref> Во јули 2016 година било објавено дека тајландската влада имала намера да ја укине сексуалната индустрија. Кобкарн Ватанаврангкул, министер за туризам, рекол „''Туристите не доаѓаат во Тајланд за секс.'' ''Тие доаѓаат тука за нашата убава култура“ и дека „Ние сакаме Тајланд да се занимава со квалитетен туризам. Ние сакаме сексуалната индустрија да исчезне''“.<ref name="Reuters-20160716">{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-thailand-vice-idUSKCN0ZW16A|title=Thai sex industry under fire from tourism minister, police|last=Tanakasempipat|first=Patpicha|date=16 July 2016|work=Reuters|access-date=17 July 2016}}</ref> Кобкарн бил заменет како министер за туризам во ноември 2017 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ttgasia.com/2017/11/28/a-familiar-face-helms-thai-tourism-but-kobkarn-will-be-missed/|title=A familiar face helms Thai tourism but Kobkarn will be missed|last=Hamdi|first=Raini|date=28 November 2017|work=TTG Asia|access-date=10 January 2018}}</ref> Затворањето на границите на земјата во 2020 година како реакција на пандемијата КОВИД-19 во Тајланд резултирало со намалување на бројот на странски клиенти за сексуалните работници во земјата. 35% од нив немале пристап до јавни парични средства; на некои им била одбиена финансиска помош од владата откако се идентификувале како сексуални работнички, додека други морале да лажат за својата професија за да добијат исплата. Многумина се префрлиле на работни места надвор од сексуалната индустрија. Одделот за прашања на жените и развојот на семејството соопштил дека обезбедувал сексуални работници со материјали за помош и обука за работа. Исто така, рекол дека се планира измена на законот за проституција во земјата за да им се овозможи пристап до социјална помош, бидејќи само 5% биле дел од системот за социјално осигурување на Тајланд.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/thailand-migrant-sex-workers-coronavirus-a9595356.html|title=Thailand's migrant sex workers fear for the future post-coronavirus: 'We have been made invisible'|date=1 July 2020|work=The Independent|via=Thomson Reuters Foundation}}</ref> == Локација == [[Податотека:Soi_Cowboy_(15351434931).jpg|десно|мини|[[Сои Каубој]], [[Бангкок]].]] Примарните туристички „зони на проституција“ на Тајланд често се идентификуваат како [[зона на црвени фенери]] (''red-light district'') во [[Бангкок]]<ref name="culturetrip"/> и [[Патаја]]<ref name="AC-20180111">{{Наведени вести|url=http://asiancorrespondent.com/2018/01/sex-tourism-pattaya-party/|title=Sex tourism in Pattaya: Is the party over?|last=Bragg|first=Taylor|date=11 January 2018|work=Asian Correspondent|access-date=12 January 2018|archive-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111160124/https://asiancorrespondent.com/2018/01/sex-tourism-pattaya-party/|url-status=dead}}</ref><ref name="Age2008">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theage.com.au/technology/technology-news/roving-candid-camera-snaps-thailands-sin-city-20090618-clbg.html|title=Roving candid camera snaps Thailand's Sin City|year=2008|work=[[The Age]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523064137/http://www.theage.com.au/technology/technology-news/roving-candid-camera-snaps-thailands-sin-city-20090618-clbg.html|archive-date=2011-05-23|accessdate=2010-11-27}}</ref> како и одморалиштето на плажата Патонг на [[Пукет (остров)|островот Пукет]].<ref>{{Наведена книга|title=Thailand's beaches and islands|last=Dorai|first=Francis|date=2009|publisher=APA Pub.|isbn=978-9812820365|edition=Updated|location=Singapore}}</ref> Покрај тоа, Хат Јаи и другите гранични градови со [[Малезија]] се грижат за [[Малезијци]]те.<ref name="kochang">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kochangvr.com/thailandsprostitution/sextourismthailand.htm|title=Prostitution, Sex-Tourism & AIDS in Thailand - Thailand Information|work=KoChangVR|accessdate=18 December 2017}}</ref> Во Бангкок, областите кои најчесто се поврзани со проституција ги вклучуваат областите за забава во Патпонг како и локациите во западната област на патот Сухумвит, како што е улицата наречена „[[Сои Каубој]]“ и зградата „Нана Плаза“. Областа позната како област за забава „Ратчадафишек“, која се протега по патот „Ратчадафишек“ во близина на раскрсницата „Хуаи Куанг“, е локација на неколку големи места за забава кои вклучуваат сексуална масажа.<ref name="cultureshock">{{Наведена книга|title=Culture shock! a survival guide to customs and etiquette|last=Waites|first=Dan|date=2014|publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-9814408592}}</ref> Паркот „Лумфини“ во центарот на Бангкок е добро познат како место за проституција по самрак.<ref name="AC">{{Наведени вести|url=http://asiancorrespondent.com/131167/opinion-sexual-hypocrisy-is-alive-and-well-in-thailand/|title=Opinion: Sexual hypocrisy is alive and well in Thailand|last=Panyalimpanun|first=Thitipol|date=6 March 2015|work=Asian Correspondent|access-date=27 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150308160021/http://asiancorrespondent.com/131167/opinion-sexual-hypocrisy-is-alive-and-well-in-thailand/|archive-date=8 March 2015}}</ref> Во Патаја примарните области поврзани со проституција се „Бојтаунз“, „Суни Плаза“ и „Вокинг стрит“. [[Податотека:Bangla_Road_Patong_Thajsko_2018_5.jpg|мини|Барови во плажата Патонг, [[Провинција Пукет|Пукет]].]] Наместо да се соочуваат со ризиците од независна работа, многу сексуални работници ја менуваат својата слобода за релативна безбедност што доаѓа со фиксно вработување во деловни активности како што се барови „караоке“, салони за „масажа“ или бордели.<ref name="PE-20171213"/> Проституцијата може да се одвива во голем број на различни видови на места, вклучувајќи бордели, хотели, салони за масажа, ресторани, сауни, барови на хостеси, [[го-го бар]]ови и „барови за пиво“.<ref>{{Наведено списание|last1=Hanenberg|first1=R|last2=Rojanapithayakorn|first2=W|date=1998|title=Changes in prostitution and the AIDS epidemic in Thailand|url=http://www.hawaii.edu/hivandaids/Changes_in_Prostitution_and_the_AIDS_Epidemic_in_Thailand.pdf|journal=AIDS Care|volume=10|issue=1|pages=69–79|doi=10.1080/713612352|pmid=9536203|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005004134/http://www.hawaii.edu/hivandaids/Changes_in_Prostitution_and_the_AIDS_Epidemic_in_Thailand.pdf|archive-date=October 5, 2013|access-date=6 Jan 2015}}</ref> Многу други работници во услужниот сектор нудат сексуални услуги како споредна работа. Тајландската проституција е поделена на различни сектори кои служат на различни пазари (главните критериуми се социоекономскиот статус на клиенти и националноста и на клиентите и на проститутките).<ref name="womensj"/> Борделите кои не нудат услуги освен сексот, го претставуваат долниот крај на пазарот. Овие се најчести надвор од Бангкок, служат тајландски мажи со ниски примања. Проституцијата е наводно забранета според тајландските закони, но, караоке-баровите и салоните за масажа можат да бидат регистрирани како нормални, легални деловни активности. Кога апсења на сексуални работници се случуваат во такви простории, полицијата обично го третира чинот на проституција како размена помеѓу сексуалната работничка и клиентот - размена во која сопственикот на бизнисот не бил странка. Случаите со клиенти кои биле обвинети се малку, што го предизвикува популарниот потсмев дека „''вработувањето сексуални работници е легално, да се биде сексуален работник е нелегално, клиентите проаѓаат без последици''“. Сопствениците на ваквите установи се обвинети само при кршење на други закони, како што се вработување на малолетни работници или илегални мигранти.<ref name="PE-20171213">{{Наведени вести|url=https://prachatai.com/english/node/7510|title=Sex in grey areas (1): sting operations horrify Thai sex workers|last=Somjittranukit|first=Kornkritch|date=2017-12-13|work=Prachatai English|access-date=14 December 2017}}</ref> [[Податотека:Katherine_Escort_&_Massage,_Phuket_Town_(26713388347).jpg|десно|мини|Основање на пенеста масажа во [[Пукет (град)|Пукет]].]] === Пенеста масажа === Установи за пенеста масажа ({{langx|th|สถานอาบอบนวด}}; RTGS: sathan ap op nuat, „места за капење и масажа“), слично на јапонскитe [[Видови проституција во модерна Јапонија|соупнленд]] (ソープランド, ''sōpurando, соопурандо''), обично обезбедуваат масажа со масло, масажа на голо тело или третман на бања, кој вклучува сексуални услуги.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.soapy-massage.com/thai-soapy-massage-turkish-bath-house.html|title=The Turkish Bath House & Soapy Massage Explained|publisher=Soapy-massage.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007204817/http://soapy-massage.com/thai-soapy-massage-turkish-bath-house.html|archive-date=7 October 2011|accessdate=24 Feb 2015}}</ref> Во овој тип на установа, машките клиенти можат да се занимаваат со сексуална активност со женски проститутки.<ref name="AC"/> Објектите за проституција насочени кон месното население се обично салони за „капење-сауна-масажа“ од овој тип.<ref name="PE-20150824">{{Наведени вести|url=http://www.prachatai.com/english/node/5412|title=Investigation into professionalism of Thai sex workers|last=Phijitsiri|first=Pimkamol|date=2015-08-24|work=Prachatai English|access-date=28 August 2015}}</ref> Има толку многу бизниси со пенеста масажа во некои делови од Бангкок, кои користат огромни количини на вода илегално испумпана од подземните води, што биле обвинети од властите за придонесување на слегнувањето на Бангкок за еден сантиметар годишно.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.khaosodenglish.com/life/nightlife/2017/10/05/bangkok-literally-sinking-sex-brothels-steal-groundwater/|title=Bangkok Literally Sinking in Sex as Brothels Steal Groundwater|last=Charuvastra|first=Teeranai|date=5 October 2017|work=Khaosod English|access-date=16 January 2018}}</ref> === Караоке барови === [[Податотека:Thai_Karaoke-Bar_DSC05082.jpg|десно|мини| Караоке бар во [[Тајланд]].]] Еден набљудувач вели дека „''таканаречените „караоке барови“ најчесто имаат машини за караоке како декор, иако малку или воопшто немаат клиенти да посетуваат такви места за да пеат, туку за да купат сексуални услуги.''“<ref name="PE-20171213"/> Во една студија од 2015 година од страна на провинцискиот здравствен сервис Убон Ратчатани, имало 2,410 жени кои работеле во ресторани и караоке барови во провинцијата Убон Ратчатани. Од нив, 1,230 биле потврдени сексуални работнички. Нешто повеќе од половина од нив - 692 жени - биле од [[Лаос]] илегално работеле на Тајланд.<ref>{{Наведени вести|url=https://isaanrecord.com/2019/04/04/lao-women-in-isaans-karaoke-bars/|title=Lao women in Isaan's karaoke bars: 'Men certainly don't pretend we're waitresses'|date=2019-04-04|work=The Isaan Record|access-date=1 May 2019|archive-date=2020-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812233651/https://isaanrecord.com/2019/04/04/lao-women-in-isaans-karaoke-bars/|url-status=dead}}</ref> [[Податотека:BKK48_Massage,_Soi_22_Sukhumvit,_Bangkok_(45442079111).jpg|десно|мини|Салон за масажа во [[Бангкок]].]] === Салони за масажа === Иако [[Тајланд]] е познат по [[тајландска масажа]], неговата несексуална, традиционална масажа, познат како ''nuat phaen boran'', некои салони за масажа им овозможуваат на клиентите [[еротска масажа]] на дополнителни трошоци, вклучувајќи [[рачна стимулација на пенис]], [[орален секс]] и [[Полов однос|сексуални односи]]. Федерацијата на тајландски здруженија на бањи (''FTSPA'') во 2016 година ги повикала властите да ги намалат сексуалните услуги што се нуделе на некои салони за масажа. ''FTSPA'' тврдeла дека влијателните фигури користеле законски дупки за да отворат „убави бањи“ или салони за масажа каде што туристите можеле да купуваат сексуални услуги.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.bangkokpost.com/business/news/987137/spas-cry-foul-over-sale-of-sex-services|title=Spas cry foul over sale of sex services|last=Chinmaneevong|first=Chadamas|date=2016-05-25|work=Bangkok Post|access-date=25 May 2016}}</ref> Разликата помеѓу овој вид на масажа и ''ab ob nuat'' е што не сите салони за масажа нудат сексуални услуги. [[Податотека:Pattaya-Nightclub.jpg|десно|мини|Ноќни барови во [[Патаја]].]] === Барови кои угостуваат странци === Жените („[[Бар девојка|бар девојки]]“) или мажите, во случај на геј барови, или [[Транссексуалност|транссексуалци]] („''катои''“) се вработени во баровите или како танчерки (во случај на [[го-го бар]]ови) или едноставно како хостеси кои ќе охрабрат клиенти да им купуваат пијалаци. Освен овие видови барови, постојат и низа други места за трговија со секс. Во повеќето од овие установи, проститутките се директно вработени, но во хотелите на некои барови и дискотеки, на хонорарните проститутки им е дозволено да бараат клиенти.<ref name="CSIS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.walnet.org/csis/papers/redefining.html#3e|title=Redefining Prostitution as Sex Work on the International Agenda|last1=Jo Bindman|last2=Jo Doezema|date=1997|work=www.walnet.org|publisher=Commercial Sex Information Service|accessdate=8 September 2015|quote=}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=http://www.pacificdiscovery.org/credit/SEAreadings/Askew.%20Sex%20workers%20in%20Bangkok.pdf|title=Bangkok: Place, practice and representation. Chapter 9: Sex workers in Bangkok - Refashioning female identities in the global pleasure space|last=Askew|first=Marc|date=|publisher=Pacificdiscovery.org|isbn=|location=|page=|access-date=6 Jan 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195011/http://www.pacificdiscovery.org/credit/SEAreadings/Askew.%20Sex%20workers%20in%20Bangkok.pdf|archive-date=3 March 2016|df=dmy-all}}</ref> Проститутките обично добиваат провизија кога клиент купува пијалаци и сексуалните услуги може да се договорат и одвиваат во тамошните простории или на друго место (со тоа што вториот ќе бара од клиентот да плати „казна за бар“ за да ја ослободи проститутката од барот).<ref name="womensj"/><ref>{{Наведено списание|last=Villar|first=Leo Bernardo|date=2019-04-02|title=Unacceptable Forms of Work in the Thai Sex and Entertainment Industry|journal=Anti-Trafficking Review|issue=12|pages=108–126|doi=10.14197/atr.201219127|issn=2287-0113|doi-access=free}}</ref> == Историја == [[Податотека:8.0995_Pattaya.jpg|лево|мини|300п|''Бар девојки'' чекаат клиенти, Патаја]] Документираната историја на проституција во [[Тајланд]] се враќа најмалку шест века, со отворени и експлицитни препораки од кинескиот патник [[Ма Хуан]] (1433) и последователно од европски посетители (Ван Нек, 1604; Гисберт Хек, 1655 и други). Тоа сигурно не бил нов феномен, иако ситуацијата се влошила од јапонската окупација за време на [[Втората светска војна]] и од широката употреба на Тајланд како објект „Одмор и рекреација“ од страна на американските сили за време на Втората војна во Индокина (околу 1963 година - 1973 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54/072.html|title=Donald Wilson and David Henley, Prostitution in Thailand: Facing Hard Facts|date=1994-12-25|publisher=www.hartford-hwp.com|accessdate=2015-02-24}}</ref><ref name="Latstetter">{{Наведено списание|last=Latstetter|first=Jennifer|date=2000|title=American Military-Base Prostitution|url=http://web.wm.edu/so/monitor/issues/06-2/6-latstetter.htm|journal=The Monitor: Journal of International Studies|volume=6|issue=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221063531/http://web.wm.edu/so/monitor/issues/06-2/6-latstetter.htm|archive-date=21 December 2015|access-date=18 December 2015}}</ref> Кога Рама V го укинал ропството во 1905 година, жените станале сиромашни, па започнале да нудат сексуални работи за опстанок. Во тоа време милиони [[Кинези]] дошле да работат градежни работи, барајќи секс. Во 1908 година, кралот донел закони за легализирање на [[проституција]]та и за помош на сексуалните работници да добијат [[медицинска нега]].<ref>{{Наведено списание|last1=Sorajjakool|first1=Siroj|last2=Benitez|first2=Arelis|date=2015-10-23|title=The Role of Religion among Sex Workers in Thailand|journal=Religions|language=en|volume=6|issue=4|pages=1263–1276|doi=10.3390/rel6041263|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.buddhanet.net/e-learning/history/wbq27.htm|title=Buddhist Studies: 27. Q & A on Women in Buddhism|work=www.buddhanet.net|accessdate=2018-02-14|archive-date=2019-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513211437/http://www.buddhanet.net/e-learning/history/wbq27.htm|url-status=dead}}</ref> Тајланд има древна, континуирана традиција на законски текстови, општо опишани под насловот на литературата [[Даммасатта]] (тајландски изговор, ''там-ма-сат''), каде проституцијата е различно дефинирана и универзално забранета. Ерата на традиционални правни текстови завршила во раниот XX век, но овие претходни текстови биле значајни во однос на пишувањето и на духот на современото законодавство.<ref>{{Наведена книга|title=Thai Law, Buddhist Law; Essays on the Legal History of Thailand, Laos and Burma|last=Huxley|first=Andrew|date=1996|publisher=White Orchid|location=Bangkok}}</ref> Во XX век биле донесени различни закони во врска со сексуалната индустрија, вклучително и ''Законот за спречување на заразни болести'' од 1908 година и ''Законот за забавни места'' од 1966 година.<ref name="CSIS"/> Во 50<sup>те</sup> години од минатиот век, тајландскиот премиер [[Сарит Танарат|Фелдамаршал Сарит Танарат]] иницирал кампања за морал која вклучувала криминализирање на проституцијата преку изрекување парични казни и затвор. Воведен бил систем на медицински прегледи и „морална рехабилитација“ и фокусот на јавната вина бил префрлен од трговците со луѓе и набавувачите во самите проститутки.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=yeTCcpFkeb8C|title=Prostitution and Pornography: Philosophical Debate about the Sex Industry|last=Spector|first=Jessica|publisher=Stanford University Press|year=2006|isbn=9780804749381|page=192}}</ref> Самата проституција била направена нелегална во [[Тајланд]].<ref name="HRR-2008"/> во 1960 година, кога бил донесен закон под притисок на [[Обединетите нации]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.impowr.org/content/summary-prostitution-thailand|title=Summary: Prostitution in Thailand|last=A. Hennessy|date=16 September 2011|publisher=International Models Project on Women's Rights|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420081044/http://www.impowr.org/content/summary-prostitution-thailand|archive-date=2016-04-20|accessdate=5 April 2016|quote=Prostitution in Thailand has been illegal since 1960 when The Prostitution Suppression Act B.E. 2503 (1960) (the “1960 Prostitution Act”) was passed under pressure from the United Nations.}}</ref> Владата воспоставила систем за следење на сексуалните работници со цел да се спречи нивното малтретирање и да се контролира ширењето на сексуално преносливи болести.<ref name="IES"/> Законот од 1960 година бил укинат со ''Законот за спречување и сузбивање на проституцијата, БЕ 2539'' (1996). Според овој закон, проституцијата како таква не била незаконска, но борделите, макроата и предизвикувањето јавна непријатност (меѓу другото) биле нелегални. == Обид за легализација == Во 2003 година, Министерството за правда ја разгледало легализацијата на [[проституција]]та како службено занимање со здравствени придобивки и приход што се оданочувал и одржал јавна дискусија на оваа тема. Легализацијата и регулацијата биле предложени како средство за зголемување на даночните приходи, намалување на [[корупција]]та и подобрување на состојбата на работниците.<ref name="legal"/> Сепак, не било сторено ништо понатаму. == ХИВ/СИДА == [[Податотека:Red Ribbon.svg|мини|десно|170п|Црвената лента е симбол за солидарност со [[ХИВ]]-позитивните лица и оние кои живеат со [[СИДА]].]] Во 2008 година, 532,522 [[Тајланѓани]] страдале од [[ХИВ]]/[[СИДА]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nationmultimedia.com/2008/11/25/national/national_30089295.php|title=More teenaged girls getting HIV infection|date=2009-03-21|work=The Nation|archive-url=https://web.archive.org/web/20141126122625/http://nationmultimedia.com/2008/11/25/national/national_30089295.php|archive-date=2014-11-26|accessdate=2015-02-24}}</ref> [[Заедничка програма на Обединетите нации за ХИВ/СИДА|УНАИДС]] проценила во 2013 година дека од 380,000 до 520,000 Тајланѓани живееле со ХИВ.<ref name="UNAIDS-2013">{{Наведена книга|url=http://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/2013_HIV-Asia-Pacific_en_0.pdf|title=HIV in Asia and the Pacific; UNAIDS report 2013|date=2013|publisher=Joint United Nations Programme on HIV/AIDS (UNAIDS)|isbn=978-92-9253-049-5|page=108|access-date=25 Feb 2015|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918114041/http://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/2013_HIV-Asia-Pacific_en_0.pdf|url-status=dead}}</ref> Во 2017 година, бројот на Тајланѓани кои живееле со ХИВ бил 440,000.<ref name="Nation-20181201">{{Наведени вести|url=http://www.nationmultimedia.com/detail/national/30359629|title=Sharpened focus in Aids battle|last=Saengpassa|first=Chularat|date=2018-12-01|work=The Nation|access-date=2018-12-01|archive-date=2019-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404224513/http://www.nationmultimedia.com/detail/national/30359629|url-status=dead}}</ref> Преваленцата на ХИВ/СИДА кај тајланѓани на возраст од 15–49 се проценувала на 1,1% (2016 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html|title=Country Comparison :: HIV/AIDS - Adult Prevalence Rate|work=Central Intelligence Agency|accessdate=2018-12-01|archive-date=2014-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20141221190412/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2155rank.html|url-status=dead}}</ref> Меѓу хонорарни жени сексуални работнички, преваленцата на ХИВ била 2,8% во 2017 година. Меѓу женските сексуални работнички во [[бордел]]ите, тоа биле 0,6%(2017). [[Мечаи Вираваидја|Мечаи Вираваидија]], познат како „Г-дин Кондом“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2005/s1455219.htm|title=The World Today - Thailand's 'Mr Condom' makes comeback|date=|publisher=Abc.net.au|accessdate=2015-02-24}}</ref>, неуморно водел кампања за зголемување на свеста за безбедни сексуални практики и употреба на [[Презерватив|кондоми]] во Тајланд. Тој служел како министер за [[туризам]] и превенција од СИДА од 1991 до 1992 година, а исто така го основал ланецот ресторани „Зелки и кондоми“, кој им давал бесплатни [[Презерватив|кондоми]] на клиентите. По усвојувањето на првиот петгодишен план на тајландската влада за борба против епидемијата на ХИВ/СИДА во земјата, вклучувајќи ја и „''100% програма за кондоми''“ на Мечаи, заклучно со 1994 година употребата на кондоми за време на комерцијален секс веројатно значително се зголемила. Нема достапни тековни податоци за употребата на кондоми. Програмата им наложувала на сексуалните работници да одбијат однос без кондом и ги следела статистичките податоци на здравствените клиники со цел да се лоцираат борделите кои дозволуваат секс без кондоми.<ref name="IES"/> === Катои === [[Податотека:Kathoy1649.jpg|мини|лево|300п|Катои]] Студија направена од ''AIDS Care'' ја истражувала употребата на супстанции со ризикот од [[ХИВ]] кај ''[[катои]]'' сексуалните работници (трансџендер) во [[Бангкок]], [[Тајланд]].<ref name=":0">Nemoto, Tooru, Mariko Iwamoto, Usaneya Perngparn, Chitlada Areesantichai, Emiko Kamitani, and Maria Sakata. "HIV-related risk behaviors among kathoey (male-to-female transgender) sex workers in Bangkok, Thailand." ''AIDS Care''(2011): 1-10. Web.</ref> Само половина од учесниците изјавиле дека биле тестирани за ХИВ и еден од нив имал посетено медицинско лице во изминатите 12 месеци. Откриено било дека ''катои'' кои доживеале злоупотреба од татко или брат имале помали шанси да користат кондоми за време на [[Анален секс|аналениот секс]] со клиентите. Сексуалната работа ''катео'' има тенденција да биде во големите градови и туристичките области, вклучувајќи ги Бангкок, [[Чијанг Мај|Чианг Маи]], [[Градот Пукет|Пукет Сити]] и [[Патаја]]. Многу ''катои'' работат со скратено работно време како хонорарни проститутки и одржуваат работно време.<ref name=":1">Jackson, Peter A. ''Male homosexuality in Thailand: an interpretation of contemporary Thai sources''. Elmhurst, NY: Global Academic Publishers, 1989. Print.</ref> ''Катои'' обично се поевтина алтернатива на жени проститутки и се смета дека е помалку веројатно да биде ризик од болест. Притисокот од често специјализираните „лејдибојс“ ги става ''катои'' во опасност од зараза со [[сексуално преносливи болести]] со оглед на тоа што многу клиенти не се подготвени да користат [[Презерватив|кондоми]].<ref>Sam Winter. ''Queer Bangkok: twenty-first-century markets, media, and rights''. Aberdeen, Hong Kong: Hong Kong U Press, 2011. Print.</ref> == Причини за распространетост и толеранција == === Социјални ставови === Тајландското општество има свој уникатен сет на често контрадикторни сексуални манири. Посета на проститутка или платена љубовница не е невообичаено, иако не е прифатливо однесување за мажите. Многу тајландски жени, на пример, веруваат дека постоењето на проституција активно ја намалува инциденцата на силување.<ref name="IES"/> Меѓу многумина Тајланѓани, постои општ став дека проституцијата отсекогаш била и ќе биде дел од социјалното ткиво на [[Тајланд]]. Од друга страна, „''...идејата за легализирање на сексуалната работа е неприфатлива за многу Тајланѓани, кои оценуваат дека професијата е основа на пороците.'' ''Не е важно колку сексуални работници се изоставени од формалниот економски сектор и стануваат склони кон изнуда, експлоатација и злоупотреба - многу Тајланѓани едноставно нема да ја толерираат сексуалната работа како легална''“.<ref name="KSE-20180609">{{Наведени вести|url=http://www.khaosodenglish.com/opinion/2018/06/09/reality-and-the-denial-of-sex-work-in-thailand/|title=The Reality and Denial of Sex Work in Thailand|last=Rojanaphruk|first=Pravit|date=9 June 2018|work=Khaosod English|access-date=12 June 2018}}</ref> Според студија од 1996 година, спроведена на мажите и жените од Тајланд, се сметало дека сексуалниот нагон кај мажите бил многу посилен од сексуалниот нагон на жените. За жените се мислело дека можеле да вршат контрола над своите желби и нагони, додека сексуалниот нагон кај мажите бил „''основна физиолошка потреба или инстинкт''“. Исто така, и од мажите и жените од Тајланд сметале дека на мажите им требала „''повремена варијација во партнерите''“. Бидејќи женското неверство било силно неприфливо во тајландското општество и, според истражување од 1993 година, сексуалните врски на самохраните жени исто така се среќавале со неодобрување од страна на мнозинството од тајландската популација, секс пред брак, повремен секс и вонбрачен секс со проститутки бил широко прифатен, очекуван и понекогаш дури и охрабрен за тајландските мажи, а се сметало дека вториот бил помалку заканувачки за бракот, заради трајни врски со т.н. „минорна жена“.<ref name="Knodel">{{Наведено списание|last1=Knodel|first1=John|last2=VanLandingham|first2=Mark|last3=Saengtienchai|first3=Chanpen|last4=Pramualratana|first4=Anthony|date=1996|title=Thai views of sexuality and sexual behaviour|url=http://htc.anu.edu.au/pdfs/Knodel1.pdf|journal=Health Transition Review|volume=6|pages=179–201|access-date=25 Feb 2015}}</ref> Друга причина што придонесува за ова прашање е тоа што обичните Тајланѓани сметаат дека се толерантни кон другите луѓе, особено кон оние што ги сметаат за поразени. Ова прифаќање овозможило проституцијата да процвета без многу екстремна социјална стигма пронајдена во други земји. Според студија од 1996 година, луѓето во Тајланд генерално не ја одобрувале проституцијата, но стигмата за проститутките не била трајна или тешка, особено затоа што многу проститутки ги помагале своите родители преку нивната работа. Некои мажи немаат ништо против да стапат во брак со поранешни проститутки.<ref>{{Наведување|title=Can Prostitutes Marry? Thai Attitude Toward Female Sex Workers|journal=Social Science and Medicine|date=16 July 1998|volume=47|number=2|pages=255–267|last1=Sara Peracca|last2=John Knodel|last3=Chanpen Saengtienchai|pmid=9720644|doi=10.1016/s0277-9536(98)00089-6}}</ref> Студија за субјективна благосостојба на проститутки од 2009 година покажала дека меѓу анкетираните сексуални работници, сексуалната работа е нормализирана.<ref>{{Наведување|title=Subjective Well-being Among Those Who Exchange Sex and Money, Yunnan, China and Thailand|date=December 23, 2009|page=13|volume=99|journal=Social Indicators Research|doi=10.1007/s11205-009-9568-9|last1=Elizabeth Monk-Turner|last2=Charlie Turner}}</ref> === Политичари === [[Податотека:Chuwit Kamolvisit 2010-5-20.jpg|десно|мини|350п|[[Чувит Камолвисит]] пред Светскиот трговски центар ден по пригушувањето на протестите од 2010 година, од страна на војската на [[Тајланд]].]] [[Чувит Камолвисит]] бил сопственик на неколку салони за масажа во [[Бангкок]] и многумина го сметалеа за ''„кум на проституцијат''а“ во [[Тајланд]]. Во 2005 година бил избран за четиригодишен мандат во Претставничкиот дом на Тајланд, но во 2006 година Уставниот суд го отстраниl од функцијата. Во октомври 2008 година тој повторно се кандидирл за гувернер на Бангкок, но не бил избран. Тој открил во 2003 година дека некои од неговите најдобри клиенти биле високи политичари и полицајци, за кои, за кои исто така, тврел дека плаќале, над една деценија, повеќе од 1,5£ милиони (1,672.314€) [[мито]] за да можел да успее неговиот бизнис, продавајќи секс.<ref name="Levy">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2004/feb/21/weekend.adrianlevy|title=The brothel king's revenge|last=Scott-Clark|first=Cathy|date=21 Feb 2004|work=The Guardian|access-date=25 Feb 2015|last2=Levy|first2=Adrian}}</ref> Иако трговијата со секс во Тајланд била насочена кон странци може да кажеме дека е очигледна, индустријата што се грижи исклучиво за тајландски мажи никогаш порано не била под лупа на јавноста, а камоли за сексуалните подвизи на неприкосновените тајландски службеници.<ref name="Levy"/> Поддршката за проституција е раширена во политичките кругови, како што објавиле [[BBC News]] во 2003 година. „''Пратениците од владејачката тајландска партија Таи Рак Таи се препотуваат на плановите на раководството на партијата да им забрани да имаат љубовница или да одат во бордели...''" Еден пратеник изјавил ''за'' весникот ''„Нација''“ дека „''ако се применуваат правилата, партијата ќе може да понуди околу 30 кандидати, во споредба со нејзините повеќе од 200 членови на пратениците.''”<ref name="bbc">{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3255350.stm|title=Thai MPs protest mistress ban|date=2003-12-02|work=BBC News|access-date=2015-02-24}}</ref> Ставовите кон жените биле искажани од пратеникот Тирачаи Сирихан, цитиран во ''„Нацијата“'', „''Да се има миа нои [љубовница] е право на еден поединец.'' ''Не треба да има проблем сè додека политичарот не му прави проблеми на неговото семејство или општество''“.<ref name="bbc"/> По полициската рација на некои салони во Бангкок каде полицајци имале сексуални односи со проститутки, “''вршителот на должноста, шеф на полицијата Сутисан, полковник Варанвас Каруњајат, ја бранеше полициската акција, велејќи дека вклучените полицајци требало да имаат сексуални односи со масерикте за да добијат докази за апсењето.''" <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://2bangkok.com/chuwit.shtml|title=Chuwit Kamolvisit News|date=2008-01-28|publisher=2Bangkok.com|accessdate=2015-02-24|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129025525/http://2bangkok.com/chuwit.shtml|url-status=dead}}</ref> Очигледно, ова е вообичаена практика бидејќи одделни полициски сили го сториле истото во Патаја во мај 2007 година.<ref name="Pattaya">{{Наведени вести|url=http://www.pattayadailynews.com/shownews.php?IDNEWS=0000002956|title=Pattaya Volunteer Police Indulge in Uzbek Sting Operation|date=22 May 2007|work=Pattaya Daily News|archive-url=https://web.archive.org/web/20091030234556/http://www.pattayadailynews.com/shownews.php?IDNEWS=0000002956|archive-date=30 October 2009}}</ref> === Интервју со тајландски активист за човекови права === Критаја Архаванитукул, активист за човекови права од [[Тајланд]], интервјуиран од Институтот за меѓународни студии на Беркли, рекол:<blockquote>''Тажно е да се каже дека социјалната структура на Тајланд има тенденција да прифати ваква злоупотреба, и не само да прифати - имаме закони, имаме сметки кои витално го поддржуваат постоењето на овие сексуални установи. Тоа е една работа. И, исто така, имаме мафија која е инволвирана и во политичките партии, така што ова ја продолжува злоупотребата. Втората причина е културен фактор. Не знам за други земји, но во Тајланд општо прифатено е тајландските мажи да одат кај проститутки. Секоја класа тајландски мажи го прифаќа тоа, иако не го практикуваат сите. Така што тие не го гледаат тоа како проблем. Значи, кога станува збор за творците на политиката, кои се главно мажи, се разбира, тие не го гледаат ова како проблем. Тие знаат дека има многу жени кои се навлекуваат на проституција во Тајланд. Тие знаат дека некои се брутално третирани. Но, тие не мислат дека е страшна слика. Тие мислат дека тоа се само несреќни случаи. И, заради профитот, мислам дека има многу луѓе со интерес, па тие се обидуваат да замижат пред овој проблем.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://globetrotter.berkeley.edu/conversations/Kritaya/krit-con3.html|title=Conversation with Kritaya Archanvanitkul - p. 3 of 5|date=2005-08-23|publisher=Globetrotter.berkeley.edu|accessdate=2015-02-24|archive-date=2011-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816032143/http://globetrotter.berkeley.edu/conversations/Kritaya/krit-con3.html|url-status=dead}}</ref>''</blockquote> === Организиран криминал === Според студијата на [[Конгресна библиотека|Библиотеката на Конгресот]] објавена во 2003 г. „''[[Зона на црвени фенери|Зоните на црвени фенери]] во тајландските градови се дом на... бордели, казина и забавни објекти кои функционираат и како извор на приход и како оперативни центри за трговија со луѓе ....''“<ref name="LOC-2003">{{Наведена книга|url=https://www.loc.gov/rr/frd/pdf-files/ChineseOrgCrime.pdf|title=Transnational Activities of Chinese Crime Organizations|last=Berry|first=LaVerle B.|date=April 2003|publisher=Library of Congress|location=Washington DC|access-date=26 February 2015}}</ref>{{Rp|44}} Проценето е дека организирани криминални групи донеле над милион жени во [[Тајланд]] од [[Народна Република Кина|Кина]], [[Лаос]] и [[Виетнам]].<ref>{{Наведена книга|title=Encyclopedia of transnational crime & justice|last=editor|first=Margaret E. Beare|date=2012|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1412990776|location=Thousand Oaks, Calif.}}</ref> Организацијата ''14K Triad'' доминира во трговијата со жени од Кина до Бангкок за проституција.<ref>{{Наведена книга|title=Traditional organized crime in the modern world: responses to socioeconomic Change (Studies of Organized Crime)|date=2014|publisher=Springer|isbn=9781489987532|location=}}</ref> Во ноември 2015 година, премиерот [[Прајут Чан-о-ча]] започнал кампања „исчисти го Тајланд“ за елиминирање на организираниот криминал во сите области, вклучително и пороците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.voanews.com/a/thai-junta-launches-carckdown-on-influencial-figures-stoking-crime/3038059.html|title=Thai Junta Launches Crackdown on Organized Crime|date=5 November 2015|work=VOA News.|accessdate=18 December 2017}}</ref> === Религија === [[Податотека:Sermon in the Deer Park depicted at Wat Chedi Liem-KayEss-1.jpeg|мини|лево|300п|Слика од првата беседа на [[Буда]] од Ват Чеди Лием во [[Тајланд]].]] [[Будизмот]] во [[Тајланд]] е во најголем дел од училиштето [[Теравада]], кое го следат 95% од населението. „''Додека будизмот го смета за целибатскиот монашки живот како повисок идеал, тој исто така ја препознава важноста на бракот како социјална институција''.“<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KE56vyhOHGsC|title=A Dictionary of Buddhism|last1=Damien Keown|last2=Stephen Hodge|last3=Paola Tinti|publisher=Oxford University Press US|year=2003|isbn=978-0-19-860560-7|page=174}}</ref> Тајландскиот будизам поттикнува на придржување кон основниот кодекс на будистичката етика за лаиците. Петте прописи содржат предупредување против сексуалното однесување, иако она што претставува лошо однесување од аспект на одредена школа на будизмот, варира во голема мера во зависност од локалната [[култура]]. Во традиционалниот „''Pāli Canon“'', „''Sigālovāda Sutta“'' содржи голем дел кој ги советува мажите да ги почитуваат своите жени со тоа што ќе останат верни. Во книгата „''Луѓе за еднократна употреба: Ново ропство во глобалната економија“'', [[Кевин Бејлс]] тврди дека во тајландскиот будизам, жените се сметаат за природно инфериорни во однос на мажите и дека [[Гаутама Буда|Буда]] им рекол на своите ученици дека жените биле „''нечисти, телесни и расипани''“.<ref name="Bales-2004">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/disposablepeople0000bale|title=Disposable People: New Slavery in the Global Economy|last=Bales|first=Kevin|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=9780520931701|location=Los Angeles|access-date=2018-12-30|url-access=registration}}</ref> Ова е поткрепено и со верувањето дека жените не можат да постигнат просветлување, иако ова гледиште го оспоруваат други будистички списи како [[Винаја Питака]] во [[Пали Канон]].<ref name="Murcott-1991">{{Наведување|last=Murcott|first=Susan|title=The First Buddhist Women: Translations and Commentary on the Therigatha|publisher=Parallax Press|year=1991|isbn=9780938077428|url=https://archive.org/details/firstbuddhistwom00murc}}</ref>{{Rp|16}} Сегашниот [[Далај-лама|Далај Лама]] тврди дека жените можат да достигнат просветлување и да функционираат еднакво на мажите во духовните работи, но неговата гранка на будизмот не е онаа што се практикува во Тајланд, која има свој посебен канон на верувања. Бејлс исто така укажува на фактот дека во Винаја се наведени десет видови жени, или правила за монасите. Според правилата, првите три категории се жени на кои може да им се плати за нивните услуги. Во денешен Тајланд, ова се изразува како толеранција на проституција од мажени жени. Сексот со проститутки жените го сметаат за „празен секс“, а со тоа жените може да им дозволат на нивните сопрузи да имаат бесмислен секс со проститутки отколку да најдат нов сопружник. Будизмот исто така пропишува „''прифаќање и оставка пред животната болка и страдање''“,<ref name="Bales-2004"/> во согласност со верувањето во [[карма]]та и пропаѓањето на гревовите од претходните животи. Жените може да изберат да веруваат дека служењето како проститутки е неизбежен резултат на кармата. === Експлоатација од страна на полицијата и службена должност === Тешката позиција на [[проституција]]та во тајландското општество ја прави зрела за експлоатација од [[полиција]]та и владините службеници. Сексуалните бизниси плаќаат значителни суми на властите за да им биде дозволено да продолжат со деловните активности. Сексуалната работа всушност станала огромен бизнис за оние кои се во можност да извадат мито.<ref name="PE-20180107">{{Наведени вести|url=https://prachatai.com/english/node/7540|title=Sex in grey areas (2): how the junta threatens the lives of sex workers|date=7 January 2018|work=Pratchatai English|access-date=7 January 2018}}</ref> Оние во позиција да имаат корист, имаат финансиски интерес да видат како продолжува статусот кво. Сопствениците на деловните активности и поединечните сексуални работници се жалат дека откако ''хунтата'' (воена влада) дошла на власт во 2014 година, малтретирањето се зголемило, како и бараните суми. Ова имало ефект да ги истера бизнисите од деловните активности и сексуалните работници на улица или на интернет како фриленсери. == Криминал == === Детска проституција === Точниот број на деца-проститутки во [[Тајланд]] не е познат. Според институтот за истражување „Проект за заштита“ со седиште во [[САД]], проценките за бројот на деца вклучени во проституција што живеат во Тајланд се движат од 12,000 до стотици илјади (''ECPAT International''). Владата, универзитетски истражувачи и невладини организации процениле дека има дури 30,000 до 40,000 проститутки под 18 години, без странски мигранти (Стејт департмент на САД, 2005б). Институтот за истражување на здравствениот систем на Тајланд проценил дека децата во проституција сочинуваат 40% од проститутките во Тајланд. Причините зошто и како децата се комерцијално експлоатирани вклучуваат:<ref name="ECPAT">{{Наведена мрежна страница|url=https://prostitutki-pitera-gid.org/Sex-Tourism-in-Thailand.pdf|title=Child Sex Tourism in Thailand|publisher=End Child Prostitution Pornography and Trafficking (ECPAT UK)|accessdate=26 Feb 2015|archive-date=2018-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004185940/https://prostitutki-pitera-gid.org/Sex-Tourism-in-Thailand.pdf|url-status=dead}}</ref> * Сиромаштија: голем дел од населението живее во сиромаштија. * Деца од етнички племиња од ридови: овие деца живеат во пограничниот регион на северен Тајланд. Тие страдаат од непропорционално ниво на сиромаштија во однос на општата популација, а повеќето од нив немаат картички за државјанство. Ова значи дека тие немаат пристап до здравствена заштита или основно училиште, што ги ограничува нивното понатамошно образование или можности за вработување. * Трговија со деца: Многу деца се шверцуваат внатре во или од друга земја преку криминални мрежи, познаници, поранешни жртви на трговија со луѓе и гранични полицајци и имиграциони службеници кои ги превезуваат во борделите низ Тајланд. * Чувство на должност: Според традиционалните обичаи, првата должност на девојчето е да го издржува своето семејство на кој било начин. Поради ваквото чувство на должност и да ги отплаќаат семејните долгови, многу девојки биле и се принудени на проституција. Децата се експлоатираат во сексуални установи, а исто така директно на улица им се обраќаат [[Педофилија|педофили]] кои бараат сексуален контакт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ecpat.net/A4A_2005/PDF/EAP/Global_Monitoring_Report-THAILAND.pdf|title=Global Monitoring Report: Thailand|publisher=ECPAT|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425194829/http://www.ecpat.net/A4A_2005/PDF/EAP/Global_Monitoring_Report-THAILAND.pdf|archive-date=25 April 2012}}</ref> [[Детски сексуален туризам|Детскиот сексуален туризам]] е сериозен проблем во земјата. [[Тајланд]], заедно со [[Камбоџа]], [[Индија]], [[Бразил]] и [[Мексико]], е идентификувана како водечко жариште на сексуална експлоатација кај децата.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=38872|title=Rights-Mexico: 16,000 Victims of Child Sexual Exploitation|date=13 Aug 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326111520/http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=38872|archive-date=2012-03-26|publisher=Inter Press Service News Agency}}</ref> Особено педофилите ги искористуваат лажните закони во земјата и се обидуваат да најдат покритие за да избегнат гонење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nbcnews.com/id/14397137|title=Pedophiles find cover in parts of Asia - World news - Asia-Pacific &#124; NBC News|date=2006-08-17|publisher=NBC News|accessdate=2013-06-24}}</ref> За да се обесхрабри детскиот сексуален туризам, владата објавила дека не дозволила влез на 74 познати странски сексуални престапници во 2017 година. Владата развила и започнала видео запис што требало да ги прикажува летовите што влегуваат во Тајланд, со што се обесхрабрувал сексуалниот туризам. Министерството за туризам дистрибуирал повеќе од 315,000 брошури со кои се обесхрабрувал сексуалниот туризам на деловните субјекти и туристичките професионалци и организирале обуки за 800 претставници на локалната самоуправа, работници во туристичкиот сектор, студенти, млади и граѓански организации за спречување на сексуална експлоатација на деца во туристичката индустрија.<ref name="state18"/> === Трговија со секс === [[Тајланд]] е извор, одредиште и транзитна земја за мажи, жени и деца подложени на [[трговија со секс]]. Тајландската комерцијалната сексуална индустрија останува огромна, зголемувајќи ги ранливите страни на трговијата со секс. Жените, мажите, момчињата и девојчињата од Тајланд, други земји од: [[Југоисточна Азија]], [[Шри Ланка]], [[Русија]], [[Узбекистан]] и некои африкански земји, се предмет на трговија со секс во Тајланд. Тајланд е исто така транзитна земја за жртви од [[Кина]], [[Северна Кореја]], [[Виетнам]], [[Бангладеш]], [[Индија]] и [[Бурма]] подложени на трговија со секс во земји како: [[Малезија]], [[Индонезија]], [[Сингапур]], [[Русија]], [[Јужна Кореја]], [[САД]] и земјите од [[Западна Европа]]. Тајландските државјани се предмет на трговија со секс во Тајланд и во земји во: [[Северна Америка]], [[Европа]], [[Африка]], [[Азија]] и [[Среден Исток|Средниот Исток]].<ref name="state18"/> Жените од Тајланд и други националности се примамувани во [[Јапонија]] и продадени во контролирани бордели од [[јакуза]], каде што се принудени да работат на финансиските долгови. Лесно е да се намамат овие жени од соседните земји бидејќи Тајланд има 56 неофицијални точки на вкрстување и 300 контролни пунктови, каде што луѓето можат да ја преминат границата без документи.<ref name="IES"/> Во историски случај во 2006 година, една таква жена, Ураират Соимеи, поднела граѓанска тужба во Тајланд против тајландските сторители, кои претходно биле осудувани во кривичен суд. Жената успеала да избега од синџирот на проституција контролиран од Јакуза убивајќи ја жената Тајланѓанка мама-сан (еквивалент на борделската ''мадам'') и поминала пет години во јапонски затвор.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.nationmultimedia.com/2006/01/23/national/data/national_19721754.html|title=WOMAN'S DYING: wish to punish traffickers who ruined her life|last=Chatrarat Kaewmorakot|date=23 January 2006|work=The Nation|access-date=13 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021093403/http://www.nationmultimedia.com/2006/01/23/national/data/national_19721754.html|archive-date=21 October 2014}}</ref> [[Стејт департмент|Стеј департментот]] на Соединетите држави за следење и борба против трговијата со луѓе во својот извештај за трговија со луѓе во САД во 2018 година го сметал Тајланд за земја од ниво 2, што значи дека во извештајот се наведува дека иако Владата на Тајланд не ги исполнувала целосно минималните стандарди за елиминирање на трговијата со луѓе, правела значителни напори да го стори тоа.<ref name="state18">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/countries/2017/271297.htm|title=Thailand 2018 Trafficking in Persons Report|date=2018|work=OFFICE TO MONITOR AND COMBAT TRAFFICKING IN PERSONS|publisher=United States Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703181531/https://www.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/countries/2017/271297.htm|archive-date=2017-07-03|accessdate=4 November 2018}}{{PD-notice}}</ref> Тајланд донел неколку закони против трговијата со луѓе. Овие вклучуваат: Закон за борба против трговија со луѓе од 2008 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.refworld.org/docid/4a546ab42.html|title=Thailand: Anti-Trafficking in Persons Act B.E 2551 (2008)|date=January 30, 2018|work=Refworld|language=en|accessdate=4 November 2018}}</ref>; Закон за борба против трговија со луѓе од 1997 година,<ref>{{Наведено списание|last=Son Ninsri|date=2008|title=Thailand's Anti-Trafficking in Persons Act B.E. 2551 (2008): A New Development in Human Rights Protection and Justice|url=http://www.infactispax.org/Volume_special_IIPE/Ninsri.pdf|journal=In Factis Pax|language=en|volume=2|issue=2|access-date=4 November 2018|archive-date=2023-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123125557/http://www.infactispax.org/Volume_special_IIPE/Ninsri.pdf|url-status=dead}}</ref>. Тајланд исто така склучиl регионални договори против трговијата со луѓе, вклучувајќи ја и Министерската меконг иницијатива за координирање против трговија со луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://evaw-global-database.unwomen.org/en/countries/asia/lao-peoples-democratic-republic/2004/the-coordinated-mekong-ministerial-initiative-against-trafficking|title=The Coordinated Mekong Ministerial Initiative against Trafficking|work=evaw-global-database.unwomen.org}}</ref> Тајландската организација за сексуални работници ''EMPOWER'' изразила неколку загрижености во врска со законот од 2008 година. Овие грижи вклучувале дека законот ја овластувал полицијата да влегува во наводни сексуални установи без налог, недостаток на социјална помош што им се давала на жртвите, привремени репатријации и како резултат на поделбата меѓу невладините организации кои тврделе дека се противеле на трговијата со секс и оние кои ги поддржувале самите сексуални работници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.empowerfoundation.org/sexy_en.php?id=5|title=The Prevention and Suppression of Human Trafficking Act 2008 : Impact on Sex Workers A Report by Empower Foundation|authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/EMPOWER|date=February 21, 2012|publisher=EMPOWER Foundation|pages=1–5|language=en|accessdate=4 November 2018|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409205411/http://www.empowerfoundation.org/sexy_en.php?id=5|url-status=dead}}</ref> Организациите за сексуални работници во Тајланд остро се спротивставувале на операциите за „спасување“ што резултирало во апсење на возрасни лица кои слободно влегле во сексуалната индустрија, негирање на егзистенција или предмет на депортација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.empowerfoundation.org/sexy_en.php?id=5|title=Last Rescue in Siam|authorlink=https://en.wikipedia.org/wiki/EMPOWER|date=February 21, 2012|publisher=EMPOWER Foundation|language=en|accessdate=4 November 2018|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409205411/http://www.empowerfoundation.org/sexy_en.php?id=5|url-status=dead}}</ref> Банда за трговија со секс била пресретната во јужниот град [[Патаја]] во октомври 2014 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.pattayadailynews.com/pattaya-news/atcc-police-cracked-human-trafficking-gang/|title=ATCC And Police Cracked Down Human Trafficking Gang|date=12 October 2014|work=Pattaya Daily News|access-date=13 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141014200144/http://www.pattayadailynews.com/pattaya-news/atcc-police-cracked-human-trafficking-gang/|archive-date=2014-10-14}}</ref> Во 2017 година, Министерството за внатрешни работи и Министерството за правда извршиле преглед на 11,268 места со „висок ризик“ за забава за возрасни и на 268 им наредиле да престанат со деловните активности 5 години; овие инспекции довеле до гонење на осум случаеви на трговија со луѓе. [[Корупција]]та продолжува да ги поткопува напорите за борба против трговија со луѓе. Некои владини службеници се директно соучесници во злосторствата за трговија со луѓе, вклучително и преку примање [[мито]] или заеми од сопственици на деловни активности и бордели каде што се експлоатираат жртвите. Веродостојни извештаи покажуваат дека некои корумпирани службеници ги штитат борделите и другите трговски места за секс од рации и инспекции и соработуваат со трговци со луѓе.<ref name="state18"/> == Организации за поддршка на сексуални работници == Постојат неколку организации за поддршка на сексуални работници постојат во [[Тајланд]]: * ''EMPOWER'' е тајландска невладина организација која нуди здравствени, образовни и советодавни услуги на жени сексуални работнички. Организацијата се обидува да ги поттикне сексуалните работници и работи од 1985 година, со канцеларии во Патпонг ([[Бангкок]]), [[Чианг Маи]], [[Округ Мее Саи|Меи Саи]] и плажата Патонг (Пукет).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.empowerfoundation.org/education_en.html|title=Empower's Education ... Learning By Doing|work=Empower Foundation|accessdate=25 Feb 2015|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604135951/http://www.empowerfoundation.org/education_en.html|url-status=dead}}</ref> Организацијата, исто така, управува со музеј за сексуална работа во Бангкок и кооперативна сопственост во барот во Чианг Маи. * ''SWING'' (Сервисни работници во група) е подружница на ''EMPOWER'', која им нуди поддршка на машките и женските сексуални работнички во [[Патпонг]] и [[Патаја]]. Тој нуди часови по англиски јазик, предава безбедно сексуално образование, дистрибуира [[Презерватив|кондоми]] и промовира здравје и безбедност со внатрешна вежбалница и намалени медицински прегледи. Новоформираната организација ''SISTERS'' работи со трансродови сексуални работнички во Бангкок и Патаја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unescobkk.org/fileadmin/user_upload/hiv_aids/Documents/Workshop_doc/MSM_Lao/Day2/Presentation_from_Participants/Thailand_SWING.pdf|title=HIV Prevention among MSWs in Pattaya|publisher=UNESCO Bangkok|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705160842/http://www.unescobkk.org/fileadmin/user_upload/hiv_aids/Documents/Workshop_doc/MSM_Lao/Day2/Presentation_from_Participants/Thailand_SWING.pdf|archive-date=5 July 2015|accessdate=6 Jan 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2009/20090319_SexWork.asp|title=Swing and Sisters: HIV outreach to sex workers in Thailand|publisher=Unaids.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20090330111422/http://www.unaids.org/en/KnowledgeCentre/Resources/FeatureStories/archive/2009/20090319_SexWork.asp|archive-date=2009-03-30|accessdate=2013-06-24}}</ref> * ''М Plus'' е организација за машки сексуални работници во Чианг Маи, вклучително и мажи кои се идентификуваат како геј, стрејт или трансродови. Работи здравствена клиника за сексуални работници и спроведува едукација за превенција на [[ХИВ]] и профилакса.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.mplusthailand.com/|title=M Plus Thailand|accessdate=2018-12-30|archive-date=2019-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190112173739/http://en.mplusthailand.com/|url-status=dead}}</ref> * Азиско-тихоокеанската мрежа на сексуални работници (''APNSW'') е регионална организација, со седиште во Тајланд, организации предводени од сексуални работници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnsw.info/|title=Welcome to APNSW|work=Asia Pacific Network of Sex Workers|accessdate=2018-12-30}}</ref> Постои за промовирање и заштита на здравјето и човековите права на сексуалните работници во [[Азија]]. Поддржува целосна декриминализација на сексуалната работа и признавање на сексуалната работа како работа. == Поврзано == * [[Економија на Тајланд]] * [[Пинг-понг шоу]] * [[Ураират Соимеи]] * [[Туризам во Тајланд]] * [[Проституција во Камбоџа]] * [[Проституција во Индија]] * [[Проституција во Индонезија]] * [[Проституција во Филипини]] == Наводи == {{Наводи|colwidth=30em}} == Дополнителна литература == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cvmgT4Odr5YC&pg=PR1|title=Night Market; Sexual Cultures and the Thai Economic Miracle|last1=Bishop|first1=Ryan|last2=Robinson|first2=Lillian S|date=1998|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-91429-1|edition=Paper|location=New York|access-date=17 July 2016}}<bdi>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cvmgT4Odr5YC&pg=PR1|title=Night Market; Sexual Cultures and the Thai Economic Miracle|last1=Bishop|first1=Ryan|last2=Robinson|first2=Lillian S|date=1998|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-91429-1|edition=Paper|location=New York|access-date=17 July 2016}}</bdi> {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=cvmgT4Odr5YC&pg=PR1|title=Night Market; Sexual Cultures and the Thai Economic Miracle|last1=Bishop|first1=Ryan|last2=Robinson|first2=Lillian S|date=1998|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-91429-1|edition=Paper|location=New York|access-date=17 July 2016}} * ''Патувања во трговијата со кожа: Туризам и сексуална индустрија'' (1996,{{ISBN|0-7453-1115-6}} ) од Џереми Сибрук ја опишува тајландската сексуална индустрија и вклучува интервјуа со проститутки и клиенти. * Клио Одер докторирала антропологија со теза за проституција во Тајланд; нејзините искуства за време на нејзиното тригодишно истражување на теренот резултираа во книгата ''„Patpong Sisters: An American Woman's View of the Bangkok Sex World“'' во 1994 година{{ISBN|1-55970-281-8}}). Во книгата таа ги опишува тајландските проститутки кои ги запознала како брзоумни претприемачи отколку како експлоатирани жртви. * ''Здраво, мој голем голем мед!: Љубовни писма до девојките од бар во Бангкок и нивни откривачки интервјуа'' од Дејв Вокер и Ричард С. Ерлих (2000,{{ISBN|0-86719-473-1}}) е компилација од писма од западњаци до тајландски проститутки и интервјуа со вторите. * За информативна карикатура на современите сексуални норми и мерила на Тајланд (и неговата сексуална индустрија) наспроти Западот, видете ги романите на он Бурдет, вклучително и ''Бангкок 8,'' за компаративната антропологија на неговиот полутајландски-западен (син на „Бар-девојка“) протагонист детектив, Сончај Читпличип. * Документарниот патепис ''на'' Денис Џон од 2005 година, ''Стапицата „Пеперутка“,'' дава реално и неосудувано гледиште на прво лице за сексуалниот туризам во Тајланд. * Документарецот на ''Џордан'' Кларк од 2005 година, ''Фаланг: Зад насмевката на Бангкок,'' има прилично критички став за сексуалниот туризам во Тајланд. * Документарецот на Дејвид А. Феинголд во ''трговија со жени'' во 2003 година го истражува феноменот на трговија со жени од околните земји во Тајланд. * {{Наведено списание|last=Lines|first=Lisa|date=July 2015|title=Prostitution in Thailand: Representations in Fiction and Narrative Non-Fiction|url=https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Prostitution%20in%20Thailand.pdf|journal=Journal of International Women's Studies|volume=16|issue=3|pages=86–100|access-date=2018-12-01|archive-date=2018-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323092323/https://www.capstoneediting.com.au/uploads/files/Prostitution%20in%20Thailand.pdf|url-status=dead}} * За дискусија што се осврнува на историјата на проституцијата, видете Скот Бамбер, Кевин Хјуисон и Питер Андервуд (1997) „Опасни врски: Историја на сексуално преносливи болести во Тајланд“, во М. Луис, С. Бамбер и М.Вог (изд. ), ''Секс, болести и општество: компаративна историја на сексуално преносливи болести и ХИВ/СИДА во Азија и Тихи Океан'' ({{ISBN|978-0313294426}} ), Westport: Greenwood Press, Прилози во медицинските студии бр. 43, стр.&nbsp;37–65. == Надворешни врски == * [https://www.hrw.org/reports/1993/thailand/ Современ облик на ропство: трговија со бурмански жени и девојчиња во бордели во Тајланд], извештај за 1993 година. * [http://www.links.net/vita/swat/course/prosthai.html Проституција во Тајланд и Југоисточна Азија], од астин Хол, 2004 година. * [http://www.prospectmagazine.co.uk/2005/05/learningthethaisextrade/ Учење на тајландската трговија со секс] {{Семарх|url=https://archive.today/20120910145437/http://www.prospectmagazine.co.uk/2005/05/learningthethaisextrade/ |date=2012-09-10 }} - Проспект (списание) [[Категорија:Ропство]] [[Категорија:Проституција]] [[Категорија:Економија на Тајланд]] [[Категорија:Тајланд]] [[Категорија:Педофилија]] [[Категорија:Корупција]] [[Категорија:Тајландско општество]] [[Категорија:Тајландски министри]] [[Категорија:Тајландски политичари]] [[Категорија:Тајланд во 2010-тите]] [[Категорија:Трговија со луѓе]] hxyzjl8mti0rntq7ha9idnptlip8pfe Послонски Планини 0 1256137 5575208 5552617 2026-06-11T06:17:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575208 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планина | name = Послонски Планини | native_name = | photo = | photo_caption = | elevation_m = 491 | elevation_ref = | prominence = | listing = | location = {{знаме|Србија}} | range = [[Родопски Планини]] | coordinates = | topo = | first_ascent = | easiest_route = }} '''Послонски Планини''' е [[планина]] која се наоѓа во источна [[Србија]], од десната страна на [[Јужна Морава]], во близина на селото [[Послон]], по кое го добиле своето име<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.preslap.rs/55-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B5-%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD,%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%B4%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B6%D1%9A%D0%B0.html|title=Послонске планине - од манастира Св. Роман, преко Варнице до Ражња|accessdate=28 октомври 2018|archive-date=2020-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125121542/http://www.preslap.rs/55-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B5-%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-%D1%81%D0%B2-%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD,%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE-%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%B4%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B6%D1%9A%D0%B0.html|url-status=dead}}</ref>. Највисок врв е [[Церовачка Ветрења]], со [[надморска височина]] од 491 метар, па морфолошки, поради висината, овие се [[рид]]ови, а не планини. Венецот се протега во правец север-југ, во должина од околу 11 км. Тие припаѓаат на групата [[Рилско-родопски Масив|Родопски Планини]] . == Поврзано == * [[Рилско-родопски Масив|Родопски Планини]] * Сталаќки ридови * Мојсињска планина == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Марковиќ,. Јован (1990): Енциклопедија географски лексикон Југославие, Свјетлост, Сараево; <nowiki>ISBN 86-01-02651-6</nowiki> [[Категорија:Планини во Србија]] [[Категорија:Општина Ражањ]] 4937bulypuein2bzlqfzhxs1hpjd9ml Писмо од Гоце Делчев до Никола Малешевски (1899) 0 1258308 5575156 5071391 2026-06-11T01:24:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575156 wikitext text/x-wiki {{Писма од Гоце Делчев/Вовед}} Во прилог следи извадок од писмото на Гоце испретено до [[Никола Малешевски]] на {{Датум по стар стил|17 јануари|1899|5 јануари|1899}}. {{Викиизвор|1=Гоце Делчев/ Писма/ Гоце Делчев до Никола Малешевски (5/1/1899)|2=писмото на Гоце Делчев до Никола Малешевски од 5 јануари 1899}} {{Писма од Гоце Делчев/Викиизвор}} == Спорност == Според дел од бугарската академска заедница, ова писмо е доказ за бугарската национлна свест на Гоце Делчев.<ref>{{cite web|url=https://pogled.mk/kanzurov-sekoj-mozhe-da-otvori-google-i-da-go-prochita-pismoto-na-gotse-delchev-do-nikola-maleshevski-kade-shto-kazhuva-deka-mu-e-bugarska-narodnosta/|title=Канзуров: Секој може да отвори Гугл и да го прочита писмото на Гоце Делчев до Никола Малешевски каде што кажува дека народноста му е бугарска|date=20 јуни 2019|publisher=|quote=|website=Поглед|access-date=22 јануари 2021}}</ref> Сепак, голем број македонски историчари ја спорат оваа теза и сметаат дека спорниот дел според начинот и контекстот во кој е напишан е само иронија и не се мисли на националната свест.<ref>{{cite web |url=https://мна.мкд/i-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82/01-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0/1-1-%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BA%D0%B0/1899-05-01_%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%BE-%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE-%D0%BE%D0%B4-%D0%B3%D0%BE%D1%86%D0%B5/ |title=1899.05.01_Погрешно толкуваното писмо од Гоце Делчев |last= |first= |date= |website=Македонска научна академија |publisher= |access-date=22 јануари 2021 |quote= }}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mn.mk/komentari/17024 |title=Гоце Делчев е Македонец роден во Кукуш и никој нема право тоа да му го одземе |last= |first= |date=7 август 2019 |website=Македонска нација |publisher= |access-date=22 јануари 2021 |quote=}}</ref> Како поткрепа на овој став се бројните други писма на Делчев во кои јасно се искажува за Македонец.<ref>{{cite news |last=Трпческа |first=Мирјана |date=18 септември 2020 |title=Македонскиот државен архив располага со вредна документација за Гоце Делчев и тоа го знае Бугарија |url=https://kanal5.com.mk/makedonskiot-drzhaven-arhiv-raspolaga-so-vredna-dokumentacija-za-goce-delchev-i-toa-go-znae-bugarija/a439414 |work=Канал 5 |access-date=22 јануари 2021}}</ref><ref>{{cite news |last=Станковиќ |first=Дарио |date=10 септември 2020 |title=Писмо на Гоце Делчев оригинално сведоштво за македонските работи |url=https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D0%BE%D1%86%D0%B5-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2-%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%BE-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE/ |work=Нова Македонија |access-date=22 јануари 2021}}</ref>{{ref label|N1|А}} Дури Гоце Делчев самиот себеси во истото писмо истакнува како Бугарите и Бугарофилите, и Грците се болест врз македонското население.<ref>''[https://netpress.com.mk/omo-ilinden-pirin-shto-baral-or-iev-sam-vo-anuari-vo-sofi-a/ ОМО Илинден Пирин: Што барал Ѓорѓиев сам во јануари во Софија?]''</ref><ref>''[https://www.mkdpress.eu/2023/07/08/%D0%B3%D0%BE%D1%86%D0%B5-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2-%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%B1%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%B5-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82/ ГОЦЕ ДЕЛЧЕВ: ИМЕТО „БУГАРИ“ Е БОЛЕСТ]''</ref> == Спорен дел == === Спорниот дел од писмото напишано со оригиналната типографија === {{Цитатник|''... Отц{{Уникод|&#x463;}}пленията и разц{{Уникод|&#x463;}}пленията никакъ да не ни плашатъ. Действително жалко е, но що можемъ да правимъ, когато си сме българи и всички страдаме отъ една обща бол{{Уникод|&#x463;}}сть! Ако тая бол{{Уникод|&#x463;}}сть не съществуваше въ нашит{{Уникод|&#x463;}} прад{{Уникод|&#x463;}}ди, отъ които е наследство и въ насъ н{{Уникод|&#x463;}}маше да попаднатъ подъ грозния скиптъръ на турскит{{Уникод|&#x463;}} султани. Нашъ, разбира се, дългъ е да не се поддаваме на тая бол{{Уникод|&#x463;}}сть, но можемъ ли с{{Уникод|ѫ}}щото да направимъ и съ другит{{Уникод|&#x463;}} лица? Пъкъ имаме заето и н{{Уникод|&#x463;}}що отъ гръцкит{{Уникод|&#x463;}} бол{{Уникод|&#x463;}}сти, а именно — колко глави, толкозъ капитани. Пустата му слава!... Вс{{Уникод|&#x463;}}ки иска да бл{{Уникод|&#x463;}}сне, па не зна{{Уникод|&#x463;}} фалшътъ и на тоя бл{{Уникод|&#x463;}}съкъ. Вай на тезъ надъ страданията на които всички т{{Уникод|&#x463;}}зъ комедии, д{{Уникод|&#x463;}}тъ се разиграватъ.''}} === Спорниот дел од писмото според современиот македонски правопис === {{Цитатник|''... Отцепувањата и расцепкувањата никако не треба да нè плашат. Жално е, но што да правиме кога си сме бугари и сите страдаме од една иста болест! Ако таа болест ја немаше кај нашите прадедовци, од коишто ни е наследство, тие немаше да потпаднат под грозниот жезол на турските султани. Наш долг е, се разбира, да не се поддаваме на таа болест, но колку можеме да влијаеме на другитe? Сепак имаме нешто и од грчките болести — „колку глави — толку капетани“. Пустата! Секој сака да блесне, па не го знае фалшот на тој блесок. Тешко им на тие што страдаат под овие „комедии“.''}} == Белешки == :<small>{{note|N1}}А) дел од писмата на [[Гоце Делчев]] можат да се прочитаат на [[:s:Гоце Делчев#Писма|викиизворникот]].</small> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Гоце Делчев]] [[Категорија:Писма од Гоце Делчев]] [[Категорија:Македонска револуционерна организација]] [[Категорија:Писма]] bnn1mllfsgxovpegg4nkrlywxyvxevs Понижени и навредени 0 1259920 5575192 5362007 2026-06-11T04:52:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575192 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = Понижени и навредени | title_orig = Униженные и оскорблённые | translator = | image = [[File:Humiliated and Insulted illustration by Nikolay Karazin (1893).jpg|200px|right]] | caption = | author = [[Фјодор Достоевски]] | cover_artist = | country = Русија | language = руски | series = | genre = [[роман]] | publisher = | release_date = 1861 | media_type = | pages = 450 | isbn = | congress= | oclc= | preceded_by = | followed_by = }} '''Понижени и навредени''' ([[руски]]: ''Униженные и оскорблённые'') — [[роман]] на рускиот писател [[Фјодор Михајлович Достоевски]], првпат бил објавен во 1861 година.<ref>[http://www.pppe.mk/2017/za-moralot-fjodor-mihajlovich-dostoevski/ За моралот – Фјодор Михајлович Достоевски]</ref> ==Содржина== Класифирајќи се како мрачна приказна, една од оние морбидни и мачни приказни што толку често и незабележливо, речиси таинствено се расплетуваат под тешкото небо на [[Петербург]]… во темнината, по тајните сокаци на ограмниот град, среде плашливата еволуција на животот, здодевен и недоветен егоизам, конфликт на интереси., мрзеливост, разврат, скриени злосторства — сето тоа, во срцевината на апсолутниот пекол наречен безмислен и абнормален живот. Суптилна психологија на ликовите и нивните социјални интеракции, како и длабоките филозофски идеи. Заплетот е врв на сложеноста што се однесува до романите на овој великан, со асоцијатив кон [[Дикенс]]оновиот модел на размислување. Изграден врз основа на сложен детективски роман, читателот го втурнува во свет на морална деградација, трауми од детството, а пред се, невозвратената љубов и непомирливите односи. Поставени во центарот на приказната се млад автор во обид, со соодветна реалситична нарација преку ликот на Иван Петрович; тинејџерка — сирак, Шилер, чија трагедија се поставува како категорија на вечна малолетничка; и расипан аристократ, принцот Валковски: еден вид на цинична реал-политика, кој не само што служи за матична подлога на подоцнежните зли ликови во романите на Достоевски, туку е моќен со своето оригинално присуство во својата автентична приказна. Книгата изобилува со брзина и адреналин, врие со ликовите и настаните создавајќи драматична конфротација помеѓу истите. Низ целата карактеризација на множеството фабули, евидентно доминира љубовта на еден татко кон неговата ќерка, која константно и безгрижно му нанесува само понижувања и навреди, а бездруго по нејзината смрт, му остава едно незгрижено девојче како аманет<ref>[https://mk.unansea.com/%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8/ Достоевски, "Навредениот И Повредени"]</ref>. Страшната и длабока агонија како старв од нешто што не би можело да се дефинира, нешто несфатливо во нормалниот тек на настаните, но кое во секој момент може да се материјализира соочувајќи се со ликовите како несомнено ужасна реалност, правeјќи пародија од сите докази на разумот. Овој мистичен страв на намалена рационализација кој Достоевски успешно го минимализира и на крајот совладува, за прв пат го претвора како автор на егзистенцијален ужас. „Ако сакате да бидете почитувани од страна на другите, првенствена работа е да се почитувате себеси — на тој начин, со самопочит ќе ги принудите другите да ве почитуваат.“ Во спротивно, би останале понижени и навредени до крајот на Вашите животи<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.divianarts.com/19157/ |title=Понижени и навредени – Фјодор М. Достоевски |accessdate=2021-02-11 |archive-date=2022-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123154839/https://www.divianarts.com/19157 |url-status=dead }}</ref>. Достоевски раскажува дека ќерката на малолетниот благородник Ихменев — Наташа, откако се за заљуби во синот на принцот Валковски - Аљоша и немајќи родителски благослов, ја остава куќата за него. И за тоа, нејзиниот татко ја проколнува. Сепак, ветровитото и несериозно Аљиоша наскоро се за заљубува во богатата ќерка на грофицата и се ожени со неа на инсистирање на нејзиниот татко. Понижена и навредена во нејзините најдобри чувства, Наташа се враќа кај сиромашните родители, а нејзиниот татко после болно двоумење ја препознава. Сите сили на злото паѓаат врз семејството Ихменев. Таткото на Наташа, Николај Сергеевич, е срам. Овој добар, леконосен човек што го засолни Аљоша во куќата и ги ставаше работите во ред во разрушениот имот, Валковски обвинува за измама, тој безмилосно го брка Ихменев, на кого веќе не му треба. Страдањата на Николај Сергеевич се влошуваат со неговиот конфликт со неговата ќерка: за него, заминувањето на Наташа од дома е срам. Мајката на Наташа страда од заминувањето на нејзината ќерка од дома и бесот на нејзиниот сопруг. Но, страда и Наташа, чија љубов, Достоевски ја прикажа во романот како самопожртвуваност. Во името на чувството за Аљоша, девојката заборава на поранешните приврзаности, го жртвува своето достоинство. Достоевски високо ја цени љубовта на Наташа. Сепак, животот не му носи среќа на Наташа. Таа страда од фактот дека нејзиниот татко ја проколнувал, и од предавството на принцот. Но непосредниот виновник за страдањето на хероина е никој друг туку Аљоша. Токму тој ја раскина за семејството што беше посрамотено од неговиот татко, тој ја измами со ветување дека ќе се ожени и ја напушти на инсистирање на неговиот татко за доброто на богатата Катја. Во согласност со кодот на христијанскиот хуманизам, писателот „ја ублажува“ вината на еден млад човек. Раскажувачот, писателот Иван Петрович, во име на кого се раскажува приказната, ја гледа љубовта со очите на Наташа, не ја гледа себичноста на јунакот, а понекогаш дури и се восхитува, се восхитува на Аљоша и е склон да ги толкува сите слаби дела на младиот принц како безопасна манифестација на младоста Наташа, измамена, сепак повикува на сожалување и прошка: „Не го обвинувајте (Аљоша), Вања“, моли Наташа... „Него не може да му се суди како на сите други... тој не беше воспитан така. Го разбира ли тој што прави?... Тој нема лик...“ Тука Достоевски јасно ја проповеда христијанската идеја за прошка и тоа ја ослабува социјалната острина на романот. Лицемерството на оваа „христијанска доблест“ суптилно го забележа Доброљубов, за кого Аљоша не предизвика симпатија. Некои современи критичари ја истакнуваат искреноста на Аљоша и дури прават паралела со ликот од [[„Идиот“]] - Мишкин или Аљоша Карамазов од „[[Браќата Карамазови]]“, но оваа паралела не е со цврсти темели. Искреноста сам по себе не штити од лошите дела, но тоа не значи дека сме безгрешни. Да, Аљоша е искрена и, можеби, дури и љубезен, но во него, за разлика од Мишкин, кај него постои себичност. И ова се манифестира во врската со Катја и љубовта кон Наташа, кога Аљоша ја убедува да се согласи на неговиот брак со богатата наследничка Катја. Во неговите зборови се појавува страшна логика: бидејќи Наташа го сака, тоа значи дека таа мора да ја сака неговата среќа, односно да се согласи на неговиот брак со Катја. Во текот на приказната, авторот докажува дека ако Аљоша навистина биле на страната на Наташа, ако неговата љубов била вистинска, силна, лишена од егоизам, никој не би ја нарушил нивната среќа, а ниту Наташа ниту нејзините родители не би станале жртви на принцот Валковски. Сепак, како моралист, Достоевски не го осудува Аљоша. Напротив, во овој случај тој ја проповеда идејата за прошка, иницирана од Наташа. Но, современиот читател, на кого му се туѓи смирението и прошката, не може да го прифати Аљоша преку очите на Наташа. Кодексот на хуманизам на Достоевски вклучи такво нешто како страдање. Сликајќи ја судбината на Наташа, писателот дава шест одговори на прашањето за однесувањето на страдалната личност: од една страна, пасивна, просветлена смиреност и од друга страна, огромното проклетство на целиот неправеден свет. Романот „Понижени и навредени“ ќе одигра големо влијание врз руското општество и современата литература. ==Критички осврт кон романот== Истражувачите и критичарите едногласно забележуваат дека меѓу ликовите на романот се појавува нов вид за Достоевски -преку ликот на принцот Валковски. Несреќите на хероите на романот ја имаат токму неговата сенка. Тој секогаш стои на страната на слабите. Валковски му вели: вие сте филантропи според Шилер, верувате дека не постои повисока цел за некоја личност отколку постојано да им помага на другите; но, всушност, играш недостојна претстава, затоа што ја расипуваш својата дарежливост и јас сум уморен од тоа; мојата вистина е дека постои личност, „јас сум јас. Сè е за мене, а целиот свет е создаден за мене. Слушајте, пријателе, сè уште верувам дека можете да живеете добро на светот. И ова е најдобрата верба... “. Ако размислите за расудувањето на Валковски, ќе забележиме одредено растојание што го има Достоевски во однос на „социјализмот како ново христијанство“. Сонувачот Васја кој сонува за прекрасна заедница, се претвора во принцот Валковски - борбата продолжува. Амбивалентноста на односот на Достоевски кон социјализмот како форма на филантропија се рефлектира во конфронтацијата на неговите ликови. На прв поглед, се чини дека аргументите на Валковски ги уништуваат идеалите на „социјализмот“. Но, во неговите подоцнежни дела, ќе ги порази ликовите како Валковски. Егоистот Валковски, кој е горд што „цел свет е создаден за мене“, ќе се претвори во личност која е безживотна и немоќна. Како и него, и Свидригалов и Ставрогин,, се противници на [[Фридрих Шилер]] и неговите идеи. Но, тие, за разлика од Валковски, не го воздигаат својот егоизам. Светлината на филантропските идеали е недостапна за нив, тие страдаат бесчувствителност Тие страдаат и се движат кон пропастс. Ова покажува дека „социјализмот како ново христијанство“ за Достоевски беше нова надеж Естетските идеи на авторот се засноваат на желба за личност која нема личност и практичен морал, но има апсолутна чистота. Ова беше првиот голем роман напишан од Достоевски по враќањето од егзил. Можеби тоа е причината зошто делото е пречекано од критичарите неповолно.<ref>[https://travelerscoffee.ru/mk/morkov/unizhennye-i-oskorbl-nnye-roman-unizhennye-i-oskorbl-nnye/ Проблемите со понижениот и навреден роман]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Влијание== Иако не е едно од најуспешните дела на Достоевски, во делото може да се најде длабока карактеризација на ликовите и може да се цени големата способност на писателот да го оцртува нивниот профил и да ја истражува нивната психологија. Ниту еден лик не е опишан лежерно и секој од нив може да ги знае најинтимните чувства и да го разбере начинот на дејствување. Главната тема на делото е описот на приказните за овие ликови, трајно потчинети од нешто посилно од нив и на кои не можат да се бунат, понижени и навредени од настаните во животот и од луѓе способни да ги повредат со чувства и гордост. [[Стефан Цвајг фино ги опишува: „Странци во светот за љубовта кон светот, нереални за страста на реалноста, ликовите на Достоевски на почетокот изгледаат едноставни. Тие немаат прецизна насока, немаат видлива цел: како слепи или пијани, тие се тетерават низ целиот свет, овие мажи, иако возрасни... Тие секогаш се исплашени и заплашени, тие секогаш се чувствуваат понижено и навредено...“. Романот свои влијанија особено ќе изврши во таканаречената социјална литература, карактеристична за првите децении на дваесеттиот век но, и индиректно врз егзистенцијализмот, карактеристичен за [[Албер Ками]] и [[Жан Пол Сартр]] <ref>[http://rushist.com/index.php/literary-articles/3756-tvorchestvo-dostoevskogo-kratko/ Творчество Достоевского]</ref>. ==Македонско издание== „Понижени и навредени“ била издадена на [[македонски јазик]] во 1993 година од издавачката куќа [[Табернакул (издавачка куќа)|Табернакул]].<ref>{{нмс | title=Понижени и навредени - Записи од подземјето | url=https://kupikniga.mk/product/ponizheni-i-navredeni-zapisi-od-podzemjeto/ | work= | publisher=kupikniga.mk | date= | accessdate=11 февруари 2021 }}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://ilibrary.ru/text/64/p.1/ Full text of ''The Insulted and Humiliated'' in the original Russian] *[http://ilibrary.ru/text/64/p.1/ Texto completo de ''Humillados y ofendidos'' en ruso] en Ilibrary.ru. {{Достоевски}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дела на Фјодор Достоевски]] [[Категорија:Руски романи]] [[Категорија:Дела од 1861 година]] 5r55kmi0i3txw0nslg33jukrj0x9ktp Пире 0 1260259 5575153 4422684 2026-06-11T01:08:40Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575153 wikitext text/x-wiki [[Податотека:MashedPotatoes.jpg|мини|Пире од компири]] '''Пире'''<ref>{{ДРМЈ|пире}}</ref> – јадење подготвено од варен или сиров [[зеленчук]] или [[овошје]]. Поимот особено се однесува на [[пире од компири]]. Во Македонија покрај пирето од компири најпознати се доматното пире и десертот костен-пире. ==Подготовка== Зеленчукот или овошјето, исчистено од кожата и семките, се дроби со [[виљушка]], се пасира со преса или се миксира. На добиената смеса се додаваат одредени состојки за подобрување на вкусот ([[млеко]], [[путер]]...) и [[зачин]]и. <ref>{{нмс | title=Рецепт за најкремастото пире од компири | url=http://gotvi.mk/2017/10/05/pire-od-kompiri/ | work= | publisher=Готви | date=5 октомври 2017 | accessdate=14 февруари 2021 | archive-date=2021-02-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210228041552/http://gotvi.mk/2017/10/05/pire-od-kompiri/ | url-status=dead }}</ref> Подготвеното пире може да биде гарнир со некое главно јадење, но и етапа во подготовка на некој рецепт. ==Етимологија== Зборот ''пире'' е [[заемка]] од [[француски јазик|францускиот]] збор purée што значи „очистено“. ==Поврзано== * [[Пире од компири]] * [[Доматно пире]] * [[Костен-пире]] ==Наводи== {{Наводи}} {{Commons category|Puréed food}} [[Категорија:Готвење]] [[Категорија:Галицизми]] 0eenbsujtkv79b8nirnaugem5du0pvb Прва фудбалска лига на Чешка 0 1264394 5575240 4871737 2026-06-11T08:12:04Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575240 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија фудбалска лига | име = Прва фудбалска лига на Чешка | лого = [[Податотека:Fortuna liga 2021.svg|200px]] | pixels = | земја = {{flagsport|CZE}} [[Чешка]] | останати_земји = | конфед = [[УЕФА]] | основана = 1993 | клубови = 18 | испаѓање = [[Втора фудбалска лига на Чешка|Втора лига]] | нивоа = [[Првенство во фудбал на Чешка|1]] | домашен_куп = [[Фудбалски куп на Чешка|Куп на Чешка]] | шампиони = {{Fb team Slavia Prague}} (6. титула) | сезона = [[Прва фудбалска лига на Чешка 2018-2019|2018-2019]] | нај_титули = {{Fb team Sparta Prague}}<br />(34 титули) | тв = [[Чешка телевизија (канал)|ЧТ]]<br /> | мрежно место = [http://en.fortunaliga.cz/ Мрежно место] | трофеј = [[Податотека:Pohár pro vítěze Gambrinus ligy 03.jpg|160px]] | моментална = [[Прва фудбалска лига на Чешка 2020-2021]] }} '''Прва фудбалска лига на Чешка''' (или '''1. лига''') позната уште како '''Фортуна лига''' поради спонзорски причини, е најсилната фудбалска лига во [[Чешка]]. Како највисоко ниво на [[Првенство во фудбал на Чешка|чешкиот фудбалски лигашки систем]], во неа се натпреваруваат 18 клубови кои играат помеѓу себе по двапати, а по крајот од секоја сезона има корелација со [[Втора фудбалска лига на Чешка|Втората лига на Чешка]] преку системот на промоција и испаѓање. Лигата е основана во 1993 година, по распаѓањето на [[Чехословачка]]. Од основањето па сè до сега, 35 екипи играле во Првата лига на Чешка. Најуспешен клуб е [[ФК Спарта Прага|Спарта Прага]] со 12 титули, а актуелен шампион е екипата на [[ФК Славија Прага|Славија Прага]], која го освои изданието во [[Прва фудбалска лига на Чешка 2019-2020|сезоната 2019-2020]]. ==Клубови во сезоната 2020-2021== *{{Fb team Banik Ostrava}} *{{Fb team Bohemians 1905}} *{{Fb team Viktoria Plzen}} *{{Fb team Dynamo Ceske Budejovice}} *{{Fb team Brno}} *{{Fb team Jablonec}} *{{Fb team Karvina}} *{{Fb team Mlada Boleslav}} *{{Fb team Opava}} *{{Fb team Pardubice}} *{{Fb team Pribram}} *{{Fb team Sigma Olomouc}} *{{Fb team Slavia Prague}} *{{Fb team Slovan Liberec}} *{{Fb team Slovacko}} *{{Fb team Sparta Prague}} *{{Fb team Teplice}} *{{Fb team Zlin}} ==Шампиони== Од никнувањето на чешкото првенство до денес, забележлива е доминација на прашките екипи: Спарта Прага ја има освоено титулата 12 пати, а Славија Прага 6 пати. Останатите екипи кои не се од главниот град а ја освоиле шампионската титула барем еднаш досега се: Викторија Плзењ со 5 титули, Слован Либерец со 3 титули и Баник Острава со една. {{MultiCol}} * [[Прва фудбалска лига на Чешка 1993-1994|1993-1994]]: {{Fb team Sparta Prague}} (1) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 1994-1995|1994-1995]]: {{Fb team Sparta Prague}} (2) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 1995-1996|1995-1996]]: {{Fb team Slavia Prague}} (1) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 1996-1997|1996-1997]]: {{Fb team Sparta Prague}} (3) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 1997-1998|1997-1998]]: {{Fb team Sparta Prague}} (4) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 1998-1999|1998-1999]]: {{Fb team Sparta Prague}} (5) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 1999-2000|1999-2000]]: {{Fb team Sparta Prague}} (6) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2000-2001|2000-2001]]: {{Fb team Sparta Prague}} (7) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2001-2002|2001-2002]]: {{Fb team Slovan Liberec}} (1) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2002-2003|2002-2003]]: {{Fb team Sparta Prague}} (8) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2003-2004|2003-2004]]: {{Fb team Banik Ostrava}} (1) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2004-2005|2004-2005]]: {{Fb team Sparta Prague}} (9) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2005-2006|2005-2006]]: {{Fb team Slovan Liberec}} (2) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2006-2007|2006-2007]]: {{Fb team Sparta Prague}} (10) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2007-2008|2007-2008]]: {{Fb team Sparta Prague}} (2) {{ColBreak}} * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2008-2009|2008-2009]]: {{Fb team Slavia Prague}} (3) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2009-2010|2009-2010]]: {{Fb team Sparta Prague}} (11) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2010-2011|2010-2011]]: {{Fb team Viktoria Plzen}} (1) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2011-2012|2011-2012]]: {{Fb team Slovan Liberec}} (3) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2012-2013|2012-2013]]: {{Fb team Viktoria Plzen}} (2) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2013-2014|2013-2014]]: {{Fb team Sparta Prague}} (12) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2014-2015|2014-2015]]: {{Fb team Viktoria Plzen}} (3) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2015-2016|2015-2016]]: {{Fb team Viktoria Plzen}} (4) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2016-2017|2016-2017]]: {{Fb team Slavia Prague}} (4) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2017-2018|2017-2018]]: {{Fb team Viktoria Plzen}} (5) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2018-2019|2018-2019]]: {{Fb team Slavia Prague}} (5) * [[Прва фудбалска лига на Чешка 2019-2020|2019-2020]]: {{Fb team Slavia Prague}} (6) {{EndMultiCol}} == Титули по клубови == {| class="wikitable" !Екипа !Титули !Сезони |- |{{Fb team_Sparta Prague}} | align="center" |12 |[[Прва фудбалска лига на Чешка 1993-1994|1993-1994]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 1994-1995|1994-1995]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 1996-1997|1996-1997]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 1997-1998|1997-1998]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 1998-1999|1998-1999]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 1999-2000|1999-2000]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2000-2001|2000-2001]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2002-2003|2002-2003]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2004-2005|2004-2005]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2006-2007|2006-2007]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2009-2010|2009-2010]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2013-2014|2013-2014]] |- |{{Fb team_Slavia Prague}} |align=center|6 |[[Прва фудбалска лига на Чешка 1995-1996|1995-1996]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2007-2008|2007-2008]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2008-2009|2008-2009]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2016-2017|2016-2017]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2018-2019|2018-2019]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2019-2020|2019-2020]] |- |{{Fb team Viktoria Plzen}} |align=center|5 |[[Прва фудбалска лига на Чешка 2010-2011|2010-2011]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2012-2013|2012-2013]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2014-2015|2014-2015]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2015-2016|2015-2016]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2017-2018|2017-2018]] |- |{{Fb team Slovan Liberec}} |align=center|3 |[[Прва фудбалска лига на Чешка 2001-2002|2001-2002]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2005-2006|2005-2006]], [[Прва фудбалска лига на Чешка 2011-2012|2011-2012]] |- |{{Fb team_Banik_Ostrava}} |align=center|1 |[[Прва фудбалска лига на Чешка 2003-2004|2003-2004]] |} ==Надворешни врски== *[http://en.fortunaliga.cz/&nbsp;– Матична страна] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190105133050/http://en.fortunaliga.cz/ |date=2019-01-05 }} * [http://www.fotbal.cz Official website of Czech football] {{fb start}} {{Лиги на УЕФА}} {{fb end}} [[Категорија:Прва фудбалска лига на Чешка| ]] [[Категорија:Државни фудбалски лиги|Чешка]] [[Категорија:Фудбалот во Чешка]] g9dtbyrno2n5gpcgk2g06h186e2gvdx Протести во Турција (2013) 0 1265793 5575334 5468183 2026-06-11T11:43:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575334 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict | title = Протести во Турција | image = Each day protestants return to the square. Events of June 7, 2013.jpg | caption = Протести на 6 јуни | width = 200px | place = 90 локации во Турција вклучувајќи ги [[Истанбул]], [[Анкара]], [[Измир]], [[Хатај (покраина)|Хатај]], [[Балкесир]], [[Бурса]], [[Кахраманмараш]], [[Адана]], [[Мерсин]], [[Кајсери]], [[Конија]], [[Ескишехир]], [[Анталија]], [[Испарта]], [[Денизли]], [[Мугла]], [[Трабзон]], [[Одрин]], [[Ерзурум]], [[Малатја]], [[Самсун]] <ref name="Turkey 2">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/8301-18563_162-57587219/massive-violent-crowds-protest-turkish-leaders-policies/|title=Massive, violent crowds protest Turkish leader's policies|author=Holly Williams|work=[[CBS News]]|date=1 June 2013|access-date=2 June 2013|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200123/http://www.cbsnews.com/8301-18563_162-57587219/massive-violent-crowds-protest-turkish-leaders-policies/|url-status=dead}}</ref><ref name="euroankara"/><ref name="Guardianvideo">{{cite news|title=Turkey: Istanbul clashes rage as violence spreads to Ankara|url=https://www.theguardian.com/world/video/2013/may/31/turkey-istanbul-clashes-violence-ankara-video |newspaper=[[The Guardian]] |date=31 May 2013 |location=London |access-date=1 June 2013}}</ref><br />Десетици градови во рамките на турската дијаспора | coordinates = | date = {{Start date|2013|df=yes|05|27|}} – {{End date|2013|df=yes|08|20|}}<ref name="Amnesty International" /> | result= * Окупацијата на паркот и соседниот плоштад Таксим завршила со сила, протестите од помал обем постепено започнале да се намалуваат, паркот останал отворен за јавноста и плановите за негово уништување се откажани<ref name="zaman.com.tr2">{{cite web|title=Mahkeme, Gezi Parkı'nda yürütmeyi durdurdu|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_mahkeme-gezi-parkinda-yurutmeyi-durdurdu_2096041.html|website=zaman.com.tr|access-date=3 May 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126052720/http://www.zaman.com.tr/gundem_mahkeme-gezi-parkinda-yurutmeyi-durdurdu_2096041.html|archive-date=26 November 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/24577170.asp|title=Beyoğlu Belediye Başkanı: Gezi Parkı eylemleri geride kaldı (Turkish)/Mayor of Beyoğlu: Gezi Park Protests in the past|newspaper=[[Hürriyet]]|date=23 August 2013|access-date=18 January 2014}}</ref> * Односите Турција-ЕУ се влошиле<ref name="eurodialogue.eu">{{cite web|title=Turkey-EU relations exponentially decelerated {{sic|especia|ly|nolink=y}} after Gezi Park protests|url=http://www.eurodialogue.eu/Turkey-EU-relations-exponentially-decelerated-especialy-after-Gezi-Park-protests|website=eurodialogue.eu|access-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208160807/http://www.eurodialogue.eu/Turkey-EU-relations-exponentially-decelerated-especialy-after-Gezi-Park-protests|archive-date=8 December 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="academia.edu2">{{cite web|title=Turkish Foreign Policy after Gezi Park Protests|url=https://www.academia.edu/3853176|website=academia.edu|access-date=3 May 2015}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Владата донела неколку предлог-закони за зголемување на способноста на владата да го контролира интернетот, да ги прошири полициските способности.<ref name="amnesty.org.uk4">{{cite web|title=Turkey: Gezi Park protests on year on - police remain unpunished, demonstrators go on trial|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/turkey-gezi-park-protests-year-police-remain-unpunished-demonstrators-go-trial|website=amnesty.org.uk|access-date=3 May 2015}}</ref><ref name="pulitzercenter.org1">{{cite web|title=The Last Chance to Stop Turkey's Harsh New Internet Law|url=http://pulitzercenter.org/reporting/middle-east-turkey-istanbul-internet-law|website=pulitzercenter.org|access-date=3 May 2015}}</ref><ref name="hurriyetdailynews.com3">{{cite web|title=Explained: Turkey's controversial security bill|url=http://www.hurriyetdailynews.com/explained-turkeys-controversial-security-bill.aspx?pageID=238&nID=78658&NewsCatID=339|website=Hurriyet Daily News|access-date=3 May 2015}}</ref> * Судот ги ослободил лидерите на протестите во паркот Гези<ref name=bbcnews9>{{cite web|title=bbc.com|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-32518438|website=Turkish court acquits Gezi Park protest leaders|access-date=3 May 2015}}</ref> | goals = * Заштита на паркот Гези и на јавните места * Одбрана на слободата на говорот и правото на собирање * Забрана за употреба на хемиски гас од страна на државните сили против демонстрантите * Оставка на владата на Ердоган * Слободни медиуми<ref name="dailydot.com">[[The Daily Dot]], 4 June 2013, [http://www.dailydot.com/news/occupy-gezi-turkish-protest-taksim-demands/ Refusing oppression, Turkish protesters release a list of demands]</ref> * Фер избори <ref>{{cite web|url=http://www.avrupagazete.com/gundemdekiler/48212-anakara-da-gerginlik-chp-den-ysk-ya-secim-sonucu-hile-protestosu.html|title=Anakara'da Gerginlik, CHP'den YSK'Ya Seçim Sonucu 'Hile Protestosu'|date=1 April 2014|work=avrupagazete.com|access-date=1 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407091610/http://www.avrupagazete.com/gundemdekiler/48212-anakara-da-gerginlik-chp-den-ysk-ya-secim-sonucu-hile-protestosu.html|archive-date=7 April 2014|url-status=dead}}</ref> | causes = * [[Авторитаризам]] на [[Реџеп Таип Ердоган]]<ref name="guardian" /><ref name="bilgi">{{cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/protesters-are-young-libertarian-and-furious-at-turkish-pm-says-survey.aspx?pageID=238&nID=48248&NewsCatID=341 |title=Protesters are young, libertarian and furious at Turkish PM, says survey |access-date=6 June 2013}}</ref> * Недостаток на јавна консултација<ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org.tr/ai/system/files/GeziParkiEN.pdf|title=Gezi Park Protests:Brutal Denial of the Tight To Peaceful Assembly in Turkey|publisher=[[Amnesty International]]|date=12 October 2013|access-date=18 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140327185553/http://www.amnesty.org.tr/ai/system/files/GeziParkiEN.pdf|archive-date=27 March 2014|url-status=dead}}</ref> * Повреда на демократските права <ref name="bilgi"/> * Цензура и дезинформација на медиумите<ref name="bilgi"/> * Употреба на прекумерна сила од страна на полицијата<ref name="bilgi"/><ref>{{cite web|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25463891/|title='Gezi Parkı eylemlerinde orantısız güç kullanıldı' - Genel Bakış- ntvmsnbc.com|work=ntvmsnbc.com|accessdate=2021-04-13|archive-date=2014-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312224816/http://www.ntvmsnbc.com/id/25463891/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://malatyagercegi.com/polisin-orantisiz-gucune-bir-tepki-de-karsiyaka-platformundan-geldi-86201735.html|title=Polisin orantısız gücüne bir tepki de Karşıyaka Platformu'ndan geldi|work=Malatya Gerçeği|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140312230133/http://malatyagercegi.com/polisin-orantisiz-gucune-bir-tepki-de-karsiyaka-platformundan-geldi-86201735.html|archive-date=12 March 2014}}</ref> *Владини политики поврзани со Сириската граѓанска војна<ref>Efe Can Gürcan; Efe Peker, " Challenging Neoliberalism at Turkey's Gezi Park" p83. Palgrave Macmillan, 2015.</ref> * Ограничувања на алкохолот<ref name="economist.com">{{cite web|url=https://www.economist.com/blogs/charlemagne/2013/06/turkish-politics |title=Turkish politics: Resentment against Erdogan explodes |author= A.Z. |date=2 June 2013 |website=[[Economist.com]] |access-date=28 March 2019 }}</ref> * Дисонанца на периферниот центар<ref>{{cite web|url=http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=388&Itemid=1|title=- How to predict a revolution using the center-periphery dissonance factor|last=Administrator}}</ref> | time = | timezone = | methods = [[sit-in]]s, штрајкови, протести, мрежен активизам, протестен марш, граѓански отпор | side1 = '''Анти-владини протестанти''' *Некои политички партии ([[Републиканска народна партија|ЦХП]], [[Партија за мир и демократија|БДП]], [[ХЕПАР]], [[Комунистичка партија на Турција (сегашна)|ТКП]], [[Партија на доброто|ПД]], [[ЕМЕП]], [[Партија на независна Турција|БТП]], [[Партија за слобода и солидарност|ÖDP]], [[Социјалистичка демократска партија (Турција)|СДП]], [[Либерално-демократска партија (Турција)|ЛДП]]) * [[Кемализам|Кемалисти]]<ref name=Whoarethey/> * [[Алевизам|Алевисти]] * {{Interlanguage link multi|Движење за солидарност „Таксим“|tr|3=Taksim Dayanışma Bileşenleri Platformu}} * [[Еколошки проблеми во Турција|Еколози]]<ref>{{cite web|url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-35735-173-gezi-parkinda-ofke-kardesligi.html|title=Gezi Parkı'nda öfke kardeşliği|date=10 June 2013|work=Aksiyon|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407071350/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-35735-173-gezi-parkinda-ofke-kardesligi.html|archive-date=7 April 2014}}</ref> * [[:Категорија:Социјализам во Турција|Социјалисти]]<ref name=Whoarethey/> * [[:Категорија:Комунизам во Турција|Комунизам]]<ref name=Whoarethey/> * [[Анархизам во Турција|Анархисти]]<ref>{{cite web|url=http://itaatsiz.org/2014/03/14/gezi-parki-isgali-ve-anarsistlerin-bildirisi/|title=GEZİ PARKI İŞGALİ VE ANARŞİSTLERİN BİLDİRİSİ|work=itaatsiz dergi|accessdate=2021-04-13|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105050128/https://itaatsiz.org/2014/03/14/gezi-parki-isgali-ve-anarsistlerin-bildirisi/|url-status=dead}}</ref> * [[:Категорија:Социјалдемократски партии во Турција|Социјал-демократи]] * [[Халкевлери]] * [[:Категорија:Либерални партии во Турција|Либерали]] * [[Жените во Турција#Феминизам|Феминисти]]<ref>{{cite news|title=Feminists join protests in Turkey as they call for equality |url=https://www.reuters.com/video/2013/06/08/feminists-join-protests-in-turkey-as-the?videoId=243224569 |publisher=Reuters |date=5 June 2013 |access-date=6 June 2013}}</ref> * [[Пиратска партија на Турција|Пиратска унија]]<ref>{{cite web | url = http://korsanparti.org/2013/06/14/arti-bir-tvde-gezi-parkini-konustuk/ | title = Artı Bir Tv'de Gezi Parkı'nı Konuştuk | access-date = 1 August 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140327083517/http://korsanparti.org/2013/06/14/arti-bir-tvde-gezi-parkini-konustuk/ | archive-date = 27 March 2014 |url-status= dead}}</ref> * [[ЛГБТ права во Турција|ЛГБТ]]<ref>{{cite news|title=Gays in the park|url=http://www.vocativ.com/06-2013/turkey-gay-protesters/ |publisher=Vocativ |date=14 June 2013|access-date=6 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614192936/http://www.vocativ.com/06-2013/turkey-gay-protesters/ |archive-date=14 June 2013}}</ref> * [[Курди во Турција|Социјалистички Курди]] * [[Черкези во Турција|Социјалистички Черкези]]<ref>{{cite web|url=https://www.sosyalistcerkesler.org/2013/06/01/sosyalist-cerkesler-de-direniste/|title=Sosyalist Çerkesler de Direnişte! – Sosyalist Çerkesler|access-date=27 November 2020|language=tr|last=sosyalistcerkesler}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NQ6gdDLuw-s|title=Sosyalist Çerkesler, Gezi Parkı direnişi için Kadıköy'de|publisher=Sosyalist Çerkesler}}</ref> * [[Космополитанизам|Комсмополити]] * [[Анти-капиталистички муслимани]]<ref name=BBC22732139>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22732139|title=Turkey police clash with Istanbul Gezi Park protesters|work=BBC News|date=1 June 2013|access-date=1 June 2013}}</ref> * [[Турски национализам|Националисти]]<ref name=TheAtlantic/> * [[Либерализам|Либералисти]]<ref>{{cite news|title=Libertarians in Turkey support protests|url=http://studentsforliberty.org/news/libertarians-in-turkey-support-protests/ |publisher=Students For Liberty |date=11 June 2013 |access-date=25 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622032302/http://studentsforliberty.org/news/libertarians-in-turkey-support-protests/|archive-date=22 June 2013|url-status=dead}}</ref> * [[УлтраАслан|Поддржувачи на Галатасарај]]<ref name="Hurriyetfootball">{{cite news|title=Supporter groups of Istanbul's three major teams join forces for Gezi Park|url=http://www.hurriyetdailynews.com/supporter-groups-of-istanbuls-three-major-teams-join-forces-for-gezi.aspx?NewsCatID=341&nID=48007&pageID=238 |newspaper=[[Hürriyet Daily News]] |date=1 June 2013 |access-date=2 June 2013}}</ref> * [[Чарши (навивачка група)|Поддржувачи на Бешикташ]]<ref name=Hurriyetfootball/> * [[Поддржувачи на Фенербахче]]<ref name=Hurriyetfootball/> * [[Младинска унија на Турција]] * [[Движење „3Х“]]<ref>{{cite news|title=Why the 3H Sides with the Gezi Park Protests?|url=http://en.3hhareketi.org/bildiri/17/ |publisher=[[3H Movement]] |date=5 June 2013 |access-date=6 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074956/http://en.3hhareketi.org/bildiri/17/|archive-date=3 February 2014|url-status=dead}}</ref> * [[Конфедерација на синдикати на јавни работници]]<ref name=bbcnews5>{{cite news|title=Turkey unrest: Unions call strike over crackdown|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22930703|work=BBC News |date=17 June 2013|access-date=17 June 2013}}</ref> * [[Конфедерација на револуционерни синдикати на Турција]]<ref name=bbcnews5/> * [[Синдикат на работници во образованието и науката (Турција)|Синдикат на работниците во образованието и науката]]<ref name=bbcnews5/> * [[Адвокатска комора во Истанбул]]<ref>{{cite news |title=İstanbul Barosu vatandaşlara gönüllü olarak avukatlık yapacak |url=http://gundem.milliyet.com.tr/istanbul-barosu-vatandaslara/gundem/detay/1716922/default.htm |newspaper=Milliyet |date=31 May 2013 |access-date=6 June 2013 |archive-date=2013-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114134713/http://gundem.milliyet.com.tr/istanbul-barosu-vatandaslara/gundem/detay/1716922/default.htm |url-status=dead }}</ref> * [[Сојуз на комори на турски инженери и архитекти]]<ref name=bbcnews5/> * [[Турско лекарско здружение]]<ref>{{cite news|url=http://www.cnnturk.com/2013/guncel/06/17/disk.kesk.tmmob.ttb.tdb.is.birakti/711853.0/|title=DİSK, KESK, TMMOB, TTB, TDB iş bıraktı|publisher=[[CNN Türk]]|date=17 June 2013|access-date=18 June 2013}}</ref> * [[Турско новинарско здружение]]<ref>{{cite web|url=http://www.bianet.org/bianet/insan-haklari/147665-gazeteci-orgutlerinden-polis-siddetine-protesto|title=Gazeteci Örgütlerinden Polis Şiddetine Protesto - bianet|work=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi}}</ref> * [[Турско писателско здружение]] ---- * [[Анонимус (група)|Анонимус]]<ref>{{Cite web|date=10 June 2013|title=Anonymous #OpTurkey'i başlattı {{!}} Mynet Haber|url=http://haber.mynet.com/anonymous-opturkeyi-baslatti-700027-dunya/?utm_source=Mynet_HomePage|access-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610090651/http://haber.mynet.com/anonymous-opturkeyi-baslatti-700027-dunya/?utm_source=Mynet_HomePage|archive-date=10 June 2013}}</ref> * [[RedHack]]<ref>{{Cite web|last=Writer|first=Hackers|date=23 August 2013|title=RedHack's latest victim is Union of Municipalities of Turkey, login credentials leaked|url=http://www.hackersnewsbulletin.com/2013/08/redhacks-latest-victim-union-municipalities-turkey-login-credentials-leaked.html|access-date=27 November 2020|website=Hacker News Bulletin {{!}} Find the Latest Hackers News|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Writer|first=Hackers|date=11 September 2013|title=RedHack released documents with the name of police officers who killed Turkish Protester 'Abdullah'|url=http://www.hackersnewsbulletin.com/2013/09/redhack-released-documents-name-police-officers-killed-turkish-protester-abdullah.html|access-date=27 November 2020|website=Hacker News Bulletin {{!}} Find the Latest Hackers News|language=en-US}}</ref> * [[Екси Созлук]]<ref>{{Cite web|title=28 mayıs 2013 taksim gezi parkı direnişi|url=https://eksisozluk.com/28-mayis-2013-taksim-gezi-parki-direnisi--3848834|access-date=2020-12-20|website=ekşi sözlük|language=tr}}</ref> * [[Инџи Созлук]]<ref>{{Cite web|title=31 mayis taksim gezi parki direnisi|url=http://www.incisozluk.com.tr/w/31-mayis-taksim-gezi-parki-direnisi/|access-date=2020-12-20|website=www.incisozluk.com.tr|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413215812/http://www.incisozluk.com.tr/w/31-mayis-taksim-gezi-parki-direnisi/|url-status=dead}}</ref> | side2 = '''[[Cabinet Erdoğan III|61st Government of Turkey]]''' * [[Премиер на Турција|Премиер]] [[Реџеп Таип Ердоган]] ** [[Министерство за внатрешни работи (Турција)|Министерство за внатрешни работи]] *** [[Генерален директорат за безбедност|Полиција]] *** [[Турска жандармерија|Жандармерија]] '''Останати''' * [[Партија на правдата и развојот]] * [[Great Union Party]] * [[Анадолско младинско здружение]] * Провладини навивачки поддржувачи * Провладини медиуми | leadfigures1 = '''Нецентрализирано водство, но Алевите ги воделе фракциите''' | leadfigures2 = {{collapsible list | bullets = no | title = '''Лидери:''' | [[Реџеп Таип Ердоган]] <small>(Премиер)</small> | [[Муамер Ѓулер]] <small>(Министер за внатрешни работи)</small> | [[Хусеин Авни Мутлу]] <small>(Гувернер на Истанбул)</small> | [[Кадир Топбаш]] <small>(Градоначалник на Истанбул)</small> | [[Хусеин Чапкин]] <small>(Шеф на полицијата за Истанбул)</small> | Мехмет Артар <small>(Главен полковник на жандармеријата)</small><ref>{{cite news|url=http://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-governor-tells-families-to-remove-kids-from-gezi-park-at-risk-from-marginal-groups.aspx?pageID=238&nid=48649|title=Intervention in Taksim will carry on until full security is ensured: Istanbul governor|date=11 June 2013|work=hurriyetdailynews|access-date=20 June 2013}}</ref> }} | howmany1 = '''7,548,500''' ''активни'' во текот на јуни само во Истанбул (неофицијални проценки)<ref>{{cite news|title=Gezi'ye rekor katılım: 7.5 milyon yurttaş|url=http://www.aydinlikgazete.com/mansetler/24955-geziye-rekor-katilim-75-milyon-yurttas.html|date=13 September 2013|newspaper=Aydinlik|access-date=2 November 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103084410/http://www.aydinlikgazete.com/mansetler/24955-geziye-rekor-katilim-75-milyon-yurttas.html|archive-date=3 November 2013}}</ref> до '''3,545,000''' ''активни'' (владини проценки)<ref>{{cite news|title=Türkiye İnsan Hakları Vakfı: 'Gezi Parkı gözaltı sayısı 3 bin 773, tutuklu sayısı 125'|url=http://www.dagmedya.net/2013/08/02/turkiye-insan-haklari-vakfi-gezi-parki-gozalti-sayisi-3773-tutuklu-sayisi-125|date=2 August 2013|agency=Dag Medya|access-date=2 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130805064949/http://www.dagmedya.net/2013/08/02/turkiye-insan-haklari-vakfi-gezi-parki-gozalti-sayisi-3773-tutuklu-sayisi-125/|archive-date=5 August 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=2.5 million people attended Gezi protests across Turkey: Interior Ministry|url=http://www.hurriyetdailynews.com/25-million-people-attended-gezi-protests-across-turkey-interior-ministry-.aspx?pageID=238&nID=49292&NewsCatID=341 |date=23 June 2013 |newspaper=Hürriyet Daily News |access-date=24 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=2.5 milyon insan 79 ilde sokağa indi|url=http://gundem.milliyet.com.tr/2-5-milyon-insan-79-ilde-sokaga/gundem/detay/1726600/default.htm|date=23 June 2013|newspaper=Milliyet|access-date=23 June 2013}}{{Мртва_врска|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|title=A Graphic History of the Gezi Resistance|url=http://www.bianet.org/english/youth/147428-a-graphic-history-of-the-gezi-resistance|date=10 June 2013|agency=Bianet|access-date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Gül understands it while Erdoğan doesn't|url=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/murat_yetkin/gul_farkinda_ama_erdogan_maalesef-1136176|date=4 June 2013|newspaper=Radikal|access-date=4 June 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.yurtgazetesi.com.tr/gundem/devrimci-muslumanlar-da-marjinal-oldu-h42055.html|publisher=Yurt|title=Devrimci Müslümanlar'da "marjinal" oldu! - Aktif en az 3,545,000 kişi|date=20 September 2013|access-date=6 October 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923193330/http://www.yurtgazetesi.com.tr/gundem/devrimci-muslumanlar-da-marjinal-oldu-h42055.html|archive-date=23 September 2013}}</ref> {{collapsible list | bullets = no | title = Градови | 100,000+ (Истанбул)<ref name="Istanbulnumber2">{{cite news|last=Batuman|first=Elif|author-link=Elif Batuman|title=Occupy Gezi: Police against Protesters in Istanbul|url=http://www.newyorker.com/online/blogs/newsdesk/2013/06/occupy-taksim-police-against-protesters-in-istanbul.html|date=1 June 2013|newspaper=[[The New Yorker]]|access-date=4 June 2013}}</ref> | 93,950 (Адана)<ref>{{cite news|title=Adana polisinden Gezi raporu: 93 bin 950 kişi katıldı|url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/adana_polisinden_gezi_raporu_93_bin_950_kisi_katildi-1139084|date=25 June 2013|newspaper=Radikal|access-date=25 June 2013}}</ref> | 40,000+ (Анкара)<ref name="Ankara"/> | 30,000+ (Измир)<ref name="Izmir 1"/> | 30,000+ (Бурса)<ref name="Bursa"/> | 30,000+ (Чорулу)<ref name="corluNumber"/> | 20,000+ (Ескишехир)<ref name="Eskisehir"/> | 20,000+ (Анталија)<ref name="Antakya"/> | 20,000+ (газиантеп)<ref name="Gaziantep"/> | 20,000+ (Денизли)<ref name="Denizli"/> | 15,000+ (Бодрум)<ref name="Bodrum"/> | 15,000+ (Чорум)<ref name="Çorum"/> }} | howmany2 = Непознато | fatalities = 11<ref name="Springer">{{cite book |last1=Springer |first1=Simon |last2=Souza |first2=Marcelo Lopes de |title=The Practice of Freedom: Anarchism, Geography, and the Spirit of Revolt |date=2016 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-78348-665-6 |language=en}}</ref> | injuries = најмалку 8,163 (за време на протестите во Гези парк)<ref name=TMAreport>{{cite web|url=http://www.ttb.org.tr/index.php/Haberler/veriler-3842.html|publisher=TTB (Turkish Medical Association)|title=Göstericilerin Sağlık Durumları (Demonstrators' Health Conditions) as of 15.07.2013 18:00|date=15 July 2013|access-date=28 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806164558/http://www.ttb.org.tr/index.php/Haberler/veriler-3842.html|archive-date=6 August 2013}}</ref><br /> (најмалку 63 во сериозна или критична состојба, а најмалку 3 со ризик од смрт)<ref name="TMAreport"/> | arrests = најмалку 4.900 со 81 лица во притвор (за време на протестите во паркот Гези)<ref>{{cite news |title=2.5 milyon insan 79 ilde sokağa indi |url=http://gundem.milliyet.com.tr/2-5-milyon-insan-79-ilde-sokaga/gundem/detay/1726600/default.htm |date=23 June 2013 |work=Milliyet |access-date=23 June 2013 }}{{Мртва_врска|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |title=Turkish protests: it started with a tree |url=http://globalnews.ca/news/616750/turkish-protests-it-started-with-a-tree-2/ |newspaper=Globalnews.ca |access-date=25 June 2013}}</ref><ref name="Sözcü">{{cite news |url=http://sozcu.com.tr/2013/genel/siraselvilerde-mudahale-basladi.html |language=tr |title=Avcılar'da Bir Kişi Protestolarda Hayatını Kaybetti |newspaper=[[Sözcü]] |date=15 June 2013 |url-status=dead |access-date=25 June 2013 |archive-url=https://archive.today/20130616052813/http://sozcu.com.tr/2013/genel/siraselvilerde-mudahale-basladi.html |archive-date=16 June 2013}}</ref><ref name="Detentions Latest">{{cite news|url=http://birgun.net/haber/5-olu-8-bin-163-yarali-3-bin-699-gozalti-134-tutuklama-1234.html|publisher=BirGün|title=5 ölü, 8,163 yaralı, 3,699 gözaltı, 134 tutuklama|date=29 July 2013|access-date=29 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130802110056/http://birgun.net/haber/5-olu-8-bin-163-yarali-3-bin-699-gozalti-134-tutuklama-1234.html|archive-date=2 August 2013}}</ref><ref name="Human Rights Association Turkey's 17 July Report"/><ref name="Human Rights Association Turkey's 17 July Report - PDF"/> |detentions=најмалку 134 (за време на протестите во паркот Гези)<ref name="Detentions Latest" /><ref name="Human Rights Association Turkey's 17 July Report">{{cite web|url=http://ihd.kardaizler.org/index.php/raporlar-mainmenu-86/el-raporlar-mainmenu-90/2690-gez-parki-dren-ve-sonrasinda-yaananlara-lkn-deerlendrme-raporu-17-07-2013.html|publisher=Human Rights Association Turkey|title=Gezi Parkı Direnişi ve Sonrasında Yaşananlara İlişkin Değerlendirme Raporu 17.07.2013|date=17 July 2013|access-date=18 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801202720/http://ihd.kardaizler.org/index.php/raporlar-mainmenu-86/el-raporlar-mainmenu-90/2690-gez-parki-dren-ve-sonrasinda-yaananlara-lkn-deerlendrme-raporu-17-07-2013.html|archive-date=1 August 2013}}</ref><ref name="Human Rights Association Turkey's 17 July Report - PDF">{{cite web|url=http://ihd.kardaizler.org/images/pdf/2013/rapor_gezivesonrasi_17temmuz.pdf|title=Gezi Parkı Direnişi ve Sonrasında Yaşananlara İlişkin Değerlendirme Raporu 17.07.2013 – PDF|date=17 July 2013|access-date=18 July 2013}}{{dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} Бран демонстрации и граѓански немири во [[Турција]] започнале на [[28 мај]] [[2013]] година, првично да се оспори планот за урбан развој за [[истанбул]]скиот [[Таксим Гези парк|парк Таксим Гези]] и негово рушење.<ref>{{fr}} [http://www.lejournalinternational.fr/Istanbul%C2%A0-les-Indignes-de-Taksim_a817.html " Istanbul : les Indignés de Taksim "], Laurène Perrussel-Morin, ''Le Journal International'', 29 May 2013</ref> Последователно, поддршката на протестите и започнување штрајкови започнале низ цела [[Турција]], протестирајќи против широк спектар на загриженост во основата на прашањата за слободата на печатот, изразувањето и собирот, како и ерозијата на политичката исламистичка [[Секуларизам во Турција|влада на секуларизмот]] на Турција. Без централизирано раководство надвор од малото собрание што го организирал првичниот еколошки протест, протестите биле споредувани со движењето „[[Окупирај]]“ и [[Maj 1968|настаните во мај 1968 година]]. [[Социјални медиуми|Социјалните медиуми]] одиграле клучна улога во протестите, и покрај тоа што голем дел од турските медиуми ги минимизирале протестите, особено во раните фази. Три и пол милиони луѓе (од 80 милиони жители на Турција) се проценува дека учествувале активно во скоро 5.000 демонстрации низ Турција поврзани со првичниот протест на [[Таксим Гези парк|паркот Гези]]. Дваесет и две лица биле убиени, а над 8.000 биле повредени, многумина критички настроени.<ref name="surreal">{{Наведено списание|last=de Bellaigue|first=Christopher|date=19 December 2013|title=Turkey: 'Surreal, Menacing…Pompous'|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2013/dec/19/turkey-surreal-menacing-pompous/?pagination=false|journal=New York Review of Books|access-date=12 December 2013}}</ref> Заседавањето на паркот Таксим Гези било обновено откако полицијата се повлекла од [[Плоштад Таксим|плоштадот Таксим]] на [[1 јуни]] и самиот парк се претворил во протестен камп, со илјадници демонстранти во шатори, организирање медицински центар, дистрибуција на храна и свои медиуми. Откако кампот во паркот Гези бил расчистен од полицијата по немирите на [[15 јуни]], демонстрантите започнале да се состануваат во други паркови низ цела Турција и организирале јавни форуми за да разговараат за начините како ќе продолжат протестите во следниот период.<ref>''[[Hurriyet Daily News]]'', 19 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/group-stands-against-standing-man-in-istanbul-protest-square.aspx?pageID=238&nID=49111&NewsCatID=341 Group stands against 'standing man' in Istanbul protest square]</ref><ref>[[bianet]], 19 June 2013, [http://www.bianet.org/english/youth/147740-every-park-become-gezi-park-in-turkey Every Park Become Gezi Park in Turkey]</ref> Турскиот премиер [[Реџеп Таип Ердоган]] ги опишал демонстрантите како „''неколку разбојници''“ на [[2 јуни]]. Полицијата ги потиснала протестите со солзавец и водени топови. Покрај 11-те смртни случаи и над 8.000 повреди, биле извршени над 3.000 апсења. Бруталноста на полицијата и целокупното отсуство на владин дијалог со демонстрантите била критикувана од некои странски влади и меѓународни организации.<ref name="Amnesty International">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/library/info/EUR44/022/2013/en|title=Gezi Park Protests: Brutal Denial of the Rıght To Peaceful Assembly in Turkey|date=2 October 2013|publisher=[[Amnesty International]]}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/gezi-puts-its-mark-on-eu-progress-report.aspx?pageID=238&nID=56306&NewsCatID=338|title=Gezi puts its mark on EU Progress Report|date=16 October 2013|work=[[Hurriyet Daily News]]}}</ref> Опсегот на демонстранти бил опишан како широк, опфаќајќи и поединци од [[Десница (политика)|десно]] и од [[Левица (политика)|лево крило]]. Нивните поплаки се движеле од првичните локални проблеми со животната средина, до прашања како што се [[Авторитаризам|авторитаризмот]] на Реџеп Таип Ердоган,<ref name="Zaman317450">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=317450&columnistId=0|title=Orhan Pamuk says Erdoğan's government authoritarian|date=5 June 2013|accessdate=22 June 2013}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/turkeys-protests-and-erdogans-brutal-crackdown-how-long-can-defiant-prime-minister-last-8650171.html|title=Turkey's protests and Erdogan's brutal crackdown: How long can defiant Prime Minister last?|last=Patrick Cockburn|date=7 June 2013|work=The Independent|access-date=22 June 2013|location=London}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://articles.washingtonpost.com/2013-06-03/opinions/39715196_1_protesters-akp-protect-journalists|title=Prime Minister Erdogan's strongman tactics in Turkey|last=Editorial Board|date=3 June 2013|work=The Washington Post|access-date=22 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608235759/http://articles.washingtonpost.com/2013-06-03/opinions/39715196_1_protesters-akp-protect-journalists|archive-date=8 June 2013}}</ref> ограничувања на алкохолот,<ref name="Hacaolgu">{{Наведени вести|url=http://www.businessweek.com/news/2013-05-28/erdogan-denies-turkey-s-new-alcohol-curbs-encroach-on-lifestyle|title=Erdogan Denies Turkey's New Alcohol Curbs Encroach on Lifestyle|last=Hacaoglu|first=Selcan|date=28 May 2013|work=Bloomberg BusinessWeek|access-date=2 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608093624/http://www.businessweek.com/news/2013-05-28/erdogan-denies-turkey-s-new-alcohol-curbs-encroach-on-lifestyle|archive-date=8 June 2013}}</ref> неодамнешен спор за бакнување во јавноста, и [[Граѓанска војна во Сирија|војната во Сирија]]. Демонстрантите се нарекувале себеси ''çapulcu'', повторно присвојувајќи ја навредата на Ердоган за себе (и го измислиле дериватот „''чапулџи''“, со оглед на значењето на „''борба за вашите права''“). Многу корисници на Твитер исто така го смениле името на своите домашни сметки и наместо тоа користеле чапулџи во знак на поддршка''.'' Според различни аналитичари, протестите биле најпредизвикувачките настани за десетгодишниот мандат на Ердоган и најзначајното вознемирување во целата земја со децении.<ref>{{Наведени вести|url=http://gulfnews.com/news/world/other-world/clashes-rage-for-second-day-in-istanbul-1.1191378|title=Clashes rage for second day in Istanbul|date=1 June 2013|work=The Gulf News|access-date=1 June 2013|agency=Agence France-Presse}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.euronews.com/2013/06/01/turkish-protests-view-from-the-ground/|title=Turkish protests: view from the ground|date=1 June 2013|work=Euronews|access-date=1 June 2013|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228130103/https://www.euronews.com/2013/06/01/turkish-protests-view-from-the-ground|url-status=dead}}</ref> == Заднина == [[Податотека:Turkey_internet_ban_protest_2011.jpg|мини| Протести во 2011 година против [[Цензура на семрежјето|цензурата на]] семрежјето.]] Партијата за [[Партија на правдата и развојот|правда и развој]] (АКП) предводена од [[Реџеп Таип Ердоган]] владела од [[2002]] година, победувајќи на изборите во 2002, 2007 и [[Парламентарни избори во Турција (2011)|2011]] година со голема разлика. Под нејзино владеење, [[Економија на Турција|економијата на Турција]] се опоравила од финансиската криза и рецесијата во 2001 година, особено водена од градежниот бум. Во исто време, особено од 2011 година, [[Реџеп Таип Ердоган|Ердоган]] бил обвинет за водење на исламистичка агенда <ref>{{Наведени вести|url=http://www.thenational.ae/news/world/europe/turkeys-alcohol-law-renews-accusations-of-erdogans-islamist-agenda|title=Turkey's alcohol law renews accusations of Erdogan's Islamist agenda|last=Seibert|first=Thomas|date=26 May 2013|work=[[The National (Abu Dhabi)]]|access-date=22 June 2013}}</ref> што го поткопал секуларното влијание на Турската армија. Во истиот период, тој исто така зголемил низа ограничувања на човековите права, особено [[Слобода на говорот|слободата на говорот]] и [[Слобода на печатот|слободата на печатот]], и покрај подобрувањата што произлегле од [[Приклучување на Турција кон ЕУ|процесот на пристапување кон Европската унија]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.europeanvoice.com/article/imported/inching-away-from-democracy-/73249.aspx|title=Inching away from democracy?|date=19 January 2012|access-date=26 January 2012}}</ref> Од 2011 година, АКП ги зголемила ограничувањата на слободата на говорот, слободата на печатот, употребата на семјрежјето,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/01/05/world/europe/turkeys-glow-dims-as-government-limits-free-speech.html|title=Charges Against Journalists Dim the Democratic Glow in Turkey|last=Bilefsky|first=Dan|date=4 January 2012|work=[[The New York Times]]|last2=Arsu|first2=Sebnem}}</ref> телевизиска содржина,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/turkey-censorship-steinbeck.html|title=In Erdogan's Turkey, Censorship Finds Fertile Ground|date=13 January 2013|publisher=[[Al-Monitor]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219044438/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/turkey-censorship-steinbeck.html|archive-date=19 February 2013|accessdate=1 June 2013}}</ref> и правото на слободно собирање.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.spiegel.de/international/europe/turkish-prime-minister-erdogan-sets-deadline-for-eu-admission-a-864579.html|title=Erdogan Visit to Berlin Betrays Tensions|work=[[Der Spiegel]]|year=2013}}</ref> Партијата исто така развила врски со турските медиумски групи и користела административни и правни мерки (вклучително, во еден случај, даночна казна од 2,5 милијарди американски долари) против критичните медиумски групи и новинарите: „''во текот на последната деценија АКП изгради неформална, моќна, коалиција на партиски поврзани стопанственци и медиуми чија егзистенција зависи од политичкиот поредок што го гради Ердоган. Оние кои се спротивставуваат го прават тоа на сопствен ризик''“.<ref name="ForeignPolicy">{{Наведени вести|url=https://foreignpolicy.com/articles/2013/06/02/how_democratic_is_turkey|title=How Democratic Is Turkey?|last=Cook|first=Steven A.|date=3 June 2013|work=Foreign Policy|access-date=2 July 2013|last2=Michael Koplow|archive-date=2014-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113030919/http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/06/02/how_democratic_is_turkey|url-status=dead}}</ref> Од страна на одредени изборни единици владата се сметала за сè повеќе исламистичка и авторитарна <ref name="AlJ1">{{Наведени вести|url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/06/20136162539347599.html|title=Fresh anti-government clashes hit Turkey|date=1 June 2013|access-date=1 June 2013|publisher=Al Jazeera}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/may/31/istanbul-park-protests-turkish-spring|title=Istanbul park protests sow the seeds of a Turkish spring|last=Seymour, Richard|date=31 May 2013|work=[[The Guardian]]|access-date=1 June 2013|location=London}}</ref><ref name="HDN">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/akp-to-leave-liberals-out.aspx?pageID=238&nid=44082|title=Turkish ruling party 'to leave liberals out'|date=2 April 2013|work=Hürriyet Daily News|access-date=1 June 2013}}</ref> Во парламентот во 2012 година била одобрена реформа во образованието што ги зајакнува [[ислам]]ските елементи и курсеви во јавните основни и средни училишта, а Ердоган изјавил дека тој сакал да поттикне „''побожна генерација''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Jun-03/219234-turkish-protesters-have-long-list-of-complaints.ashx#axzz2V6LFt1xq|title=Turkish protesters have long list of complaints|date=3 June 2013|accessdate=3 June 2013|archive-date=2018-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230041309/http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2013/Jun-03/219234-turkish-protesters-have-long-list-of-complaints.ashx#axzz2V6LFt1xq|url-status=dead}}</ref> Продажбата и потрошувачката на алкохол во универзитетските кампуси била забранета.<ref name="Hacaolgu"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.yahoo.com/q-turkeys-proposed-alcohol-restrictions-124015499.html|title=On Turkey's proposed alcohol restrictions|date=24 May 2013|accessdate=10 June 2013}}</ref> Луѓето добивале затворски казни за богохулие.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/15/turkish-composer-fazil-say-convicted-blasphemhy|title=Turkish composer and pianist convicted of blasphemy on Twitter|last=Letsch|first=Constanze|date=16 April 2013|work=[[The Guardian]]|location=London}}</ref><ref name="http">{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/2013/05/23/world/meast/turkey-blasphemy-sentence|title=Turkish-Armenian blogger sentenced to Turkish prison for blasphemy|date=23 May 2013|work=[[CNN]]}}</ref> Додека градежништвото во Турција било во нагорна линија и преттавувало најголем двигател за економијата, тоа било спроведувано без никакви локални консултации. На пример, на големите градежни проекти во Истанбул „''им се спротивставија широко распространетите коалиции од различни интереси. Но владата нагло се спротивстави на противниците на проектите на отфрлачки начин, тврдејќи дека секој што се спротивставува треба да запомни колку АПК има популарност кога се одржуваат изборите''“.<ref name="ForeignPolicy"/> Еколошките проблеми, особено од одлуката на Владата за изградба на дополнителни атомски централи и [[Мост Јавуз Султан Селим|третиот мост во 2010 година]], довеле до продолжување на демонстрациите во Истанбул и Анкара.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.ibtimes.com/no-nukes-anti-nuclear-activists-condemn-turkeys-plans-build-second-atomic-plant-1239275|title=No Nukes: Anti-Nuclear Activists Condemn Turkey's Plans To Build Second Atomic Plant|date=6 May 2013|work=International Business Times|access-date=6 June 2013}}</ref> Регионот на [[Црноморски регион|Црното Море]] доживеало десетици протести против изградба на депонии, атомски централи и јаглен, рудници, фабрики и хидроелектрични брани.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.ejolt.org/2013/06/turkeys-tree-revolution-part-2-everyday-im-chapulling/|title=Turkey's Tree Revolution – part 2 Everyday I'm chapulling|date=12 June 2013|access-date=26 June 2013|publisher=ejolt}}</ref> 24 локални музичари и активисти во 2012 година создале видео со наслов „''Дирен Карадениз''“ („''Отпор, Црно Море''“), кое го претставило на паркот Гези.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.yurtgazetesi.com.tr/kultursanat/diren-karadeniz-h14568.html|title=Diren Karadeniz|date=2 July 2012|work=Yurt|access-date=3 June 2013}}</ref> Ставот на владата за [[Граѓанска војна во Сирија|граѓанската војна]] во [[Сирија]] била уште една причина за социјална напнатост во земјата.<ref name="peker1june">{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324412604578518480404254700|title=Turkey Prepares for More Protests|last=Emre Peker|date=1 June 2013|work=The Wall Street Journal|access-date=26 June 2013|last2=Joe Parkinson|location=Istanbul}}</ref> Контроверзи во рамките на прогресивните заедници биле предизвикани од плановите за претворање на поранешните христијански [[Црква Света Софија (Истанбул)|цркви Аја Софија]] во Исaтнбул и во [[Црква Света Софија (Трабзон)|Трабзон]], во џамии, план што не успеал да ја добие поддршката на истакнатите муслимански водачи од [[Трабзон]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.asianews.it/news-en/Bartholomew-I:-Do-not-transform-Hagia-Sophia-in-Trabzon-into-a-mosque-25568.html|title=Bartholomew I: Do not transform Hagia Sophia in Trabzon into a mosque|date=17 August 2012|work=Asia News}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b02x9f5y|title=The world tonight|date=21 June 2013|publisher=BBC}}</ref> Во 2012 и 2013 година, структурните слабости во турската економија станале се поочигледни. Економскиот раст значително забавил во 2012 година од 8,8% во 2011 година на 2,2% во 2012 година и предвидувањата за 2013 година биле под овој процент. Невработеноста останала висока најмалку 9%, а дефицитот на тековната сметка пораснал на над 6% од БДП. Клучно прашање за кое Ердоган водел поход пред изборите во 2011 година било препишување на воено напишаниот устав од 1982 година. Клучни меѓу барањата на Ердоган биле Турција да се трнсформира во извршна [[претседателска република]] со засилени овластувања и тој да биде избран за претседател на претседателските избори во 2014 година. За да се достават вакви предлози на [[референдум]], потребни биле 330 од 550 гласа во Големото национално собрание и да се одобри без референдум од парламентот, потребни биле 367 од 550 гласа (двотретинско мнозинство) - АКП во тој момент имала само 326 места. Како таква, уставната комисија барала согласност од опозициските партии, имено ЦХП, МХП и БДП кои во голема мерка се спротивставувале на ваквите предлози. Покрај тоа, уставните судови пресудиле дека на актуелниот претседател [[Абдула Ѓул]] му е дозволено да се кандидира за изборите во 2014 година, за кои се шпекулира дека има сè повеќе напнати односи и конкуренција со Ердоган. Понатаму, многу членови на парламентот во владејачката АКП, исто така, се спротивставиле со аргументот дека сегашниот претседателски систем е доволен. На самиот Ердоган во тој момент му било забрането да се кандидира за четврти мандат како премиер на општите избори во 2015 година, поради тогашните подзаконски акти на АКП, што во голема мерка предизвикале обвинувања од јавноста дека предлозите на Ердоган биле наведени во светло на тоа дека тој имал само намера да го продолжи своето владеење како најдоминантна фигура во политиката. Уставните предлози главно биле одложени во разгледување или немале никаков широк договор за реформи. === Настани што довеле до протестите === * '''29 октомври 2012 година:''' Гувернерот на [[Анкара]] забранил планиран марш на Денот на републиката организиран од секуларистички опозициски групи. И покрај забраната, илјадници луѓе, вклучувајќи го и лидерот на најголемата опозициска партија во Турција [[Републиканска народна партија|ЦХП, се]] собирале на плоштадот Улус. Полициските сили ги нападнале демонстрантите со солзавец и водени топови, и покрај фактот дека во толпата имало многу деца и стари лица.<ref>{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/2012/10/29/world/europe/turkey-holiday-clash/|title=Police, protesters clash at Republic Day march in Turkey|date=29 October 2012|publisher=CNN}}</ref> * '''Почеток на февруари 2013 година:''' Владата се обидела да го направи абортусот практично неостварлив.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2013/feb/01/turkish-law-abortion-impossible|title=Turkish law will make legal abortion impossible, say campaigners|last=Letsch|first=Constanze|date=1 February 2013|work=[[The Guardian]]|location=London}}</ref> Ова следело откако Ердоган ја предизвикал неговиот поход против абортусот во јуни 2012 година, на која подоцна се појавиле различни протести од феминистички групи и поединци. * '''19 февруари:''' Истражувањето спроведено од Универзитетот „Кадир Хас“ (кое вклучувало 20.000 испитаници од 26 провинции и има мала маргина на грешка) покажало значително неодобрување на силно застапуваната предложена промена на Ердоган за промена од парламентарен систем во извршен претседателски систем, во американски стил - 65,8% се спротивставиле а 21,2% дале поддршка на предлогот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ansa.it/ansamed/en/news/sections/politics/2013/02/20/Turkey-65-8-oppose-Erdogan-presidential-reform-proposal_8280418.html|title=Turkey: 65.8% oppose Erdogan's presidential reform proposal - Politics - ANSAMed.it|date=3 January 2010|publisher=Ansa.it|accessdate=4 November 2013}}</ref> * '''Февруари - март:''' Голема банка во Турција, [[Земјоделска банка (Турција)|Зират банка]], го променила името од „[[Земјоделска банка (Турција)|ТЦ Зират банка]]“ во едноставно „Зираат банка“, со што се изоставил акронимот на Република Турција, ТЦ, (''Türkiye Cumhuriyeti''). Турското Министерство за здравство исто така престанало да користи ТЦ во својот грб. Во знак на протест, илјадници луѓе започнале да го додаваат пред своите имиња на Фејсбук и Твитер како нем протест. Некои луѓе веруваат дека АКП се обидувала да го смени името или режимот на земјата, додека други веруваат дека овој пропуст на буквите е знак за приватизација на банката Зират и болници * '''Кон крајот на март:''' На прославите Навроз недостасувало турското знаме. Многумина сметаат дека ова било оцрнување на републиката. Опозициските членови на парламентот протестирале со внесување лични знамиња во комората додека седат.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.zaman.com.tr/politika_mhpden-bayraksiz-nevruz-protestosu_2068103.html|title=MHP'den 'Bayraksız Nevruz' protestosu|work=[[Zaman (newspaper)|Zaman]]|access-date=4 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103014952/http://www.zaman.com.tr/politika_mhpden-bayraksiz-nevruz-protestosu_2068103.html|archive-date=3 November 2013}}</ref> * '''2 април:''' Шефот на огранокот на АКП во Истанбул, Азиз Бабушчу, изјавил дека очекува неговата партија да ја изгуби либералната поддршка.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/Default.aspx?pageID=549&nID=44082&NewsCatID=338|title=Turkish ruling party 'to leave liberals out'|date=2 April 2013|work=[[Hurriyet Daily News]]}}</ref> * '''3 април:''' Започнало ископувањето за изградба на огромната контроверзна џамија Џамлица во Истанбул.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://erkansaka.net/archives/20972|title=Istanbul drowning in traffic chaos.. Construction work begins for the giant Çamlıca Mosque… Istanbul news… " Erkan's Field Diary|publisher=Erkansaka.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208084933/http://erkansaka.net/archives/20972|archive-date=8 December 2013|accessdate=4 November 2013}}</ref> Како амбиција на политиката за потпис на Ердоган - била испланирана да биде изградена на 57.511 квадратни метри, да има капацитет до 30.000 верници и да има минариња високи 1071 метри (што претставува година на турската победа во [[Битка кај Манцикерт (1071)|Битката кај Манцикерт]]). Жителите на Истанбул веќе подолго време се жалеле дека проектот бил непотребен и ќе го наруши хоризонтот и околината со вклучената сеча. Дури и многу религиозни фигури се противале на планот, при што еден религиозно конзервативен интелектуалец кон крајот на 2012 година ги нарекол ваквите планови „евтина копија“ на [[Сина џамија (Тебриз)|Сината џамија]] и му напишал на Ердоган да не ги срами идните генерации со таква „грозна работа“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/2012/11/29/uk-turkey-mosque-idUSLNE8AS01320121129|title=In Istanbul, a mosque fit for a sultan|last=Robinson|first=Matt|date=29 November 2012|work=Reuters|access-date=4 November 2013|archive-date=2012-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130023641/http://www.reuters.com/article/2012/11/29/uk-turkey-mosque-idUSLNE8AS01320121129|url-status=dead}}</ref> * '''15 април:''' Светски познатиот турски пијанист Фазил Сај бил осуден на условна казна затвор во траење од 10 месеци за „навреда на религиозни убедувања што ги држи во дел од општеството“, со што се затворил контроверзниот случај, додека предизвикал бурни реакции и неодобрувања во Турција и во странство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/15/turkish-composer-fazil-say-convicted-blasphemhy|title=Turkish composer and pianist convicted of blasphemy on Twitter|last=Constanze Letsch|work=The Guardian}}</ref> Фазил Сај е атеист и самопрогласен противник на Ердоган. * '''1 мај:''' Полицијата употребила водени топови и солзавец за да спречи марширачи на Први мај да стигнат до [[Плоштад Таксим|плоштадот Таксим]]. Владата ја навела работата за реновирање како причина за затворање на плоштадот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22365915|title=Istanbul march clashes mar May Day in Turkey|date=1 May 2013|work=BBC News}}</ref> * '''11 мај:''' Автомобил-бомба убил 52 лица и ранил 140 лица во Рејханли во близина на границата со Сирија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-22494128|title=Blasts kill dozens in Turkish town Reyhanli on Syria border|date=11 May 2013|work=BBC News}}</ref> Владата тврдила дека е вклучена сириската влада, но многу локални жители ја обвиниле владината политика за атентатот. * '''16 мај:''' Ердоган престојувал во официјална посета на Соединетите Американски Држави во посета на [[Барак Обама]] за да разговара за кризата во Сирија меѓу другите прашања. Двајцата лидери ја потврдиле својата посветеност да го соборат режимот на Асад, и покрај растечката непопуларност на политиката меѓу турските граѓани.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/05/16/obama-erdogan-white-house_n_3285892.html|title=Obama, Erdogan Discuss Syria in White House Meeting|work=Huffington Post}}</ref> * '''18 мај:''' Демонстрантите се судриле со полицијата во Рејханли.<ref>{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/2013/05/18/world/europe/turkey-protest|title=Turkish protesters clash with police in bomb-hit border town - CNN.com|date=19 May 2013|work=CNN}}</ref> * '''22 мај:''' Турската хакерска група RedHack објавила тајни документи кои и припаѓаат на турската жандармерија. Според документите, Националната разузнавачка организација (Турција), турската жандармерија и Генералниот директорат за безбедност знаеле дека нападот ќе биде еден месец однапред.<ref>{{Наведени вести|url=http://redleaks.blogspot.com/2013/05/Hatay-Reyhanli-Askeri-Gizli-Yazismalar.html|title=Hatay Reyhanlı Askeri İstihbaharat Belgeleri - redleaks.blogspot.com|date=22 May 2013|work=RedHack}}</ref> * '''22 мај''' Официјален претставник на владејачката АКП, Махмут Маџит, предизвикал значителни полемики откако на својот профил на Твитер повикал на „уништување на атеистите“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/ruling-party-member-calls-for-the-annihilation-of-atheists-on-twitter-sparking-controversy.aspx?PageID=238&NID=47441&NewsCatID=341|title=Ruling party member calls for the 'annihilation of atheists' on Twitter, sparking controversy - LOCAL|work=Hurriyet Daily News}}</ref> : Ерменско-турскиот писател, Севан Нишанијан, бил осуден на 58 недели затвор за наводна навреда на исламскиот пророк [[Мухамед]] во блог, под слични обвиненија за оние за кои бил обвинет и Фазил Сај.<ref>{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/2013/05/23/world/meast/turkey-blasphemy-sentence|title=Turkish-Armenian blogger sentenced to Turkish prison for blasphemy - CNN.com|date=23 May 2013|work=CNN}}</ref> * '''24 мај:''' Владата изгласала забрана за продажба на алкохол во продавниците помеѓу 22:00 и 06:00 часот, спонзорирање на настани од компании за пијалаци и каква било потрошувачка на алкохол на 100 метри од џамиите. Законите биле донесени по помалку од две недели по објавувањето на јавноста и без јавни консултации.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.economist.com/news/europe/21578657-mildly-islamist-government-brings-tough-alcohol-restrictions-not-so-good-you|title=Alcohol in Turkey: Not so good for you|date=30 May 2013|work=[[The Economist]]}}</ref> * '''25 мај:''' Како одговор на предупредувањето на Ердоган против паровите кои прикажуваат романтична наклоност кон јавноста, десетици парови се собрале во метро-станицата во Анкара да протестираат со бакнување. Полицијата брзо интервенирала и насилно се обидела да им стави крај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/05/2013525191210116123.html|title='Kiss protest' held at Turkey subway station|work=aljazeera.com}}</ref> * '''27 мај:''' Необјавената одлука за именување на Третиот мост на Босфор, мост ''[[Мост Јавуз Султан Селим|Јавуз Султан Селим]]'', за [[Селим I]], е критикувана од алевитските групи (околу 15-30% од турското население), бидејќи Алевитите го сметаат султанот одговорен за смртта на десетици алевити по [[Битка кај Чалдиран|Битката кај Чалдиран]].<ref>''[[Today's Zaman]]'', 30 May 2013, [http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=316969 Name of third bridge causes outrage among Alevis] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131102043730/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=316969 |date=2013-11-02 }}</ref> Исто така е критикуван од некои турски и странски извори (на пр. Иранската телевизија Наср) како одраз на политиката на сојуз на Ердоган со американската влада против [[Башар ал Асад|Башар Асад]], бидејќи султанот [[Селим I]] ги освоил земјите каде денес се наоѓа [[Сирија]] и ги вклучил во составот на [[Отоманско Царство|Отоманс]]<nowiki/>кото Царство по Битката на Марџ Дабик.<ref>{{Наведени вести|url=http://ekonomi.milliyet.com.tr/-suriye-mesaji-mi-/ekonomi/detay/1715922/default.htm|title=Suriye mesajı mı?|date=30 May 2013|work=[[Milliyet]]|access-date=25 June 2013|language=tr|archive-date=2013-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110031244/http://ekonomi.milliyet.com.tr/-suriye-mesaji-mi-/ekonomi/detay/1715922/default.htm|url-status=dead}}</ref> Некои „демократи и либерали“ исто така претпочитале повеќе политички неутрално име, при што Марио Леви предложил да се именува мостот по [[Џалалудин Руми|Руми]] или Јунус Емре.<ref name="Safak">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/03/taksim-square-istanbul-turkey-protest|title=The view from Taksim Square: why is Turkey now in turmoil?|last=Elif Şafak|date=3 June 2013|work=[[The Guardian]]|access-date=4 June 2013|location=London|author-link=Elif Şafak}}</ref> * '''28 Мај''' Ердоган се потсмевал на полемиките во врска со ограничувањата на алкохолот, во кои се вели: „Со оглед на тоа што се почитува законот направен од двајца пијаници, зошто законот под команда на религијата да биде отфрлен од ваша страна“ Според многумина, ова се смета како упатување на [[Мустафа Кемал Ататурк|Ататурк]] и Инону, основачи на Турската Република.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/who-are-the-two-drunks-turkish-politicians-ask-after-pms-remarks.aspx?PageID=238&NID=47817&NewsCatID=338|title='Who are the two drunks,' Turkish politicians ask after PM's remarks - POLITICS|work=Hurriyet Daily News}}</ref> * '''29 мај:''' Во парламентарна дебата, владата се спротивставила на предложеното проширување на ЛГБТ-правата во Турција.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/main-opposition-urges-protection-of-lgbts-ruling-party-calls-them-immoral.aspx?pageID=238&nID=47860&NewsCatID=339|title=Main opposition urges protection of LGBT's, ruling party calls them 'immoral'|date=29 May 2013|work=[[Hürriyet Daily News]]}}</ref> === Парк Гези === [[Податотека:Topçu Kışlası by Guillaume Berggren.jpg|мини|Воената касарна Таксим, изградена 1806 година, била претворена во стадион Таксим во 1921 година, а била срушена во 1940 година.]] [[Податотека:Sky_view_from_Taksim_Gezi_Park,_Istambul,_Turkey..jpg|мини| Парк Гези како што се гледа од хотелот Мармара на [[Плоштад Таксим|плоштадот Таксим]].]] Првичната причина за протестите бил планот за рушење односно отстранување на паркот Гези, еден од ретките преостанати зелени површини во центарот на европската страна на Истанбул. Планот вклучувал пешачка патека на [[Плоштад Таксим|плоштадот Таксим]] и обнова на воената касарна Таксим од [[Отоманско Царство|времето]] на Османлиите, која била срушена во 1940 година.<ref name="ah">{{Наведени вести|url=http://www.aktifhaber.com/taksim-gezi-parkinin-tarihcesi-796996h.htm|title=Taksim Gezi Parkı'nın Tarihçesi|date=1 June 2013|work=Aktif Haber|access-date=26 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130711054410/http://www.aktifhaber.com/taksim-gezi-parkinin-tarihcesi-796996h.htm|archive-date=11 July 2013|language=tr}}</ref> Развојните проекти во Турција вклучувале „табли за зачувување на културата“ за кои се претпоставува дека се независни од владата, а во јануари ваквиот одбор го отфрлил проектот бидејќи не бил од јавен интерес. Сепак, повисокиот одбор го поништил тоа на 1-ви мај, во еден потег, активисти за паркови, кои биле под влијание на владата.<ref>Alexander Christie-Miller, ''[[The Christian Science Monitor]]'', 10 June 2013, [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2013/0610/In-Turkey-echoes-of-US-style-clashes-over-glitzy-redevelopment In Turkey, echoes of US-style clashes over glitzy redevelopment]</ref> Во приземјето на обновената касарна се очекувало да се смести трговски центар, а луксузни станови на горните катови, иако како одговор на протестите, веројатноста за трговски центар била минимизирана и можноста за музеј да се подигне.<ref name="NYT">''[[The New York Times]]'', 31 May 2013, [https://www.nytimes.com/2013/06/01/world/europe/police-attack-protesters-in-istanbuls-taksim-square.html Police Attack Protesters in Istanbul's Taksim Square]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-pm-erdogan-retires-mall-project-vows-mosque-in-taksim.aspx?pageID=238&nID=48035&NewsCatID=338|title=Turkish PM Erdoğan retires mall project, vows mosque in Taksim|work=Hürriyet Daily News|accessdate=26 June 2013}}</ref> Главниот изведувач на проектот била групата ''Калион'', опишана во [[2013]] година од страна на [[BBC News]] како „''компанија што има блиски врски со владејачката АКП''“.<ref name="BBC">[[BBC News]], 5 June 2013, [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22753752 Turkey clashes: Why are Gezi Park and Taksim Square so important?]</ref> Протестите на паркот Гези започнале во април, откако започнале со петиција во декември [[2012]] година.<ref>''Hurriyet Daily News'', 5 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-gezi-park.aspx?pageID=238&nID=48187&NewsCatID=379 Istanbul Gezi Park]</ref> Протестите биле обновени на 27 мај, а кулминирале со создавање логор кој го окупирал паркот. Нападот на овој логор на 29 мај предизвикало бес и пошироки протести.<ref name="gvo">globalvoices.org, 4 June 2013, [http://globalvoices.org/2013/06/04/turkey-a-social-media-chronology-of-occupy-gezi/ Turkey: A Social Media Chronology of Occupy Gezi ]</ref> Иако Турција има историја на [[полициска бруталност]], нападот врз мирната маса екологисти била доволна за да предизвика поширок бес од ваквите претходни инциденти, прераснувајќи во најголеми протести во Турција во последните неколку децении.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/01/turkey-istanbul-erdogan-demo-protests|title=Turkey prime minister faces fury as Istanbul erupts into mass protest|last=Letsch|first=Constanze|date=1 June 2013|work=The Guardian|access-date=1 June 2013|location=London}}</ref> Големиот број дрвја што биле исечени во шумите на северен Истанбул за изградба на [[Мост Јавуз Султан Селим|мостот Јавуз Султан Селим]] (Трет мост на [[Босфор]]) и новиот [[Аеродром Истанбул|меѓународен аеродром во Истанбул]] <ref name="newsweek">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newsweek.com/istanbuls-new-erdogan-backed-airport-be-named-after-erdogan-264580|title=Newsweek: "Istanbul's New Erdoğan-Backed Airport to Be Named After... Erdoğan"|accessdate=31 October 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.todayszaman.com/business_istanbuls-new-airport-to-be-named-after-erdogan_355576.html|title=İstanbul's new airport to be named after Erdoğan|work=[[Today's Zaman]]|accessdate=31 October 2014}}</ref><ref name="IBT">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ibtimes.co.uk/erdogan-airport-istanbuls-super-hub-be-named-after-turkeys-president-elect-1461166|title=International Business Times: "Erdogan Airport: Istanbul's Super Hub 'to be Named After Turkey's President-Elect'"|work=International Business Times UK|accessdate=31 October 2014}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkeys-largest-airport-is-worthy-of-recep-tayyip-erdogans-name-minister-says.aspx?pageID=238&nID=70374&NewsCatID=341|title=Turkey's largest airport is worthy of Recep Tayyip Erdoğan's name, minister says|work=Hürriyet Daily News|access-date=31 October 2014}}</ref> (најголемиот во светот аеродром, со капацитет за 150 милиони патници годишно) <ref name="star">{{Наведена мрежна страница|url=http://haber.stargazete.com/ekonomi/3-havalimaninda-tarih-belli-oldu/haber-721825|title=Dünyanın en büyük havalimanı İstanbul'a yapılıyor|date=24 January 2013|accessdate=24 January 2013}}</ref> исто така имале влијание врз јавната чувствителност за заштита на паркот Гези. Според официјалните податоци на турската влада, вкупно 2.330.012 дрвја биле исечени за изградба на Меѓународниот аеродром во Истанбул и неговите патни врски; и исечени вкупно 381.096 дрвја за изградба на автопатски врски на мостот Јавуз Султан Селим; достигнувајќи вкупно 2.711.108 дрвја кои биле исечени само за двата проекти.<ref name="OdaTV">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.odatv.com/n.php?n=istanbulda-2-milyon-700-bin-agac-kesilecek--1609131200|title=Oda TV: "İstanbul'da 2 milyon 700 bin ağaç kesilecek"|work=odatv.com|accessdate=31 October 2014}}</ref><ref name="T24">{{Наведена мрежна страница|url=http://t24.com.tr/haber/3-kopru-ve-3-havalimani-icin-2-milyon-330-bin-agac-kesilecek/239712|title=T24: "Veysel Eroğlu, CHP'li Gürkut Acar'ın sorularını yanıtladı"|work=t24.com.tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324141647/http://t24.com.tr/haber/3-kopru-ve-3-havalimani-icin-2-milyon-330-bin-agac-kesilecek/239712|archive-date=24 March 2014|accessdate=31 October 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.internethaber.com/yeni-kopru-icin-kac-agac-kesildi-586441h.htm|title=İnternet Haber: "Yeni köprü için kaç ağaç kesildi?"|work=Internethaber|accessdate=31 October 2014}}</ref> == Времеплов == [[Податотека:2013_Taksim_Gezi_Park_protests,_Damaged_NTV_broadcast_van_and_a_car_at_Taksim_Square,_İnönü_Street.JPG|лево|мини| Оштетено комбе и автомобил на плоштадот Таксим.]] [[Податотека:Taksim_Square_Guy_Fawkes_mask,_4_June_2013.jpg|десно|мини| Демонстрант кој носи маска [[Гај Фокс]]]] [[Податотека:POMA_Bulldozer_Hijacked_by_Carsi_at_Gezi_protests.jpg|десно|мини| Булдожер подоцна со прекар ПОМА бил киднапиран од членовите на Чарши и користен против возилата ТОМА на полициските сили]] [[Податотека:Taksim_Square_Ataturk_Cultural_Center_Rally.jpg|десно|мини| Предната страна на [[Културен центар Ататурк|Центарот за култура Ататурк]] покриена со транспаренти]] [[Податотека:Taksim_square_cleaning._Events_of_June_16,_2013-2.jpg|мини|Полициските сили за немири го расчистуват паркот Гези на 15 јуни]] [[Податотека:Ankara_Taksim_eylemi2.jpg|лево|мини| Јавен автобус оштетен и вандализиран со текст на графити, нарекувајќи го Ердоган кучкин син]] [[Податотека:Ankara_Gezi_Park_Protests.jpg|мини|Протестите на паркот Гези во Кизилај, Анкара во јуни 2013 година. Демонстрантите со знамиња и факели протестираат против паркот Гези во центарот на градот Анкара, Турција.]] [[Податотека:Gay_pride_Istanbul_2013_-_Taksim_Square.jpg|мини| Парада на гордоста во 2013 на [[Плоштад Таксим|плоштадот Таксим]]]] [[Податотека:Taksim_park_northern_end_30_may_2013.jpg|десно|мини| Северен крај од паркот Таксим]] * '''Мај 2013 година''' Утрото на 28 мај, околу 50 екологисти кампувале во паркот Гези со цел да спречат негово рушење. Демонстрантите првично ги запреле обидите на булдожерите да влезат во паркот.<ref name="NTV">{{Наведени вести|url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25445552|title=Gezi Parkı'ndaki nöbete biber gazı|date=28 May 2013|access-date=1 June 2013|publisher=[[NTV (Turkey)|NTV]]|language=tr|archive-date=2014-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112213449/http://www.ntvmsnbc.com/id/25445552|url-status=dead}}</ref><ref name="raid">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/raid-on-occupy-taksim-park-demonstrators-triggers-outcry.aspx?pageID=238&nID=47870&NewsCatID=341|title=Raid on 'Occupy Taksim Park' demonstrators triggers outcry|date=30 May 2013|work=[[Hürriyet Daily News]]}}</ref> Полицијата употребила солзавец за да ги растера мирните демонстранти и да им ги запали шаторите со цел да дозволи продолжување на рушењето преку булдожерите.<ref name="raid"/> Фотографиите од сцената, како на пример, слика на млада демонстрантка (подоцна наречена [https://archive.today/20130615230112/http://preview.reuters.com/2013/6/4/gallery-turkeys-lady-in-red?topic=pictures „Жена во црвено“]) како ја држи земјата додека ја прска полицаец, брзо се рашириле низ светските медиуми.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/06/03/the-photo-that-encapsulates-turkeys-protests-and-the-severe-police-crackdown/|title=The photo that encapsulates Turkey's protests and the severe police crackdown|last=Fisher|first=Max|date=3 June 2013|work=The Washington Post|access-date=5 June 2013}}</ref> ''Вашингтон пост'' известил дека сликата „ги опфаќа протестите на Турција и тешката полициска акција“, додека Ројтерс ја нарекол сликата „иконски [[wiktionary:leitmotif|лајтмотив]] “. Големината на протестите започнала да се зголемува.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sabah.com.tr/Gundem/2013/05/29/eylemciler-gezi-parkinda-sabahladi|title=Eylemciler Gezi Parkı'nda sabahladı|date=29 May 2013|work=[[Sabah (newspaper)|Sabah]]|access-date=1 June 2013|language=tr}}</ref> Полицијата извршила напади во логорите на демонстрантите.<ref name="safakbaskin">{{Наведени вести|url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=23402207&tarih=2013-05-30|title=Raiding the Dawn|date=31 May 2013|work=Hürriyet Daily News|access-date=2 June 2013|archive-date=2014-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203211407/http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=23402207&tarih=2013-05-30|url-status=dead}}</ref> Повиците на активисти преку Интернет за поддршка против полициската акција го зголемиле бројот на демонстранти кои седеле во вечерните часови.<ref name="taksimmayisyay27">{{Наведени вести|url=http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=69648&rid=2&p=3|title=From Taksim to everywhere|date=31 May 2013|work=Hürriyet Daily News|access-date=25 June 2013|language=tr|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006085559/http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=69648&rid=2&p=3|url-status=dead}}</ref> Полицијата извршила уште еден напад на логорот во раните утрински часови на 31 мај, користејќи водени топови и солзавец за да ги растера демонстрантите во околните области и поставила барикади околу паркот за да спречи повторна окупација. Во текот на целиот ден, полицијата продолжила да напаѓа со солзавец и водени топови кон демонстрантите, што резултирало со извештаи за повеќе од 100 повредени.<ref name="f24">{{Наведени вести|url=http://www.france24.com/en/20130531-dozens-injured-istanbul-protest-turkey-police-clashes-demonstrators|title=Scores injured as police clash with protesters in Istanbul|date=1 June 2013|work=[[France 24]]}}</ref> Пратеникот Сири Сиреја Ондер и новинарот Ахмет Шик биле хоспитализирани откако ги погодиле канистри со солзавец.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/deputy-onder-injured-after-being-hit-by-canister-in-gezi-park-protests-.aspx?pageID=238&nid=47954|title=Deputy Önder injured after being hit by canister in Gezi Park protests|date=31 May 2013|work=Hurriyet Daily News}}</ref> Извршната наредба во врска со процесот одлучен претходно бил прогласен за „во мирување“.<ref name="karar">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23409849.asp|title=Topçu Kışlası'nda yürütmeyi durdurma kararı|date=1 June 2013|work=Hürriyet Daily News|access-date=1 June 2013|language=tr}}</ref> 10.000 луѓе се собрале во авенијата Истиклал.<ref name="number">{{Наведени вести|url=http://www.nypost.com/p/news/international/photos_riot_police_protestors_water_sOXSo1ngNQc5rDJ0iLQAdJ|title=Chaos on the streets of Istanbul as police disperse 10,000 peaceful protesters|date=31 May 2013|work=[[New York Post]]}}</ref> Според гувернерот Хусеин Авни Мутлу, 63 лица биле уапсени и приведени.<ref name="cnn31may">{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/2013/05/31/world/meast/istanbul-protests/|title=Report: Court to hear case at center of Istanbul protests|last=Tuysuz|first=Gul|date=31 May 2013|access-date=1 June 2013|publisher=CNN}}</ref> Полициската употреба на солзавец била критикувана дека е „неселективна“.<ref name="Telegraph1">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/turkey/10092490/Tear-gas-fired-at-protesters-in-Istanbul.html|title=Tear gas fired at protesters in Istanbul|date=31 May 2013|work=The Daily Telegraph|access-date=1 June 2013|location=London}}</ref> Министерот за внатрешни работи, Муамер Ѓулер, вели дека тврдењата за употреба на непропорционална сила ќе бидат испитани. * '''Јуни 2013 година''' Тешките судири меѓу демонстрантите и полицијата продолжиле до раните утрински часови околу улицата [[Улица Истиклал|Истиклал]]. Во меѓувреме, околу 5.000 луѓе се собрале на азиската страна на Истанбул и марширале низ улицата Багдат во Кадиќој. Околу 1.000 луѓе продолжиле да маршираат кон европската страна и пеш [[Босфорски Мост|го преминувале Босфорскиот мост.]] Демонстрантите стигнале до [[Бешикташ]] утрото и полицијата ги растерала со солзавец.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.dha.com.tr/protestors-cross-bosphorus-bridge-on-foot_479294.html|title=Protestors cross Bosphorus Bridge on foot|date=1 June 2013|work=Dogan News Agency|access-date=2021-04-13|archive-date=2013-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005134504/http://www.dha.com.tr/protestors-cross-bosphorus-bridge-on-foot_479294.html|url-status=dead}}</ref> Судирите продолжиле во текот на целиот ден. Лидерот на [[Републиканска народна партија|Републиканската народна партија]] Кемал Киличдароглу објавил дека ќе го преместат планираниот митинг на плоштадот Таксим наместо во Кадиќој. Премиерот Реџеп Таип Ердоган изјавил дека ја одобрил таа одлука.<ref>{{Наведени вести|url=http://siyaset.milliyet.com.tr/erdogan-taksim-e-yuruceklermis/siyaset/detay/1717280/default.htm|title=Erdoğan: Taksim'e yürüceklermiş dediler Bırakın yürüsünler dedim... - Milliyet Haber|work=[[Milliyet]]|access-date=4 November 2013|archive-date=2014-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140516194112/http://siyaset.milliyet.com.tr/erdogan-taksim-e-yuruceklermis/siyaset/detay/1717280/default.htm|url-status=dead}}</ref> Околу 15:45 часот полициските сили се повлекле од плоштадот Таксим. Илјадници демонстранти се собрале на паркот Гези и плоштадот Таксим.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.todayszaman.com/news-317089-.html|title=Police retreat from Gezi Park, thousands flock to Taksim|work=[[Today's Zaman]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110052343/http://www.todayszaman.com/news-317089-.html|archive-date=10 November 2013}}</ref> За време на протестите на плоштадот Кизилај во Анкара, демонстрантот Етем Сарисулук бил застрелан во глава од полицаец. Тој починал 14 дена подоцна поради повредите.<ref name="huffingtonpost">{{Наведени вести|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/06/05/ethem-sarisuluk-killed-turkey-protests_n_3390502.html|title=Turkish Protester Ethem Sarısülük Is Dead, Family Says|last=Stuart|first=Hunter|date=5 June 2013|work=Huffington Post}}</ref> Премиерот [[Реџеп Таип Ердоган]] ги опишал демонстрантите како „неколку разбојници“ во телевизиско интервју. Тој исто така ги критикувал социјалните медиуми, нарекувајќи го Твитер „закана“ и „екстремна верзија на лажење“.<ref name="autogenerated3">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22744728|title=Turkey protests: Clashes rage in Istanbul's Besiktas|date=3 June 2013|work=BBC News}}</ref> Ноќта, полициските сили се обиделе да ги растераат демонстрантите собрани во областа [[Бешикташ]]. Судирите меѓу полицијата и демонстрантите продолжиле до следното утро. Членовите на групата Чарши на поддржувачите на фудбалскиот тим [[ФК Бешикташ|Бешикташ]] заплениле булдожер и започнале да ги бркаат полициските возила.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22749750|title=Turkey protests: Clashes rage in Istanbul's Besiktas|date=3 June 2013|work=BBC News}}</ref> Предната страна од [[Културен центар Ататурк|зградата на АКМ (Центар за култура Ататурк]]) на плоштадот Таксим била покриена со транспаренти. Во Анкара, полицијата направила обид да растера илјадници демонстранти кои се обидувале да маршираат кон канцеларијата на премиерот. Премиерот [[Реџеп Таип Ердоган]] разговарал со новинарите на аеродромот пред да замине на тридневно патување во [[Северна Африка]]. Тој им се заканил на демонстрантите велејќи „''Едвај ги држиме 50-те проценти (кои гласаа за нас) дома''“. Вицепремиерот на Турција [[Булент Аринч]] им се извинил на демонстрантите.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.yahoo.com/turkish-govt-offers-apology-protests-continue-132504713.html|title=Turkish gov't offers apology as protests continue|last=Suzan Fraser|date=4 June 2013|work=Yahoo news|access-date=22 June 2013|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413155033/https://news.yahoo.com/turkish-govt-offers-apology-protests-continue-132504713.html|url-status=dead}}</ref> 22-годишниот Абдулах Кемерт починал откако бил погоден во главата од туба полна со солзавец за време на протестите на Хатај.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/06/04/abdullah-comert-2nd-turkish-protester-killed_n_3383092.html|title=Abdullah Comert 2nd Turkish Protester Killed During Turkey Demonstrations|date=4 June 2013|work=Huffington Post}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/gezi-protester-died-from-tear-gas-canister-says-forensic-report.aspx?PageID=238&NID=55784&NewsCatID=341|title=Gezi protester died from tear gas canister, says forensic report|date=6 October 2013|work=Hurriyet Daily News}}</ref> Премиерот [[Реџеп Таип Ердоган]] разговарал со своите приврзаници пред [[Аеродром Истанбул Ататурк|аеродромот „Ататурк“]] по Истанбул на враќањето од четиридневното патување во [[Северна Африка]]. Ердоган ги обвинил „''лобистите за каматни стапки''“ тврдејќи дека тие стојат зад протестите во Гези. Неговите приврзаници скандирале „''Дајте ни пат, ќе го уништиме плоштадот Таксим''“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-pm-erdogan-calls-for-immediate-end-to-gezi-park-protests-.aspx?PageID=238&NID=48381&NewsCatID=338|title=urkish PM Erdoğan calls for 'immediate end' to Gezi Park protests|date=7 June 2013|work=The Guardian}}</ref> Полициските сили влегле рано наутро на плоштадот Таксим. Тие дале соопштенија дека нема да влегуваат во паркот Гези и нивната мисија е повторно да го отворат плоштадот Таксим за сообраќај. Повеќето демонстранти се собрале на паркот Гези, но мала група што носела транспаренти на Партијата на социјалистичката демократија возвратила со употреба на молотови коктели и куршуми.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/11/police-clear-taksim-square-istanbul|title=Istanbul riot police move in to clear Taksim Square|date=11 June 2013|work=The Guardian}}</ref> Некои луѓе како Лук Хардинг од [[Гардијан|„Гардијан“]] тврдат дека тајната полиција фрлала молотови коктели „самостојно организирајќи не многу веродостоен”напад “за доброто на камерите“.<ref name="Putinparallel">[[Luke Harding]], ''[[The Guardian]]'', 11 June 2013, [https://www.theguardian.com/world/2013/jun/11/turkey-recep-tayyip-erdogan-must-compromise Erdoğan's reaction to Turkey protests reveals ominous Putin parallels]</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/molotov-throwing-protesters-in-taksim-not-our-members-says-socialist-party-.aspx?pageID=238&nid=48593|title=Molotov-throwing protesters in Taksim not our members, says socialist party|date=11 June 2013|work=Hürriyet Daily News|access-date=22 June 2013}}</ref> Овие тврдења биле негирани од гувернерот на Истанбул, Хусеин Авни Мутлу.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.todayszaman.com/news-317957-governor-reveals-identity-of-molotov-cocktail-thrower-alleged-to-be-police.html|title=Governor Reveals identity of Molotov Cocktail Thrower|date=11 June 2013|work=[[Today's Zaman]]|access-date=22 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613060243/http://www.todayszaman.com/news-317957-governor-reveals-identity-of-molotov-cocktail-thrower-alleged-to-be-police.html|archive-date=13 June 2013}}</ref> Откако полицијата се обидела да влезе во паркот Гези, судирите продолжиле цела ноќ и Си-Ен-Ен Интернешнл направила осумчасовно известување во живо.<ref>{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/2013/06/11/world/europe/turkey-protests|title=Tear gas, fire, stun grenades: Chaos in Istanbul as police, protesters clash|date=12 June 2013|publisher=CNN}}</ref> Провладините медиуми ги обвиниле Си-Ен-Ен и Кристијан Аманпур дека намерно ја прикажале Турција во состојба на граѓанска војна.<ref>{{Наведени вести|url=http://gundem.bugun.com.tr/sanki-ic-savas-planlaniyor-haberi/661952|title=Sanki iç savaş planlanıyor|date=13 June 2013|work=Bugün|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020140740/http://gundem.bugun.com.tr/sanki-ic-savas-planlaniyor-haberi/661952|archive-date=20 October 2013}}</ref> Премиерот [[Реџеп Таип Ердоган]] одржал состанок со членовите на „Солидарност“ на Таксим во [[Анкара]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22898228|title=Turkey protests: Turkey protests: Erdogan meets Gezi Park activists|date=14 June 2013|work=BBC News}}</ref> Кога некој член кажал дека тие протести имаат социолошки аспект, тој се налутил и го напуштил состанокот велејќи: „''Нема да учиме што е социологија од тебе''!“.<ref>{{Наведени вести|url=http://gundem.milliyet.com.tr/erdogan-toplantiyi-terk-etmis/gundem/detay/1723253/default.htm|title=Erdoğan toplantıyı terk etmiş|date=15 June 2013|work=Milliyet}}{{Мртва_врска|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Партија на правдата и развојот|Партијата за правда и развој]] организирала масовен митинг наречен „Почитување на националната волја“ во [[Анкара]]. Зборувајќи на митингот, премиерот Реџеп Таип Ердоган изјавил дека „''Ако демонстрантите не се иселат од паркот Гези, полициските сили ќе интервенираат''“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/06/2013615155738829952.html|title=Turkey's Erdogan issues sit-in deadline|date=15 June 2013|publisher=Al Jazeera}}</ref> Околу 17:30 часот, полициските сили започнале да им соопштуваат на демонстрантите со пораки да го напуштат паркот Гези. Полициските сили извршиле напад околу 20:50 часот и го расчистиле паркот Гези. Демонстрантите се преселиле во областите околу улицата „Истиклал“ и повторно се судриле со полицијата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22924886|title=Turkey's Taksim Square Stormed By Riot Police|date=15 June 2013|work=Huffington Post}}</ref> Во меѓувреме, околу 5.000 демонстранти се собрале на азиската страна на Истанбул и започнале да маршираат кон европската страна. Полициските сили започнале да ги растураат и растеруваат демонстрантите со солзавец пред да стигнат до [[Босфорски Мост|Босфорскиот мост]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22924886|title=Turkey protests: Istanbul erupts as Gezi Park cleared|date=16 June 2013|work=BBC News}}</ref> Тешки судири меѓу полицијата и демонстрантите продолжиле до утрото на различни делови во [[Истанбул]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/2013/06/16/us-turkey-protests-idUSBRE9590QA20130616|title=Sporadic clashes in Turkey as Erdogan asserts authority|date=16 June 2013|work=Reuters|access-date=2021-04-13|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182150/http://www.reuters.com/article/2013/06/16/us-turkey-protests-idUSBRE9590QA20130616|url-status=dead}}</ref> [[Партија на правдата и развојот|Партијата за правда и развој го]] организирала својот втор митинг на плоштадот [[Истанбул]] Казличешеме.<ref>{{Наведени вести|url=http://siyaset.milliyet.com.tr/ak-partililer-kazlicesme-ye-akin/siyaset/detay/1723747/default.htm|title=Erdoğan Kazlıçeşme mitinginde konuştu|date=16 June 2013|work=Milliyet}}{{Мртва_врска|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Генерален штрајк и протести организирани од пет синдикати се случиле во скоро секој дел на [[Турција]]. Штрајковите немале никакво негативно влијание врз секојдневниот живот што довело до критики кон синдикатите и нивната моќ.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/five-turkish-trade-unions-begin-nationwide-demonstrations-with-one-day-strike.aspx?pageID=238&nID=48920&NewsCatID=347|title=Five Turkish trade unions begin nationwide demonstrations with one-day strike|date=16 June 2013|work=Hurriyet Daily News}}</ref> „Постојаниот човек“, Ердем Гундуз го започнал својот тивок протест навечер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/jun/18/turkey-standing-man|title=Turkey's 'standing man' shows how passive resistance can shake a state|last=Richard Seymour|work=The Guardian}}</ref> Слични протести кои се состојат од едноставно запирање и стоење, се прошириле насекаде во Турција.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/06/18/turkey-standing-man-protest-erdem-gunduz_n_3458390.html|title='Standing Man' Protest Spreads Across Turkey|last=Craggs|first=Ryan|work=Huffington Post}}</ref><ref>"Standing Man and te Impromptu Performance of Hope: An Interview with Erdem Gunduz" by Erin B. Mee. TDR 58:3, T223, 69-83.</ref> Претседателот Абдула Ѓул објавил суспензија на плановите за обнова на паркот Гези.<ref>{{Наведени вести|url=http://gundem.milliyet.com.tr/gezi-parki-projesi-askiya-alindi/gundem/ydetay/1724812/default.htm|title=Gezi Parkı projesi askıya alındı|last=Fikret Bila|date=19 June 2013|work=Milliyet|access-date=22 June 2013}}{{Мртва_врска|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Отворена е истрага во врска со полициската бруталност и некои офицери биле отпуштени <ref>{{Наведени вести|url=http://www.todayszaman.com/news-318757-4-municipal-police-officers-suspended-for-burning-tents-in-gezi-park.html|title=4 municipal police officers suspended for burning tents in Gezi Park|date=20 June 2013|work=Today's Zaman|access-date=22 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403115649/http://www.todayszaman.com/news-318757-4-municipal-police-officers-suspended-for-burning-tents-in-gezi-park.html|archive-date=3 April 2015}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.sabah.com.tr/Gundem/2013/06/21/vali-mutludan-gezi-aciklamasi|title=Vali Mutlu'dan Gezi açıklaması|date=21 June 2013|work=Sabah|access-date=22 June 2013}}</ref> Насилството и масовните демонстрации повторно се прошириле во земјата, по полициските напади врз илјадници демонстранти кои фрлале [[Градинарски каранфил|каранфили]] кон нив и повикале на братство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/police-intervene-with-water-cannons-against-protesters-gathered-at-taksim-square.aspx?PageID=238&NID=49275&NewsCatID=341|title=Police intervene with water cannons against protesters gathered at Taksim Square - LOCAL|work=Hurriyet Daily News}}</ref> Повторно се случиле масовни демонстрации на плоштадот Таксим, Истанбул и исто така во Гувенпарк и Дикмен во Анкара, во знак на протест против ослободувањето на полицаецот Ахмет Шахбаз, кој фатално го застрелал Етем Сарисулук во главата, како и против настаните во Лиџе, Дијарбекир и Џизре, Шрнак. Полицијата за немири ги потиснала демонстрантите делумно со пластични куршуми и некои бомби со солзавец, а дел од демонстрантите биле приведени. Исто така, била спроведена и голема полициска интервенција во Анкара.<ref>[http://www.cbc.ca/news/world/story/2013/06/29/wd-turkey-protest-death.html Thousands in Turkey protest demonstrator's death - World - CBC News]. Cbc.ca (29 June 2013). Retrieved on 12 August 2013.</ref> Парадата на гордоста на ЛГБТ во Истанбул 2013 на [[Плоштад Таксим|плоштадот Таксим]] привлекла скоро 100.000 луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html|title=Gay Pride in Istanbul groot succes - TV &#124; Altijd op de hoogte van het laatste nieuws met Telegraaf.nl [tv&#93;|publisher=Telegraaf.nl|accessdate=2 November 2013|archive-date=2017-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728210152/http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html|url-status=dead}}</ref> На учесниците им се придружиле и демонстрантите од паркот Гези, со што Парадата на гордоста на ЛГБТ во Истанбул била најголемата што некогаш била одржана во Турција и источна Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm|title=Taksim'deki Onur Yürüyüşü'ne BBC yorumu: Bugüne kadar... - Milliyet Haber|work=Dunya.milliyet.com.tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104131320/http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm|archive-date=4 November 2013|accessdate=2 November 2013}}</ref> [[Европска Унија|Европската Унија]] ја пофалила Турција дека парадата поминала без нарушувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf|title=Turkey 2013 Progress Report|publisher=European Commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20131115052535/http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf|archive-date=15 November 2013|accessdate=5 December 2013}}</ref> * '''2013 јули''' - човек напаѓал со мачета на Гези парк. Тој бил приведен од полицијата, но истиот ден излегол на слобода.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-court-releases-men-with-machetes-who-attacked-gezi-protesters.aspx?PageID=238&NID=50168&NewsCatID=341|title=Turkish court releases 'men with machetes' who attacked Gezi Protesters - LOCAL|work=Hurriyet Daily News}}</ref> Откако бил ослободен, тој побегнал во [[Мароко]] на 10 јули.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/-assailant-with-machete-attacking-gezi-protesters-in-istanbul-has-fled-abroad-report.aspx?pageID=238&nID=50557&NewsCatID=341|title=Assailant with machete attacking Gezi protesters in Istanbul flees to Morocco - LOCAL|work=Hurriyet Daily News}}</ref> Илјадници луѓе го организирале „1-от фестивал Газданадам“ во Кадиќој во знак на протест против полициската акција против антивладините и демонстрациите за поддршка на природата низ целата земја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/crowds-denounce-police-crackdowns-in-man-made-of-tear-gas-festival-on-istanbuls-asian-shore.aspx?pageID=238&nID=50236&NewsCatID=341|title=Crowds denounce police crackdowns in 'Man Made of Tear Gas' Festival on Istanbul's Asian shore - LOCAL|work=Hurriyet Daily News}}</ref> Со доаѓањето на Рамазан, демонстрантите во Истанбул одржувале масовен ''ифтар'' (свечениот оброк кој го крши секојдневниот пост) за сите дојдени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/07/turkey-gezi-park-protesters-observe-ramadan-iftars.html|title=Turkey's Gezi Park Protesters Regroup for Ramadan - Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|work=Al-Monitor}}</ref> Починал 19-годишниот Али Исмаил Коркмаз, кој бил во кома од 4 јуни.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.foxnews.com/world/2013/07/10/death-toll-in-turkey-protests-raised-to-5|title=Death toll in Turkey protests increased to 5|date=10 July 2013|work=Fox News}}</ref> Тој бил сериозно малтретиран од група случајно облечени луѓе на 3 јуни, додека бегал од полициска интервенција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bianet.org/english/youth/148383-ali-ismail-korkmaz-gezi-resistance-protestor-dies-at-19|title=Ali Ismail Korkmaz, Gezi Resistance Protestor, Dies at 19 - Beyza Kural - english|work=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi}}</ref> * '''2013 август''' Честотата на демонстрациите во текот на летото започнала да се намалува. Протести биле организирани за мир и против интервенција во Сирија.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/istanbuls-gezi-park-closed-again-on-world-peace-day.aspx?pageID=238&nid=53614|title=Istanbul's Gezi Park Closed Again on World Peace Day Protests|date=1 September 2013|work=Hürriyet English|access-date=10 September 2013}}</ref> Демонстрантите започнале да сликаат чекори во бои на виножито.<ref>{{Наведени вести|url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2013/09/03/with-a-burst-of-color-turkeys-public-walkways-become-a-focus-of-quiet-protest/|title=With a Burst of Color, Turkey's Public Walkways Become A Focus of Quiet Protests|last=Arsu|first=Sebnem|date=3 September 2013|work=The New York Times|access-date=10 September 2013|last2=Mackey|first2=Robert}}</ref> == Демонстранти == Првичните протести во [[Истанбул]] на крајот на мај ги воделе 50-тина екологисти <ref name="Hurriyet69648">{{Наведена мрежна страница|url=http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=69648&rid=2&p=3|title=Taksim'le baţladý yurdun dört yanýna yayýldý|work=Hürriyet Daily News|accessdate=26 June 2013|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006085559/http://fotogaleri.hurriyet.com.tr/galeridetay.aspx?cid=69648&rid=2&p=3}}</ref> спротивставувајќи се на замена на паркот Таксим Гези со трговски центар и можен престој <ref name="GMT31May">{{Наведени вести|url=http://www.goodmorningturkey.com/police-use-tear-gas-early-in-morning-taksim-park-protesters-again-halt-demolition/|title=Police use tear gas early in morning, Taksim park protesters again halt demolition|date=31 May 2013|work=Good Morning Turkey|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607205828/http://www.goodmorningturkey.com/police-use-tear-gas-early-in-morning-taksim-park-protesters-again-halt-demolition/|archive-date=2013-06-07|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">. ''Good Morning Turkey''. 31 May 2013. Archived from [http://www.goodmorningturkey.com/police-use-tear-gas-early-in-morning-taksim-park-protesters-again-halt-demolition/ the original] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130607205828/http://www.goodmorningturkey.com/police-use-tear-gas-early-in-morning-taksim-park-protesters-again-halt-demolition/ |date=2013-06-07 }} on 7 June 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 June</span> 2013</span>.</cite></ref> како и реконструкција на историската воена касарна Таксим (срушена во 1940 година) над соседниот [[плоштад Таксим]].<ref name="Cancellation">{{Наведени вести|url=http://uk.reuters.com/article/2013/07/03/turkey-court-taksim-idUKL5N0F93C120130703|title=Turkish court blocks disputed park project|last=Yackley|first=Ayla Jean|date=3 July 2013|access-date=8 July 2013|publisher=Reuters|archive-date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009002328/http://uk.reuters.com/article/2013/07/03/turkey-court-taksim-idUKL5N0F93C120130703|url-status=dead}}</ref> Протестите прераснале во немири кога групата која го окупирала паркот била нападната од полицијата со солзавец и водени топови. Темите на протестите потоа се прошириле надвор од развојот на паркот Таксим Гези во пошироки антивладини демонстрации.<ref name="JethroMullen">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cnn.com/2013/06/03/world/europe/turkey-conflict-explainer/|title=Jethro Mullen and Susannah Cullinane. What's driving unrest and protests in Turkey? CNN, 4 June 2013.|date=3 June 2013|work=CNN|accessdate=31 October 2014}}</ref> Протестите се прошириле и во другите градови во Турција, а протести се одржале и во други земји со значителни турски заедници, вклучувајќи ги и европските земји, САД и на други места.<ref name="ajarrests">{{Наведени вести|url=http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/05/2013531112443894367.html|title=Turkey arrests anti-government protesters|date=31 May 2013|access-date=1 June 2013|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> Демонстрантите излегле на [[Плоштад Таксим|плоштадот Таксим]] во Истанбул и на улиците во [[Анкара]] <ref name="euroankara">{{Наведени вести|url=http://www.euronews.com/2013/05/31/turkey-protests-spread-from-istanbul-to-ankara/|title=Turkey protests spread from Istanbul to Ankara|date=31 May 2013|access-date=1 June 2013|publisher=[[Euronews]]|archive-date=2020-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430040912/https://www.euronews.com/2013/05/31/turkey-protests-spread-from-istanbul-to-ankara|url-status=dead}}</ref> како и на [[Измир]], [[Бурса]], [[Анталија]], [[Ескишехир]], Балкесир, [[Одрин|Едрене]], [[Мерсин]], [[Адана]], [[Измит|Озмит]], [[Конија|Коња]], [[Кајсери]], [[Самсун]], [[Антакија]],<ref name="across">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/solidarity-protests-with-gezi-park-held-across-turkey.aspx?pageID=238&nID=48010&NewsCatID=341|title=Solidarity protests with Gezi Park held across Turkey|date=31 May 2013|work=[[Hürriyet Daily News]]}}</ref> [[Трабзон]], Испарта, [[Текирдаг]], [[Бодрум]],<ref name="guardian">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2013/may/31/istanbul-protesters-violent-clashes-police|title=Turkey protests spread after violence in Istanbul over park demolition|last=Letsch|first=Constanze|date=31 May 2013|work=[[The Guardian]]|access-date=1 June 2013|location=London}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLetsch2013">Letsch, Constanze (31 May 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/may/31/istanbul-protesters-violent-clashes-police "Turkey protests spread after violence in Istanbul over park demolition"]. ''[[Гардијан|The Guardian]]''. London<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2013</span>.</cite></ref> и Мардин. Вкупниот број на вклучени демонстранти бил пријавен од минимум 2,5 милиони од Министерството за внатрешни работи на Турција во текот на 3 недели од почетокот на настаните.<ref>{{Наведени вести|url=http://docs.house.gov/meetings/FA/FA14/20130626/101051/HHRG-113-FA14-20130626-SD001.pdf|title=US House Subcommittee on Europe, Eurasia and Emerging Threats Hearing on "Turkey at a Crossroads: What do the Gezi Park Protests Mean for Democracy in the Region?"|date=26 June 2013|access-date=27 June 2013}}</ref> Хаштагот #OccupyGezi бил тренд во социјалните мрежи.<ref name="AlJ-stream">{{Наведени вести|url=http://stream.aljazeera.com/story/201305302148-0022796|title=Protesters #OccupyGezi to save Istanbul park|date=31 May 2013|access-date=1 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601073350/http://stream.aljazeera.com/story/201305302148-0022796|archive-date=1 June 2013|publisher=Al Jazeera}}</ref> На 3 јуни [[синдикат]]ите најавиле штрајкови за 4 и 5 јуни.<ref name="GMTstrikes">{{Наведени вести|url=http://www.goodmorningturkey.com/turkeys-trade-unions-gather-to-coordinate-general-strike/|title=Turkey's trade unions gather to coordinate general strike|date=3 June 2013|work=Good Morning Turkey|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617232132/http://www.goodmorningturkey.com/turkeys-trade-unions-gather-to-coordinate-general-strike/|archive-date=17 June 2013}}</ref> Некои турско-американски поддржувачи на протестите објавиле реклама на целата страница во ''[[The New York Times|Њујорк Тајмс]]'' на 7 јуни, ко-создадена и [[Краудфундинг|финансирана од толпа за]] неколку дена од илјадници луѓе на Интернет. Рекламата и ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' предизвикала критики од турскиот премиер, со што весникот требало да одговора.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/new-york-times-responds-to-turkish-pms-criticism-over-gezi-park-ad.aspx?pageID=238&nID=48451&NewsCatID=338|title=New York Times responds to Turkish PM's criticism over Gezi Park ad|date=8 June 2013|work=Hurriyet Daily News|access-date=22 June 2013}}</ref> Опсегот на демонстранти бил забележан како широк, опфаќајќи и поединци од [[Десница (политика)|десното]] и од [[Левица (политика)|левото крило.]] <ref name="Whoarethey">{{Наведени вести|url=http://blog.milliyet.com.tr/Gezi_Parki_eyleminin_analizi__Kimler_katilmakta__Hukumet_huzur_icin_acil_ne_yapmali_/Blog/?BlogNo=417406&RefNo=22|title=Who are the protestors?|date=2 June 2013|access-date=2 June 2013}}</ref> ''Атлантик'' ги опишал учесниците како „млади и стари, секуларни и религиозни, фудбалски хулигани и слепи, анархисти, комунисти, националисти, Курди, хомосексуалци, феминистки и студенти“.<ref name="TheAtlantic">{{Наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/06/how-the-protests-will-impact-turkey-at-home-and-abroad/276456/|title=How the Protests Will Impact Turkey at Home and Abroad|last=Kotsev|first=Victor|date=2 June 2013|work=[[The Atlantic]]|access-date=2 June 2013}}</ref> ''Дер Шпигел'' напишал дека протестите „привлекуваат повеќе од студенти и интелектуалци. Семејства со деца, жени во шамии, мажи во костуми, хипстери во патики, фармацевти, трговци со чаеви - сите излегуваат на улиците за да го искажат своето незадоволство. “ <ref name="Spiegel">''[[Der Spiegel]]'', 3 June 2013, [http://www.spiegel.de/international/world/revolt-in-turkey-erdogan-losing-grip-on-power-a-903553.html Revolt in Turkey: Erdogan's Grip on Power Is Rapidly Weakening]</ref> Во него се додава дека има забележително отсуство на раководство на политичката партија: „Немало партиски знамиња, партиски пароли и истакнати партиски функционери. Кемалистите и комунистите демонстрираат рамо до рамо со либералите и секуларистите “. Опозициските партии им порачале на членовите да не учествуваат, оставајќи ги оние што се приклучиле како приватни лица.<ref>haberler.com, 6 June 2013, [http://en.haberler.com/erdogan-faces-growing-criticism-279059/ Erdogan Faces Growing Criticism]</ref><gallery> Податотека:Whirling Sufi Protester wearing gas mask in Gezi Park.jpg|Демонстрантите аплаудираат на [[Sufi whirling|вителот Суфи,]] облечен во маска за гас. Податотека:Taksim square peaceful protests. Events of June 16, 2013-2.jpg|Многу жени со шамии присуствуваа на протестите, и покрај фактот што [[Media censorship and disinformation during the 2013–14 protests in Turkey|про-АКП медиумите ширеа дезинформации]] дека ги напаѓаат демонстрантите Податотека:Justice for Hrant, Gezi Park.jpg|Транспарент на курдски јазик во паркот Гези за време на протестите во сеќавање на [[Assassination of Hrant Dink|Атентатот врз Хрант Динк]], истакнат турски-ерменски новинар: „За [[Hrant Dink|Хрант]], за правда (Boи Бо Хрант, Boи Бо Даде ê)“ Податотека:Nm mezar taslari 1630.jpg|Ерменски надгробни споменици од [[Pangaltı Armenian Cemetery|ерменските гробишта Пангалти]], сместени на северниот дел од паркот Таксим Гези, откриени во 2013 година за време на ископувањата на [[Taksim Square|плоштадот Таксим]]. </gallery>Во земја како [[Турција]], каде што луѓето изјавуваат дека повремено се чувствуваат поделени поради нивниот социо-економски статус, раса и религија, најголемата обединувачка сила отсекогаш била спортот, поточно [[фудбал]]от.<ref name="Wood">{{Наведена мрежна страница|url=https://thesefootballtimes.co/2017/03/28/how-gezi-park-brought-together-the-ultras-of-galatasaray-fenerbahce-and-besiktas/|title=How Gezi Park brought together the ultras of Galatasaray, Fenerbahçe and Beşiktaş|last=Wood|first=Stephen|date=28 March 2017|work=These Football Times|language=en-GB|accessdate=11 November 2019}}</ref> Трите најистакнати и историски фудбалски клубови во Турција се Галатасарај, Фенербахче и [[ФК Бешикташ|Бешикташ]]. Меѓу овие три клубови во Истанбул, соперништвото е толку жестоко што [[Армија на Турција|турските вооружени сили]] се вклучуваат во обезбедувањето на терените за време на дерби деновите.<ref name="Reuters">{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-protests-soccer-idUSBRE9530ZE20130604|title=Istanbul United: protests bring rival fans together, for now|date=4 June 2013|work=Reuters|access-date=11 November 2019|language=en}}</ref> За најстрасните навивачи, прифаќањето на ракување од противничкиот тим се чини дека е незамислив подвиг. Сепак, сето ова било оставено настрана за време на протестите во паркот Гези.<ref name="bbc.com">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-44304326|title=Gezi Parkı olaylarının 6. yıldönümü: Protestolarda gün gün neler yaşandı?|date=31 May 2019|access-date=11 November 2019|language=en-GB}}</ref> Многумина биле револтирани по инвазијата во паркот на [[Плоштад Таксим|плоштадот Таксим]], па ултрасите на Галатасарај, Фенербахче и Бешикташ се собрале во знак на протест за инцидентот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/film-on-istanbul-united-alliance-of-rival-fans-during-gezi-protests-to-be-shown-at-festival-63336|title=Film on 'Istanbul United,' alliance of rival fans during Gezi protests, to be shown at festival - Turkish News|work=Hürriyet Daily News|language=en|accessdate=11 November 2019}}</ref> Навивачите се држеле за рака и извикувале како што би сакале на стадион со вообичаените фанатични скандирања; но, овој пат против [[Реџеп Таип Ердоган|претседателот Реџеп Таип Ердоган]] и полициските сили. Милиони турски фудбалски навивачи се истуриле низ улиците на [[Истанбул]] и генерирале марш на единство.<ref>{{Наведена книга|title=Kahire'den İstanbul'a: Futbol, Siyaset ve Toplumsal Hareketler1|last=Özçetin|first=Burak|publisher=Akdeniz Üniversitesi İle şim Fakültesi}}</ref> Изненадувачката хармонија на овие навивачи била толку моќна што придонела главно претседателот Ердоган да смени некои свои ставови за темата. Тоа бил доказ и за моќта на протестот и за зближувањето на луѓето со различни ставови.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b5q8DgAAQBAJ|title=Football Fans, Rivalry and Cooperation|last=Brandt|first=Christian|last2=Hertel|first2=Fabian|last3=Huddleston|first3=Sean|date=21 April 2017|publisher=Routledge|isbn=9781315455198|language=en}}</ref> ''[[Гардијан]]'' забележал дека „Знамињата на движењето за заштита на животната средина, транспаренти со виножито, знамиња на [[Мустафа Кемал Ататурк|Ататурк]], на [[Че Гевара]], на различни синдикати, го красат паркот Гези“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/03/turkey-protests-coalition-anger-erdogan|title=Turkey protests unite a colourful coalition of anger against Erdogan|last=Letsch|first=Constanze|date=3 June 2013|work=The Guardian|access-date=2 July 2013|location=London}}</ref> Знаме на [[Курдска работничка партија|ПКК]] и нејзиниот лидер Абдула Оџалан исто така можело да се видат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sabah.com.tr/Gundem/2013/06/02/taksim-meydaninda-abdullah-ocalan-krizi|title=Taksim Meydanı'nda 'Abdullah Öcalan' resimleri|date=6 February 2013|work=Sabah.com.tr|language=tr|accessdate=25 June 2013}}</ref> Фоторепортажа од ''[[RT|РТ]]'' покажала графити на плоштадот Таксим за поддршка на интернационализмот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rt.com/in-vision/turkey-protest-photo-report/|title=Turkey protest frontline: RT's photo report form inside #OccupyGezi|last=Galushko|first=Irina|work=RT|accessdate=6 June 2013|quote=[http://instagram.com/p/aNZbB2M3Ly/# Direct link to image]; meaning of [[ICFI]] and [[WSWS]] unclear}}</ref> ''„Економист“'' истакнал дека има исто толку жени како мажи и напичал дека „Сцените на тетовирани млади луѓе кои им помагаат на жените во марами погодени од солзавец имаат уморни стереотипи за секуларизмот наспроти исламот“ <ref>''[[The Economist]]'', 7 June 2013, [https://www.economist.com/news/briefing/21579005-protests-against-recep-tayyip-erdogan-and-his-ham-fisted-response-have-shaken-his-rule-and The new young Turks]</ref> Низ политичките поделби, демонстрантите меѓусебно се поддржувале против полицијата.<ref>[[Radikal]], 11 June 2013, [http://www.radikal.com.tr/turkiye/taksimden_olagandisi_bir_direnis_karesi-1137168 Taksim'den 'olağandışı' bir direniş karesi]</ref> Според говорот на Ердоган на 4 јуни од Мароко, демонстрантите се претежно ограбувачи, политички губитници и екстремистички групи. Тој продолжил да раскажува дека тие одат рака под рака со „терористите“ и „екстремистите“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.abc.net.au/news/2013-06-04/turkish-protesters-walking-arm-in-arm-with-terrorism/4730952|title=Turkish PM accuses protesters of walking 'arm-in-arm with terrorism'|date=4 June 2013|work=abc.net.au|access-date=6 June 2013}}</ref> Тој посочил дека овие протести се организирани од Републиканската народна партија (иако ЦХП првично ја поддржувал изградбата на паркот Гези). Сепак, турските аналитичари посочиле дека демонстрациите произлегле од процесите од долу нагоре, и немале водство.<ref>{{Наведени вести|url=http://nos.nl/artikel/514315-wij-zijn-de-soldaten-van-ataturk.html|title=Wij zijn de soldaten van Atatürk|date=4 June 2013|work=NOS.nl|access-date=4 June 2013}}</ref> Истражувањето на универзитетот Билги ги прашало демонстрантите за настаните што влијаеле да се приклучат на протестите. Најцитирани се „авторитарниот став“ на премиерот (92%), „несразмерната употреба на сила“ на полицијата (91%), „кршењето на демократските права” (91%) и „тишината на медиумите” (84 %).<ref name="bilgi">{{cite web |url=http://www.hurriyetdailynews.com/protesters-are-young-libertarian-and-furious-at-turkish-pm-says-survey.aspx?pageID=238&nID=48248&NewsCatID=341 |title=Protesters are young, libertarian and furious at Turkish PM, says survey |access-date=6 June 2013}}</ref> Половина демонстранти биле под 30 години, а 70% немале политичка припадност;<ref name="Turgut">Pelin Turgut, Time, 5 June 2013, [http://world.time.com/2013/06/05/live-from-occupied-gezi-park-in-istanbul-a-new-turkish-protest-movement-is-born/ Live from ‘Occupied’ Gezi Park: In Istanbul, a New Turkish Protest Movement Is Born] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170729204456/http://world.time.com/2013/06/05/live-from-occupied-gezi-park-in-istanbul-a-new-turkish-protest-movement-is-born/ |date=2017-07-29 }}</ref> друга анкета покажала дека 79% немаат никаква поврзаност со некоја организација.<ref>[[bianet]], 13 June 2013, [http://www.bianet.org/english/youth/147543-94-percent-of-gezi-resisters-participate-individually-poll-says 94 Percent of Gezi Resisters Participate Individually, Poll Says]</ref> === Барања === На 4 јуни, солидарната група поврзана со движењето „Окупирај го Гези“, ''Таксим Дајанишмаси'' („Солидарност на Таксим“), издала неколку барања:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whatishappeninginistanbul.com/?p=342|title=Taksim Solidarity's immediate demands – What is happening in Istanbul?|date=6 June 2013|work=Whatishappeninginistanbul.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610145957/http://www.whatishappeninginistanbul.com/?p=342|archive-date=10 June 2013|accessdate=26 June 2013}}</ref> * зачувување на паркот Гези; * крај на полициското насилство, правото на слобода на собирање и гонењето на одговорните за насилството врз демонстрантите; * крај на продажбата на „јавни простори, плажи, води, шуми, потоци, паркови и урбани симболи на приватни компании, големи фарми и инвеститори“; * правото на луѓето да ги изразат своите „потреби и поплаки без да доживеат страв, апсење или мачење“. * за медиумите „чија професионална должност е да го штитат јавното добро и да пренесат точни информации... да дејствуваат на етички и професионален начин“.<ref name="dailydot.com">[[The Daily Dot]], 4 June 2013, [http://www.dailydot.com/news/occupy-gezi-turkish-protest-taksim-demands/ Refusing oppression, Turkish protesters release a list of demands]</ref> * владејачките власти да сфатат дека реакцијата на граѓаните е и за третиот аеродром во Истанбул, третиот мост над Босфорот, изградбата на шумската фарма Ататурк и хидроелектраните (ХЕЦ) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cryptome.org/2013/06/taksim-solidarity.htm|title=Taksim Solidarity Press Release|date=5 June 2013|publisher=Cryptome}}</ref> Вицепремиерот [[Булент Аринч|Булент Аринч се]] состанал со групата на 5 јуни, но подоцна ги отфрлил овие барања.<ref name="AlJazeeradespite">[[Al Jazeera]], 5 June 2013, [http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/06/20136551212442132.html Turkey protests continue despite apology]</ref> == Видови протести == === Камп во паркот Гези === [[Податотека:Taksim_Gezi_Park_7th_June_1.JPG|лево|мини| Бесплатна клиника во паркот Таксим Гези, 7 јуни]] Бидејќи полицијата ги напуштила обидите за расчистување на логорот во паркот Гези на 1 јуни, областа започнала да зема некои од одликите поврзани со движењето „Окупирај“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2013/06/08/world/europe/in-istanbuls-taksim-square-an-achilles-heel.html|title=In Istanbul's Heart, Leader's Obsession, Perhaps Achilles' Heel|last=Kimmelman|first=Michael|date=7 June 2013|work=[[The New York Times]]|access-date=2 July 2013}}</ref> Бројот на шатори се зголемил, до точката каде што на влезот била поставена рачно изработена карта.<ref name="Huff">[[Huffington Post]], 6 June 2013, [http://www.huffingtonpost.com/2013/06/06/turkey-protests-snapshots_n_3396017.html Turkey Protests Snapshots: Yoga, Trash Crews And Barricades]</ref> Пристапните патишта до паркот и до плоштадот Таксим биле блокирани од демонстрантите против полицијата со барикади од поплочени камења и железо.<ref>[[Reuters]], 8 June 2013, [http://uk.reuters.com/article/2013/06/07/uk-turkey-protests-idUKBRE94U0JA20130607 Stop now, Prime Minister Erdogan tells Turkish protesters] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150403131845/http://uk.reuters.com/article/2013/06/07/uk-turkey-protests-idUKBRE94U0JA20130607 |date=2015-04-03 }}</ref> До вечерта на 4 јуни имало повторно десетици илјади на плоштадот Таксим; [[Ал Џезира]] објавила дека „има многу семејства со своите деца кои уживаат во демонстрациите што го развија чувството на манифестација“.<ref name="AlJazeera4June9.30pm">Al Jazeera 4 June 2013, c 9.30pm, [http://blogs.aljazeera.com/liveblog/topic/turkey-protests-20176 Turkey Protests Live Blog] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150214161841/http://blogs.aljazeera.com/liveblog/topic/turkey-protests-20176 |date=2015-02-14 }}</ref> Исто така, постоеле знаци на развој на инфраструктурата што потсетува на некои набљудувачи на Окупирај го Вол Стрит, со „''комплетно оперативна кујна и клиника за прва помош... издлабена од напуштен штанд за концесија во задниот дел на паркот''“.<ref name="Pomeroy">Ben Pomeroy, ''[[The Week]]'', 4 June 2013, [http://theweek.com/article/index/245072/dispatch-from-istanbul-occupy-gezi-park-digs-in Dispatch from Istanbul: Occupy Gezi Park digs in]</ref> Демонстрантите донесувале храна за да донираат, а десетици доброволци се организирале во четири смени.<ref name="Turgut"/> Исто така, била создадена импровизирана „библиотека на демонстранти“ (наскоро достигнувајќи 5000 книги),<ref name="Hurriyetlibrary">''[[Hurriyet Daily News]]'', 4 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/publishing-houses-to-unite-in-gezi-park-to-distribute-major-resistance-material-books.aspx?pageID=238&nID=48234&NewsCatID=341 Publishing houses to unite in Gezi Park to distribute major resistance material: Books]</ref><ref name="gezikutuphanesi">{{Наведена мрежна страница|url=http://gezikutuphanesi.blogspot.de/2013/06/gezi-kutuphanesi.html|title=Gezi Kütüphanesi|publisher=Gezikutuphanesi.blogspot.de|accessdate=25 June 2013}}</ref> и Шебнем Ферах одржал концерт.<ref name="Ferahconcert">''[[Hurriyet Daily News]]'', 5 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/tensions-decrease-despite-some-clashes-in-gezi-park-protests.aspx?pageID=238&nID=48238&NewsCatID=341 Tensions decrease despite some clashes in Gezi Park protests]</ref> Бил поставен „импровизиран филмски екран“,<ref name="Turgut"/> заедно со сцена со микрофони и звучници и генератор.<ref name="Huff"/> Симболична „улица“ била именувана по Хрант Динк, новинарот убиен во 2007 година; улицата го поврзува Плоштадот на мирот со детското игралиште.<ref>''[[Hurriyet Daily News]]'', 5 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/protesters-dedicate-a-street-to-slain-journalist-hrant-dink-in-gezi-park.aspx?pageID=238&nID=48310&NewsCatID=341 Protesters dedicate a street to slain journalist Hrant Dink in Gezi Park]</ref> Продавачи на лубеници се мешале со продавачите на очила за пливање и хируршки маски (за заштита од солзавец) и наставник по јога одржувал часови. Луѓето отекувале навечер кога се придружувале и административните работници.<ref>[[Associated Press]], 5 June 2013, [http://www.foxnews.com/world/2013/06/05/snapshot-protesters-who-have-gathered-in-istanbul-taksim-square/ A snapshot of protesters who have gathered in Istanbul's Taksim Square]</ref> Со оглед на тоа што 5 јуни бил верски празник Лаилат ал Мирај, демонстрантите дистрибуирале „кандил симиди“ (пециво специфично за празникот) и привремено го прогласиле паркот за зона без алкохол. Одбележувањето на празникот вклучуваше читање на Куран.<ref>''[[Hurriyet Daily News]]'', 5 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/atypical-day-of-protest-at-gezi-park-with-religious-ceremony-quran-reading-.aspx?pageID=238&nID=48301&NewsCatID=341 Atypical day of protest at Gezi Park with religious ceremony, Quran reading]</ref> Питер Гелдерлоус тврдел дека кампот е мала, анархистичка заедница која силно ја нагласува взаемната помош. Тој исто така тврдел дека во рамките на кампот се случиле големи културни промени. Тој тврдел дека паркот Гези бил еден од најуспешните примери на социјален активизам во поновата историја, главно поради неговото одбивање да биде претставен од политички партии, синдикати и медиуми.<ref>{{Наведена книга|title=The Failure of Nonviolence|last=Gelderloos|first=Peter|year=2015}}</ref> === Симболи и хумор === [[Податотека:İstiklâl31may2.jpg|мини|Графити на кои се гледаат зборовите „Најмалку 3 пива“, што е пародија на регулативата на владата за продажба на алкохол помеѓу 22:00 и 06:00 часот и советите на Ердоган за 3 деца]] Една фотографија направена од [[Ројтерс|фотографот на Ројтерс,]] Осман Орсал, од жена во црвен фустан како се прска со бибер, станала една од иконите на протестите: „Во нејзиниот црвен памучен летен фустан, ѓердан и бела торба закачени на рамото, таа можеби лебдеше преку тревникот на забава во градината; но пред да се стутка маскиран полицаец пука со солзавец со спреј што ја испраќа нејзината долга коса нагоре.<ref>[[Reuters]], 3 June 2013, [https://www.reuters.com/article/2013/06/03/us-turkey-protests-women-idUSBRE95217B20130603 Woman in red becomes leitmotif for Istanbul's female protesters] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150930214846/http://www.reuters.com/article/2013/06/03/us-turkey-protests-women-idUSBRE95217B20130603 |date=2015-09-30 }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inenart.eu/?p=10157|title=Lady in Red became a Capulcu|work=InEnArt|accessdate=19 June 2013}}</ref> Самиот Орсал бил повреден од солзавец.<ref name="gvo"/> Во јуни 2015 година, полицискиот службеник кој прскал пипер-гас во лицето на „''жената во црвено''“ бил осуден на 20 месеци затвор и да засади 600 дрвја од кривичниот суд во Истанбул.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inenart.eu/?p=10157|title=Lady in Red became a Capulcu|work=InEnArt|accessdate=11 June 2015}}</ref> Маските на Гај Фокс исто така биле широко користени, на пример со штрајк на екипажот на кабината на Туркиш ерлајнс изведувајќи пародија на најавите за безбедност на авиокомпаниите што се однесуваат на протестите.<ref>[[New Statesman]], 6 June 2013, [http://www.newstatesman.com/austerity-and-its-discontents/2013/06/how-occupygezi-could-transform-turkish-society How #OccupyGezi could transform Turkish society]</ref> Демонстрантите, исто така, значително го искористиле хуморот, како во графити, така и преку [[Интернет]], во она што [[BBC News]] го нарекол „''експлозија на изразување... во форма на сатира, иронија и целосно исмевање на популарниот лидер на улиците во Истанбул и социјалните мрежи''.“ Како пример била дадена пародија на турската аукциска страница ''sahibinden.com'' како „''tayyibinden.com''“, наведувајќи го Паркот Гези за продажба.<ref>Jody Sabral and Zeynep Erdim, [[BBC News]], 8 June 2013, [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22823730 Will Istanbul's protesters have the last laugh?]</ref> Примери за пароли вклучуваат „''Доста! Повикувам полиција''“, како и референци за поп-културата: „''Тајип - Зимата доаѓа''“ (упатување на ”''[[Игра на тронови (ТВ серија)|Игра на тронови“]]'') и „''Се плеткаш со генерацијата што победува полицајци во GTA''“. (Повикување на [[Grand Theft Auto (серијал)|Grand Theft Auto]]).<ref>lemoustache, buzzfeed.com, [https://www.buzzfeed.com/lemoustache/25-examples-of-the-best-street-humour-from-istanbu-b7x9 25 Examples Of The Best Street Humour From Istanbul, Gezi Park (#occupygezi) Protests]</ref><ref>Yaman Kayabali, [[Victoria and Albert Museum]] blog, 16 June 2013, [http://www.vam.ac.uk/b/blog/posters-stories-va-collection/occupygezi-gezi-protests-turkey #occupygezi: Gezi Protests in Turkey] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140614211149/http://www.vam.ac.uk/b/blog/posters-stories-va-collection/occupygezi-gezi-protests-turkey |date=2014-06-14 }}</ref><ref>Belgin Akaltan, ''[[Hurriyet Daily News]]'', 22 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/thats-it-ill-call-the-police.aspx?PageID=238&NID=49214&NewsCatID=469 That's it, I'll call the police]</ref> Демонстрантите претходно се потсмевале на препораката на Ердоган да има најмалку 3 деца и политиката на ограничување на алкохолот со слоганот „''најмалку 3 пива''“ иако ова е критикувано на социјалните мрежи за препораката на Ердоган да има 3 деца е негов личен став, а не политика на владата. Пингвините исто така биле усвоени како симбол, осврнувајќи се на Си-Ен-Ен Турк прикажувајќи документарец за пингвин, додека Си-Ен-Ен Интернационал обезбедувал во живо известување за протестите; примери ги вклучуваат маиците „''Сите ние сме пингвини''“.<ref>[[Agence France-Presse|AFP]], ''[[The Express Tribune]]'', 8 June 2013, [http://tribune.com.pk/story/560640/chapulling-turkish-protesters-spread-the-edgy-word/ 'Chapulling': Turkish protesters spread the edgy word]</ref><ref>[[Radio Free Europe]], 5 June 2013, [http://www.rferl.org/content/turkey-protests-penguins-symbol/25008120.html In Turkey, Penguins Become Symbol Of How Media Missed The Story ]</ref> Како одговор на описот на Ердоган за демонстрантите како ограбувачи (''{{Јаз|tr|üç beş çapulcu}}'', „''неколку [буквално: три до пет] разбојници''“), демонстрантите го зеле името како симбол на гордоста, опишувајќи ги нивните мирни и смешни активности на граѓанска непослушност како повлекување.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.ibtimes.com/what-capuling-everyday-im-capuling-turkish-protest-video-goes-viral-1291541|title=What Is Capuling? 'Everyday I'm Çapuling' Turkish Protest Video Goes Viral|date=4 June 2013|work=International Business Times|access-date=25 June 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inenart.eu/?p=12401|title=Tear Gas and Graffiti|work=InEnArt|accessdate=30 October 2013}}</ref> Мнозинството корисници на социјалните медиуми кои учествувале во протестите, исто така ги смениле имињата на екранот на Твитер откако Ердоган ги нарекол ограбувачи, додавајќи çapulcu како професионална титула. === Други паркови и јавни форуми === [[Податотека:Public_Park_Forums_in_Istanbul,_2013_protests_in_Turkey.png|десно|мини| Карта на форуми за јавни паркови по областите во Истанбул, за време на протестите во 2013 година во Турција.]] [[Податотека:Public_Park_Forum_Provinces_in_Turkey,_2013_protests_in_Turkey.png|десно|мини| Карта на форуми за јавни паркови според [[Покраини во Турција|провинциите во Турција]], за време на протестите во 2013 година во Турција.]] Биле направени логори во други паркови за поддршка на протестите во Гези, вклучително и во паркот Кугулу <ref>''[[Hurriyet Daily News]]'', 15 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/ankara-stands-solid-kugulu-becomes-symbol-of-resistance.aspx?pageID=238&nID=48844&NewsCatID=341 Ankara stands solid, Kuğulu becomes symbol of resistance]</ref> и на плоштадот Ѓундогду [[Измир|во Измир.]] <ref>''[[Hurriyet Daily News]]'', 20 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/police-raid-protesters-tents-in-izmir-supporters-released.aspx?pageID=238&nID=49182&NewsCatID=341 Police raid protesters’ tents in Izmir, supporters released]</ref> По насилното расчистување на паркот Гези на 15-16 јуни од страна на полицијата и турската жандармерија, групата поддржувачи на [[ФК Бешикташ|Бешикташ,]] Чарши, го прогласил [[Бешикташ|паркот Абабаса]], во [[Бешикташ|областа Бешикташ]] за втор парк Гези и ги повикал луѓето да го окупираат на 17 јуни.<ref>{{Наведени вести|url=http://t24.com.tr/haber/carsi-2-taksim-ve-2-gezi-parki-abbasagadir-orada-bekleyecegiz/232248|title=Çarşı: 2.Taksim ve 2.Gezi Parkı Abbasağa'dır, Orada Bekleyeceğiz|date=18 June 2013|access-date=25 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622020754/http://t24.com.tr/haber/carsi-2-taksim-ve-2-gezi-parki-abbasagadir-orada-bekleyecegiz/232248|archive-date=22 June 2013|publisher=T24|language=tr}}</ref> По овој повик, илјадници почнале да се собираат на паркот Абабаша, одржувајќи јавни форуми за да разговараат и дискутирајќи за ситуацијата на отпорот и активностите што треба да се преземат. Набргу по ова, форумите и состаноците за демократија се прошириле во многу паркови во Истанбул, а потоа и во другите градови, како [[Анкара]], [[Измир]], [[Мерсин]], итн.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2013/07/08/world/europe/after-protests-forums-sprout-in-turkeys-parks.html?_r=0|title=After Protests, Forums Sprout in Turkey's Parks|last=Arsu|first=Sebnem|date=7 July 2013|work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bianet.org/english/youth/147740-every-park-become-gezi-park-in-turkey|title=Every Park Become Gezi Park in Turkey - Çiçek Tahaoğlu, Yüce Yöney - english|work=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi}}</ref> === Дипломирање === Бидејќи протестите главно се одржувале на почетокот на летото, во времето кога сите училишта ги тераат своите студенти да дипломираат, протестите и хуморот погодиле и стотици матуранти на универзитети и средни училишта. === Стадиони === Бидејќи многу навивачки здруженија од различни делови на Турција поддржувале и учествувале на протестите активно на теренот и исто така го поддржувале отпорот против владата на АКП и нејзините различни политики, на стадионите со свои скандирања, облека, пароли, транспаренти и постери, стадионите станале практични места на протестите во Гези и каде навивачите можат да искажат уште повеќе политички изрази отколку порано, главно спротивставувајќи се на владата и нејзините идеологии. Бидејќи ова продолжило да се случува за време на натпреварите надвор од сезоната на пријателски и континентален трофеј, владата презела многу мерки на претпазливост со организирање на закон за стадионите што поминал од собранието со гласови на АКП, забранувајќи да се внесува политика на стадионите, но набргу по почетокот на Турските спортски лиги, бидејќи повеќето навивачи продолжиле на протестите, овојпат биле уште поорганизирани и гласни, биле дадени први казни за противничките навивачи и клубови, но имало и многу критики и од турски и од странски експерти во врска со законот за забрана „''на стадионите''“, а не „''политиката''“, бидејќи некои навивачки групи истакнале транспаренти кои отворено ја поддржуваат АКП во Конија и го поддржувале Морси од Египет во Бурса. === Демонстрации и штрајкови === [[Податотека:İstiklâl_Caddesi,_Taksim_Square_-_Gezi_Park_Protests,_İstanbul_-_Flickr_-_Alan_Hilditch.jpg|мини| Демонстранти на [[Улица Истиклал|улицата Истиклал]] во [[Бејоглу]], [[Истанбул]].]] Демонстрации се одржале во многу градови во [[Турција]]. Според [[Фондација за човекови права на Турција|Фондацијата за човекови права на Турција]], околу 640.000 луѓе учествувале во демонстрациите заклучно со [[5 јуни]].<ref name="TIHV">{{Наведени вести|url=http://t24.com.tr/haber/tihv-gezi-parkina-640-bin-kisi-katildi-4-bin-gozalti-3-bin-yarali-var/231359|title=TİHV: 'Gezi Parkı'na 640 bin kişi katıldı; 4 bin gözaltı, 3 bin yaralı var|date=5 June 2013|access-date=5 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609004624/http://t24.com.tr/haber/tihv-gezi-parkina-640-bin-kisi-katildi-4-bin-gozalti-3-bin-yarali-var/231359|archive-date=9 June 2013|publisher=t24.com.tr}}</ref> Протести се одржале во 78 од 81 провинции во Турција.<ref name="HND48009">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/police-withdraw-from-taksim-after-violent-crackdown-as-protesters-remain-defiant-on-5th-day.aspx?pageID=238&nID=48009&NewsCatID=341|title=Police withdraw from Taksim after violent crackdown as protesters remain defiant on 5th day|accessdate=2 June 2013}}</ref> Најголемите протести биле во Истанбул, со извештаи за повеќе од 100.000 демонстранти.<ref name="across"/><ref name="AlJAzeeraPMcalls">[[Al Jazeera]], 7 June 2013, [http://www.aljazeera.com/news/europe/2013/06/20136705734678575.html Turkey PM calls for end to protests]</ref> Внатре во градот, протестите биле концентрирани во централните квартови на [[Бејоглу]] (околу [[Плоштад Таксим|плоштадот Таксим]] и [[Улица Истиклал|улицата Истиклал]]), [[Бешикташ]] (од [[Долмабахче]] до [[Ортаќој]]) и [[Усќудар]] (од [[Малтепе]] до [[Кадиќој]], [[Бејлербеј]] до [[Ченгелќој]]). Исто така во [[Зејтинбурну]], традиционално гледано како конзервативно соседство на работничката класа на запад од стариот град, десетици илјади марширале во знак на протест. Меѓу предградијата што забележале демонстрации биле Бејликдузу и [[Ќучукчекмече]] на крајната западна страна на градот, Пендик и Картал на крајниот исток и Емраније, Бејкоз и Есенлер на север. Гази (да не се меша со паркот Гези), мала населба во [[Истанбул]] и дел од областа [[Султангази]], била една од најголемите точки на контра-протести. Најголемите протести надвор од Истанбул се одржале во [[Хатај (покраина)|Хатај]], а потоа и во [[Анкара]] и [[Измир]].<ref name="Antakya">{{Наведени вести|url=http://www.sendika.org/2013/06/turkiye-direnise-kent-meydanlarina-cadirlar-kurarak-devam-ediyor-il-il-dakika-dakika-eylemler/|title=5 Haziran il Eylemleri/23.03/Antakya|date=5 June 2013|access-date=29 June 2013|publisher=Sendika.org|archive-date=2015-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712071959/http://www.sendika.org/2013/06/turkiye-direnise-kent-meydanlarina-cadirlar-kurarak-devam-ediyor-il-il-dakika-dakika-eylemler/|url-status=dead}}</ref><ref name="5 Haziran - Antakya">{{Наведени вести|url=http://gezipark.nadir.org/archive_tur.html|title=5 Haziran – Antakya|date=5 June 2013|access-date=29 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190622/http://gezipark.nadir.org/archive_tur.html|archive-date=29 October 2013|publisher=Nadir}}</ref> Другите градови во Турција со протести вклучуваат (помеѓу 31 мај - 25 јуни): * [[Истанбул]] <ref name="Dunya48">{{cite news|url=http://dunya48.com/guncel/17170-kadkoyde-yaklasik-1-milyon-kisi-gazdanadam-festivalinde-bulustu.html|title=Kadıköy'de Yaklaşık 1 Milyon Kişi gazdanadam Festivali'nde Buluştu|date=7 July 2013|access-date=10 July 2013|publisher=Dunya48|archive-date=2018-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207045906/http://dunya48.com/guncel/17170-kadkoyde-yaklasik-1-milyon-kisi-gazdanadam-festivalinde-bulustu.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Oda TV">{{cite news|url=http://www.odatv.com/n.php?n=gazdan-adam-festivalinden-canli-yayin-0707131200|title=Gazdan Adam Festivali'nden Canlı Yayın|date=7 July 2013|access-date=10 July 2013|publisher=Oda TV}}</ref> * [[Хатај (покраина)|Хатај]] <ref name="Samandağ">{{cite news|url=http://www.sendika.org/2013/06/turkiye-direnise-kent-meydanlarina-cadirlar-kurarak-devam-ediyor-il-il-dakika-dakika-eylemler/|title=16 Haziran il Eylemleri/21.36/Samandağ|date=16 June 2013|access-date=29 June 2013|publisher=Sendika.org|archive-date=2015-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712071959/http://www.sendika.org/2013/06/turkiye-direnise-kent-meydanlarina-cadirlar-kurarak-devam-ediyor-il-il-dakika-dakika-eylemler/|url-status=dead}}</ref> * [[Анкара]] <ref name="Ankara">{{cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23416264.asp|title=Burası da Ankara|date=1 June 2013|newspaper=[[Hürriyet Daily News]]|access-date=1 June 2013}}</ref> * [[Измир]] <ref name="Izmir 1">{{cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23417157.asp|title=İzmir'deki gösterilerde korkulan olmadı|date=1 June 2013|newspaper=[[Hürriyet Daily News]]|access-date=1 June 2013}}</ref> * [[Бурса]]<ref name="Bursa">{{cite news|url=http://yurthaber.mynet.com/detay/istanbul-haberleri/tum-yurtta-gezi-protestosu/901427|title=Tüm yurtta Gezi protestosu|date=2 June 2013|newspaper=mynet yurt haber|access-date=2 June 2013}}</ref> * [[Текирдаг]] <ref name="corluNumber">{{cite web|url=http://www.ulusalkanal.com.tr/gundem/direnis-buyudu-corlulular-gece-gunduz-eylemde-h11752.html|title=Direniş büyüdü Çorlulular gece gündüz eylemde|date=5 June 2013|publisher=Ulusal Kanal|language=tr|access-date=8 June 2013}}</ref> * [[Ескишехир]] <ref name="Eskisehir">{{cite news|url=http://www.ensonhaber.com/eskisehirde-gezi-protestosu-2013-06-16.html|title=Eskişehir'de 30bin|date=16 June 2013|access-date=27 June 2013|publisher=ensonhaber}}</ref> * [[Мерсин]] <ref name="Salihli">''SoL'', 26 June 2013, p.9</ref> * Газиантеп <ref name="Gaziantep">{{cite news|url=http://www.gaziantephaberler.com/gaziantep-boyle-gece-gormedi-tam-20-bin-kisi-yurudu-haberi-27081.html|title=Gaziantep Böyle Gece Görmedi. Tam 20 Bin Kişi Yürüdü|date=4 June 2013|website=GaziantepHaberler.com|access-date=2021-04-13|archive-date=2019-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106192927/http://www.gaziantephaberler.com/gaziantep-boyle-gece-gormedi-tam-20-bin-kisi-yurudu-haberi-27081.html|url-status=dead}}</ref> * [[Денизли]] <ref name="Denizli">{{cite news|url=http://www.denizlihaber.com/denizli/denizli-merkez/denizlide-insan-seli-20-bin-kisi-sokaga-dokuldu/|title=20 bin kişi sokağa döküldü|date=1 June 2013|newspaper=denizli haber|access-date=7 June 2013|archive-date=2017-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020010244/http://www.denizlihaber.com/denizli/denizli-merkez/denizlide-insan-seli-20-bin-kisi-sokaga-dokuldu/|url-status=dead}}</ref> * [[Адана]] <ref name="Adana">{{cite news|url=http://www.bugun.com.tr/son-dakika/adanada-taksim-protestocularina--haberi/649050|title=Adana'da Taksim protestocularına polis müdahalesi|date=1 June 2013|newspaper=Bugün|access-date=1 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517152603/http://www.bugun.com.tr/son-dakika/adanada-taksim-protestocularina--haberi/649050|archive-date=17 May 2014|url-status=dead}}</ref> * [[Мугла]] <ref name="Bodrum">{{cite news|url=http://www.haberler.com/bodrum-da-gezi-parki-eylemine-15-bin-kisi-katildi-4690484-haberi/|title=Bodrum"Da Gezi Parkı Eylemine 15 Bin Kişi Katıldı|date=2 June 2013|newspaper=Haberler|access-date=2 June 2013}}</ref> * [[Анталија]] <ref name="Antalya">{{cite news|url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/polisin_taksimden_cekilmesi_antalyada_da_kutlandi-1135895|title=Polisin Taksim'den çekilmesi Antalya'da da kutlandı|date=1 June 2013|work=radikal|access-date=2 June 2013}}</ref> * [[Чорум]]<ref name="Çorum">{{cite news|url=http://evrensel.net/news.php?id=58594|title=Çorum'da 3. günde 15 bin kişi|date=4 June 2013|access-date=5 June 2013|website=evrensel.net}}</ref> Другите градови надвор од Турција со протести вклучуваат: {{Div col|colwidth=15em}} * [[Сан Франциско]]<ref>{{наведено списание |last1=Chrona |first1=Stavroula |last2=Bee |first2=Cristiano |title=Right to public space and right to democracy: The role of social media in Gezi Park |journal=Research and Policy on Turkey |date=2 January 2017 |volume=2 |issue=1 |pages=49–61 |doi=10.1080/23760818.2016.1272267 |s2cid=158044225 |doi-access=free }}</ref> * [[Чикаго]]<ref name="chicagotribune.com">{{cite news|title=Local demonstration supports Turkey protests|url=http://www.chicagotribune.com/news/local/breaking/chi-local-demonstration-supports-turkey-protests-20130601,0,5732219.story |newspaper=[[Chicago Tribute]] |date=2 June 2013 |access-date=2 June 2013}}</ref> * [[Њујорк]]<ref>{{cite news |title=NY protesters march against Turkey's government |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/130601/ny-protesters-march-against-turkeys-government |date=1 June 2013 |work=[[GlobalPost]] |access-date=2 June 2013 |archive-date=2016-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160318233417/http://www.globalpost.com/dispatch/news/afp/130601/ny-protesters-march-against-turkeys-government |url-status=dead }}</ref> * [[Вашингтон]]<ref name="cbsnews.com">{{cite news|title=Rally outside White House in support of protesters in Turkey|url=http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=50148095n|access-date=3 June 2013|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001181652/http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=50148095n|url-status=dead}}</ref> * [[Софија]]<ref name="From Bulgaria 1">{{cite news|title=Турски студенти в България протестираха по повод стълкновенията в Истанбул|url=http://www.focus-news.net/?id=n1789697 |newspaper=Focus news |date=1 June 2013 |access-date=1 June 2013}}</ref> * [[Амстердам]]<ref>{{cite web|url=http://nos.nl/video/513347-ruim-duizend-turken-betogen-in-amsterdam.html|title=Ruim duizend Turken betogen in Amsterdam|publisher=NOS|date=1 June 2013|access-date=2 June 2013}}</ref> * [[Брисел]]<ref>{{cite news |author=Jos De Greef |url=http://www.deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/130601_Turkije_protest |title=Turkse betogers eisen dat regering-Erdogan opstapt, 1 June 2013 |publisher=De Redactie |access-date=2 June 2013 }}</ref> * [[Милано]]<ref>{{cite web|url=http://milano.repubblica.it/cronaca/2013/06/01/foto/milano_la_protesta_dei_turchi_per_salvare_il_parco_gezi-60145499/1/#1|title=Milano, la protesta dei turchi per salvare il parco Gezi|date=1 June 2013|access-date=21 June 2013}}</ref> * [[Цирих]]<ref>{{cite web|url=http://www.avegkon.org/index.php?option=com_content&view=article&id=2738:svicre-de-taksim-protesto-eylemleri-&catid=1:son-haberler&Itemid=46|archive-url=https://archive.today/20130615050428/http://www.avegkon.org/index.php?option=com_content&view=article&id=2738:svicre-de-taksim-protesto-eylemleri-&catid=1:son-haberler&Itemid=46|url-status=dead|archive-date=15 June 2013|title=İsviçre de taksim protesto eylemleri|date=3 June 2013|access-date=4 June 2013}}</ref> * [[Берлин]]<ref>{{cite news |title=Solidarität mit Istanbuler Demonstranten |url=http://www.berliner-zeitung.de/berlin/demonstration-in-berlin-kreuzberg-solidaritaet-mit-istanbuler-demonstranten,10809148,23093028.html |newspaper=[[Berliner Zeitung]] |date=2 June 2013 |language=de |access-date=2 June 2013 |archive-date=2014-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408032014/http://www.berliner-zeitung.de/berlin/demonstration-in-berlin-kreuzberg-solidaritaet-mit-istanbuler-demonstranten,10809148,23093028.html |url-status=dead }}</ref> * [[Штутгарт]]<ref>{{cite news|title=Hunderte zeigen Solidarität mit Gezi-Demonstranten|newspaper=[[Stuttgarter Zeitung]]|date=1 June 2013|language=de}}</ref> * [[Париз]]<ref>{{cite web|url=http://www.itele.fr/monde/video/manifestations-les-turcs-de-france-sassocie-au-mouvement|title=Manifestations: les turcs de France s'associent au mouvement|publisher=Itele|access-date=3 June 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627012727/http://www.itele.fr/monde/video/manifestations-les-turcs-de-france-sassocie-au-mouvement|archive-date=27 June 2013}}</ref> * [[Лондон]]<ref>{{cite news|url=http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/hyde-park-taksim-protest/123268/|title=Hyde Park Taksim protest|access-date=1 June 2013|archive-date=2018-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207045859/http://www.habermonitor.com/en/haber/detay/hyde-park-taksim-protest/123268/|url-status=dead}}</ref> * [[Отава]]<ref>{{cite news|url=https://ottawacitizen.com/news/Ottawa+demonstrators+rally+support+protestors+Turkey/8467735/story.html|title=Ottawa demonstrators rally in support of protestors in Turkey|date=2 June 2013|access-date=3 June 2013|archive-date=2013-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610164459/http://www.ottawacitizen.com/news/Ottawa+demonstrators+rally+support+protestors+Turkey/8467735/story.html|url-status=dead}}</ref> * [[Атина]]<ref>[http://www.b92.net//eng/news/region.php?yyyy=2013&mm=06&dd=04&nav_id=86492 Greeks rally in support of Turkish protesters] [[B92]], 4 June 2013</ref> {{div col end}} Гео-просторна анализа на протест покажува поддршка од целиот свет и главно концентрирана во Турција, [[Европа]] и источниот брег на [[САД]]. === Рекламирање и петиција === [[Податотека:"What's_Happening_in_Turkey%3F"_Manifesto.jpg|десно|мини|182x182пкс| Оглас објавен во ''„Њујорк Тајмс“'' од демонстранти.]] Во рок од 24 часа на 3 јуни, [[The New York Times|Њујорк тајмс]] објавил оглас од демонстрантите во кој биле објавенибарањата за „''крај на полициската бруталност''“; „''слободен и непристрасен медиум''“; и „''отворен дијалог, а не диктат на автократ''“.<ref>[[indiegogo]], [http://www.indiegogo.com/projects/full-page-ad-for-turkish-democracy-in-action-occupygezi-for-the-world--53 Full Page Ad for Turkish Democracy in Action: OccupyGezi for the World]; [https://sites.google.com/a/unsal.com/nyt-ad-survey/ survey] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130604182808/http://www.indiegogo.com/projects/full-page-ad-for-turkish-democracy-in-action-occupygezi-for-the-world--53 |date=2013-06-04 }}</ref><ref>[[The Guardian]], 5 June 2013, [https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/jun/05/whats-happening-in-turkey-occupy-gezi What's happening in Turkey?]</ref> Раниот нацрт предизвикал дебата меѓу демонстрантите во Гези за неговите референци кон Ататурк, што не било вообичаена практика на демонстрантите.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.timeturk.com/tr/2013/06/05/nyt-ilani-taksim-eylemcilerini-boldu.html|title=NYT ilanı Taksim eylemcilerini böldü|date=6 June 2013|access-date=5 June 2013|publisher=Timetürk|archive-date=2019-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512215701/https://www.timeturk.com/tr/2013/06/05/nyt-ilani-taksim-eylemcilerini-boldu.html|url-status=dead}}</ref> Уредувањето на последниот оглас вклучувал илјадници луѓе, а огласот бил објавен на 7 јуни. И покрај неговото финансирање од 2.654 интернет-финансиери, Ердоган и неговата администрација ги обвиниле домашните и странските „''лоби со камати''“ и ''„Њујорк Тајмс“'' за рекламата. Во петицијата на Авааз било побарано да се стави крај на насилството врз демонстрантите, зачувување на паркот Гези и „''преостанатите зелени површини во Истанбул''“. На 24 јули, [[Тајмс|весникот „Тајмс]]“ објавил отворено писмо на цела страница, подготвено и предводено од Фуад Кавур, упатено до [[Турција|турскиот]] премиер [[Реџеп Таип Ердоган]], во кое се осудува тешката акција на турските власти за протестите на паркот Гези.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newsworks.org.uk/News-and-Opinion/letter-to-pm-of-turkey-published-in-the-times|title=Letter to PM of Turkey published in The Times|work=newsworks.org.uk|accessdate=2021-04-13|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414113347/https://www.newsworks.org.uk/News-and-Opinion/letter-to-pm-of-turkey-published-in-the-times}}</ref> Писмото го потпишале меѓународно реномирани уметници и научници како [[Шон Пен]], [[Сузан Сарандон]], Бен Кингсли, [[Дејвид Линч]] и Ендру Манго.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/penn-sarandon-and-intellectuals-condemn-gezi-crackdown-in-letter-addressed-to-turkish-pm-.aspx?PageID=238&NID=51364&NewsCatID=338|title=Penn, Sarandon and intellectuals condemn Gezi crackdown in letter to Turkish PM - POLITICS|work=Hurriyet Daily News}}</ref> Премиерот [[Реџеп Таип Ердоган]] го обвинил „Тајмс“ за „''изнајмување на своите страници за пари''“ и се заканил дека ќе го тужи весникот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-23474404|title=Turkish PM Erdogan threatens to sue Times over open letter|date=26 July 2013|work=BBC News}}</ref> === Протест на стоечки маж / жена === [[Податотека:68l3c_Duran_adam_(stehender_Mann),_Dutzende_junge_Menschen_vor_dem_Türkischen_Generalkonsulat_in_Hannover_fordern_stillschweigend_eine_laizistische_Türkei.jpg|лево|мини| Протестот за „''Постојаниот човек''“, инициран од Ердем Ѓундуз]] По расчистувањето на кампот во паркот Гези, на 15 јуни, се развил нов вид протест, наречен „Стоечки маж“ или „''Стоечка жена''“. Демонстрантот Ердем Ѓундуз, го иницирал на 17 јуни 2013 година стоејќи на плоштадот Таксим со часови гледајќи во турските знамиња на [[Културен центар Ататурк|Центарот за култура Ататурк]]. Интернетот широко дистрибуирал слики од ваков протест; други лица го имитирале стилот на протест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theatlanticwire.com/global/2013/06/turkish-protest-has-meme-standing-man/66333/|title=Ohlheiser, Abby, "The Turkish Protests Have a Meme: The Standing Man", The Atlantic, 17 June 2013|last=AbOhlheiser|work=The Wire|accessdate=31 October 2014|archive-date=2013-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622002400/http://www.theatlanticwire.com/global/2013/06/turkish-protest-has-meme-standing-man/66333/|url-status=dead}}</ref> Еден вид акција на дилема, првичниот протест на Стоечкиот човек наскоро ги инспирирал и другите да го сторат истото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inenart.eu/?p=10101|title=Media Award for Standing Man|work=InEnArt|accessdate=27 August 2013}}</ref> Фондацијата за човекови права ги објавил 2 мај добитниците на наградата Вацлав Хавел за креативно несогласување во 2014 година. Лауреати во 2014 година се турскиот изведувач на перформанси Ердем Ѓундуз заедно со руската панк-протестна група „[[Pussy Riot]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inenart.eu/?p=14651|title=Creative Dissent|work=InEnArt|accessdate=20 May 2014}}</ref> === Бојкот === Дополнителен облик на протест се развил под името „''Бојкот Листеси''“, како бојкот на деловните активности кои не успеале да ги отворат вратите за демонстрантите кои бараат засолниште поради нападите од солзавец и водени топови, и на компании како Догуш Холдинг (сопственик на НТВ ) кои не давале доволно известување за протестите.<ref>sueddeutsche.de, 20 June 2013, [http://www.sueddeutsche.de/politik/boykotte-von-jugendlichen-in-der-tuerkei-freiheit-statt-fastfood-1.1701198 Freiheit statt Fastfood ]</ref> Бил користен хаштагот # boykoticiyoruz. === Насилство и вандализам === [[Податотека:Güvenlik_Anıtı_-_6_Jun_13.JPG|мини|Споменикот во Ѓувенпарк во Анкара по протестите, во кои графитите се пребоени]] И покрај тоа што протестите биле дефинитивно мирни во првите денови, со продолжување на протестите постоеле обвинувања за насилство и вандализам. Според новинарот Ѓулај Гектурк, „''демонстрантите во паркот Гези оштетиле 103 полициски возила, 207 автомобили, 15 амбуланти и 280 згради и автобуси во демонстрациите низ целата земја''“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.todayszaman.com/columnist-317645-gezi-park-damage-and-profanity.html|title=Gezi Park, damage and profanity|last=Aydin|first=Tugba|work=Today's Zaman|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801120703/http://todayszaman.com/columnist-317645-gezi-park-damage-and-profanity.html|archive-date=1 August 2013}}</ref> иако никој друг извор не ги потврдил овие бројки. == Одговори == === Одговор на владата === На 29 мај, по првичните протести, Ердоган одржал говор на свечената церемонија за [[Мост Јавуз Султан Селим|мостот Јавуз Султан Селим,]] повторувајќи ја својата посветеност на планот за повторен развој, велејќи: „''Што и да направите, ние ја донесовме нашата одлука и ќе ја спроведеме''“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23390554.asp|title=Başbakan'dan süre pazarlığı|date=29 May 2013|work=[[Hürriyet]]|access-date=1 June 2013|language=tr}}</ref> На 31 мај, градоначалникот на Истанбул, Кадир Топбаш, изјавил дека еколошката кампања е изманипулирана од „''политичките агенди''“.<ref name="Telegraph1"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theworldreporter.com/2013/06/inside-story-occupy-gezi-movement-turkey.html|title=Inside Story: Occupy Gezi Movement in Turkey; Development Is Not Always Good|last=Shrivastava|first=Sanskar|date=3 June 2013|work=The World Reporter|accessdate=25 June 2013}}</ref> Ердоган на 1 јуни одржал телевизиски говор во кој ги осудил демонстрантите и ветил дека „''каде што ќе соберат 20, јас ќе станам и ќе соберам 200.000 луѓе. Каде што соберат 100.000, јас ќе соберам еден милион од мојата партија''.“ <ref name="Haarezt100k">{{Наведени вести|url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/erdogan-for-every-100-000-protesters-i-will-bring-out-a-million-from-my-party-1.527188|title=Erdogan: For every 100,000 protesters, I will bring out a million from my party|date=1 June 2013|work=[[Haaretz]]|access-date=2 June 2013|archive-date=2013-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130715212502/http://www.haaretz.com/news/middle-east/erdogan-for-every-100-000-protesters-i-will-bring-out-a-million-from-my-party-1.527188|url-status=dead}}</ref> На 2 јуни тој ги опишал демонстрантите како „çapulcular“ („''ограбувачи''“).<ref>''[[The New York Times]]'', 2 June 2013, [https://www.nytimes.com/2013/06/03/world/middleeast/turkey-premier-says-protests-will-not-stop-plans-to-demolish-park.html Turkish Leader Says Protests Will Not Stop Plans for Park]</ref> Заменик-премиерот [[Булент Аринч]] на 1 јуни ја критикувал употребата на солзавец против демонстрантите и изјавил: „''Би било покорисно да се обидат да ги убедат луѓето кои велат дека не сакаат трговски центар, наместо да ги прскаат со солзавец''“ <ref name="zvi1june">{{Наведени вести|url=http://www.haaretz.com/news/middle-east/at-height-of-political-career-edrogan-s-powers-put-to-test.premium-1.527151|title=At height of political career, Edrogan's powers put to test|last=Bar'el|first=Zvi|date=1 June 2013|work=Haaretz|access-date=1 June 2013}}</ref> На 4 јуни, официјален твит во кој се сумираат новите коментари на Аринч, напишал „''Ние со почит ги следевме ненасилните демонстрации''“.<ref>[[Financial Times]], 4 June 2013, [http://www.ft.com/cms/s/0/2401af76-cc31-11e2-9cf7-00144feab7de.html#slide0 Turkish union to join anti-government protests]</ref> Аринч подоцна се извинил за употребата на „''прекумерна сила''“.<ref name="AlJazeeradespite"/> На 2 јуни било објавено дека турскиот претседател [[Абдула Ѓул]] контактирал со други високи лидери повикувајќи на „''умереност''“. По повикот, министерот за внатрешни работи Муамер Ѓулер наредил полицијата да се повлече од Таксим, дозволувајќи им на демонстрантите повторно да го окупираат плоштадот.<ref name="GulcallsPM">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/president-gul-calls-pm-minister-as-police-withdraw-from-taksim.aspx?pageID=238&nID=48023&NewsCatID=338|title=President Gül calls PM, minister as police withdraw from Taksim|date=1 June 2013|work=Hürriyet Daily News|access-date=2 June 2013}}</ref> На 3 јуни, Ѓул го бранел правото на протест, велејќи дека „''Демократија не значи само избори''“.<ref>The Guardian, 3 June 2013, [https://www.theguardian.com/world/2013/jun/03/turkish-protests-akp-offices-set-alight Turkish president defends people's right to protest]</ref> На 4 јуни вицепремиерот за економија [[Али Бабаџан]] изјавил дека „''владата го почитува правото на ненасилен протест и слобода на говор, но и дека мора да ги заштити своите граѓани од насилство''“.<ref name="AlJazeeradespite"/> На [[8 јуни]], [[Список на градоначалници на Истанбул|градоначалникот на Истанбул]], [[Кадир Топбаш]] пред новинарите изјавил: „''Дефинитивно не размислуваме да изградиме трговски центар таму, ниту хотел. Може да биде... градски музеј или изложбен центар''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4389736,00.html|title=Mayor: Istanbul protest park 'won't become shopping mall' – Israel News, Ynetnews|date=20 June 1995|publisher=Ynetnews|accessdate=25 June 2013}}</ref> Во соопштението за печатот на [[17 јуни]], [[Егемен Багиш]], министер за прашања на [[ЕУ]], ја критикувал „''употребата на платформата на Европскиот парламент за изразување на затемнувањето на разумот преку непропорционални, неизбалансирани и нелогични изјави...“'' и рекол дека „''Наместо да го дозволат тоа, ќе биде поумно за претставниците на ЕУ да стават крај на тоа''“. [[3 јули]], Откажувањето на планираната конструкција, во областа Таксим, што ги предизвикало протестите, конечно била објавено во јавноста. Судската наредба била донесена во средината на јуни во екот на протестот, но необјасниво не била ослободена со недели.<ref name="Cancellation"/> Ердоган одржал голем број говори со кои ги разреши демонстрантите,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.latimes.com/news/world/worldnow/la-fg-wn-erdogan-protesters-vandals-20130609,0,1751080.story|title=Turkish premier lashes out at protesters, calls them vandals|date=9 June 2013|work=Los Angeles Times|access-date=17 June 2013}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/09/recep-tayyip-erdogan-turkey-protesters-looters-vandals|title=Recep Tayyip Erdoğan dismisses Turkey protesters as vandals|date=9 June 2013|work=The Guardian|access-date=17 June 2013|agency=Associated Press|location=London}}</ref> и на 3 јуни ја напуштил земјата на планираната тридневна дипломатска турнеја низ земјите од [[Северна Африка]], потег кој бил критикуван како неодговорен од спротивставените политички лидери. На [[4 јуни]], вицепремиерот [[Булент Аринч]] им се извинил на демонстрантите за „''прекумерното насилство''“ употребено од полицијата на почетокот на немирите, но рекол дека нема да се извини за полициското насилство што следувало после тоа.<ref name="NYTOfficialApologises">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2013/06/05/world/europe/turkey-riots.html|title=Turkish Official Apologises for Force Used at Start of Riots|last=Arsu|first=Sebnem|date=4 June 2013|work=[[The New York Times]]|access-date=4 June 2013}}</ref><ref name="GMTApol">{{Наведени вести|url=http://www.goodmorningturkey.com/turkish-deputy-pm-apologises-to-injured-protesters/|title=Turkish Deputy PM Apologises to Injured Protesters|work=Good Morning Turkey|access-date=4 June 2013|archive-date=2020-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511083620/http://goodmorningturkey.com/turkish-deputy-pm-apologises-to-injured-protesters/|url-status=dead}}{{Мртва врска|date=November 2017}}</ref> Премиерот Ердоган на 6 јуни изјавил дека плановите за повторен развој ќе продолжат и покрај протестите.<ref name="bbc.co.uk">BBC, 6 June 2013, [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22801548 Istanbul Gezi Park plan to proceed – Turkish PM Erdogan]</ref> === Тврд заговор === Владата тврдела дека зад протестите стои широк спектар на сили. Во говорот на [[18 јуни]], Ердоган обвинил „''внатрешни предавници и надворешни соработници''“, велејќи дека „''е подготвен многу професионално... Социјалните медиуми беа подготвени за ова, беа опремени. Најсилните рекламни компании на нашата земја, одредени групи на капитал, лоби со каматни стапки, организации одвнатре и однадвор, центри, тие беа подготвени, опремени за ова.''“ <ref name="HDN49006">''[[Hurriyet Daily News]]'', 18 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-prime-minister-vows-to-increase-police-force.aspx?pageID=238&nID=49006&NewsCatID=338 Turkish prime minister vows to increase police force]</ref> Ердоган имплицитно ја вклучил главната опозициска [[Републиканска народна партија|ЦХП]] во категоријата „''внатрешни предавници''“, тврдејќи дека три четвртини од учесниците во протестот гласале за ЦХП, <ref group="n">According to a survey by GENAR, 74.6% of Gezi Park protesters who voted for a party in the previous elections voted for CHP. {{Наведена мрежна страница|url=http://t24.com.tr/haber/geziciler-ile-ilgili-en-kapsamli-anket/231899|title=Geziciler ile ilgili en kapsamlı anket|date=13 June 2013|publisher=T24|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616053640/http://t24.com.tr/haber/geziciler-ile-ilgili-en-kapsamli-anket/231899|archive-date=16 June 2013|accessdate=16 July 2013}}</ref> и обвинувајќи го лидерот на ЦХП, Кемал Киличдароглу, дека се однесува како шеф на терористичка организација со повикување на полицијата да не ги почитува наредбите “. Ердоган, исто така, тврдел дека протестите на Таксим се поврзани со бомбашките напади во Рејханли,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23505720.asp|title=Başbakan Erdoğan: Gezi Parkı mesajı alınmıştır|date=15 June 2013|work=Hurriyet|access-date=16 July 2013|language=tr}}</ref> и го обвинил ЦХП за соучесништво во бомбашките напади, повикувајќи го Киличдароглу да си даде оставка.<ref>''[[Sabah (newspaper)|Sabah]]'', 29 May 2013, [http://english.sabah.com.tr/National/2013/05/29/pm-erdogan-calls-on-opposition-leader-kilicdaroglu-to-resign PM ERDOĞAN CALLS ON OPPOSITION LEADER KıLıÇDAROĞLU TO RESIGN].</ref> Кон крајот на јуни било објавено дека [[Национална разузнавачка организација (Турција)|Националната разузнавачка организација]] ги истражува странските елементи во протестите. Министерството за надворешни работи, исто така, побарало „''извештај во кој детално се наведени напорите што овие земји ги презеле за да создадат перцепција против Турција, кои инструменти беа користени во овој процес, што направија нашите амбасади и какви беа реакциите на нашите граѓани''“.<ref>''[[Hurriyet Daily News]]'', 22 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/turkeys-intelligence-service-begins-probe-into-foreign-links-of-gezi-park-protests.aspx?pageID=238&nID=49246&NewsCatID=338 Turkey's intelligence service begins probe into 'foreign links' of Gezi Park protests]</ref> Про-АКП весниците објавиле дека протестите ги планирала српската граѓанска организација „[[Отпор!]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sabah.com.tr/Gundem/2013/06/06/gezi-parki-olaylarinin-perde-arkasi|title=Gezi Parkı olaylarının perde arkası|date=6 June 2013|work=Sabah}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/09/gezi-protests-turkey-democratization.html|title=Is Turkey, After Gezi Protests, On Path to Democratization? - Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|work=Al-Monitor}}</ref> Весникот Јени Шафак тврдел дека театарската претстава наречена „''Ми Минор''“, наводно поддржана од агенција во [[Обединето Кралство|Британија]], со месеци одржувала проби на „''револуција''“ во [[Турција]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-actor-threatened-over-his-gezi-park-support-.aspx?PageID=238&NID=48568&NewsCatID=341|title=Turkish actor threatened over his Gezi Park support - LOCAL|work=Hurriyet Daily News}}</ref> Градоначалникот на Анкара [[Мелих Ѓучек]] го обвинил Селин Гирит, дописник на Би-Би-Си за Турција дека е шпион. На [[1 јули]], вицепремиерот [[Бешир Аталај]] ги обвинил странските агенти и еврејската дијаспора за организирање на протестите. „''Постојат некои кругови кои се љубоморни на растот на Турција''“, изјавил Аталај. „''Сите тие се обединуваат, од една страна еврејската дијаспора. Го видовте односот на странските медиуми за време на инцидентите во паркот Гези; тие го купија и веднаш започнаа да емитуваат програма, без да направат проценка на [случајот]''“. Голем број турски коментатори и претставници на пониско ниво ги обвиниле еврејските групи како главни заговорници на протестите.<ref>Issacharoff, Avi. (2 July 2013) [http://www.timesofisrael.com/turkish-deputy-pm-blames-jews-for-gezi-protests/ Turkish deputy PM blames Jews for Gezi protests]. The Times of Israel. Retrieved on 12 August 2013.</ref> На 2 јули, Турската еврејска заедница дала изјава дека станува збор за неосновано антисемитско генерализирање <ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/2013/07/02/us-turkey-protests-jews-idUSBRE9610L520130702|title=Turkish Jews worried after politician links diaspora to protests|date=2 July 2013|work=Reuters|access-date=2021-04-13|archive-date=2015-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013090114/http://www.reuters.com/article/2013/07/02/us-turkey-protests-jews-idUSBRE9610L520130702|url-status=dead}}</ref> Пратеникот на [[Партија на правдата и развојот|АКП]], Бурхан Кузу ја обвинил [[Германија]] дека стои зад протестите во Гези за запирање на изградбата на третиот аеродром во [[Истанбул]]. Тој изјавил дека „''Кога ќе биде готов, [[Аеродром Франкфурт|аеродромот]] во Франкфурт во Германија ќе ја изгуби својата важност. Оттука, во неодамнешните инциденти во Гези, Германија, заедно со агентите, има голема улога''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/germany-behind-gezi-protests-to-stop-istanbuls-third-airport-ruling-akp-lawmaker.aspx?pageID=517&nID=52032&NewsCatID=338|title=Germany behind Gezi protests to stop Istanbul's third airport: Ruling AKP lawmaker - POLITICS|work=Hurriyet Daily News}}</ref> Мехмет Ејмур, пензиониран офицер на Турската национална разузнавачка организација тврдел дека [[Мосад]] стои зад протестите во Гези. За време на телевизиско интервју на еден од провладините телевизиски канали, тој изјавил дека некои турски Евреи кои ја извршиле својата воена служба во [[Израел]] биле агенти на Мосад и активни за време на протестите во Гези.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.haber7.com/medya/haber/1095720-eymur-gezide-mossad-ajanlari-vardi|title=Eymür: Gezi'de Mossad ajanları vardı|date=30 September 2014|work=Haber7}}</ref> На [[18 октомври]] [[2017]] година турскиот филантроп Осман Кавала бил уапсен без обвинение на [[Аеродром Истанбул Ататурк|аеродромот Ататурк]] во Истанбул при враќање од состанок во [[Газиантеп]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/11/turkey-mysterious-one-year-imprisonment-of-osman-kavala.html|title=Still no charges for Turkey's top philanthropist after year behind bars|last=Gursel|first=Kadri|date=5 November 2018|work=Al-Monitor|access-date=8 November 2018|language=en-us}}</ref> На 4 март 2019 година, повеќе од 500 дена Кавала останал затворен за кривично обвинение за кое се барало доживотен затвор за Кавала и уште 15 други лица, вклучувајќи ги и новинарот [[Кан Дундар]] и глумецот [[Мемет Али Алабут]], кои биле спроведени во казнениот суд во Истанбул.<ref>{{Наведени вести|url=https://bianet.org/english/human-rights/206067-gezi-indictment-against-16-people-including-osman-kavala-accepted|title=Gezi Indictment Against 16 People Including Osman Kavala Accepted|date=4 March 2019|access-date=28 April 2019|publisher=[[Bianet]]}}</ref> Обвинението ги обвинило обвинетите дека го формирале мозокот зад сцената на протестите во паркот Гези, што обвинението го опишува како „''обид за уривање на владата преку насилство''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://bianet.org/english/law/205683-osman-kavala-and-15-rights-defenders-facing-aggravated-life-imprisonment-for-organizing-gezi-park-protests|title=Osman Kavala, 15 Rights Defenders Facing Life Sentence Over Gezi Park Protests|date=20 February 2019|access-date=28 April 2019|publisher=[[Bianet]]}}</ref> Обвинението исто така тврдело дека филантропот [[Џорџ Сорос]] стои зад заговорот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/news/2019/03/25/turkey-baseless-charges-over-landmark-2013-protests|title=Turkey: Baseless Charges Over Landmark 2013 Protests|date=25 March 2019|publisher=[[Human Rights Watch]]|accessdate=28 April 2019}}</ref> Судењето било закажано на 24 јуни 2019 година со 5-дневно сослушување во судската зграда во Силиври во [[Истанбул]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/gezi-davasi-24-haziranda-silivride-41139118|title=Gezi davası 24 Haziran'da Silivri'de|last=Ayşegül Usta|date=6 March 2019|work=[[Hürriyet]]|access-date=28 April 2019|trans-title=Gezi court case on 24 June in Silivri}}</ref> === Одговор на полицијата === [[Податотека:Police_action_during_Gezi_park_protests_in_Istanbul._Events_of_June_16,_2013-6.jpg|десно|мини| Полициски службеник пука со солзавец. Истанбул, 15/16 јуни]] Протестите се интензивирале откако (утрото на [[30 мај]]) тајната полиција ги запалила шаторите на демонстрантите кои организирале седница на паркот Гези.<ref>[[bianet]], 30 May 2013, [http://www.bianet.org/english/youth/147048-taksim-gezi-park-protestors-speak-up-on-police-raid Taksim Gezi Park Protestors Speak Up on Police Raid]</ref> Полициските внатрешни пораки на Чевик Куввет ги споредиле настаните со [[Галиполска операција|Галиполскиот поход]] во 1916 година.<ref>''[[SoL (newspaper)|soL]]'', 14 June 2013, [http://haber.sol.org.tr/devlet-ve-siyaset/cevik-kuvvete-skandal-mesaj-canakkaleden-sonra-2-destani-sizler-yaziyorsunuz-haber Çevik kuvvete skandal mesaj: 'Çanakkale'den sonra 2. destanı sizler yazıyorsunuz']</ref> [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешнл]] на 1 јуни напишал дека „Јасно е дека употребата на сила од страна на полицијата не е водена од потребата да се одговори на насилството - од кои имало многу малку од страна на демонстрантите - туку од желбата да се спречат и обесхрабри протест од секаков вид “.<ref name="Amnestydisgraceful">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/news/turkey-disgraceful-use-excessive-police-force-istanbul-2013-06-01|title=Turkey: Disgraceful use of excessive police force in Istanbul|date=1 June 2013|publisher=[[Amnesty International]]|accessdate=2 June 2013|archive-date=2013-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601185615/http://www.amnesty.org/en/news/turkey-disgraceful-use-excessive-police-force-istanbul-2013-06-01}}</ref> До 14 јуни биле искористени 150.000 касети со солзавец и 3000 тони вода.<ref>Bursadabugun.com, 14 June 2013, [http://www.bursadabugun.com/haber/iste-eylemlerin-bilancosu-239098.html İşte eylemlerin bilançosu] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171020010310/http://www.bursadabugun.com/haber/iste-eylemlerin-bilancosu-239098.html |date=2017-10-20 }}</ref> Во средината на јуни, [[Амнести интернешенал]] соопштил дека „''добила доследни и веродостојни извештаи за демонстранти кои биле тепани од полицијата за време на апсењето и префрлање во притвор и им бил забранет пристап до храна, вода и тоалети до 12 часа за време на тековните протести кои се одржуваат скоро три недели''“.<ref>[[Amnesty International]], 16 June 2013, [https://www.amnesty.org/en/news/turkey-end-incommunicado-detention-istanbul-protesters-2013-06-16 Turkey: End the incommunicado detention of Istanbul protesters] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141207160237/http://www.amnesty.org/en/news/turkey-end-incommunicado-detention-istanbul-protesters-2013-06-16 |date=2014-12-07 }}</ref> Стотици демонстранти биле приведени. Како што протестите продолжиле на почетокот на јуни, солзавецот се користел толку многу што многу жители на центарот на Истанбул морале да ги држат затворени прозорците дури и во топлината на летото, или да користат респиратори, а потоа да се борат да ги деконтаминираат остатоците од солзавецот.<ref>Victor Kostev, [http://www.fastcoexist.com/1682321/what-it-feels-like-to-be-hit-with-turkish-tear-gas#comment-929164694 What It Feels Like To Be Hit With Turkish Tear Gas]</ref> Полицијата дури погодила и човек во инвалидска количка.<ref>Claire Berlinski, ''[[The Spectator]]'', 14 June 2013, [http://www.spectator.co.uk/features/8934351/turkeys-agony-the-view-from-taksim-square/ Turkey's agony – how Erdogan turned a peaceful protest into a violent nightmare]</ref> Турското здружение на лекари соопштило дека до 15 јуни над 11.000 лица биле под третман од изложеноста на солзавец и скоро 800 од повреди предизвикани од туби со солзавец.<ref>[[Turkish Doctors' Association]], 16 June 2013, [http://www.ttb.org.tr/index.php/Haberler/cagri-3870.html TÜRK TABİPLERİ BİRLİĞİ’NDEN ACİL ÇAĞRI ! ]</ref> За време на викендот на 15 јуни, полициската акција значително ескалирала. Полицијата била видена како додава спреј за пиперки Јеникс на нивните водени топови,<ref>''[[Corriere della Sera]]'', 16 June 2013, [http://www.corriere.it/esteri/13_giugno_16/urticante-idranti-istanbul_272ebe8c-d677-11e2-ad4f-3b376a6920bc.shtml "Negli idranti c'è urticante, ecco le prove"]</ref><ref>''[[Hurriyet Daily News]]'', 18 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/substance-in-water-cannons-in-gezi-park-protests-harmful-and-criminal-experts-say.aspx?pageID=238&nID=49009&NewsCatID=341 Substance in water cannons in Gezi Park protests harmful and criminal, experts say]</ref> а Здружението на лекари во Истанбул подоцна изјавило дека има „голем, но непознат број на повреди на изгореници од прв и втор степен, поради некоја супстанца измешана во водените топови “.<ref>''[[The New York Times]]'', 17 June 2013, [https://www.nytimes.com/2013/06/17/world/europe/turkey.html Turkish Leader Said He Had a ‘Duty’ to Clear Istanbul Park]</ref> Ноќта на 15/16 јуни полицијата повеќе пати го расекувала холот на хотелот „Диван Истанбул “, каде се засолниле демонстрантите,<ref>''[[The New York Times]]'', 16 June 2013, [https://www.nytimes.com/2013/06/16/world/europe/protesters-in-turkey.html Police Storm Turkish Park Occupied by Protesters]</ref> предизвикувајќи абортус на една бремена жена. Тие исто така со водени топови и солзи ја нападнале германската болница Таксим.<ref>''[[SoL (newspaper)|soL]]'', 16 June 2013, [http://haber.sol.org.tr/kent-gundemleri/polisin-insanlik-suclari-alman-hastanesine-de-saldirdilar-haberi-74800 water cannon attack on German Hospital during 2013 Gezi Park protests]</ref><ref>[http://www.zeit.de/politik/ausland/2013-06/gezi-park-istanbul-raeumung/seite-2 Taksim-Platz: "Das ist erst der Anfang, unser Widerstand wird weitergehen!" | ZEIT ONLINE]. Zeit.de (16 June 2013). Retrieved on 12 August 2013.</ref><ref>[[Human Rights Watch]], 17 June 2013, [https://www.hrw.org/news/2013/06/17/turkey-weekend-police-abuse Turkey: A Weekend of Police Abuse] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130618072945/http://www.hrw.org/news/2013/06/17/turkey-weekend-police-abuse |date=2013-06-18 }}</ref> [[Податотека:Tear_Gas_used_on_İstiklâl_Caddesi_near_Taksim_Square_-_Gezi_Park,_İstanbul_-_Flickr_-_Alan_Hilditch.jpg|лево|мини| Возилата на ТОМА со водени топови биле широко користени од полицијата]] Лекарите и студентите по медицина организирале станици за прва помош. Во некои случаи, станиците и медицинскиот персонал биле мета на солзавец од полицијата, а еден студент по медицина, волонтер, бил оставен на интензивна нега откако бил претепан од полицијата, и покрај тоа што им кажал дека тој е лекар кој се обидува да помогне. Уапсени биле и медицински волонтери. „''[Полицијата] сега патролира по улиците ноќе и селективно крши приземни прозорци на станови и фрла солзавец во домовите на луѓето. Ним им се придружија групи симпатизери на АКП со бејзбол палки.''“ <ref>{{Наведено списание|last=Name And Address Supplied|year=2013|title=Name and address supplied, During Turkish protests, medical personnel targeted|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|page=2067|doi=10.1016/S0140-6736(13)61223-4|pmid=23769220}}</ref> Еден волонтер медицински работник кој работел на шатор на плоштадот Таксим рекол дека „''Тие ни ветија дека нема да ја нападнат нашата теренска болница, но тие сепак го сторија тоа, испукајќи шест куршуми со солзавец директно во нашиот шатор''“.<ref>[[The Guardian]], 16 June 2013, [https://www.theguardian.com/world/2013/jun/16/turkey-unrest-clashes-istanbul-erdogan Turkey unrest: violent clashes in Istanbul as Erdoğan holds rally]</ref> Адвокатите биле мета и на полицијата. На 11 јуни најмалку 20 адвокати кои се собрале во [[Палата на правдата (Истанбул)|Палатата на правдата]] во Истанбул Чаглајан за да дадат изјава за медиумите за паркот Гези биле приведени од полицијата, вклучително и полицијата за немири.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/at-least-20-lawyers-detained-in-istanbul-for-supporting-gezi-park-protests.aspx?pageID=238&nID=48598&NewsCatID=341#.UbcLt73HR1k.twitter|title=Lawyers detained for joining Gezi Park protests released|date=11 June 2013|work=[[Hurriyet Daily News]]|access-date=12 June 2013}}</ref> Апсењата на вкупно 73-74 адвокати биле опишани како „''многу брутални и антидемократски''“ од еден присутен адвокат, со многу повредени: „''Не удираа, туркаа. Тие изградија круг околу нас и потоа нападнаа''.“ <ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jun/11/turkey-police-move-into-taksim-square#block-51b7258ce4b0f749db72ad93|title=Lawyer describes violent arrests|last=Weaver|first=Matthew|date=11 June 2013|work=[[The Guardian]]|access-date=12 June 2013|location=London}}</ref> Имало и извештаи дека новинари биле мета на полицијата.<ref name="RSFscapegoated">[[Reporters without Borders]], 11 June 2013, [http://en.rsf.org/turkey-journalists-scapegoated-in-occupy-12-06-2013,44776.html Journalists scapegoated in "Occupy Gezi" crisis] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160321175200/http://en.rsf.org/turkey-journalists-scapegoated-in-occupy-12-06-2013,44776.html |date=2016-03-21 }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cpj.org/2013/06/journalists-detained-beaten-obstructed-in-istanbul/|title=Journalists detained, beaten, obstructed in Istanbul|date=2013-06-17|work=Committee to Protect Journalists|language=en-US|accessdate=2020-12-29}}</ref> ''[[The New York Times|Њујорк Тајмс]]'' објавил на 16 јуни дека „Еден странски фотограф кој ги документирал судирите во саботата вечерта изјавил дека полицаец му ја искинал маската за гас додека бил во близина на чадот од солзавец и го присилил да ја исчисти мемориската картичка од фотографии“.<ref>''[[The New York Times]]'', 16 June 2013, [https://www.nytimes.com/2013/06/17/world/europe/turkey.html Turkey Expands Violent Reaction to Street Unrest]</ref> Новинарите без граници пријавиле осуммина уапсени новинари, некои насилно, а неколкумина принудени да бришат фотографии од нивните дигитални фотоапарати.<ref>[[Reporters without Borders]], 17 June 2013, [http://en.rsf.org/turquie-mounting-police-violence-against-17-06-2013,44808.html Mounting police violence against journalists covering "Occupy Gezi"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160321173903/http://en.rsf.org/turquie-mounting-police-violence-against-17-06-2013,44808.html |date=2016-03-21 }}</ref> [[Податотека:Police_action_during_Gezi_park_protests_in_Istanbul._Events_of_June_15,_2013-6.jpg|десно|мини| Полициска акција за време на протестите во паркот Гези во Истанбул. 15 јуни 2013 година]] Портпаролот на полицискиот синдикат Емнијет-Сен изјавил дека лошиот третман на полицајците од страна на полицијата е делумно виновен за насилството: „Заморот и постојаниот притисок доведуваат до невнимание, агресија и недостаток на емпатија. Неодговорно е да се чува полицијата за борба против немирите толку долги часови без одмор “.<ref>Constanze Letsch, ''[[The Guardian]]'', 14 June 2013, [https://www.theguardian.com/world/2013/jun/14/turkish-police-inhuman-work-conditions Turkish police: we're fighting inhuman work conditions, not protesters]</ref> На 2 октомври, [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешнл]] објавил целосен извештај за полициската бруталност на протестите во паркот Гези со наслов „Протести на паркот Гези: Брутален Денжал од мирното собрание во Турција“.<ref name="Amnesty International"/> На 16 октомври, [[Европска Унија|Европската Унија]] го објавила извештајот за напредокот на Турција, со протестите на Гези, ставајќи трага врз клучните делови на документот. Извештајот наведува дека „Прекумерната употреба на сила од страна на полицијата и целокупното отсуство на дијалог за време на протестите во мај / јуни покрена сериозна загриженост“.<ref name="ReferenceA"/> На 26 ноември, комесарот за човекови права на [[Совет на Европа|Советот на Европа]] објавил целосен извештај за протестите во Турција и Гези. [https://wcd.coe.int/com.instranet.InstraServlet?command=com.instranet.CmdBlobGet&InstranetImage=2395759&SecMode=1&DocId=2079692&Usage=2] Во извештајот се вели дека „Комесарот смета дека неказнивоста на службениците за спроведување на законот што вршат кршење на човековите права е вкоренет проблем во Турција“.<ref>{{Наведени вести|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/council-europe-cites-rights-abuses-turkey-21014057|title=Council on Europe Cites Rights Abuses in Turkey|date=26 November 2013|work=ABC News|access-date=28 November 2013}}</ref> === Контра-движења === Иако во повеќето градови немало контра-протести во текот на првата недела, некои градови (на пр [[Конија]]) забележале мали несогласувања и расправии меѓу националистите и левичарските групи.<ref>[[Reuters]], 21 June 2013, [https://www.reuters.com/article/2013/06/21/us-turkey-protests-heartland-idUSBRE95K0AF20130621 In Turkey's pious heartland, protests seem world away] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140326104248/http://www.reuters.com/article/2013/06/21/us-turkey-protests-heartland-idUSBRE95K0AF20130621 |date=2014-03-26 }}</ref> Кога мала група луѓе сакале да прочитаат изјава пред статуата на Ататурк на централниот плоштад Мејдан / Ататурк во Трабзон, друга мала група екстремно десничарски националисти ги бркала, полицијата ги одделила групите за да спречи насилство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.focushaber.com/trabzon-da-ulkuculer-eylemcilere-saldirdi-1-yarali-h-319308.html|title=Trabzon'da ülkücüler eylemcilere saldırdı: 1 yaralı|work=FocusHaber|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611102756/http://www.focushaber.com/trabzon-da-ulkuculer-eylemcilere-saldirdi-1-yarali-h-319308.html|archive-date=11 June 2013|accessdate=6 June 2013}}</ref> Како и да е, во текот на денот и ноќта имало маршеви и други видови протести во градот, но главно без политички транспаренти. Биле циркулирани списоци на истакнати поединци кои ги поддржуваат протестите (на пр. Глумецот Мемет Али Алабор <ref>Ersu Ablak, ''[[Hurriyet Daily News]]'', 20 June 2013, [http://www.hurriyetdailynews.com/difficult-times-for-all-of-us-in-the-digital-realm.aspx?pageID=449&nID=49123&NewsCatID=407 Difficult times for all of us in the digital realm]</ref>. Дневниот весник ''Јени Шафак ги'' критикувал истакнатите владини критичари како Еџе Темелкуран, со текст на 18 јуни со наслов „Клуб на губитници“.<ref>''[[New Statesman]]'', 21 June 2013, [http://www.newstatesman.com/austerity-and-its-discontents/2013/06/new-statesman-contributor-turkey-threatened-pro-government-med New Statesman contributor from Turkey threatened by pro-government media]</ref> Хасан Каракаја, автор на про-АКП весникот “''Акит“'', пишувал за настаните што се случуваат во [[Турција]], наоѓајќи ги слични на најновата состојба во Египет и ги употребил изразите „куче“, „макро“ и „курва“ за да ги опише демонстрантите.<ref name="Karakaya">{{Наведени вести|url=http://www.muhalifgazete.com/haber/69852/akitci-hasan-karakayadan-sok-gezi-yazisi.html|title=Akit'çi Hasan Karakaya'dan Şok Gezi Yazısı|date=2 July 2013|work=Muhalif Gazete|access-date=2 July 2013|archive-date=2013-07-03|archive-url=https://archive.today/20130703025741/http://www.muhalifgazete.com/haber/69852/akitci-hasan-karakayadan-sok-gezi-yazisi.html|url-status=dead}}</ref> [[Податотека:Taksim_square_volunteer_medical_help._Events_of_June_3,_2013-2.jpg|мини|Волонтер помага во медицинска помош на плоштадот Таксим.]] == Жртви == [[Податотека:Ethem_Sarısülük'ün_öldürüldüğü_yer_-_8.7.13.JPG|лево|мини| Смртното место на Етем Сарисулук во Кизилај, Анкара.]] Додека протестите продолжувале низ цела Турција, полицијата употребила солзавец и водени топови доведувајќи до повреди на илјадници лица, вклучувајќи критични повреди, губење на видот и голем број смртни случаи. Биле извршени над три илјади апсења.<ref name="Amnesty International"/> Амнести Интернешнл тврди дека полициските сили постојано користеле „непотребна и навредлива сила за спречување и растерување на мирни демонстрации“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/library/info/EUR44/022/2013/en|title=Turkey: Gezi Park protests: Brutal denial of the right to peaceful assembly in Turkey|date=2 October 2013|publisher=Amnesty International}}</ref> Како резултат на протестите, имало 11 жртви. == Цензура и дезинформација на медиумите == Странските медиуми забележале дека, особено во раните денови (31 мај - 2 јуни), протестите привлекле релативно мало медиумско покривање во Турција, или заради притисок на владата врз деловните интереси на медиумските групи или едноставно идеолошката симпатија од страна на медиумите.<ref name="BBCTurksdeprived">BBC, 4 June 2013, [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22756884 Turks deprived of TV turn to Twitter for protest news]</ref> Би-Би-Си истакнал дека додека некои места се усогласени со АКП или се лично блиски со Ердоган, „повеќето мејнстрим медиуми - како што се телевизиските новински канали ХаберТурк и НТВ и најголемиот центристички дневен весник ''Милијет'' - не сакаат да ја иритираат владата затоа што нивните сопственици „деловните интереси на моменти се потпираат на владината поддршка. Сите овие имаат тенденција да се снаоѓаат во покривањето на демонстрациите“. Улусал Канал и Халк ТВ обезбедиле голема покриеност во живо од паркот Гези.<ref>Deutsche Welle, 1 June 2013, [http://www.dw.de/solidarity-with-istanbul-protesters-grows-in-turkey-and-abroad/a-16853318 Solidarity with Istanbul protesters grows in Turkey and abroad]</ref> На 14 февруари 2014 година, објавената видео-снимка открива дека всушност немало напад врз жена која носела [[марама]] од демонстрантите на 1 јуни.<ref name="headscarf2014-1">{{Наведени вести|url=http://www.turkishweekly.net/news/163179/released-footage-shows-no-physical-attack-on-headscarf-wearing-woman-during-gezi-protests.html|title=Released footage shows no physical attack on headscarf-wearing woman during Gezi protests|date=14 February 2014|work=Turkish Weekly}}</ref> Жената и премиерот Ердоган на прес-конференции и политички митинзи тврделе дека демонстрантите ја нападнале неа и нејзиното бебе.<ref name="headscarf2014-2">{{Наведени вести|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Feb-14/247358-video-casts-doubt-over-alleged-attack-on-headscarved-woman.ashx|title=Video casts doubt over alleged attack on headscarved woman|date=14 February 2014|work=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]]}}</ref> == Меѓународна реакција == Справувањето со протестите на владата на АКП било критикувано од други нации и меѓународни организации, вклучувајќи ги и Европската Унија,<ref name="todayszaman">{{Наведени вести|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=317075|title=EU voices concern over violent clashes in İstanbul's Taksim|date=1 June 2013|work=Today's Zaman|access-date=1 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815233517/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?newsId=317075|archive-date=15 August 2016}}</ref> Обединетите нации,<ref name="unmultimedia">{{Наведени вести|url=http://www.unmultimedia.org/radio/english/2013/06/human-rights-office-expresses-concern-over-use-of-excessive-force-against-peaceful-protestors-in-turkey/index.html|title=Human rights office expresses concern over use of excessive force against peaceful protestors in Turkey|access-date=2021-04-13|archive-date=2017-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020005654/http://www.unmultimedia.org/radio/english/2013/06/human-rights-office-expresses-concern-over-use-of-excessive-force-against-peaceful-protestors-in-turkey/index.html|url-status=dead}}</ref> САД, Велика Британија,<ref name="autogenerated1">{{Наведени вести|url=http://news.sky.com/story/1098110/turkey-protesters-and-police-clash-over-park|title=Turkey: Protesters and Police Clash over Park|last=Sonumut|first=Guldenay|work=SKY News|access-date=1 June 2013}}</ref> и Германија.<ref name="dw">{{Наведени вести|url=http://www.dw.de/germanys-westerwelle-urges-turkish-change-of-tack/a-16876491|title=Germany's Westerwelle urges Turkish change of tack|date=12 June 2013|access-date=12 June 2013|publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref> == Влијание == === Политика === Според Корај Чалишкан, политиколог од [[Универзитет Богазичи|универзитетот Богазичи]] во Истанбул, протестите се „пресвртница за АКП. Ердоган е многу самоуверен и многу авторитарен политичар и повеќе не слуша никого. Но, тој треба да разбере дека Турција не е кралство и дека не може сам да управува со Истанбул од Анкара.“ <ref name="euroankara"/> Чалишкан исто така сугерирал дека изгледите за планот на Ердоган да донесе нов устав заснован на [[претседателски систем]], со тоа што Ердоган станува првиот претседател според овој систем, можеби е оштетен.<ref>The Guardian, 2 June 2013 [https://www.theguardian.com/world/2013/jun/02/turkish-protesters-control-istanbul-square Turkish protesters control Istanbul square after two days of clashes]</ref> И покрај поддршката на АКП што лежела кај верските конзервативци, некои конзервативни и исламистички организации застанале против Ердоган. Групи како што се антикапиталистичките муслимани и револуционерните муслимани извеле [[Намаз (ислам)|петочен намаз]] пред ''месцид чадири'' (џамија на шаторот) во паркот Гези на 7 и 14 јуни, еден ден пред иселувањето на полицијата.<ref>{{Наведени вести|url=http://gundem.milliyet.com.tr/gezi-parki-nda-ikinci-cuma-namazi/gundem/detay/1722966/default.htm|title=Gezi Parkı'nda İkinci Cuma Namazı (2nd Friday Salat in Gezi Park)|date=14 June 2013|work=[[Milliyet]]|access-date=25 June 2013|language=tr|archive-date=2013-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205212934/http://gundem.milliyet.com.tr/gezi-parki-nda-ikinci-cuma-namazi/gundem/detay/1722966/default.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.sabah.com.tr/Gundem/2013/06/07/gezi-parkinda-cuma-namazi|title=Friday Salat in Gezi Park|date=7 June 2013|access-date=25 June 2013|publisher=Sabah|language=tr}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyet.com.tr/gezihaberleri/23454220.asp|title=Gezi Parkı'nda ilk Cuma Namazı (First Friday Salat in Gezi Park)|date=8 June 2013|work=[[Hürriyet]]|access-date=25 June 2013|language=tr}}</ref> Мустафа Акиол, либерален исламистички новинар, ги опишал настаните како кумулативна реакција на народот кон Ердоган.<ref name="cnnwat1june">{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/2013/06/01/world/europe/turkey-protests/index.html|title=Police crackdown triggers anti-government riots|last=Ivan Watson|date=1 June 2013|access-date=1 June 2013|publisher=CNN|last2=Gul Tuysuz}}</ref> Меѓу значајните конзервативни противници на владата спаѓа и верскиот писател Ихсан Елиачик, кој го обвинил Ердоган за диктатор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bianet.org/bianet/din/147090-bu-basbayagi-firavunluktur?bia_source=rss|title="Bu Basbayağı Firavunluktur" – Bianet /|publisher=Bianet|language=tr|accessdate=25 June 2013}}</ref> Фатма Бостан Енсал, еден од соосновачите на АКП, која изразила поддршка на протестите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/ak_parti_kurucusu_unsal_milletin_uzerinden_olu_topragi_kalkti-1135857|title=AK Parti kurucusu Ünsal: Milletin üzerinden ölü toprağı kalktı – Radikal Türkiye|publisher=Radikal.com.tr|language=tr|accessdate=25 June 2013}}</ref> и Абдулатиф Шенер, поранешниот вицепремиер на АКП, кој остро ја критикувал владата во интервју за левичарската телевизија Халк. Фарук Биртек, професор по социологија на [[Универзитет Богазичи|универзитетот Богазичи]], ги критикувал постапките на турската полиција против демонстрантите и ги споредил со [[Шуцштафел|СС]] на [[Трет Рајх|Нацистичка Германија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://haber.gazetevatan.com/kemale-ermis-bir-sivil-toplum-hareketidir-bu/543138/4/yazarlar|title=Kemale ermiş bir sivil toplum hareketidir bu!|work=Gazete Vatan|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609051321/http://haber.gazetevatan.com/kemale-ermis-bir-sivil-toplum-hareketidir-bu/543138/4/yazarlar|archive-date=9 June 2013|accessdate=25 June 2013}}</ref> Дарон Аџемоглу, професор по економија на МИТ, напишал за ''[[The New York Times|Тајмс]]'': „ако гласачката кутија не понуди вистински избор, демократијата напредува со директна акција“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2013/06/06/opinion/development-wont-ensure-democracy-in-turkey.html|title=Development Won't Ensure Democracy in Turkey|last=Acemoglu|first=Daron|date=5 June 2013|work=[[The New York Times]]|access-date=25 June 2013}}</ref> Главните градови каде се одржале протести одговориле со „Не“ на [[Уставен референдум во Турција (2017)|турскиот уставен референдум]] во 2017 година. Во 2019 година, кандидатите за локални избори во Националната алијанса, коалицијата предводена од опозиција ги освоила повеќето од овие градови со Истанбул и Анкара кои се префрлиле на најголемата опозициска партија [[Републиканска народна партија|ЦХП]] по 25 години. === Популарна култура === Музичката група Думан компонираше и пееше песна наречена ''Ејвалах,'' повикувајќи се на [[Реџеп Таип Ердоган|зборовите на Ердоган]] во врска со признавањето употреба на прекумерна сила.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://turkey.setimes.com/en_GB/articles/ses/articles/features/departments/society/2013/09/12/feature-01|title=turkey.setimes.com|date=12 September 2013|work=SES Türkiye|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109165101/http://turkey.setimes.com/en_GB/articles/ses/articles/features/departments/society/2013/09/12/feature-01|archive-date=9 November 2013|accessdate=31 October 2014}}</ref> Бендот [[Kardeş Türküler]] компонирал и пеел песна наречена „Tencere Tava Havas S“ што се однесува на треснување на саксии и тави во балконите во знак на протест против Ердоган.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://omidsafi.religionnews.com/2013/06/18/sounds-of-protest/|title=omidsafi - sounds of protest|work=What Would Muhammad Do?|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031114830/http://omidsafi.religionnews.com/2013/06/18/sounds-of-protest/|archive-date=31 October 2014|accessdate=31 October 2014}}</ref> [[Република Кина|Next Animation Studio]] го сатиризирал Ердоган за протестите во Гези со 3 смешни серии, кои вклучиле многу симболи од тековните протести.<ref>{{Наведено видео|url=https://www.youtube.com/watch?v=7wwSPRpVJZE|title=Turkey's Tayyip Erdoğan gets brutal on protests in Istanbul's Gezi Park and Taksim Square|date=5 June 2013}}</ref><ref>{{Наведено видео|url=https://www.youtube.com/watch?v=PeYR4C2dYMM|title=Tayyip Erdoğan escalates violence against Çapuling Turkish protesters|date=18 June 2013}}</ref><ref>{{Наведено видео|url=https://www.youtube.com/watch?v=nHn0aa443XI|title=Başbakan Tayyip provokasyon eylemciler Çapuling: NMA Turkish protest video|date=7 June 2013}}</ref> Тие исто така направиле анимација за Мелих Ѓукчек, градоначалникот на [[Анкара]], кој го обвинил „''Некст медиа анимишн''“ за контрола на демонстрантите.<ref>{{Наведено видео|url=https://www.youtube.com/watch?v=PobkrIkVH0c|title=Turkish mayor accuses NMA of controlling protesters: Melih Gökçek is right?|date=8 October 2013}}</ref> Овие анимации реагирале и во турските медиуми.<ref>{{Наведени вести|url=http://video.sozcu.com.tr/2013/video/haber/tayvandan-ilginc-gezi-parki-animasyonu.html|title=Tayvan'dan İlginç Gezi Parkı Animasyonu|date=7 June 2013|work=Sözcü|access-date=25 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010135846/http://video.sozcu.com.tr/2013/video/haber/tayvandan-ilginc-gezi-parki-animasyonu.html|archive-date=10 October 2013}}</ref> Џез хорот Богазичи компонирал песна со име „Чапулџу Мусун Вај Вај“, со која го сатиризирал зборот Чапулинг и ја свирел најпрво во метрото во Истанбул, а потоа и во паркот Гези.<ref>{{Наведени вести|url=http://magazin.milliyet.com.tr/bogazici-caz-korosu-ndan-capulcu/magazin/detay/1723328/default.htm|title=Boğaziçi Caz Korosu'ndan Çapulcu|date=15 June 2013|work=Milliyet|access-date=25 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109164533/http://magazin.milliyet.com.tr/bogazici-caz-korosu-ndan-capulcu/magazin/detay/1723328/default.htm|archive-date=9 November 2013}}</ref> Поранешниот член [[Пинк флојд|на Пинк Флојд]] [[Роџер Вотерс|, Роџер Вотерс]], за време на неговиот концерт „''The Wall Live''“ во [[Истанбул]] на [[4 август]] [[2013]] година, ја изразил својата поддршка и им изразил сочувство на демонстрантите на турски јазик, проектирајќи ги сликите на лицата убиени за време на протестите во позадина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=Nmp8bheUXO0|title=''Roger Waters's commemoration in Turkish (video)''}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/roger-waters-shows-solidarity-with-gezi-park-victims-in-istanbul-concert-.aspx?pageID=238&nid=52030&NewsCatID=383|title=Roger Waters shows solidarity with Gezi Park victims in Istanbul concert|date=5 August 2013|work=[[Hürriyet Daily News]]|access-date=5 March 2014}}</ref> Водителот на „Колберт репорт“, Стивен Колберт, имал сегмент од протестите за создавање на „автократскиот анаграм“ ''Pro Gay Centipede Ray'' за Ердоган и продолжил да го нарекува „Премиер стоногалка“ повеќе пати, што било критикувано од некои од турските медиуми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.colbertnation.com/the-colbert-report-videos/426989/june-10-2013/the-imploding-muslim-country-of-the-week---turkey|title=The Imploding Muslim Country of the Week – Turkey|last=Colbert|first=Stephan|date=10 June 2013|publisher=[[The Colbert Report]]|accessdate=20 June 2013}}</ref> Меѓународно познатиот турски електропоп музичар Бедук, компонирал, снимил и издал песна со име „Тоа е бунт“ во која се опишуваат протестите и борбата за слобода во Турција и на 28 јуни објавил официјално музичко видео, создадено со сите анонимни снимки од различни делови од [[Турција]], за време на тековните протести.<ref>{{Наведени вести|url=http://video.sozcu.com.tr/2013/video/magazin/bedukten-gezi-klibi.html|title=Bedük'ten Gezi Klibi|date=13 July 2013|work=Sözcü|access-date=18 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010151934/http://video.sozcu.com.tr/2013/video/magazin/bedukten-gezi-klibi.html|archive-date=10 October 2013}}</ref> Озби, турски рапер (и член на групата Каос), се стекнал со национална слава со компонирање и снимање на песна со име „Аси“ (Бунтовник).<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sendika.org/2013/06/rapci-ozbiden-gezi-direnisinin-asi-kanlari-icin-sarki/|title=Rapçi Ozbi'den Gezi direnişinin "Asi" kanları için şarkı|date=27 June 2013|access-date=23 July 2013|publisher=Sendika.org|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403134833/http://www.sendika.org/2013/06/rapci-ozbiden-gezi-direnisinin-asi-kanlari-icin-sarki/|url-status=dead}}</ref> Светски познатата [[Алтернативен рок|алтернативна рок-]] група “[[Placebo|Пласибо“]] вклучила слики што ги претставуваат протестите на Гези во музичкото видео за нивната најнова песна „Rob the Bank“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.aydinlikdaily.com/Gezi-Resistance-in-Placebo-Music-Video-565|title=Gezi Resistance in Placebo Music Video|date=10 September 2013|publisher=Aydınlık Daily|access-date=2021-04-13|archive-date=2013-10-17|archive-url=https://archive.today/20131017100400/http://www.aydinlikdaily.com/Gezi-Resistance-in-Placebo-Music-Video-565|url-status=dead}}</ref> Турска рок-група, [http://www.theringojets.com/ Ринго] Џетс, објавила песна наречена ''“[https://www.youtube.com/watch?v=1LXNQQ9V8pE Пролет на војната] “'' за протестите.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.radikal.com.tr/hayat/the_ringo_jetsten_gezi_parki_gondermeli_klip-1176183|title='''''In Turkish''''' The Ringo Jets'ten Gezi Parkı göndermeli klip|date=11 February 2014|publisher=[[Radikal]]}}</ref> За време на нивниот концерт во [[Истанбул]], [[Масив Атак|Масив Атак ги]] именувал оние што загинале во протестите со следниве реченици, ''Нивните убијци сè уште се таму'' и ''ние нема да ја заборавиме Сома''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.radikal.com.tr/hayat/massive_attack_soma_ve_geziyi_unutmadi-1196119|title=Massive Attack Soma ve Gezi'yi unutmadı|date=6 August 2014|work=Radikal}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gercekgundem.com/kultur-sanat/49167/massive-attackten-soma-ve-gezi-mesaji|title=Massive Attack'ten Soma ve Gezi mesajı|work=Gerçek Gündem}}</ref> Италијанскиот документарец ''Capulcu-Voices from Gezi се'' фокусира на протестите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sentieriselvaggi.it/capulcu-voci-da-gezi-di-claudio-casazza-benedetta-argentieri-carlo-prevosti-duccio-servi-stefano-zoja/|title=Çapulcu: voci da Gezi, di Claudio Casazza, Benedetta Argentieri, Carlo Prevosti, Duccio Servi, Stefano Zoja|date=2014-10-13|work=SentieriSelvaggi|language=it-IT|accessdate=2020-12-26}}</ref> === Туризам === Во 2011 година, Турција привлекла повеќе од 31,5 милиони странски туристи,<ref name="stat2010">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/dosya/2-5788/h/december2010bulletin.xls|title=Number of Arriving-Departing Foreigners and Citizens|year=2010|work=Tourism Statistics|publisher=[[Ministry of Culture and Tourism (Turkey)]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809055930/http://www.kultur.gov.tr/EN/dosya/2-5788/h/december2010bulletin.xls|archive-date=9 August 2011|accessdate=28 January 2011}}</ref> рангирана како 6-та најпопуларна туристичка дестинација во светот. Туризмот е опишан како „еден од највиталните извори на приход за Турција“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dw.de/opinion-erdogans-miscalculation/a-16853462|title=Opinion: Erdogan's miscalculation|publisher=Deutsche Welle|accessdate=26 June 2013}}</ref> предизвикувајќи загриженост дека „немирите ќе имаат лош ефект врз Истанбул [...] и пошироката туристичка економија“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://skift.com/2013/06/01/istanbul-clashes-could-lead-to-a-turkish-spring-but-tourism-would-be-big-loser/|title=Istanbul clashes could lead to a Turkish Spring, but tourism would be big loser, by Skift|last=Seymour|first=Richard|publisher=Skift.com|accessdate=26 June 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2686/Binnenland/article/detail/3451669/2013/06/03/ANVR-ziet-geen-gevaar-in-reis-naar-Turkije.dhtml|title=ANVR ziet geen gevaar in reis naar Turkije|language=nl|accessdate=26 June 2013}}</ref> На 4 јуни, инвеститорите во хотел и туризам од Истанбул објавиле дека се откажани „повеќе од 40 проценти од резервациите во хотели“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/protests-hit-tourism-but-create-new-tourists.aspx?pageID=238&nID=48223&NewsCatID=349|title=Protests hit tourism, but create new tourists|accessdate=6 June 2013}}</ref> * Портпаролот на Стејт департментот на САД, како што било соопштено, забележал дека „задушувањето на полициските сили вооружени со солзавец и водени топови се случило во едно од најтуристичките места каде што се сместени многу од најголемите хотели, индиректно предупредувајќи дека советодавниот пат за граѓаните на САД може да се издадат “.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/us-and-eu-concerned-by-violent-police-raid-against-taksim-gezi-park-protesters-.aspx?pageID=238&nID=48008&NewsCatID=338|title=US and EU concerned by violent police raid against Taksim Gezi Park protesters|date=31 May 2013|work=Hürriyet Daily News|access-date=2 June 2013}}</ref> На 1 јуни 2013 година, Амбасадата на САД во Турција навистина издала такво предупредување дека „американските граѓани кои патуваат или престојуваат во Турција треба да бидат претпазливи за потенцијалот за насилство“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://turkey.usembassy.gov/sm_053113.html|title=Security Message &#124; Embassy of the United States Ankara, Turkey|publisher=Turkey.usembassy.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708063233/http://turkey.usembassy.gov/sm_053113.html|archive-date=8 July 2013|accessdate=26 June 2013}}</ref> * Германското Министерство за надворешни работи издало предупредување со кое ги повикува своите граѓани да ги избегнуваат погодените области.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/us-germany-warn-their-citizens-about-potential-violence-in-turkey.aspx?pageID=238&nID=48155&NewsCatID=341|title=US, Germany warn their citizens about potential violence in Turkey|accessdate=26 June 2013}}</ref> Многу светски познати и наградувани филмаџии биле во Истанбул на Фестивалот на филмот „Документаристи“ во 2013 година, кој бил одложен на неодредено време, поради насилната реакција на турските власти на мирните протести таму. Првите два дена на фестивалот, 1 и 2 јуни, не се случиле поради социјалниот пресврт и едно од главните места, Акбанк Санат, не бил во можност да прикажува филмови од подолг временски период, заради неговата близина на протестите. Петра Коста, бразилската режисерка на документарниот филм Елена и египетскиот директор на фотографија Мухамед Хамди започнале со снимање на протестите и известување од теренот. === Скандали со Средоземните игри 2013 година === Од почетокот на протестите, демонстрациите се одржале во [[Мерсин]], градот што требало да биде домаќин на [[Средоземни игри 2013|Средоземните игри]] во 2013 година. Бидејќи Ердоган требало да зборува на церемонијата на отворање на игрите, се појавиле шпекулации дека демонстрантите ќе ја искористат можноста да ја посрамотат владата. Само 15 минути откако билетите биле пуштени во продажба преку Интернет, сите биле продадени на анонимен купувач и очигледно биле дистрибуирани до разни организации на [[Партија на правдата и развојот|АКП.]] <ref>{{Наведени вести|url=http://www.odatv.com/n.php?n=basbakandan-protestoyu-engellemek-icin-imam-formulu-2006131200|title=Başbakandan protestoyu engellemek için imam formülü|date=20 June 2013|access-date=25 June 2013|publisher=[[Odatv|Oda TV]]|language=tr}}</ref><ref name="Hürriyet Mersin Scandal">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/23549027.asp|title=Akdeniz Oyunları'nda Bilet Krizi|date=20 June 2013|work=[[Hürriyet]]|access-date=25 June 2013|language=tr}}</ref> Во комбинација со бојкот од страна на месното население на игрите, ова значело дека стадионот честопати бил скоро празен. Демонстрантите биле спречени да се приближат до стадионот од страна на полицијата за борба против немирите, и биле протерани од паркот на мирот во Мерсин ноќта пред игрите.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sendika.org/2013/06/mersin-baris-meydanindaki-direnis-cadirlari-tayyip-erdogan-gelecek-diye-sokuluyor/|title=Mersin Barış Meydanı'ndaki Direniş Çadırları Tayyip Erdoğan Gelecek Diye Sökülüyor!|date=20 June 2013|access-date=25 June 2013|publisher=sendika.org|language=tr|archive-date=2015-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712065823/http://www.sendika.org/2013/06/mersin-baris-meydanindaki-direnis-cadirlari-tayyip-erdogan-gelecek-diye-sokuluyor/|url-status=dead}}</ref> Против демонстрантите биле употребени солзавец, водени топови и гумени куршуми.<ref>{{Наведени вести|url=http://haber.sol.org.tr/kent-gundemleri/mersinde-erdogan-protestosuna-polis-saldirisi-haberi-75048|title=Mersin'de Erdoğan ve Bilet protestosuna polis saldırısı|date=20 June 2013|access-date=25 June 2013|publisher=SoL|language=tr}}</ref> Други скандали што ги опкружувале игрите вклучуваат: осум турски кревачи на тегови откриле дека имаат лекови за подобрување на ефикасноста во крвта, а потоа биле дисквалификувани <ref>{{Наведени вести|url=http://spor.haberturk.com/olimpiyat/haber/854228-halterde-doping-soku|title=Halter'de Doping Şoku|date=21 June 2013|access-date=3 July 2013|publisher=[[Habertürk]] (Spor)|archive-date=2013-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206071316/http://spor.haberturk.com/olimpiyat/haber/854228-halterde-doping-soku|url-status=dead}}</ref> Комбе на организацијата на Игрите кои превезувале персонал и спортисти биле видени пред бордел во [[Мерсин]].<ref>{{Наведени вести|url=http://sozcu.com.tr/2013/gundem/akdeniz-oyunlari-bitti-ama-genelev-kavgasi-buyuyor.html|title=Akdeniz Oyunları Bitti ama Skandallar Sürüyor ve Genelev Kavgası Büyüyor|date=3 July 2013|work=[[Sözcü]]|access-date=3 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727030106/http://sozcu.com.tr/2013/gundem/akdeniz-oyunlari-bitti-ama-genelev-kavgasi-buyuyor.html|archive-date=27 July 2013}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.xn--sportrkiye-eeb.com/haber-23766-akdeniz-oyunlarinda-genelev-skandali.html#.UdSGszvwlQg|title=Akdeniz Oyunları'nda Şimdi de Genelev Skandalı|date=28{{ndash}}29 June 2013|access-date=3 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704062243/http://xn--sportrkiye-eeb.com/haber-23766-akdeniz-oyunlarinda-genelev-skandali.html#.UdSGszvwlQg|archive-date=4 July 2013|publisher=SporTürkiye}}</ref> === Понуда за Летни олимписки игри во 2020 година === Градоначалникот на Истанбул, Кадир Топбаш, дал интервју изразувајќи загриженост дека постапките на полицијата ќе ја загрозат кандидатурата на Истанбул за домаќин на Летните олимписки игри во 2020 година, велејќи: „Додека градоначалникот на Истанбул минуваше низ ваков настан, ме растажува фактот што целиот свет го гледаше. Како ќе го објасниме тоа? Со какви тврдења ќе бидеме домаќини на Олимписките игри во 2020 година? “ <ref>{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/mayor-asks-after-clashes-how-istanbul-can-claim-to-host-the-2020-olympics.aspx?pageID=238&nID=48027&NewsCatID=341|title=Mayor asks after clashes how Istanbul can claim to host the 2020 Olympics|date=1 June 2013|work=Hürriyet Daily News|access-date=2 June 2013}}</ref> Како што се испоставило, „политичките немири“ биле наведени како една од причините за неуспехот на обидот на Истанбул да биде домаќин на Олимписките игри, заедно со загриженоста за економијата, сириската криза и скандалите околу Средоземните игри.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/2b6707ae-1577-11e3-b519-00144feabdc0.html|title=Turkey Olympic bid blighted by currency woes and political unrest|last=Dombey|first=Daniel|date=4 September 2013|work=Financial Times|access-date=4 September 2013}}</ref> === Економија === На 3 јуни, берзата во Истанбул претрпела загуба од 10,5% за еден ден - падот бил „најголемата еднодневна загуба во последната деценија“.<ref name="stockmarketsbbc">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-22750491|title=Turkish stock market falls as demonstrations escalate|date=3 June 2013|work=BBC News|access-date=3 June 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnbc.com/id/100764542|title=Turkish Stocks Drop 10.5% on Fourth Day of Protests|last=Holly Ellyatt|publisher=CNBC|accessdate=26 June 2013}}</ref> Падот на [[Истанбулска берза|индексот БИСТ 100]] бил најострен од август 2011 година <ref name="stockmarketsmilliyet">{{Наведени вести|url=http://ekonomi.milliyet.com.tr/borsa-sert-dususle-basladi/ekonomi/detay/1717894/default.htm|title=Stock markets in shock|date=3 June 2013|work=Milliyet|access-date=3 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131118212929/http://ekonomi.milliyet.com.tr/borsa-sert-dususle-basladi/ekonomi/detay/1717894/default.htm|archive-date=18 November 2013}}</ref> а приносот на двегодишните обврзници пораснал за 71 основна точка до 6,78 проценти, најголем скок од 2005 година. Турската централна банка морала да излезе на аукција и да ја купи турска лира со цел да го задржи курсот. Следните 11 средства исто така паднале поради спротивставените ставови на турскиот премиер за слободата и демократијата <ref name="stockmarketsbloomburg">{{Наведени вести|url=http://www.businessweek.com/news/2013-06-03/turkish-bonds-lose-most-since-2008-as-protests-hit-lira-stocks|title=Turkish Yields Surge Most on Record as Protests Hit Lira, Stocks|date=3 June 2013|work=[[Businessweek]]|access-date=3 June 2013}}</ref> Премиерот Ердоган на 6 јуни рекол дека плановите за повторен развој ќе продолжат и покрај протестите.<ref name="bbc.co.uk"/> Набргу по пренесувањето на коментарите, турските берзи паднале за 5%.<ref name="bloomberg.com">[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]], 6 June 2013, [https://www.bloomberg.com/news/2013-06-06/turkish-bonds-slump-while-lira-climbs-as-central-bank-tightens.html Turkish Bonds, Stocks Slump as Erdogan Fails to Calm Investors]</ref> На 11 јуни, агенцијата „Рејтинг“ [[Мудис|Мудис ја]] предупредила Турција дека тековните протести ќе резултираат со значителни кредитни ризици, што доведува до „главниот индекс на удел во Истанбул“ да падне за дополнителни 1,7%.<ref>Daily Star Lebanon, 11 June 2013, [http://www.dailystar.com.lb/Business/Lebanon/2013/Jun-11/219967-moodys-warns-of-risk-from-turkey-protests.ashx Moody's warns of risk from Turkey protests]</ref> === Привремена блокада на преговорите со ЕУ === На 25 јуни 2013 година министрите за надворешни работи на ЕУ го поддржале предлогот на Германија да ги одложи понатамошните разговори за членство во ЕУ со Турција за околу четири месеци, поради владините постапки со протестите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/article/2013/06/24/us-turkey-protests-eu-idUSBRE95N19F20130624|title=Germany proposes delaying EU-Turkey talks over protests|work=Reuters|accessdate=31 October 2014|archive-date=2014-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031114315/http://www.reuters.com/article/2013/06/24/us-turkey-protests-eu-idUSBRE95N19F20130624|url-status=dead}}</ref> Ова одложување предизвикало нови сомнежи дали Турција треба некогаш да биде примена во Европската Унија.<ref>[http://www.irishtimes.com/news/world/europe/eu-delays-latest-round-of-turkish-entry-talks-1.1442056 "EU delays latest round of Turkish entry talks"]. ''The Irish Times''. 25 June 2013. Retrieved 12 August 2013.</ref> На почетокот на јуни, во коментарите за можното членство на Турција, германската канцеларка [[Ангела Меркел]] не се осврнала на предлогот за компромис, но изјавила дека Турција мора да направи напредок во односите со [[Кипар]], членка на ЕУ, за да им даде поттик на нејзините амбиции за членство.<ref>Fontanella, James. (25 June 2013) [http://www.ft.com/intl/cms/s/0/6fff1f90-dd15-11e2-9700-00144feab7de.html Germany aims for compromise over Turkey EU membership talks]. FT.com. Retrieved on 12 August 2013.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/article/2013/06/24/us-germany-turkey-merkel-idUSBRE95N11420130624|title=Germany's Merkel calls on Turkey to remove hurdles to EU accession|work=Reuters|accessdate=31 October 2014|archive-date=2014-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031120613/http://www.reuters.com/article/2013/06/24/us-germany-turkey-merkel-idUSBRE95N11420130624|url-status=dead}}</ref> ==Белешки== {{reflist|group=n}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|2013 Taksim Gezi Park protests}} * [https://web.archive.org/web/20150403094503/http://www.goodmorningturkey.com/?s=gezi+park Новости и архиви на вести за паркот Гези], добро утро Турција * [http://geziparktribune.tumblr.com/ Прегледи и анализи на протестите на паркот Гези], Радио Аџик * [https://web.archive.org/web/20130604161418/http://www.livestream.com/revoltistanbul Камера со жешки точки во] живо, Хабер медија * [http://revoltinturkey.tumblr.com/ Поврзани слики и видеа од цела Турција] * [http://showdiscontent.com/ ShowDiscontent: Архива на фотографии од настаните со објаснувања и препораки] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210416201727/http://showdiscontent.com/ |date=2021-04-16 }} * [https://web.archive.org/web/20130605083453/http://gezipark.nadir.org/ Времеплов на повеќе јазици], социјалистички блог Сендика * [http://delilimvar.tumblr.com/archive Блог за собирање полициска злоупотреба] * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22795193 Фото-обиколка на кампот Таксим / паркот Гези], BBC News * [http://postvirtual.wordpress.com/2013/06/27/historical-atlas-of-gezi-park/ Историски атлас на паркот Гези] * [http://everywheretaksim.net Everytaksim.net], веб-архива зачувување на написи, сведоштва и други податоци поврзани со протести во Турција 2013 година * [https://web.archive.org/web/20130702072952/http://www.politicalcomics.info/occupygezi/ Цртежите го окупираат Гези од ianанлука Костантини] * [http://www.inenart.eu/?cat=1074 објавување] архива на визуелната култура, хумор и иронија на мирните демонстранти (Чапулу) во Турција 2013 година * Гокај, Булент и Ксиполија, Илија (изд.) (2013) [http://www.keele.ac.uk/journal-globalfaultlines/publications/geziReflections.pdf Размислувања за протестите на паркот Таксим Гези во Турција] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130921053344/http://www.keele.ac.uk/journal-globalfaultlines/publications/geziReflections.pdf |date=2013-09-21 }}. Европски истражувачки центар Кил: Кил, Велика Британија. [[Категорија:Полициска бруталност во Турција]] [[Категорија:Граѓанска непослушност]] [[Категорија:Бејоглу (Истанбул)]] [[Категорија:Статии со извори на турски (tr)]] [[Категорија:Човекови права во Турција]] [[Категорија:Протести во Турција]] [[Категорија:Политичко насилство во Турција]] [[Категорија:Историја на Истанбул]] q49p2keacomwoog279jggfskcs5kri4 Полидевк 0 1268902 5575058 4538198 2026-06-10T19:01:23Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Кастор и Полидевк]] 5575058 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Кастор и Полидевк]] 0xk5evojc8xrf18363mmv6lcoog2umr Официјален дигитален речник на македонскиот јазик 0 1269015 5575007 5386583 2026-06-10T16:46:04Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575007 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Инфокутија Мрежно место | name = Официјален дигитален речник на македонскиот јазик | logo = | logo_size = 200п | collapsible = да | collapsetext = | screenshot = | caption = | parent = | url = {{URL|https://makedonski.gov.mk/|makedonski.gov.mk}}<br> | type = дигитален речник | language = [[македонски јазик|македонски]] | owner = | founder = [[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]<ref name=ODRMJ/> | country_of_origin = {{МКД}} | registration = не | revenue = | alexa = | current_status = активен | company_type = }} '''Официјален дигитален речник на македонскиот јазик''' — еднојазичен описен [[речник]] на [[македонски јазик|македонскиот јазик]]. Речникот е издаден од [[Влада на Македонија|Владата]], [[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерството за образование и наука]] и [[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“|Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]<ref name=ODRMJ>{{нмс |url=https://makedonski.gov.mk/ |title=Официјален дигитален речник на македонскиот јазик |website=makedonski.gov.mk |access-date=24 мај 2021}}</ref>. По обем речникот се определува на околу 100 000 збора (заедно со внесените како подзаглавни зборови во речничките статии), а по изборот на лексичките единици и по обработката има нормативен карактер.<ref name=ODRMJ/> Електронскиот толковен речник е промовиран на 5 мај 2021 година по повод [[Ден на македонскиот јазик|Денот на македонскиот јазик]], востановен во 2019 година во чест на историскиот 5 мај 1944 кога е усвоена современата [[македонска азбука]]. Владата одлучила трајно да ги откупи материјалните права на составувачите на [[ТРМЈ|Толковниот речник на македонскиот јазик]]. [[Министерство за образование и наука|Министерството за образование и наука]] ја операционализирало одлуката, а [[Министерство за култура на Македонија|Министерството за култура]] го стави онлајн изданието на Толковниот речник во националната програма за „Годината на Конески“.<ref name=PROM>{{нмс|url=https://vesnik-ilinden.com/oficzijalen-digitalen-rechnik-na-makedonskiot-jazik/|title=Официјален дигитален речник на македонскиот јазик|website=vesnik-ilinden.com|publisher=Илинден|access-date=28 јануари 2023}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Промоцијата била во рамките на чествувувањето 100 години од раѓањето на [[Блаже Конески]], што било и во календарот на [[УНЕСКО]] за меѓународни јубилеи во 2021, и во годината кога се одбележувале 95 години од смртта на [[Крсте Петков Мисирков]] (1874 — 1926).<ref name=PROM/> ==Опис== Официјалниот дигитален речник на македонскиот јазик е поставен на семрежната адреса {{URL|https://makedonski.gov.mk/|makedonski.gov.mk}} и пристапот до неа е слободен. ===Корпус на македонски зборови=== ОДРМЈ ги содржи најупотребуваните зборови на современиот македонски стандарден јазик. Речникот се надоградува со зборови од различните стилови, коишто се издвојуваат со честата и општоприфатена употреба во усната и писмената комуникација. ===Пребарување на зборовите=== Пребарување на зборовите е можно по првата буква, по дел од зборот или како цел збор. Речникот е наменет за најширок круг корисници како неопходен прирачник што ги упатува во правилната употреба на зборовите. ===Барање на кратенки=== Речникот содржи над 1300 често употребувани кратенки во македонскиот јазик, и истите може да се пребаруваат со избор на јазичето „Кратенки“. ===Барање на топоними=== Речникот содржи над 1200 географски термини, и истите може да се пребаруваат со избор на јазичето „Топоними“. ===Можност за предлагање нови зборови=== Речникот овозможува предлагање на нови зборови при што се бара и предлог за нивно толкување. ==Значење== ОДРМЈ доаѓа како втор дигитален речник на македонскиот јазик и дава свој придонес за збогатување на дигиталните ресурси за македонскиот јазик. ==Противречности== По реакцијата на Здружението за унапредување на правата на Ромите „Аваја“ до Владата, зборовите циганчи, циганштија (кои се вклучени во [[ТРМЈ]]) и други беа отстранети. Овој потег предизвика реакција во јавноста, класифирајќи го како [[цензура]]. За Институтот за македонски јазик ваквиот потег бил „помало зло“.<ref>{{нмс| title=Повлекување на зборовите од толковниот речник – цензура или “помало зло”? | url=https://telma.com.mk/2021/05/07/повлекување-на-зборовите-од-толковни/ | work= | publisher=Телма | date=7 мај 2021 | accessdate=24 мај 2021}}</ref><ref>{{нмс| title=Феноменот Толковен речник: Светот ги збогатува речниците, ние кастриме! | url=https://www.fakulteti.mk/job/08052021/fenomenot-tolkoven-rechnik-svetot-gi-zbogatuva-rechnicite-so-novi-zborovi-nie-kastrime| work= | publisher=Факултети| date=8 мај 2021 | accessdate=24 мај 2021}}</ref> ==Поврзано== *[[Дигитален речник на македонскиот јазик]] *[[Толковен речник на македонскиот јазик]] *[[Речник на македонскиот јазик со српскохрватски толкувања]] *[[Македонски речник од 16 век]] *[[Речник на македонската народна поезија]] ==Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Македонски јазик]] [[Категорија:Речници на македонскиот јазик]] [[Категорија:Речници]] [[Категорија:Дигитални ресурси за македонски јазик]] [[Категорија:Образовни мрежни места]] [[Категорија:Појавено во 2021 година во Македонија]] 1f2fn6vn70q1gubqtsqjaozrfsixlsd Проект Ојлер 0 1273235 5575313 5556795 2026-06-11T10:55:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575313 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Мрежно место|name=Проект Ојлер|commercial=не|logo=|screenshot=[[Image:Leonhard Euler.jpg|Euler|125px]]|caption=|url=[http://projecteuler.net/ projecteuler.net]|type=веб-страница посветена на серија пресметковни проблеми наменети да се решат со компјутерски програми|registration=слободно|owner=|author=Колин Хјуз|launch_date=5 окромври, 2021|revenue=|employees=}}'''Проект Ојлер''' (именуван по [[Леонард Ојлер]]) е веб-страница посветена на серија пресметковни проблеми наменети да се решат со компјутерски програми.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2015/10/12/opinion/the-importance-of-recreational-math.html|title=The importance of recreational math|last=Suri|first=Manil|date=2015-10-12|work=[[The New York Times]]|access-date=8 Август 2021}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=m4IhBQAAQBAJ&pg=PA249|title=Learning to Program|last=Foote|first=Steven|publisher=Pearson Education|year=2014|isbn=9780789753397|series=Addison-Wesley learning series|page=249}}</ref> Проектот привлекува возрасни и студенти заинтересирани за [[математика]] и [[Програмирање|компјутерско програмирање]]. Од создавањето во 2001 година од Колин Хјуз, Проектот Ојлер се здобил со значење и популарност низ целиот свет.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/technology/print/2011/06/how-i-failed-failed-and-finally-succeeded-at-learning-how-to-code/239855/|title=How I Failed, Failed, and Finally Succeeded at Learning How to Code - Technology|last=James Somers|date=June 2011|work=The Atlantic|access-date=2013-12-14}} </ref> Вклучува над 750 проблеми,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://projecteuler.net/problems|title=Project Euler (list of problems)|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150804233140/http://projecteuler.net/problems|archive-date=2015-08-04|accessdate=27 April 2021|url-status=dead}}</ref> со нов додаден приближно на секои две недели.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://projecteuler.net/news|title=News - Project Euler|work=projecteuler.net|accessdate=2021-04-27|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427225136/https://projecteuler.net/news|url-status=dead}}</ref> Проблемите се со различна тежина, но секој од нив е решлив за помалку од една минута од процесорот со помош на ефикасен алгоритам на компјутер со скромно напојување. Од 27 април 2017, проектот Ојлер има повеќе од 1,000,000 корисници кои го решиле барем едниот од проблемите, на над 100 различни програмски јазици со што било постигнато големо достигнување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://projecteuler.net/statistics|title=Project Euler (Statistics)|accessdate=27 April 2021|archive-date=2020-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508155707/https://projecteuler.net/statistics|url-status=dead}}</ref> == Одлики на страницата == Форум специфичен за секое прашање може да се види откако корисникот точно одговори на даденото прашање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://projecteuler.net/about|title=Project Euler - About|accessdate=2008-04-04|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925010425/http://projecteuler.net/about|url-status=dead}}</ref> Проблемите се подредуваат по лична карта, број што треба да се реши и тешкотија. Учесниците го следат нивниот напредок преку нивоа на постигнувања врз основа на бројот на решени проблеми. Се постигнува ново ниво за секои 25 решени проблеми. Постојат специјални награди за решавање на специјални комбинации на проблеми. На пример, постои награда за решавање на педесет првични нумерирани проблеми. Постои специјално ниво „Ојлерси“ за следење на постигнувањата базирани на најбрзите педесет решавачи на неодамнешните проблеми, така што поновите членови можат да се натпреваруваат без решавање постари проблеми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://projecteuler.net/news_archives|title=Project Euler (News Archives)|accessdate=2015-03-31|archive-date=2021-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808161808/https://projecteuler.net/news_archives|url-status=dead}}</ref> == Пример за проблем и решенија == Првиот проблем на проектот Ојлер е '''множители на 3 и 5.'''<blockquote>Ако ги наведеме сите природни броеви под 10 што се множители на 3 или 5, добиваме 3, 5, 6 и 9. Збирот на овие множители е 23. Најдете го збирот на сите множители на 3 или 5 под 1000.</blockquote>Иако овој проблем е многу поедноставен од типичниот проблем, тој служи за да ја илустрира потенцијалната разлика што ја прави ефикасниот алгоритам. Алгоритмот за brute сила (brute-force) го испитува секој природен број помал од 1000 и води тековна сума од оние што ги исполнуваат критериумите. Овој метод е едноставен за спроведување, како што е прикажано со следниот псевдокод: ''total'' : = 0 '''for''' ''NUM'' from 1 through 999 '''do''' '''if''' ''NUM'' mod 3 = 0 '''or''' ''NUM'' mod 5 = 0 '''then''' ''total'' : = ''total'' + ''NUM'' ''return'' '''total''' Решенија во [[Пајтон (програмски јазик)]] (автор е '''Agnimandur''') и Befunge (автор е '''JarJar''' ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://projecteuler.net/about|title=About - Project Euler|work=projecteuler.net|accessdate=2021-05-06|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125150942/https://projecteuler.net/about|url-status=dead}}</ref><syntaxhighlight lang="python3"> N = 1000 print(sum([i for i in range(N) if i%3==0 or i%5==0])) </syntaxhighlight><syntaxhighlight lang="befunge"> 25*:*25**1-00p010p>00g 3% #v_10g00g+10pv |p00:-1g00 < < < @.g01< > ^ >00g5%#v_10g00g+10p^ ^ < </syntaxhighlight>За потешките проблеми, станува поважно да се одреди ефикасен алгоритам. За овој проблем, се намал 1000 операции на неколку со користење на inclusion-exclusion principle и формула за closed-form summation. : <math>\begin{align} \mathrm{sum}_{\text {3 or 5}}(n) & = \mathrm{sum}_3(n) + \mathrm{sum}_5(n) - \mathrm{sum}_{15}(n) \\[4pt] \mathrm{sum}_k(n) & = \sum_{i=1}^{\left \lfloor \frac{n-1}{k} \right \rfloor} ki \\[4pt] \sum_{i=1}^p ki & = \frac{kp(p+1)}{2} \end{align}</math> Еве, <math>\mathrm{sum}_k(n)</math> означува збир од множители на <math>k</math> подолу <math>n</math>. На големата О ознака (big O notation), алгоритамот за brute-сила (brute-force algorithm) е <math>O\bigl(n\bigr)</math> а ефикасниот алгоритам е <math>O\bigl(1\bigr)</math> (под претпоставка аритметички операции со постојано време). == Поврзано == * [[Список на награди за компјутерски науки]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://projecteuler.net/ Почетна страница] * Врски до [https://projecteuler.chat/viewtopic.php?f=12&t=2636/ проекти] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210808161811/https://projecteuler.chat/viewtopic.php?f=12&t=2636/ |date=2021-08-08 }} за превод на неколку други јазици [[Категорија:Загатки]] [[Категорија:Решавање на проблеми]] [[Категорија:Математички мрежни места]] cgxd7sfq8uff4z9oawweo3kjgr7hj6y Полски шампињон 0 1277617 5575190 5559169 2026-06-11T04:37:08Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575190 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Agaricus_campestris.jpg|taxon=Полски шампињон (Agaricus campestris)|authority=[[Carl Linnaeus|L.]] (1753)|binomial authority=Биномно име}} {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(145,250,250)" |''Agaricus campestris'' |- | colspan="2" style="text-align: center" | |- style="text-align: center; background-color: rgb(145,250,250)" |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(145,250,250)" |[[Taxonomy (biology)|Scientific classification]] <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;">[[File:Red_Pencil_Icon.png|врска=Template:Taxonomy/Agaricus|edit]]</span> |- |Kingdom: |[[Fungus|Fungi]] |- |Division: |[[Basidiomycota]] |- |Class: |[[Agaricomycetes]] |- |Order: |[[Agaricales]] |- |Family: |[[Agaricaceae]] |- |Genus: |''[[Agaricus]]'' |- |Species: |<div class="species" style="display:inline">'''''A.&nbsp;campestris'''''</div> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(145,250,250)" |[[Биномна номенклатура|Биномно име]] |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Agaricus campestris''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">[[Carl Linnaeus|L.]] (1753)</div> |- style="text-align: center; background-color: rgb(145,250,250)" |} {{DISPLAYTITLE:Agaricus campestris}} '''''Полски шампињон (Agaricus campestris)''''' е широко распространета и јадлива печурка и е габично блиску поврзана со култивираната печурка ''Agaricus bisporus'' . Таа е [[Народно име|најчесто]] позната како '''печурка''' или, во Северна Америка, '''ливадска печурка.''' == Таксономија == Овој вид печурки првично бил забележан и именуван во 1753 година од [[Карл Линеј]] како ''Agaricus campestris''. ''Сместена'' е во родот Psalliota од [[Лисјен Келе]] во 1872 година. Некои варијанти се изолирани со текот на годините, од кои неколку сега имаат статус на вид, на пример, ''Agaricus bernardiin'' Quel. (1878), ''Agaricus bisporus'' (JE Lange) Имбах (1946), ''Agaricus bitorquis'' (Quel. ) Sacc. (1887), ''Agaricus cappellianus'' Hlavacek (1987) и ''Agaricus silvicola'' (Vittad. ) Peck (1872). Некои биле толку слични што не гарантирале дури и сортен статус, додека други го задржале. ''Agaricus campestris'' var. ''equestris'' (FHMoller) Pilat (1951) сè уште важи. ''А.campestris'' var. ''isabellinus'' (FHMoller) Пилат (1951), и ''А. campestris'' var. ''radicatus'', веројатно се исто така валидни. [[Латински јазик|Латинскиот]] специфичен епитет ''campestris'' значи „на полињата“. [[Народно име|Вообичаените имиња]] дадени на печурката ги вклучуваат имињата "ливадска печурка", "розово дно", и "полска печурка". Анализата на рибозомната ДНК на ограничен број на печурки од родот покажала дека ''А. campestris'' е рана гранка во родот и сестринската таксон на ''А. cupreobrunneus''.<ref name="Geml2004">{{Наведено списание|year=2004|title=Molecular evolution of ''Agaricus'' species based on ITS and LSU rDNA sequences|journal=Mycological Progress|volume=3|issue=2|pages=157–76|doi=10.1007/s11557-006-0086-8}}</ref> == Опис == Шапката е бела, може да има фини лушпи и е од 3 сантиметри во пречник;<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/797915861|title=Field Guide to Mushrooms of Western North America|last=Davis|first=R. Michael|last2=Sommer|first2=Robert|last3=Menge|first3=John A.|publisher=University of California Press|year=2012|isbn=978-0-520-95360-4|location=Berkeley|pages=224–225|oclc=797915861}}</ref> најпрвин има хемисферична форма пред да се израмни со зрелоста. Жабрите првично се розови, потоа црвено-кафеави и на крајот темно кафеави, како и отпечатокот од спорите. Шапката е од {{Convert|3|to|10|cm|in}} висока, широка 1-2 см,<ref name=":0" /> претежно бела и носи еден тенок прстен. Вкусот е благ. Белото месо има модринки со темно црвеникаво -кафеава боја, за разлика од жолтата кај ''нејадливиот (и донекаде токсичен) Agaricus xanthodermus'' и сличните видови. Густите зидови, по боја се темно кафеави, и имаат елипсовидни [[Спора|спори]] <ref name=":0" /> со големина од 5,5-8,0 [[Микрометар|μm]] за 4-5 μm и Cheilocystidia се отсутни. === Слични видови === Неколку видови може да се помешаат во сличност со '''''Полскиот шампињон ('''Agaricus campestris)''. Најопасната замена може да биде со ''Amanita virosa'',<ref name="Oregon">{{Наведена книга|title=Foraging Mushrooms Oregon: Finding, Identifying, and Preparing Edible Wild Mushrooms|last=Meuninck|first=Jim|date=2017|publisher=[[Falcon Guides]]|isbn=978-1-4930-2669-2|page=107}}</ref> која е морбидно токсична, или со смртоносната ''A manita hygroscopica'' или „Розово-жално уништувачки ангел“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.amanitaceae.org/?Amanita+hygroscopica |title=http://www.amanitaceae.org/? |accessdate=2021-10-02 |archive-date=2024-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204234915/http://www.amanitaceae.org/?Amanita+hygroscopica |url-status=dead }}</ref> Помалку сериозна, но почеста, замена е со ''Agaricus xanthodermus''<ref name="Oregon" /> („жолта боја“), што предизвикува гастроинтестинални проблеми кај многу луѓе. Во САД, може да се замени со отровниот ''Agaricus californicus''<ref name=":0" /> или ''Agaricus hondensis''. ''Аgaricus arvensis'', коњската печурка, е уште една слична печурка на Полскиот шампињон и е одлична за јадење. Бели ''видови'' печурки кои исто така растат на тревниците и на тревни места може да бидат исто така опасни за јадење воколку не ги познавате со сигурност. == Распространетост и живеалиште == Полскиот шампињон (Agaricus campestris) може да се најде во полиња и тревни области по дожд од крајот на летото па натаму низ целиот свет. Често се наоѓа и на тревниците во приградските области. Се појавува во мали групи, во круг, или осамени. Поради исчезнувањето на возилата со коњи и последователното намалување на бројот на коњи на пасишта, старите „бели печурки“ од изминатите години стануваат ретки настани. Овој вид ретко се среќава во шума. Полскиот шампињон е пријавен и забележан на многу места како во Азија, Европа, северна Африка, Австралија,<ref>{{Наведена книга|url=https://primo-slnsw.hosted.exlibrisgroup.com/primo-explore/fulldisplay?docid=SLNSW_ALMA21105097830002626&context=L&vid=SLNSW&search_scope=EEA&tab=default_tab&lang=en_US|title=The useful native plants of Australia : Including Tasmania|last=J. H. Maiden|publisher=Turner and Henderson, Sydney|year=1889}}</ref> Нов Зеланд и Северна Америка (вклучително и Мексико). == Јадливост == Иако е јадлива,<ref name=":0" /><ref name="Miller 20062">{{Наведена книга|title=North American Mushrooms: A Field Guide to Edible and Inedible Fungi|last=Miller Jr.|first=Orson K.|last2=Miller|first2=Hope H.|publisher=[[FalconGuide]]|year=2006|isbn=978-0-7627-3109-1|location=Guilford, CN|pages=283|author-link=Orson K. Miller Jr.}}</ref> овој вид на печурка не е комерцијално одгледувана поради брзото созревање и краткиот рок на траење. Кулинарската употреба на ливадската печурка се вклучува во јадења пржена или похувана, во сосови, па дури и исечени сурови и вклучени во салати. По вкус и текстура, оваа печурка е слична на печурката шапињон достапна во продавниците за храна во повеќето западни земји.<ref name="Oregon" /> Меѓу сличните видови споменати погоре, има случаи (всушност најчестата причина за фатално труење со печурки во Франција) кога смртоносниот токсичен (''Amanita virosa'') бил конзумиран од поединци кои го помешале со овој вид. Јадливоста на примероците собирани од тревниците е неизвесна поради можна контаминација со пестициди или други хемикалии. ''Amanita virosa'' е скоро идентичен (освен микроскопски) со видовите за јадење ''Agaricus andrewii'' и ''A. solidipes''.<ref>{{Наведена книга|title=Mushrooms and Other Fungi of North America|last=Phillips|first=Roger|publisher=Firefly Books|year=2010|isbn=978-1-55407-651-2|location=Buffalo, NY|page=219}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Murrill|first=William|date=1922|title=Dark-Spored Agarics|url=https://books.google.com/books?id=4IpNAAAAYAAJ&pg=PA203|journal=[[Mycologia]]|publisher=[[New York Botanical Garden]]|volume=14|page=203}}</ref> == Други намени == Во тек се истражувања за габични преврски за третман на чирови и рани од лежење, користејќи габични мицелијални спори. Во минатото, парчиња од полскиот шампињон ''A. campestris'' се нанесувале на изгореници и во делови од Шкотска. == Биоактивни својства == Вода екстракти од ''А. campestris'' се покажале добри за зголемување на лачењето на [[инсулин]], како и да имаат ''ин витро'' ефекти како инсулинот врз метаболизмот на гликозата, иако механизмот не е разрешен. == Галерија == <gallery> Податотека:Agaricus campestris IMG 20200912 170142.jpg|alt=Химениум (ткивен слој што произведува спори) (исто така познат како жабри) од Полски шампињон.|Химениум (ткивен слој што произведува спори) (исто така познат како жабри) од Полски шампињон. </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20090924133504/http://www.basidiochecklist.info/DisplayResults.asp?intGBNum=9779 ''Agaricus campestris'' во „Списокот за проверка на британската и ирската базидиомикота“] * [https://web.archive.org/web/20081202150115/http://mushroom-collecting.com/mushroomhorse.html ''Agaricus'' spp во "Печурки-собирање.com"] * [http://www.mushroomexpert.com/agaricus_campestris.html ''Agaricus campestris'' во "MushroomExpert.com"] [[Категорија:Габи]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Јадливи габи]] [[Категорија:Габи на Македонија]] [[Категорија:Габи на Европа]] [[Категорија:Габи на Северна Америка]] [[Категорија:Габи на Азија]] [[Категорија:Габи на Африка]] [[Категорија:Габи на Австралија]] fob0p4qx6tw8ucaiyruxn3uajz08xda Принцеза торта 0 1279466 5575281 5516113 2026-06-11T09:49:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575281 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = Принцеза торта | image = File:PrinsesstårtaCrop.jpg | image_size = 250px | caption = Традиционална шведска принцеза торта | alternate_name = Принцеза торта, Зелена торта | country = [[Шведска]] | region = | creator = [[Џени Акерстром]] | course = | type = [[Торта]] | served = | main_ingredient = [[пандишпан]], [[шлаг]], малини, крем за пециво, [[марципан]], [[шеќер во прав]] | variations = | calories = | other = }} '''Принцеза торта''' ({{Langx|sv|prinsesstårta}}) е традиционална шведска слоевита [[торта]] што се состои од наизменични слоеви на [[Бисквити|пандишпан]], крем за пециво и слој од шлаг со дебел купола. Тортата е покриена со слој марципан, давајќи ѝ мазен заоблен врв. Облогата на марципан е обично зелена, посипана со [[шеќер во прав]] и често украсена со роза од марципан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thespruceeats.com/princess-cake-prinsesstarta-2952679|title=Prinsesstårta: Swedish Princess Cake|work=thespruceeats.com|accessdate=March 1, 2020|archive-date=2021-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913100541/https://www.thespruceeats.com/princess-cake-prinsesstarta-2952679|url-status=dead}}</ref> [[Податотека:PrincessCake.jpg|лево|мини| Мала, зелена принцеза торта со крем фил]] Оригиналниот рецепт за прв пат се појавил во ''книгата за'' готвење, Prinsessornas kokbok од 1948 година, која била објавена од [[Џени Акерстром]] (1867-1957), учителка на трите ќерки на [[принцот Карл, војводата од Вестергетланд]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://semiswede.com/2011/09/21/princess-cake-demystified-prinsesstarta/|title=Princess cake demystified (prinsesstårta)|date=2011-09-21|accessdate=2015-05-31}} </ref> Иако оригиналниот рецепт не содржел никакво овошје, модерните верзии може да вклучуваат слоеви џем или свежо овошје, обично малини. Варијантите со други бои на марципан повремено се нарекуваат ''prinstårta'' (принцова торта) за жолт марципан и ''operatårta'' (оперска торта) за црвен или розов марципан. Тортата првично се викала ''grön tårta'' (зелена торта), но го добила името ''prinsesstårta'' или „принцеза торта“, бидејќи се вели дека принцезите особено ја сакале тортата. Принцезите биле [[Принцезата Маргарета од Шведска|принцезата Маргарета]] (1899-1977; подоцна принцезата на Данска), [[Принцезата Марта од Шведска|принцезата Марта]] (1901-1954; подоцна престолонаследникот на Норвешка) и [[Астрид од Шведска|принцезата Астрид]] (1905-1935; подоцна кралицата на Белгија).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cisionwire.se/frodinge-mejeri/traditionsenlig-tartfrossa---prinsessyra-baddar-for-prinsesstartans-vecka-2|title=Traditionsenlig tårtfrossa - Prinsessyra bäddar för prinsesstårtans vecka|date=2009-09-17|publisher=[[Cision]]wire|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017062034/http://www.cisionwire.se/frodinge-mejeri/traditionsenlig-tartfrossa---prinsessyra-baddar-for-prinsesstartans-vecka-2|archive-date=2010-10-17|accessdate=2009-12-19}} </ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cakespy.com/blog/2008/11/12/royal-dilemma-why-is-the-princess-cake-green.html|title=Royal Dilemma: Why is the Princess Cake Green?|date=2008-11-12|accessdate=2012-08-20|archive-date=2013-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130505102144/http://www.cakespy.com/blog/2008/11/12/royal-dilemma-why-is-the-princess-cake-green.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bakingobsession.com/2009/02/24/swedish-princess-cake/|title=Swedish Princess Cake|last=Vera|date=2009-02-24|accessdate=2014-01-26}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Десерти]] [[Категорија:Шведска кујна]] e3un6i65kv5dlelvt9y0bsqk0shzo7g ПУ „Манчу Матак“ - Годивле 0 1287435 5575027 5309264 2026-06-10T17:12:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575027 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Манчу Матак | подрачно = [[ОУ „Манчу Матак“ - Кривогаштани|ОУ „Манчу Матак“]] | слика = ОУ „Манчу Матак“ - Годивје.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Годивле]] | општина = [[Општина Кривогаштани]] | наречено_по = [[Манчу Матак]] | адреса = с. Годивле | основање = 1970 | актуелен директор = | број на ученици = 10 | настава на = македонски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Манчу Матак“''' (официјално: '''Подрачно основно училиште „Манчу Матак“ - Годивле'''; скратено: '''ПОУ „Манчу Матак“''') — подрачно основно училиште во селото [[Годивле]], составен дел на [[ОУ „Манчу Матак“ - Кривогаштани|истоименото училиште]] во селото [[Кривогаштани]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mancumatak.edu.mk/godisna-programa/|title=Годишна програма|work=ОУ „Манчу Матак“ - Кривогаштани|accessdate=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105204446/https://mancumatak.edu.mk/godisna-programa/|url-status=dead}}</ref> == Местоположба == Училиштето се наоѓа на самиот влез во селото [[Годивле]]. == Настава == Во училиштето се изведува настава од прво до петто одделение и наставата се изведува единствено на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]] во 3 паралелки со вкупно 10 ученици. == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Поглед на Годивје.jpg|Училиштето на влезот во селото </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манчу Матак, Годивле}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Кривогаштани]] [[Категорија:Годивле]] [[Категорија:Училишта посветени на Манчу Матак|Годивле]] 4ubkg4if7znxelujdhedxv8lfs9himg ПУ „Манчу Матак“ - Подвис 0 1287437 5575029 5309263 2026-06-10T17:12:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575029 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Манчу Матак | подрачно = [[ОУ „Манчу Матак“ - Кривогаштани|ОУ „Манчу Матак“]] | слика = ОУ „Манчу Матак“ - Подвис.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Подвис (Прилепско)|Подвис]] | општина = [[Општина Кривогаштани]] | наречено_по = [[Манчу Матак]] | адреса = с. Подвис | основање = 1998 | актуелен директор = | број на ученици = 2 | настава на = македонски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Манчу Матак“''' (официјално: '''Подрачно основно училиште „Манчу Матак“ - Подвис'''; скратено: '''ПОУ „Манчу Матак“''') — подрачно основно училиште во селото [[Подвис (Прилепско)|Подвис]], составен дел на [[ОУ „Манчу Матак“ - Кривогаштани|истоименото училиште]] во селото [[Кривогаштани]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mancumatak.edu.mk/godisna-programa/|title=Годишна програма|work=ОУ „Манчу Матак“ - Кривогаштани|accessdate=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105204446/https://mancumatak.edu.mk/godisna-programa/|url-status=dead}}</ref> == Местоположба == Училиштето се наоѓа во средишниот дел на селото [[Подвис (Прилепско)|Подвис]]. == Настава == Во училиштето се изведува настава од прво до петто одделение и наставата се изведува единствено на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]] во 2 паралелки со вкупно 2 ученици. == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Основно училиште во с.Подвис.jpg|Училиштето зиме </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манчу Матак, Подвис}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Кривогаштани]] [[Категорија:Подвис (Прилепско)]] [[Категорија:Училишта посветени на Манчу Матак|Подвис]] mco1w8jf3z0aywu2srgot68z1zzm6at ПУ „Манчу Матак“ - Крушеани 0 1287439 5575028 5309265 2026-06-10T17:12:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575028 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Манчу Матак | подрачно = [[ОУ „Манчу Матак“ - Кривогаштани|ОУ „Манчу Матак“]] | слика = ОУ „Манчу Матак“ - Крушеани.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Крушеани]] | општина = [[Општина Кривогаштани]] | наречено_по = [[Манчу Матак]] | адреса = с. Крушеани | основање = | актуелен директор = | број на ученици = 33 | настава на = македонски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Манчу Матак“''' (официјално: '''Подрачно основно училиште „Манчу Матак“ - Крушеани'''; скратено: '''ПОУ „Манчу Матак“''') — подрачно основно училиште во селото [[Крушеани]], составен дел на [[ОУ „Манчу Матак“ - Кривогаштани|истоименото училиште]] во селото [[Кривогаштани]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mancumatak.edu.mk/godisna-programa/|title=Годишна програма|work=ОУ „Манчу Матак“ - Кривогаштани|accessdate=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105204446/https://mancumatak.edu.mk/godisna-programa/|url-status=dead}}</ref> == Местоположба == Училиштето се наоѓа во источниот дел на селото [[Крушеани]]. == Настава == Во училиштето се изведува настава од прво до петто одделение и наставата се изведува единствено на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]] во 5 паралелки со вкупно 33 ученици. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Манчу Матак, Крушеани}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Кривогаштани]] [[Категорија:Крушеани]] [[Категорија:Училишта посветени на Манчу Матак|Крушеани]] ey1yryfgzp257jp53sxist0b0r9zfi9 ПУ „Крсте Петков Мисирков“ - Калаузлија 0 1287906 5575026 5456864 2026-06-10T17:12:43Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575026 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Крсте Петков Мисирков | подрачно = [[ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Радовиш|ОУ „Крсте Петков Мисирков“]] | слика = ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Калаузлија.jpg | опис = Поглед на подрачното основно училиште „Крсте Петков Мисирков“ | место = [[Калаузлија (Радовишко)|Калаузлија]] | општина = [[Општина Радовиш]] | наречено_по = [[Крсте Петков Мисирков]] | адреса = с. Калаузлија | основање = | актуелен директор = | број на ученици = | настава на = турски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Крсте Петков Мисирков“''' (официјално: '''Подрачно основно училиште „Крсте Петков Мисирков“ - Калаузлија'''; скратено: '''ПОУ „Крсте Петков Мисирков“''') — подрачно основно училиште во селото [[Калаузлија (Радовишко)|Калаузлија]], составен дел на [[ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Радовиш|истоименото училиште]] во [[Радовиш]], [[Општина Радовиш]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-15|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето е именувано по македонскиот јазичар [[Крсте Петков Мисирков]]. == Местоположба == Училиштето се наоѓа во крајниот западен дел од селото, на возвишение коешто му дава доминантна положба во однос на остатокот на селото. == Историја == Новиот објект на училиштето бил пуштен во употреба во декември 2021 година. Објектот бил изграден со средства обезбедени од страна на [[Турска агенција за соработка и координација|ТИКА]] и со поддршка од [[Општина Радовиш]].<ref>„[https://javnaadministracija.mk/2022/01/01/radovish-pushteno-vo-upotreba-podrachnoto-uchilishte-vo-selo-kalauzlija/ Радовиш: Пуштено во употреба подрачното училиште во село Калаузлија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220115062617/https://javnaadministracija.mk/2022/01/01/radovish-pushteno-vo-upotreba-podrachnoto-uchilishte-vo-selo-kalauzlija/ |date=2022-01-15 }}“. ''Јавна администрација''.</ref> == Настава == Во училиштето се изведува настава од прво до петто одделение и наставата се изведува единствено на [[Турски јазик|турски наставен јазик]].<ref>„[https://radovis.gov.mk/%D0%BE%D0%BE%D1%83-%D0%BA%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88/ ООУ Крсте Петков Мисирков — Радовиш] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220113142300/https://radovis.gov.mk/%D0%BE%D0%BE%D1%83-%D0%BA%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%81%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%88/ |date=2022-01-13 }}“. ''[[Општина Радовиш]]''.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Крсте Петков Мисирков, Калаузлија}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Радовиш]] [[Категорија:Училишта посветени на Крсте Петков Мисирков|Калаузлија]] [[Категорија:Калаузлија (Радовишко)]] q4kmlfp7aygnqwuxz9lgy1xxy6d0rfr Петар Дивиќ 0 1288712 5575129 5462581 2026-06-10T23:01:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575129 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Petar Divic.jpg|мини|Дивиќ со Вашаш во 2009 година]] '''Петар Дивиќ''' (роден на 11 јули 1975 година) е поранешен [[Србија|српски]] професионален [[фудбал]]ер кој играл на позицијата [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. == Клупска кариера == Дивиќ играл за клубот на Динамо Панчево во Втората лига на СР Југославија 1994–1995. Бидејќи клубот доживеал испаѓање, тој преминал да игра една сезона во клубот од српската лига Војводина. Веднаш потоа, во летото 1996 година направил трансфер во шпанскиот клуб Толедо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pancevac-online.rs/arhiva/arhiva/!4035/11zavrsna.htm|title=GooooooooL!!!|date=7 May 2004|publisher=pancevac-online.rs|language=sr|accessdate=21 February 2020|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123145853/https://www.pancevac-online.rs/arhiva/arhiva/!4035/11zavrsna.htm|url-status=dead}}</ref> На својот прв натпревар во лигата, Дивиќ постигнал [[хет-трик]] во победата од 4:0 на домашен терен над клубот на Еција. Тој, сепак, во продолжение на сезоната успеал да постигне само уште еден гол во Сегунда дивизион 1996–97. Во летото 1997 година, Дивиќ се вратил во својата татковина и се приклучил на клубот Рад во Првата лига на СР Југославија. Тој не успеал да има влијание во играта со популарните ''Градежници'' и веднаш се префрлил во 1998 година, во клубот на ЧСК Челарево во зимскиот преоден рок помагајќи им да се пласираат во Втората лига. Во летото 1999 година, Дивиќ потпишал со екипата на [[ОФК Белград]]. Уживал во успешниот престој во клубот, постанувајќи најдобар стрелец во Првата лига на СР Југославија во сезоната 2000-01. Тој постигнал дури 27 голови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/21/srpski/S01062009.shtml|title=Tačka od Divića|date=21 June 2001|publisher=glas-javnosti.rs|language=sr|accessdate=30 November 2017|archive-date=2022-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220123145849/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/21/srpski/S01062009.shtml|url-status=dead}}</ref> За време на неговите две години и половина со ''Романтичарите од Белград'', Дивиќ постигнал вкупно 56 првенствени голови на 76 натпревари. Во декември 2001 година, Дивиќ заминал во странство по втор пат и се приклучил на тимот на [[1. ФК Унион Берлин|Унион од Берлин]]. Тој постигнал седум голови во 18 лигашки натпревари до крајот на сезоната 2001-02. Шест месеци подоцна, Дивиќ бил префрлен во Втората Бундеслига, во клубот на Ајнтрахт од Трир. Таму тој не постигнал ниту еден гол на вкупно 15 првенствени натпревари. == Репрезентација == Петар Дивиќ одиграл два натпревари за [[Фудбалска репрезентација на Србија и Црна Гора|СР Југославија]], двата во Купот Кирин во 2001 година. Тој првично влегол на натпреварот одигран на 28 јуни како замена на полувремето за Миливое Ќирковиќ во поразот со 0:2 од селекцијата на [[Фудбалска репрезентација на Парагвај|Парагвај]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/S01062807.shtml|title=Poraz iz prekida|date=28 June 2001|publisher=glas-javnosti.rs|language=sr|accessdate=30 November 2017|archive-date=2023-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521170240/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/S01062807.shtml|url-status=dead}}</ref> Шест дена подоцна, на 4 јули, Дивиќ одиграл цели 90 минути за простување со државната репрезентација на [[Драган Стојковиќ]] против [[Фудбалска репрезентација на Јапонија|Репрезентацијата на Јапонија]]. Тој натпревар завршил со резултатот од 0:1 за селекцијата на Јапонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/07/05/srpski/S01070401.shtml|title=Poraz na oproštaju|date=4 July 2001|publisher=glas-javnosti.rs|language=sr|accessdate=30 November 2017|archive-date=2023-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929154553/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/07/05/srpski/S01070401.shtml|url-status=dead}}</ref> == Кариера по играњето == Во Првата српска лига 2016–17, Дивиќ бил назначен за тренер на клубот на [[ОФК Белград]] во месец јуни 2017 година, по испаѓањето на клубот во Српската лига на Белград.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mondo.rs/a1016759/Sport/Fudbal/Petar-Divic-novi-trener-OFK-Beograda.html|title=Bivši golgeter diže OFK Beograd na noge|date=15 June 2017|publisher=mondo.rs|language=sr|accessdate=30 November 2017|archive-date=2019-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705095948/http://mondo.rs/a1016759/Sport/Fudbal/Petar-Divic-novi-trener-OFK-Beograda.html|url-status=dead}}</ref> Тој поднел оставка од функцијата во месец април 2018 година. Подоцна истиот месец, Дивиќ го презел водството во неговиот клуб од родниот град, екипата на Динамо 1945.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pancevo.mojkraj.rs/vesti/sport/item/7389-petar-divic-novi-trener-u-fk-dinamo|title=Petar Divić novi trener u FK Dinamo|date=25 April 2018|publisher=pancevo.mojkraj.rs|language=sr|accessdate=21 February 2020}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Статистика во кариерата == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" | Сезона ! colspan="2" | Лигашки натпревари |- ! Натпревари ! Голови |- | rowspan="2" | Динамо од Панчево | 1994–95 | | |- | 1995–96 | | |- | Толедо | 1996–97 | 21 | 4 |- | Рад | 1997–98 | 7 | 0 |- | rowspan="2" | ЧСК Челарево | 1997–98 | | |- | 1998–99 година | | |- | rowspan="3" | [[ОФК Белград]] | 1999–2000 година | 31 | 21 |- | 2000–01 | 32 | 27 |- | 2001–02 | 13 | 8 |- | rowspan="2" | [[1. ФК Унион Берлин|Унион Берлин]] | 2001–02 | 18 | 7 |- | 2002–03 | 4 | 0 |- | rowspan="2" | Ајнтрахт Трир | 2002–03 | 9 | 0 |- | 2003–04 | 6 | 0 |- | Смедерево | 2004–05 | 10 | 1 |- | Динамо од Панчево | 2006–07 | | |- | rowspan="3" | Вашаш | 2007–08 | 9 | 2 |- | 2008–09 | 18 | 7 |- | 2009–10 | 24 | 5 |- ! colspan="2" | Вкупно во кариерата ! 202 ! 82 |} == Признанија == === Клупски признанија === ; ЧСК Челарево * Освоена е Српската лига на Војводина: 1997–98 === Поединечни признанија === * Прва лига на СР Југославија: Најдобар стрелец 2000–01 == Наводи == <references /> == Надворешни врски == {{Nfteams|11074}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Д}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1975 година]] [[Категорија:Српски фудбалери]] [[Категорија:Српски фудбалски тренери]] n3fc9035nys7tiobmskv2jrgo6qkdeu Покачување на морското ниво 0 1289568 5575184 5566994 2026-06-11T03:43:06Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575184 wikitext text/x-wiki [[Податотека:1880- Global average sea level rise (SLR) - annually mk.svg||мини|300п|Просечно глобално покачување на морското ниво со текот на времето.]] '''Покачување на морското ниво''' — појава при којашто доаѓа до покачување на [[морско ниво|морското ниво]] како последица на [[климатски промени|климатските промени]]. Помеѓу [[1900]] и [[2017]] година, просечното глобално ниво на [[Морско ниво|морето]] се зголемило за 16-21 цм.<ref name=":16">{{Наведено списание|last=USGCRP|year=2017|title=Climate Science Special Report. Chapter 12: Sea Level Rise.|url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/12/|pages=1–470|access-date=2018-12-27|archive-date=2019-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208150342/https://science2017.globalchange.gov/chapter/12/|url-status=dead}}</ref> Попрецизни податоци собрани од мерењата на сателитски радар откриваат забрзан пораст од 7,5 см од 1993 до 2017 годин (во просек за 2,9 мм годишно)<ref name="WCRP2018"/>. Ова забрзување се должи најмногу на [[Глобално затоплување|климатските промени]], кои вклучуваат загревање на океанот и топење на копнените ледени плочи и [[ледник|ледниците]].<ref name="Mengel">{{Наведено списание|last=Mengel|first=Matthias|last2=Levermann|first2=Anders|last3=Frieler|first3=Katja|last4=Robinson|first4=Alexander|last5=Marzeion|first5=Ben|last6=Winkelmann|first6=Ricarda|date=8 March 2016|title=Future sea level rise constrained by observations and long-term commitment|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=113|issue=10|pages=2597–2602|bibcode=2016PNAS..113.2597M|doi=10.1073/pnas.1500515113|pmc=4791025|pmid=26903648|doi-access=free}}</ref> Помеѓу 1993 и 2018 година, топлинското ширење на водата придонела за 42% за зголемување на нивото на морето; топење на [[Ледник|умерените ледници]], 21%; [[Гренланд]], 15%; и [[Антарктик]]от, 8%.<ref name="WCRP2018" /> {{Rp|1576}} Климатолозите очекуваат стапката дополнително да се забрза во текот на [[21 век]], при што најновите мерења велат дека нивото на морето во моментов се зголемува за 3,6 мм годишно.{{Rp|62}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipcc.ch/srocc/chapter/chapter-4-sea-level-rise-and-implications-for-low-lying-islands-coasts-and-communities/|title=Chapter 4: Sea Level Rise and Implications for Low-Lying Islands, Coasts and Communities — Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate|accessdate=2021-04-18}}</ref> Проектирањето на идното ниво на морето е предизвик, поради сложеноста на многу аспекти на [[Климатски систем|климатскиот систем]] и временските заостанувања во реакциите на нивото на морето на промените на температурата на Земјата. Бидејќи климатските истражувања во минатото и сегашното ниво на морето доведуваат до подобрени компјутерски модели, проекциите постојано се зголемуваат. Во 2007 година, [[Меѓувладин панел за климатски промени|Меѓувладиниот панел за климатски промени]] (IPCC) проектирал највисока проценка од 60 цм до 2099 година,<ref>{{citation|author=IPCC|chapter=Summary for Policymakers|title=Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, 2007|chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/spm.html|at=page 13-14|accessdate=2022-01-31|archive-date=2013-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130309142919/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/syr/en/spm.html|url-status=dead}}"Models used to date do not include uncertainties in climate-carbon cycle feedback nor do they include the full effects of changes in ice sheet flow, because a basis in published literature is lacking."</ref> но нивниот извештај од 2014 година ја зголемил највисоката проценка на околу 90 цм.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/energy-environment/wp/2017/04/26/scientists-keep-increasing-their-projections-for-how-much-the-oceans-will-rise-this-century|title=Scientists keep upping their projections for how much the oceans will rise this century|last1=Mooney|first1=Chris|newspaper=The Washington Post}}</ref> Голем број подоцнежни студии заклучиле дека глобалното покачување на морското ниво од 200–270 цм овој век е „физички веродостојно“.<ref>{{Cite journal|last1=Bamber|first1=Jonathan L.|last2=Oppenheimer|first2=Michael|last3=Kopp|first3=Robert E.|last4=Aspinall|first4=Willy P.|last5=Cooke|first5=Roger M.|date=June 4, 2019|title=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=116|issue=23|pages=11195–11200|bibcode=2019PNAS..11611195B|doi=10.1073/pnas.1817205116|pmc=6561295|pmid=31110015|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite report|date=January 2017|title=Global and Regional Sea Level Rise Scenarios for the United States|url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/publications/techrpt83_Global_and_Regional_SLR_Scenarios_for_the_US_final.pdf|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration|edition=NOAA Technical Report NOS CO-OPS 083|page=vi|access-date=24 August 2018}}"The projections and results presented in several peer-reviewed publications provide evidence to support a physically plausible GMSL rise in the range of 2.0 meters (m) to 2.7 m, and recent results regarding Antarctic ice-sheet instability indicate that such outcomes may be more likely than previously thought."</ref> Конзервативната проценка на долгорочните проекции е дека секој [[Целзиусов степен]] на пораст на температурата предизвикува пораст на нивото на морето за приближно 2,3 м во период од два милениуми (2.000 години): пример за климатска инерција.<ref name=":162">{{Cite journal|last=USGCRP|year=2017|title=Climate Science Special Report. Chapter 12: Sea Level Rise.|url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/12/|pages=1–470|access-date=2018-12-27|website=science2017.globalchange.gov|archive-date=2019-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208150342/https://science2017.globalchange.gov/chapter/12/|url-status=dead}}</ref> Во февруари 2021 година, еден труд објавен во списанието ''Ocean Science'' сугерирал дека минатите проекции за глобалното покачување на нивото на морето до 2100 година, пријавени од IPCC, најверојатно се конзервативни и дека нивото на морето ќе се зголеми повеќе од претходно очекуваното. Нивото на морето нема да се подигне рамномерно насекаде на Земјата, па дури и малку ќе се намали на некои локации, како што е [[Арктик]]от.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2018/sep/12/greenland-antarctic-ice-sheet-sea-level-rise-science-climate|title=The strange science of melting ice sheets: three things you didn't know|date=12 September 2018|work=The Guardian}}</ref> Локалните фактори вклучуваат тектонски ефекти и слегнување на земјиштето, плима, струи и бури. Зголемувањето на нивото на морето може значително да влијае на човечката популација во крајбрежните и островските региони.<ref name="wg1-5-5-1">{{Наведување|last=Bindoff, N.L.|title=Chapter 5: Observations: Ocean Climate Change and Sea Level|isbn=978-0-521-88009-1|chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5s5-5.html#5-5-1|chapter=Section 5.5.1: Introductory Remarks|editor1=IPCC AR4 WG1|year=2007|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5.html|last9=Levitus, S.|last2=Willebrand, J.|last8=Le Quéré, C.|last7=Hanawa, K.|last6=Gulev, S.|last5=Gregory, J.|last4=Cazenave, A.|last3=Artale, V.|access-date=25 January 2017|archive-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620210108/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch5.html|url-status=dead}}</ref> Се очекуваат широки поплави на крајбрежјето со неколку степени на затоплување кое ќе се одржува со милениуми.<ref name="us nrc 2011 long term slr">Box SYN-1: Sustained warming could lead to severe impacts, [http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=12877&page=5 p. 5], in: Synopsis, in {{Harvnb|National Research Council|2011}} </ref> Понатамошни ефекти се поголеми бранови на бури и поопасни цунами, раселување на населението, губење и деградација на земјоделско земјиште и штети во градовите.<ref name=":11">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.upi.com/Science_News/2018/08/15/Sea-level-to-increase-risk-of-deadly-tsunamis/2361534362716/|title=Sea level to increase risk of deadly tsunamis|year=2018|work=UPI}}</ref><ref name=":12">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/cities/ng-interactive/2017/nov/03/three-degree-world-cities-drowned-global-warming|title=The three-degree world: cities that will be drowned by global warming|last=Holder|first=Josh|date=3 November 2017|work=The Guardian|access-date=2018-12-28|last2=Kommenda|first2=Niko|last3=Watts|first3=Jonathan}}</ref> Природните средини како морските екосистеми се исто така погодени, при што рибите, птиците и растенијата губат делови од нивното живеалиште.<ref name=":18">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalgeographic.com/environment/global-warming/sea-level-rise/|title=Sea Level Rise|date=January 13, 2017|work=National Geographic}}</ref> Општествата можат да се прилагодат на подигнувањето на нивото на морето на три различни начини: спроведување на управувано повлекување, приспособување на промените на крајбрежјето или заштита од пораст на нивото на морето преку тешки градежни практики, како што се морските ѕидови или меки пристапи, како што се изградба на дини и заштита на плажите. Понекогаш овие стратегии за адаптација одат рака под рака, но во други времиња треба да се направат избори меѓу различни стратегии.<ref name=":6">{{Наведено списание|last=Thomsen|first=Dana C.|last2=Smith|first2=Timothy F.|last3=Keys|first3=Noni|date=2012|title=Adaptation or Manipulation? Unpacking Climate Change Response Strategies|journal=Ecology and Society|volume=17|issue=3|doi=10.5751/es-04953-170320|jstor=26269087|doi-access=free}}</ref> За некои човечки средини, како што се т.н. градови што тонат, адаптацијата на покачувањето на нивото на морето може да се надополни со други еколошки прашања, како што е потонувањето. Природните екосистеми обично се прилагодуваат на подигањето на нивото на морето со движење во внатрешноста; сепак, тие не секогаш можат да го сторат тоа, поради природни или вештачки бариери.<ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=http://datazone.birdlife.org/sea-level-rise-poses-a-major-threat-to-coastal-ecosystems-and-the-biota-they-support|title=Sea level rise poses a major threat to coastal ecosystems and the biota they support|date=2015|work=birdlife.org|publisher=Birdlife International}}</ref> == Минати промени == [[Податотека:Post-Glacial_Sea_Level.png|мини|Промени во нивото на морето од крајот на последниот глацијален период]] Разбирањето на морското ниво во минатото е важно за анализа на сегашните и идните промени. Во неодамнешното геолошко минато, промените во копнениот мраз и топлинското ширење од зголемените температури се доминантните причини за зголемувањето на нивото на морето. Последен пат Земјата била {{Convert|2|C-change|F-change}} потопла во прединдустриските температури, кога нивото на морето било најмалку 5 метри повисоко од сега:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://phys.org/news/2019-08-scientists-evidence-high-level-sea.html|title=Scientists discover evidence for past high-level sea rise|date=2019-08-30|work=phys.org|language=en-us|accessdate=2019-09-07}}</ref> ова се случило поради промените во количината на сончева светлина поради бавните промени во [[Земјината орбита]] кои го предизвикале последниот меѓуглацијален период. Затоплувањето било одржано во период од илјадници години, а големината на порастот на нивото на морето имплицира голем придонес од ледените плочи на Антарктикот и Гренланд.<ref name="ipcc13"/> {{Rp|1139}}Исто така, во извештајот на Кралскиот холандски институт за морски истражувања се наведува дека пред околу три милиони години, нивоата на јаглерод диоксид во атмосферата на Земјата биле слични на денешните нивоа кои ја зголемиле температурата за два до три степени целзиусови и стопиле една третина од ледените плочи на Антарктикот. Ова, пак, предизвикало покачување на нивото на морето за 20 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nioz.nl/en/news/present-co2-levels-caused-20-metre-sea-level-rise-in-the-past|title=Present CO2 levels caused 20-metre-sea-level rise in the past|work=www.nioz.nl|accessdate=2022-01-31|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801030150/https://www.nioz.nl/en/news/present-co2-levels-caused-20-metre-sea-level-rise-in-the-past|url-status=dead}}</ref> Од последниот глацијален максимум пред околу 20.000 години, нивото на морето се зголемило за повеќе од 125 метри, со стапки кои варираат од помалку од мм/годишно до 40+ мм/годишно, како резултат на топењето на ледените плочи над [[Канада]] и [[Евроазија]]. Брзото распаѓање на ледените плочи довело до таканаречените „пулсови на топена вода“, периоди во кои нивото на морето брзо се зголемувало. Стапката на пораст почнала да се забавува пред околу 8.200&nbsp;години; нивото на морето било речиси константно во последните 2.500 години, пред неодамнешниот растечки тренд кој започнал на крајот на 19 век или на почетокот на 20 век.<ref>{{Наведено списание|last=Lambeck|first=Kurt|last2=Rouby|first2=Hélène|last3=Purcell|first3=Anthony|last4=Sun|first4=Yiying|last5=Sambridge|first5=Malcolm|date=28 October 2014|title=Sea level and global ice volumes from the Last Glacial Maximum to the Holocene|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=111|issue=43|pages=15296–15303|bibcode=2014PNAS..11115296L|doi=10.1073/pnas.1411762111|pmc=4217469|pmid=25313072|doi-access=free}}</ref> == Мерење == [[Податотека:20190708_Stripe_graphic_of_sea_level_change_(1880-2013)_Richard_Selwyn_Jones.png|мини| Климатски ленти даваат опсег на годишни мерења на морското ниво на соодветните бои, при што основната бела боја започнува во 1880 година, а потемната сина боја означува прогресивно поголемо зголемување на нивото на морето.<ref name="RSJones_20190708">{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/selwynox/status/1148154450672050176|title=One of the most striking trends – over a century of global-average sea level change|last=Jones|first=Richard Selwyn|date=8 July 2019|publisher=Richard Selwyn Jones|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730041359/https://twitter.com/selwynox/status/1148154450672050176|archive-date=30 July 2019|accessdate=10 August 2019}} ([https://web.archive.org/web/20190730042856/https://pbs.twimg.com/media/D-8Li-5WkAIbEcb?format=jpg&name=large link to image]). For sea level change data, Jones cites {{Наведено списание|last=Church|first=J. A.|last2=White|first2=N. J.|date=September 2011|title=Sea-Level Rise from the Late 19th to the Early 21st Century|journal=Surv Geophys|publisher=Springer Netherlands|volume=32|issue=4–5|pages=585–602|bibcode=2011SGeo...32..585C|doi=10.1007/s10712-011-9119-1|doi-access=free}}</ref>]] [[File:Sea_surface_height_change_from_1992_to_2019.webm|мини|{{center|Sea surface height change from 1992 to 2019 – NASA}}Визуелизацијата се заснова на податоци собрани од сателитите TOPEX/Poseidon, Jason-1, Jason-2 и Jason-3. Сините региони се местата каде што нивото на морето се намалило, а портокаловите/црвените региони се местата каде што нивото на морето се зголемило.]] Промените на нивото на морето може да бидат предизвикани или од варијации во количината на вода во океаните, волуменот на океанот или од промените на копното во споредба со површината на морето. Различните техники кои се користат за мерење на промените на нивото на морето не го мерат точно истото ниво. Плимомерите можат да го мерат само релативното ниво на морето, додека [[Вештачки сателит|сателитите]] можат да ги мерат и апсолутните промени на нивото на морето.<ref name=":13">{{Наведено списание|last=Rovere|first=Alessio|last2=Stocchi|first2=Paolo|last3=Vacchi|first3=Matteo|date=2 August 2016|title=Eustatic and Relative Sea Level Changes|journal=Current Climate Change Reports|volume=2|issue=4|pages=221–231|doi=10.1007/s40641-016-0045-7|doi-access=free}}</ref> За да се добијат прецизни мерења за нивото на морето, истражувачите кои го проучуваат мразот и океаните на нашата планета влијаат на тековните деформации на цврстата Земја, особено поради копнените маси кои сè уште се издигнуваат од минатите ледени маси кои се повлекуваат, а исто така и поради гравитацијата и [[Земјино вртење|ротацијата]] на Земјата.<ref name="WCRP2018"/> === Сателити === [[Податотека:TOPEX-JasonSeries2008.jpg|лево|мини| Џејсон-1 продолжил со мерењата на морската површина започнати од ТОПЕКС/Посејдон. По него следела мисијата за топографија на површината на океанот на Џејсон-2 и Џејсон-3]] Од лансирањето на ТОПЕКС/Посејдон во 1992 година, преклопуваната серија на алтиметриски сателити континуирано ги снимаат промените во нивото на морето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sealevel.jpl.nasa.gov/missions/topex/|title=Ocean Surface Topography from Space|publisher=NASA/JPL|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722010847/http://sealevel.jpl.nasa.gov/missions/topex/|archive-date=2011-07-22}}</ref> Тие сателити можат да ги мерат ридовите и долините во морето предизвикани од струите и да детектираат трендови во нивната висина. За да го измерат растојанието до површината на морето, сателитите испраќаат микробрановен пулс до површината на океанот и го снимаат времето потребно за враќање. Микробрановите радиометри го коригираат дополнителното доцнење предизвикано од [[Водена пареа|водената пареа]] во [[атмосфера]]та. Комбинирањето на овие податоци со прецизно познатата местоположба на леталото овозможува да се одреди висината на површината на морето во рок од неколку центиметри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nesdis.noaa.gov/jason-3/mission.html|title=Jason-3 Satellite - Mission|work=www.nesdis.noaa.gov|accessdate=2018-08-22}}</ref> Се проценува дека сегашните стапки на пораст на морското ниво од сателитската височина се 3.0 ± 0.4 милиметри (1⁄8 ± 1⁄64) годишно за периодот 1993–2017 година.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Nerem|first=R. S.|last2=Beckley|first2=B. D.|last3=Fasullo|first3=J. T.|last4=Hamlington|first4=B. D.|last5=Masters|first5=D.|last6=Mitchum|first6=G. T.|date=27 February 2018|title=Climate-change–driven accelerated sea-level rise detected in the altimeter era|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=115|issue=9|pages=2022–2025|bibcode=2018PNAS..115.2022N|doi=10.1073/pnas.1717312115|pmc=5834701|pmid=29440401|doi-access=free}}</ref> Претходните сателитски мерења претходно биле малку во спротивност со мерењата на [[Плимомер|плимомерот.]] Мала грешка во баждарењето за сателитот Топекс/Посејдон на крајот била идентификувана дека предизвикала мало преценување на нивото на морето од 1992 до 2005 година, што го маскирала во сателитските мерења тековното забрзување на порастот на морското ниво кое било видливо во временските серии на [[плимомер]]от.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/dn27497-apparent-slowing-of-sea-level-rise-is-artefact-of-satellite-data.html#.VVE7uPmqpBc|title=Apparent slowing of sea level rise is artefact of satellite data|last=Michael Le Page|date=11 May 2015}}</ref> Сателитите се корисни за мерење на регионалните варијации на нивото на морето, како што е значителниот пораст помеѓу 1993 и 2012 година во западниот тропски Тихи Океан. Овој остар пораст е поврзан со зголемените [[Пасати|трговски ветрови]], кои се јавуваат кога Тихоокеанската Декадна осцилација (ПДО) и Ел Нињо-Јужна осцилација (ЕНСО) се менуваат од една во друга состојба.<ref>{{Наведено списание|last=Merrifield|first=Mark A.|last2=Thompson|first2=Philip R.|last3=Lander|first3=Mark|date=July 2012|title=Multidecadal sea level anomalies and trends in the western tropical Pacific|journal=Geophysical Research Letters|volume=39|issue=13|pages=n/a|bibcode=2012GeoRL..3913602M|doi=10.1029/2012gl052032}}</ref> ПДО е климатски модел на целиот слив кој се состои од две фази, секоја вообичаено трае од 10 до 30 години, додека ЕНСО има пократок период од 2 до 7 години.<ref>{{Наведено списание|last=Mantua|first=Nathan J.|last2=Hare|first2=Steven R.|last3=Zhang|first3=Yuan|last4=Wallace|first4=John M.|last5=Francis|first5=Robert C.|date=June 1997|title=A Pacific Interdecadal Climate Oscillation with Impacts on Salmon Production|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=78|issue=6|pages=1069–1079|bibcode=1997BAMS...78.1069M|doi=10.1175/1520-0477(1997)078<1069:APICOW>2.0.CO;2|doi-access=free}}</ref> === Плимонери === [[Податотека:Sea_level_change_1993_to_2018.jpg|мини| Помеѓу 1993 и 2018 година, средното ниво на морето се зголемило низ поголемиот дел од светскиот океан (сини бои).<ref>Lindsey, Rebecca (2019) [https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-global-sea-level Climate Change: Global Sea Level] ''NOAA Climate'', 19 November 2019.</ref>]] Друг важен извор на набљудувања на нивото на морето е глобалната мрежа на плимомери. Во споредба со сателитски рекорд, овој запис има големи просторни празнини, но покрива многу подолг временски период.<ref name=":1">{{Наведена книга|title=IPCC AR5 WGI|last=Rhein|first=Monika|last2=Rintoul|first2=Stephan|publisher=Cambridge University Press|year=2013|location=New York|pages=285|chapter=Observations: Ocean|chapter-url=https://ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter03_FINAL.pdf|access-date=2022-01-31|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613012554/https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter03_FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> Покриеноста на мерачите на плимата започнало првенствено на северната полутопка, а податоците за јужната полутопка останале слаби до 1970-тите.<ref name=":1" /> Најдолгите мерења на нивото на морето, NAP или Amsterdam Ordnance Datatum, воспоставени во 1675 година, се забележани во [[Амстердам]], [[Холандија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.psmsl.org/data/longrecords/|title=Other Long Records not in the PSMSL Data Set|publisher=PSMSL|accessdate=11 May 2015}}</ref> Во Австралија, колекцијата на записи е исто така доста обемна, вклучувајќи мерења од метеоролошки аматери кои започнале во 1837 година и мерења земени од репер за нивото на морето удрено на мала карпа на Островот на Мртвите во близина на населбата Порт Артур во 1841 година.<ref>{{Наведено списание|last=Hunter|first=John|last2=R. Coleman|last3=D. Pugh|date=2003|title=The Sea Level at Port Arthur, Tasmania, from 1841 to the Present|journal=Geophysical Research Letters|volume=30|issue=7|pages=1401|bibcode=2003GeoRL..30.1401H|doi=10.1029/2002GL016813}}</ref> Оваа мрежа била искористена, во комбинација со сателитски податоци за височина, за да се утврди дека средното глобално покачување на нивото на морето изнесувало 19,5 цм помеѓу 1870 и 2004 година со просечна стапка од околу 1,44 мм/год (1,7мм/годишно во текот на 20 век).<ref name="church">{{Наведено списание|last=Church, J.A.|last2=White, N.J.|date=2006|title=20th century acceleration in global sea-level rise|journal=Geophysical Research Letters|volume=33|issue=1|pages=L01602|bibcode=2006GeoRL..33.1602C|citeseerx=10.1.1.192.1792|doi=10.1029/2005GL024826}}</ref> Податоците собрани од Организацијата за научни и индустриски истражувања на Комонвелтот (CSIRO) во [[Австралија]] го покажуваат тековниот тренд на глобално средно ниво на морето да биде 3.2 мм годишно, двојно зголемување на стапката во текот на 20 век.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cmar.csiro.au/sealevel/sl_hist_last_decades.html|title=Historical sea level changes: Last decades|work=www.cmar.csiro.au|accessdate=2018-08-26}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cmar.csiro.au/sealevel/sl_hist_few_hundred.html|title=Historical Sea Level Changes|last=Neil|first=White|publisher=CSIRO|accessdate=25 April 2013}}</ref> Ова е важна потврда за симулациите на климатските промени кои предвидуваат дека порастот на нивото на морето ќе се забрза како одговор на климатските промени. Некои регионални разлики се видливи и во податоците за плимомерот. Некои од регистрираните регионални разлики се должат на разликите во вистинското ниво на морето, додека други се должат на вертикалните движења на копното. Во Европа, на пример, има значителни варијации бидејќи некои копнени површини се зголемуваат, додека други тонат. Од 1970 година, повеќето плимни станици ги мереле повисоките мориња, но нивото на морето долж северното [[Балтичко Море]] се намалило поради пост-глацијалниот отскок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/sea-level-rise-5/assessment|title=Global and European sea level|date=27 November 2017|work=European Environmental Agency|accessdate=11 January 2019}}</ref> == Придонеси == [[Податотека:20210125_The_Cryosphere_-_Floating_and_grounded_ice_-_imbalance_-_climate_change.png|мини|Земјата изгубила 28 трилиони тони мраз помеѓу 1994 и 2017 година, при што топењето на земјениот мраз (ледени плочи и ледници) го подигнало глобалното ниво на морето за 34,6 ± 3,1 мм.<ref name="Cryosphere_20210125" /> Стапката на загуба на мраз се зголемила за 57% од 1990-тите - од 0,8 на 1,2 трилиони тони годишно.<ref name="Cryosphere_20210125">{{Наведено списание|last=Slater|first=Thomas|last2=Lawrence|first2=Isobel R.|last3=Otosaka|first3=Inès N.|last4=Shepherd|first4=Andrew|last5=Gourmelen|first5=Noel|last6=Jakob|first6=Livia|last7=Tepes|first7=Paul|last8=Gilbert|first8=Lin|last9=Nienow|first9=Peter|displayauthors=4|date=25 January 2021|title=Review article: Earth's ice imbalance|url=https://tc.copernicus.org/articles/15/233/2021/|journal=The Cryosphere|language=en|volume=15|issue=1|pages=233–246|bibcode=2021TCry...15..233S|doi=10.5194/tc-15-233-2021|issn=1994-0416}} Fig. 4.</ref>]] Трите главни причини поради кои затоплувањето предизвикува глобално покачување на нивото на морињата се: океаните се шират, ледените плочи го губат мразот побрзо отколку што се формира од снежните врнежи, а [[ледник]]ите на повисоките места исто така се топат. Подигнувањето на нивото на морето од почетокот на 20 век доминира со повлекување на ледниците и проширување на океанот, но придонесот на двете големи ледени плочи (Гренланд и Антарктикот) се очекува да се зголеми во 21 век.<ref name="Mengel"/> Ледените плочи го складираат најголемиот дел од копнениот мраз (~ 99,5%), со еквивалент на нивото на морето (SLE) од 7,4 метри за Гренланд и 58,3 метри за Антарктикот.<ref name="WCRP2018">{{Наведено списание|last=WCRP Global Sea Level Budget Group|year=2018|title=Global sea-level budget 1993–present|journal=Earth System Science Data|volume=10|issue=3|pages=1551–1590|bibcode=2018ESSD...10.1551W|doi=10.5194/essd-10-1551-2018|quote=This corresponds to a mean sea-level rise of about 7.5 cm over the whole altimetry period. More importantly, the GMSL curve shows a net acceleration, estimated to be at 0.08mm/yr<sup>2</sup>.|doi-access=free}}</ref> Секоја година околу 8 милиметри од [[Врнежи|врнежите (течен еквивалент)]] паѓа на ледените плочи на Антарктикот и Гренланд, најмногу како снег, кој се акумулира и со текот на времето формира леден мраз. Поголемиот дел од овие врнежи започнуваат кога водената пареа испарува од површината на океанот. Дел од снегот е однесен од ветрот или исчезнува од ледената покривка со топење или со [[сублимација]] (директно претворајќи се во водена пареа). Остатокот од снегот полека се претвора во мраз. Овој мраз може да тече до рабовите на ледената покривка и да се врати во океанот со топење на работ или во форма на [[Санта|санти]]. Ако врнежите, површинските процеси и загубата на мраз на работ се балансираат меѓусебно, нивото на морето останува исто. Сепак, научниците откриле дека мразот се губи, и тоа со забрзана брзина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencenews.org/article/sea-level-rise-overflowing-estimates|title=Sea level rise overflowing estimates|last=Lewis|first=Tanya|date=23 September 2013|work=Science News}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Rignot|first=Eric|last2=Mouginot|first2=Jérémie|last3=Scheuchl|first3=Bernd|last4=van den Broeke|first4=Michiel|last5=van Wessem|first5=Melchior J.|last6=Morlighem|first6=Mathieu|date=22 January 2019|title=Four decades of Antarctic Ice Sheet mass balance from 1979–2017|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=116|issue=4|pages=1095–1103|bibcode=2019PNAS..116.1095R|doi=10.1073/pnas.1812883116|pmc=6347714|pmid=30642972|doi-access=free}}</ref> === Загревање на океаните === [[Податотека:Ocean_Heat_Content_(2012).png|алт=|мини| Содржина на топлина на океаните (OHC) помеѓу 1957 и 2017 година, [http://www.nodc.noaa.gov/OC5/3M_HEAT_CONTENT/ NOAA]]] Поголемиот дел од дополнителната топлина заробена во климатскиот систем на Земјата поради климатските промени се складира во океаните. Тие складираат повеќе од 90% од дополнителната топлина и делуваат како тампон против последиците од [[Последици од глобалното затоплување|климатските промени]]. Топлината потребна за да се зголеми просечното зголемување на температурата на целиот светски океан за 0,01&nbsp;°C би ја зголемила атмосферската температура за приближно 10&nbsp;°C.<ref>Levitus, S., Boyer, T., Antonov, J., Garcia, H., and Locarnini, R. (2005) {{Наведена мрежна страница|url=http://www.climatescience.gov/workshop2005/default.htm|title=Ocean Warming 1955–2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717102249/http://www.climatescience.gov/workshop2005/default.htm|archive-date=17 July 2009}} Poster presented at the U.S. Climate Change Science Program Workshop, 14–16 November 2005, Arlington VA, Climate Science in Support of Decision-Making; Last viewed 22 May 2009.</ref> Така, мала промена во просечната температура на океанот претставува многу голема промена во вкупната содржина на топлина на климатскиот систем. Кога океанот добива топлина, водата се шири и нивото на морето се зголемува. Количината на проширување варира и со температурата и притисокот на водата. За секој степен, топлата вода и водата под голем притисок (поради длабочината) се шират повеќе од поладна вода и вода под помал притисок.<ref name="ipcc13"/> {{Rp|1161}}Ова значи дека студената вода на [[Северноледен Океан|Северноледениот Океан]] ќе се прошири помалку во споредба со топлата тропска вода. Бидејќи различните климатски модели имаат малку различни модели на загревање на океаните, тие не се согласуваат целосно со предвидувањата за придонесот на загревањето на океаните врз порастот на нивото на морето.<ref>{{Наведено списание|last=Kuhlbrodt|first=T|last2=Gregory|first2=J.M.|date=2012|title=Ocean heat uptake and its consequences for the magnitude of sea level rise and climate change|url=http://centaur.reading.ac.uk/28951/1/Kuhlbrodt_Gregory_GRL_2012.pdf|journal=Geophysical Research Letters|volume=39|issue=18|pages=L18608|bibcode=2012GeoRL..3918608K|doi=10.1029/2012GL052952}}</ref> Топлината се пренесува во подлабоките делови на океанот со ветрови и струи, а некои од неа достигнуваат длабочини повеќе од 2,000 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scientificamerican.com/article/deep-ocean-waters-are-trapping-vast-stores-of-heat/|title=Deep Ocean Waters Are Trapping Vast Stores of Heat|last=Upton|first=John|date=2016-01-19|work=Scientific American|accessdate=2019-02-01}}</ref> === Антарктик === [[Податотека:Antarctic_shelf_ice_hg.png|мини|Процеси околу ледената плоча на Антарктикот]] Големиот волумен на мраз на антарктичкиот континент складира околу 70% од свежата вода во светот.<ref name="howstuffworks">{{Наведена мрежна страница|url=http://science.howstuffworks.com/question473.htm|title=How Stuff Works: polar ice caps|date=2000-09-21|publisher=howstuffworks.com|accessdate=2006-02-12}}</ref> Балансот на масата на мразот на [[Антарктик]]от е под влијание на акумулации на снежни врнежи и испуштање мраз долж периферијата. Под влијание на глобалното затоплување, се зголемува топењето во основата на ледената покривка. Истовремено, капацитетот на атмосферата да носи врнежи се зголемува со температурата, така што врнежите, во форма на снежни врнежи, се зголемуваат во глобалните и регионалните модели. Дополнителните врнежи од снег предизвикуваат зголемен проток на мраз на ледената покривка во океанот, така што зголемувањето на масата поради снежните врнежи делумно се компензира.<ref>{{Наведено списание|last=Winkelmann|first=R.|last2=Levermann|first2=A.|last3=Martin|first3=M. A.|last4=Frieler|first4=K.|date=12 December 2012|title=Increased future ice discharge from Antarctica owing to higher snowfall|journal=Nature|volume=492|issue=7428|pages=239–242|bibcode=2012Natur.492..239W|doi=10.1038/nature11616|pmid=23235878}}</ref> Снежните врнежи се зголемиле во последните два века, но не бил забележан пораст во внатрешноста на Антарктикот во последните четири децении.<ref name="CNN_Jan2019">{{Наведена мрежна страница|url=https://edition.cnn.com/2019/01/14/world/climate-change-antarctica-ice-melt-twin-studies/index.html|title=Antarctica ice melt has accelerated by 280% in the last 4 decades|work=CNN|accessdate=January 14, 2019}}</ref> Врз основа на промените во рамнотежата на ледената маса на Антарктикот во текот на милиони години, поради природни климатски флуктуации, истражувачите заклучиле дека морскиот мраз делува како бариера за потоплите води што го опкружуваат континентот. Следствено, губењето на морскиот мраз е главен двигател на нестабилноста на целата ледена покривка.<ref name="CNN_Jan2019" /> [[Податотека:Corp2400_-_Flickr_-_NOAA_Photo_Library.jpg|лево|мини| Ледената плоча Рос, најголемиот на Антарктикот, е со големина колку Франција и дебел до неколку стотици метри.]] Различните сателитски методи за мерење на масата и промената на мразот се во добра согласност, а комбинирањето на методите води до поголема сигурност за тоа како еволуираат Ледената покривка на Источниот Антарктик, Ледената покривка на Западниот Антарктик и [[Антарктички Полуостров|Антарктичкиот Полуостров.]]<ref name="IMBIE2012">{{Наведено списание|last=Shepherd|first=Andrew|last2=Ivins|first2=Erik|date=2012|title=A Reconciled Estimate of Ice-Sheet Mass Balance|url=http://www.escholarship.org/uc/item/0vq404h7|journal=Science|volume=338|issue=6111|pages=1183–1189|bibcode=2012Sci...338.1183S|doi=10.1126/science.1228102|pmid=23197528}}</ref> Студијата за систематски преглед од 2018 година проценила дека загубата на мраз низ целиот континент била 43 гигатони (Gt) годишно во просек во периодот од 1992 до 2002 година, но се забрзала до просечни 220 Gt годишно во текот на петте години од 2012 до 2017 година.<ref name="pmid29899482"/> Поголемиот дел од топењето доаѓа од ледената покривка на Западниот Антарктик, но исто така придонесуваат и Антарктичкиот Полуостров и Источниот Антарктик. Порастот на нивото на морето поради Антарктикот се проценува на 0,25&nbsp;мм годишно од 1993 до 2005 година, и 0,42&nbsp;мм годишно од 2005 до 2015 година. Сите збирки на податоци генерално покажуваат забрзување на загубата на маса од ледената покривка на Антарктикот, но со варијации од година на година.<ref name="WCRP2018"/> Студијата од мај 2021 година предвидува ограничување на глобалното затоплување на 1,5&nbsp;°C би го намалил придонесот на копнениот мраз во порастот на нивото на морето до 2100 година од 25&nbsp;cm до 13&nbsp;cm (од 10 до 6 инчи) во споредба со тековните ветувања за ублажување, при што ледниците се одговорни за половина од придонесот за зголемување на нивото на морето.<ref name="Nature_20210505A" /> Физичката несигурност на придонесот на Антарктикот била позначајна од неизвесноста поради изборот на патека за ублажување.<ref name="Nature_20210505A">{{Наведено списание|last=Edwards|first=Tamsin L.|last2=Nowicki|first2=Sophie|last3=Marzeion|first3=Ben|last4=Hock|first4=Regine|last5=Goelzer|first5=Heiko|last6=Seroussi|first6=Hélène|displayauthors=4|date=5 May 2021|title=Projected land ice contributions to twenty-first-century sea level rise|url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-03302-y|journal=Nature|volume=593|issue=7857|pages=74–82|bibcode=2021Natur.593...74E|doi=10.1038/s41586-021-03302-y|issn=0028-0836|pmid=33953415|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511000000/https://www.nature.com/articles/s41586-021-03302-y|archive-date=11 May 2021}} [https://eprints.whiterose.ac.uk/173870/ Alt URL]</ref> ==== Источен Антарктик ==== Најголемиот потенцијален извор во светот за подигање на нивото на морето е ледената покривка на Источен Антарктик, која содржи доволно мраз за да го подигне глобалното ниво на морињата за 53,3 метри.<ref>{{Наведено списание|last=Fretwell|first=P.|last2=Pritchard|first2=H. D.|last3=Vaughan|first3=D. G.|last4=Bamber|first4=J. L.|last5=Barrand|first5=N. E.|last6=Bell|first6=R.|last7=Bianchi|first7=C.|last8=Bingham|first8=R. G.|last9=Blankenship|first9=D. D.|date=28 February 2013|title=Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica|journal=The Cryosphere|volume=7|issue=1|pages=375–393|bibcode=2013TCry....7..375F|doi=10.5194/tc-7-375-2013|doi-access=free}}</ref> Ледената покривка историски се сметала за релативно стабилна и затоа привлекувала помалку научно внимание и набљудувања во споредба со Западен Антарктик.<ref name="CNN_Jan2019"/> Комбинацијата од сателитски набљудувања на неговиот променлив волумен, проток и гравитациска привлечност со моделирање на рамнотежата на неговата површинска маса сугерира дека вкупната маса на ледената покривка на Источниот Антарктик била релативно стабилна или малку позитивна во поголемиот дел од периодот 1992-2017 година.<ref name="pmid29899482"/> Студијата од 2019 година, сепак, користејќи различна методологија, заклучила дека Источен Антарктик губи значителни количини на ледена маса. Главниот научник Ерик Рињот изјавил за Си-Ен-Ен: „''Топењето се случува во најранливите делови на Антарктикот... делови кои имаат потенцијал за повеќе метри покачување на нивото на морето во наредниот век или два''“.<ref name="CNN_Jan2019" /> Методите се согласуваат дека ледникот Тотен изгубил мраз во последните децении како одговор на затоплувањето на океаните<ref>{{Наведено списание|last=Greene|first=Chad A.|last2=Blankenship|first2=Donald D.|last3=Gwyther|first3=David E.|last4=Silvano|first4=Alessandro|last5=van Wijk|first5=Esmee|date=1 November 2017|title=Wind causes Totten Ice Shelf melt and acceleration|journal=Science Advances|volume=3|issue=11|pages=e1701681|bibcode=2017SciA....3E1681G|doi=10.1126/sciadv.1701681|pmc=5665591|pmid=29109976}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Roberts|first=Jason|last2=Galton-Fenzi|first2=Benjamin K.|last3=Paolo|first3=Fernando S.|last4=Donnelly|first4=Claire|last5=Gwyther|first5=David E.|last6=Padman|first6=Laurie|last7=Young|first7=Duncan|last8=Warner|first8=Roland|last9=Greenbaum|first9=Jamin|date=2018|title=Ocean forced variability of Totten Glacier mass loss|url=https://research-information.bristol.ac.uk/en/publications/ocean-forced-variability-of-totten-glacier-mass-loss(27694a07-b3c7-45fd-bdfb-74eb6b09c3e0).html|journal=Geological Society, London, Special Publications|volume=461|issue=1|pages=175–186|bibcode=2018GSLSP.461..175R|doi=10.1144/sp461.6|doi-access=free}}</ref> и веројатно намалувањето на локалната ледена покривка на морето.<ref>{{Наведено списание|last=Greene|first=Chad A.|last2=Young|first2=Duncan A.|last3=Gwyther|first3=David E.|last4=Galton-Fenzi|first4=Benjamin K.|last5=Blankenship|first5=Donald D.|date=6 September 2018|title=Seasonal dynamics of Totten Ice Shelf controlled by sea ice buttressing|journal=The Cryosphere|volume=12|issue=9|pages=2869–2882|bibcode=2018TCry...12.2869G|doi=10.5194/tc-12-2869-2018|doi-access=free}}</ref> Ледникот Тотен е примарен излез на подледничкот басен Аурора, главен резервоарен мраз на источен Антарктик кој може брзо да се повлече поради хидролошките процеси.<ref name=":8" /> Глобалниот потенцијал на нивото на морето од 3,5 метри тече низ ледникот Тотен и е со слична големина на целиот веројатен придонес на ледената покривка на Западен Антарктик.<ref>{{Наведено списание|last=Greenbaum|first=J. S.|last2=Blankenship|first2=D. D.|last3=Young|first3=D. A.|last4=Richter|first4=T. G.|last5=Roberts|first5=J. L.|last6=Aitken|first6=A. R. A.|last7=Legresy|first7=B.|last8=Schroeder|first8=D. M.|last9=Warner|first9=R. C.|date=16 March 2015|title=Ocean access to a cavity beneath Totten Glacier in East Antarctica|journal=Nature Geoscience|volume=8|issue=4|pages=294–298|bibcode=2015NatGe...8..294G|doi=10.1038/ngeo2388}}</ref> Другиот голем резервоарен мраз на источен Антарктик кој може брзо да се повлече е басенот Вилкс кој е предмет на нестабилност на морските ледени плочи.<ref name=":8">{{Наведено списание|last=Pollard|first=David|last2=DeConto|first2=Robert M.|last3=Alley|first3=Richard B.|date=February 2015|title=Potential Antarctic Ice Sheet retreat driven by hydrofracturing and ice cliff failure|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=412|pages=112–121|bibcode=2015E&PSL.412..112P|doi=10.1016/j.epsl.2014.12.035|doi-access=free}}</ref> Загубата на мразот од овие излезни ледници веројатно се компензира со акумулационите придобивки во другите делови на Антарктикот.<ref name="pmid29899482">{{Наведено списание|last=IMBIE team|date=13 June 2018|title=Mass balance of the Antarctic Ice Sheet from 1992 to 2017|journal=Nature|volume=558|issue=7709|pages=219–222|bibcode=2018Natur.558..219I|doi=10.1038/s41586-018-0179-y|pmid=29899482|lay-url=https://arstechnica.com/science/2018/06/latest-estimate-shows-how-much-antarctic-ice-has-fallen-into-the-sea/|lay-source=Ars Technica|lay-date=2018-06-13|hdl-access=free}}</ref> ==== Западен Антарктик ==== [[File:West_Antarctic_Collapse.ogv|мини|Графички приказ на тоа како топлите води и процесите на нестабилност на морскиот мраз и нестабилноста на морските ледени карпи влијаат на ледената покривка на Западен Антарктик]] И покрај тоа што Источен Антарктик го содржи најголемиот потенцијален извор на подигање на нивото на морето, Западен Антарктик е тој што моментално доживува нето одлив на мраз, што предизвикува зголемување на нивото на морето. Користењето на различни сателити од 1992 до 2017 година покажува дека топењето значително се зголемува во овој период. Антарктикот како целина предизвика вкупно 7.6 ± 3.9 милиметри (0.30 ± 0.15 ин) пораст на нивото на морето. Со оглед на масената рамнотежа на ледената покривка на источниот Антарктик, која била релативно стабилна, главниот придонесувач бил Западен Антарктик.<ref name="pmid29899482"/> Значајното забрзување на одливот на ледниците во [[Амундсеново Море|Амундсенското Море]] можеби придонел за ова зголемување.<ref name="RignotBamber2008">{{Наведено списание|last=Rignot|first=Eric|last2=Bamber|first2=Jonathan L.|last3=van den Broeke|first3=Michiel R.|last4=Davis|first4=Curt|last5=Li|first5=Yonghong|last6=van de Berg|first6=Willem Jan|last7=van Meijgaard|first7=Erik|date=13 January 2008|title=Recent Antarctic ice mass loss from radar interferometry and regional climate modelling|url=http://www.escholarship.org/uc/item/26f4j9vv|journal=Nature Geoscience|volume=1|issue=2|pages=106–110|bibcode=2008NatGe...1..106R|doi=10.1038/ngeo102}}</ref> За разлика од Источен Антарктик и Антарктичкиот Полуостров, температурите на Западен Антарктик значително се зголемиле со тренд помеѓу {{Convert|0.08|C-change|F-change}} по деценија и {{Convert|0.96|C-change|F-change}} по деценија помеѓу 1976 и 2012 година.<ref>{{Наведено списание|last=Ludescher|first=Josef|last2=Bunde|first2=Armin|last3=Franzke|first3=Christian L. E.|last4=Schellnhuber|first4=Hans Joachim|date=16 April 2015|title=Long-term persistence enhances uncertainty about anthropogenic warming of Antarctica|journal=Climate Dynamics|volume=46|issue=1–2|pages=263–271|bibcode=2016ClDy...46..263L|doi=10.1007/s00382-015-2582-5}}</ref> Повеќе видови на нестабилност се во игра на Западен Антарктик. Една од нив е нестабилноста на морската ледена покривка, каде што основата на која почиваат делови од ледената покривка е подлабоко во внатрешноста.<ref>{{Наведено списание|last=Robel|first=Alexander A.|last2=Seroussi|first2=Hélène|last3=Roe|first3=Gerard H.|date=23 July 2019|title=Marine ice sheet instability amplifies and skews uncertainty in projections of future sea-level rise|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=116|issue=30|pages=14887–14892|bibcode=2019PNAS..11614887R|doi=10.1073/pnas.1904822116|pmc=6660720|pmid=31285345|doi-access=free}}</ref> Ова значи дека кога дел од ледената покривка се топи, подебел дел од ледената покривка е изложен на океанот, што може да доведе до дополнително губење на мразот. Второ, топењето на [[Ледена плоча|ледените полици]], пловечките продолжетоци на ледената покривка, доведува до процес наречен Нестабилност на морските ледени карпи''.'' Бидејќи тие функционираат како потпора за ледената покривка, нивното топење доведува до дополнителен проток на мраз (видете ја анимацијата една минута во видеото). Топењето на ледените полици се забрзува кога топењето на површината создава пукнатини и овие пукнатини предизвикуваат фрактура.<ref name="pmid30013142">{{Наведено списание|last=Pattyn|first=Frank|date=16 July 2018|title=The paradigm shift in Antarctic ice sheet modelling|journal=Nature Communications|volume=9|issue=1|pages=2728|bibcode=2018NatCo...9.2728P|doi=10.1038/s41467-018-05003-z|pmc=6048022|pmid=30013142}}</ref> Ледниците Твајтс и Пајн Ајланд се идентификувани како потенцијално склони кон овие процеси, бидејќи [[топографија]]та на основата на двете ледници станува се подлабоко подалеку во внатрешноста, изложувајќи ги на повеќе навлегување топла вода во [[Ледена плоча|зоната]] на заземјување.<ref name="BBC1">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-59644494|title=Thwaites: Antarctic glacier heading for dramatic change|last=Amos|first=Jonathan|date=December 13, 2021|work=BBC News|access-date=December 14, 2021|location=London}}</ref> Со постојаното топење и повлекување тие придонесуваат за подигање на глобалното ниво на морињата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/06/after-decades-of-ice-loss-antarctica-is-now-hemorrhaging-mass/562748/|title=After Decades of Losing Ice, Antarctica Is Now Hemorrhaging It|year=2018|work=The Atlantic}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.antarcticglaciers.org/glaciers-and-climate/ice-ocean-interactions/marine-ice-sheets/|title=Marine ice sheet instability|year=2014|work=AntarcticGlaciers.org}}</ref> Според Тед Скамбос, глациолог од Универзитетот во Колорадо и водач на Меѓународната соработка на ледниците Твајтс, „''Ако Твајтс се урне, тој би го одвлекол со себе најголемиот дел од мразот на Западен Антарктик.'' ''Значи, критично е да се добие појасна слика за тоа како ледникот ќе се однесува во следните 100 години''.“<ref name=CIRES >{{cite press release |author=<!--Not stated--> |title=The Threat from Thwaites: The Retreat of Antarctica's Riskiest Glacier |url=https://cires.colorado.edu/news/threat-thwaites-retreat-antarctica's-riskiest-glacier |location= |publisher=Cooperative Institute for Research in Environmental Sciences (CIRES) |agency=University of Colorado Boulder |date=2021-12-13 |access-date=2021-12-14 }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220221171649/https://cires.colorado.edu/news/threat-thwaites-retreat-antarctica%27s-riskiest-glacier |date=2022-02-21 }}</ref> Во интервју во 2021 година за Вашингтон пост од станицата Мекмердо, Скамбос додал: „Работите се развиваат навистина брзо овде. Тоа е застрашувачко.“<ref name="Kaplan1">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2021/12/13/thwaites-glacier-melt-antarctica/|title=Crucial Antarctic ice shelf could fail within five years, scientists say|last=Kaplan|first=Sarah|date=December 13, 2021|work=The Washington Post|access-date=December 14, 2021|location=Washington DC}}</ref> Топењето на овие два ледници се забрзало на почетокот на [[21 век]]. Може да ја дестабилизира целата ледена покривка на Западен Антарктик. Сепак, процесот веројатно нема да биде завршен во овој век.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ecowatch.com/doomsday-glacier-antarctica-crack-2647666896.html|title=Antarctica's 'Doomsday Glacier' Is Starting to Crack|last=Rosane|first=Olivia|date=16 September 2020|access-date=18 October 2020|publisher=Proceedings of the National Academy of Sciences|agency=Ecowatch}}</ref> Поголемиот дел од основната карпа што лежи во основата на ледената покривка на Западниот Антарктик лежи далеку под нивото на морето.<ref name=":8"/> Брзиот колапс на ледената покривка на Западен Антарктик може да го подигне нивото на морето за 3,3 метри.<ref name="Bamber2009">{{Наведено списание|last=Bamber|first=J.L.|last2=Riva|first2=R.E.M.|last3=Vermeersen|first3=B.L.A.|last4=LeBrocq|first4=A.M.|date=14 May 2009|title=Reassessment of the Potential Sea-Level Rise from a Collapse of the West Antarctic Ice Sheet|url=https://semanticscholar.org/paper/3f9505e164955fcd2bd48b649a66fe4a7a206eb8|journal=Science|volume=324|issue=5929|pages=901–903|bibcode=2009Sci...324..901B|doi=10.1126/science.1169335|pmid=19443778}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Joughin|first=Ian|last2=Alley|first2=Richard B.|date=24 July 2011|title=Stability of the West Antarctic ice sheet in a warming world|journal=Nature Geoscience|volume=4|issue=8|pages=506–513|bibcode=2011NatGe...4..506J|doi=10.1038/ngeo1194}}</ref> === Гренланд === [[Податотека:Greenland_ssi_2007.jpg|мини| Топењето на [[Гренланд]] 2007 година, мерено како разлика помеѓу бројот на денови во кои се случило топењето во 2007 година во споредба со просечните годишни денови на топење од 1988 до 2006 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://earthobservatory.nasa.gov/newsroom|title=NASA Earth Observatory - Newsroom|date=18 January 2019|work=earthobservatory.nasa.gov}}</ref>]] Поголемиот дел од мразот на Гренланд е дел од ледената покривка на Гренланд, која е 3 километри најгуст. Остатокот од мразот на Гренланд е дел од изолирани ледници и ледени капи. Изворите кои придонесуваат за подигање на нивото на морето од Гренланд се од топењето на ледените плочи (70%) и од отселувањето на ледниците (30%). Прашината, саѓите и [[Микроорганизам|микробите]] и [[алги]]те кои живеат на делови од ледената покривка дополнително го подобруваат топењето така што ја затемнуваат неговата површина и на тој начин апсорбираат повеќе [[топлинско зрачење]]; овие региони пораснале за 12% помеѓу 2000 и 2012 година и веројатно ќе се прошират понатаму.<ref name=":14">{{Наведени вести|url=https://insideclimatenews.org/news/19042018/greenland-ice-sheet-melting-climate-change-arctic-pollution-sea-level-rise-algae-black-carbon|title=What's Eating Away at the Greenland Ice Sheet?|last=Bob Berwyn|work=Inside Climate News|year=2018}}</ref> Просечната годишна загуба на мраз во Гренланд се зголемила повеќе од двојно на почетокот на 21 век во споредба со 20 век.<ref>{{Наведено списание|last=Kjeldsen|first=Kristian K.|last2=Korsgaard|first2=Niels J.|last3=Bjørk|first3=Anders A.|last4=Khan|first4=Shfaqat A.|last5=Box|first5=Jason E.|last6=Funder|first6=Svend|last7=Larsen|first7=Nicolaj K.|last8=Bamber|first8=Jonathan L.|last9=Colgan|first9=William|date=16 December 2015|title=Spatial and temporal distribution of mass loss from the Greenland Ice Sheet since AD 1900|url=https://research-information.bris.ac.uk/en/publications/spatial-and-temporal-distribution-of-mass-loss-from-the-greenland-ice-sheet-since-ad-1900(29ed76ed-b8f7-4b99-bf59-a275b0a22ce7).html|journal=Nature|volume=528|issue=7582|pages=396–400|bibcode=2015Natur.528..396K|doi=10.1038/nature16183|pmid=26672555}}</ref> Некои од најголемите излезни ледници на Гренланд, како што се Јакобшавн и ледникот Кангерлусуак, течат побрзо во океанот.<ref>{{Наведено списание|last=Joughin|first=Ian|last2=Abdalati|first2=Waleed|last3=Fahnestock|first3=Mark|date=December 2004|title=Large fluctuations in speed on Greenland's Jakobshavn Isbræ glacier|journal=Nature|volume=432|issue=7017|pages=608–610|bibcode=2004Natur.432..608J|doi=10.1038/nature03130|pmid=15577906}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://news.independent.co.uk/world/environment/article301493.ece|title=Melting Greenland glacier may hasten rise in sea level|last=Connor|first=Steve|date=2005|work=The Independent|access-date=2010-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20050727015231/http://news.independent.co.uk/world/environment/article301493.ece|archive-date=2005-07-27}}</ref> Студијата објавена во 2017 година заклучила дека периферните ледници и ледените капи на Гренланд поминале неповратна точка на превртување околу 1997 година и ќе продолжат да се топат.<ref>{{Наведено списание|last=Noël|first=B.|last2=van de Berg|first2=W. J|last3=Lhermitte|first3=S.|last4=Wouters|first4=B.|last5=Machguth|first5=H.|last6=Howat|first6=I.|last7=Citterio|first7=M.|last8=Moholdt|first8=G.|last9=Lenaerts|first9=J. T. M.|date=31 March 2017|title=A tipping point in refreezing accelerates mass loss of Greenland's glaciers and ice caps|journal=Nature Communications|volume=8|issue=1|pages=14730|bibcode=2017NatCo...814730N|doi=10.1038/ncomms14730|pmc=5380968|pmid=28361871}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/greenland-coastal-ice-caps-melting_us_58e5f007e4b0fe4ce08840b1|title=Greenland's Coastal Ice Caps Have Melted Past The Point Of No Return|last=Mosbergen|first=Dominique|work=Huffington Post|year=2017}}</ref> Ледената покривка на Гренланд и нејзините ледници и ледени капи се најголемиот придонесувач за зголемувањето на нивото на морето од ''копнените'' извори на мраз (со исклучок на топлинското ширење), заедно со 71 процент или 1,32&nbsp;мм годишно во периодот 2012–2016 година.<ref>{{Наведено списание|last=Bamber|first=Jonathan L|last2=Westaway|first2=Richard M|last3=Marzeion|first3=Ben|last4=Wouters|first4=Bert|date=1 June 2018|title=The land ice contribution to sea level during the satellite era|journal=Environmental Research Letters|volume=13|issue=6|pages=063008|bibcode=2018ERL....13f3008B|doi=10.1088/1748-9326/aac2f0|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.uci.edu/2019/12/19/greenland-ice-loss-is-at-worse-case-scenario-levels-study-finds/|title=Greenland ice loss is at 'worse-case scenario' levels, study finds|date=2019-12-19|work=UCI News|language=en-US|accessdate=2019-12-28}}</ref> Студијата објавена во 2020 година проценува дека ледената покривка на Гренланд изгубила вкупно 3.902 гигатони (Gt) мраз помеѓу 1992 и 2018 година, што одговара на придонесот за пораст на нивото на морето за 10,8&nbsp;мм. Покачувањето на нивото на морето поради ледената покривка на Гренланд генерално се зголемила со текот на времето, искачувајќи се од 0,07&nbsp;мм годишно помеѓу 1992 и 1997 година до 0,68&nbsp;мм годишно помеѓу 2012 и 2017 година.<ref>{{Наведено списание|last=Shepherd|first=Andrew|last2=Ivins|first2=Erik|last3=Rignot|first3=Eric|last4=Smith|first4=Ben|last5=van den Broeke|first5=Michiel|last6=Velicogna|first6=Isabella|last7=Whitehouse|first7=Pippa|last8=Briggs|first8=Kate|last9=Joughin|first9=Ian|date=2020-03-12|title=Mass balance of the Greenland Ice Sheet from 1992 to 2018|url=https://orbi.uliege.be/handle/2268/242139|journal=Nature|language=en|volume=579|issue=7798|pages=233–239|doi=10.1038/s41586-019-1855-2|issn=1476-4687|pmid=31822019}}</ref> Проценките за идниот придонес за подигање на нивото на морето од Гренланд се движат од 0,3 до 3 метри, за 2100 година.<ref name=":14"/> До крајот на векот може да придонесе 2-10 цм годишно.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ecowatch.com/greenland-ice-sheet-melting-2647877350.html|title=Greenland Ice Sheet Melting Faster Than at Any Time in Last 12,000 Years, Study Finds|last=Davidson|first=Jordan|date=1 October 2020|access-date=18 October 2020|agency=Ecowatch}}</ref> Придонесот на ледената покривка на Гренланд на нивото на морето во текот на следните неколку века може да биде многу висок поради самозајакнувачкиот циклус (т.н. позитивен фидбек). По почетниот период на топење, висината на ледената покривка ќе се намали. Како што температурата на воздухот се зголемува поблиску до површината на морето, почнува да се јавува повеќе топење. Ова топење може дополнително да се забрза бидејќи бојата на мразот е потемна додека се топи. Постои праг на затоплување на површината над кој се случува делумно или речиси целосно топење на ледената покривка на Гренланд.<ref>{{Наведено списание|last=Irvalı|first=Nil|last2=Galaasen|first2=Eirik V.|last3=Ninnemann|first3=Ulysses S.|last4=Rosenthal|first4=Yair|last5=Born|first5=Andreas|last6=Kleiven|first6=Helga (Kikki) F.|date=2019-12-18|title=A low climate threshold for south Greenland Ice Sheet demise during the Late Pleistocene|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=117|issue=1|pages=190–195|doi=10.1073/pnas.1911902116|issn=0027-8424|pmc=6955352|pmid=31871153|doi-access=free}}</ref> Различни истражувања ја ставиле оваа вредност на 1&nbsp;°C (2&nbsp;°F), и дефинитивно 4&nbsp;°C (7&nbsp;°F), над прединдустриските температури.<ref name="ipcc13"/> {{Rp|1170}}<ref>{{Наведено списание|last=Robinson|first=Alexander|last2=Calov|first2=Reinhard|last3=Ganopolski|first3=Andrey|date=11 March 2012|title=Multistability and critical thresholds of the Greenland ice sheet|journal=Nature Climate Change|volume=2|issue=6|pages=429–432|bibcode=2012NatCC...2..429R|doi=10.1038/nclimate1449}}</ref> Анализа од 2021 година на суб-глацијален талог на дното на 1.4&nbsp;км од леденото јадро на Гренланд открива дека ледената покривка на Гренланд се стопила барем еднаш во текот на последните милион години, и затоа силно сугерира дека нејзината точка на вртење е под 2,5&nbsp;°C максимална позитивна температурна екскурзија во тој период.<ref name="LeMonde">{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2021/03/15/la-calotte-glaciaire-du-groenland-a-deja-fondu-au-moins-une-fois-au-cours-du-dernier-million-d-annees_6073234_3244.html|title=La calotte glaciaire du Groenland a déjà fondu au moins une fois au cours du dernier million d'années|last=Garric|first=Audrey|date=15 March 2021|work=Le Monde}}</ref><ref name="PNAS">{{Наведено списание|last=Christ|first=Andrew J.|last2=Bierman|first2=Paul R.|last3=Schaefer|first3=Joerg M.|last4=Dahl-Jensen|first4=Dorthe|last5=Steffensen|first5=Jørgen P.|last6=Corbett|first6=Lee B.|last7=Peteet|first7=Dorothy M.|last8=Thomas|first8=Elizabeth K.|last9=Steig|first9=Eric J.|date=30 March 2021|title=A multimillion-year-old record of Greenland vegetation and glacial history preserved in sediment beneath 1.4 km of ice at Camp Century|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States|volume=118|issue=13|pages=e2021442118|bibcode=2021PNAS..11821442C|doi=10.1073/pnas.2021442118|pmc=8020747|pmid=33723012}}</ref> === Ледници === Помалку од 1% од мразот на ледниците е во планинските ледници, во споредба со 99% во Гренланд и Антарктикот. Сепак, планинските ледници значително придонеле за историскиот пораст на морското ниво и треба да придонесат за помал, но сепак значителен дел од порастот на нивото на морето во 21 век.<ref>{{Наведено списание|last=Radić|first=Valentina|last2=Hock|first2=Regine|date=9 January 2011|title=Regionally differentiated contribution of mountain glaciers and ice caps to future sea-level rise|journal=Nature Geoscience|volume=4|issue=2|pages=91–94|bibcode=2011NatGe...4...91R|doi=10.1038/ngeo1052}}</ref> Околу 200.000 ледници на земјата се распространети низ сите континенти.<ref name=":2">{{Наведено списание|last=Huss|first=Matthias|last2=Hock|first2=Regine|date=30 September 2015|title=A new model for global glacier change and sea-level rise|journal=Frontiers in Earth Science|volume=3|pages=54|bibcode=2015FrEaS...3...54H|doi=10.3389/feart.2015.00054|doi-access=free}}</ref> Различни ледници различно реагираат на зголемување на температурите. На пример, долинските ледници кои имаат плитка падина се повлекуваат под дури и благо затоплување. Секој ледник има висина над која има нето добивка во маса и под која ледникот губи маса. Ако таа висина малку се промени, тоа има големи последици за ледниците со плитка падина.<ref>{{Наведена книга|title=IPCC AR5 WGI|last=Vaughan|first=David G.|last2=Comiso|first2=Josefino C|publisher=Cambridge University Press|year=2013|location=New York|chapter=Observations: Cryosphere|chapter-url=https://ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter04_FINAL.pdf|access-date=2022-01-31|archive-date=2018-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180225082420/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WG1AR5_Chapter04_FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref>{{Rp|345}}Многу ледници се слеваат во океанот и затоа загубата на мраз може да се зголеми кога температурата на океаните се зголемува.<ref name=":2" /> Набљудувачките и моделарските студии за загубата на маса од ледниците и ледените капи укажуваат на придонес во порастот на нивото на морето од 0,2-0,4&nbsp;мм годишно, во просек во текот на 20 век. Во текот на 21 век, се очекува ова да се зголеми, а ледниците ќе придонесат 7–24 цм (3–9+1⁄2) до глобалното ниво на морињата.<ref name="ipcc13"/> {{Rp|1165}}Ледниците придонеле за околу 40% за зголемувањето на нивото на морето во текот на 20 век, со проценки за 21 век од околу 30%.<ref name="WCRP2018"/> === Морски мраз === Топењето на морскиот мраз многу малку придонесува за глобалното зголемување на нивото на морето. Ако топената вода од мразот што плови во морето била сосема иста како и морската вода, тогаш, според [[Архимедова сила|принципот]] на Архимед, немало да дојде до покачување. Сепак, стопениот морски мраз содржи помалку [[Соленост|растворена сол]] од морската вода и затоа е помалку [[Густина|густ]]: со други зборови, иако стопениот морски мраз тежи исто како и морската вода што ја поместувала кога бил мраз, неговиот волумен е сè уште малку поголем. Ако сите лебдечки [[Ледена плоча|ледени плочи]] и [[Санта|ледени брегови]] се стопат, нивото на морето ќе се зголеми само за околу 4 цм.<ref>{{Наведено списание|last=Noerdlinger|first=Peter D.|last2=Brower|first2=Kay R.|date=July 2007|title=The melting of floating ice raises the ocean level|journal=Geophysical Journal International|volume=170|issue=1|pages=145–150|bibcode=2007GeoJI.170..145N|doi=10.1111/j.1365-246X.2007.03472.x|doi-access=free}}</ref> === Складирање на копнена вода === [[Податотека:Trends-in-land-water-storage-from-GRACE-observations,-April-2002-to-November-2014.jpg|мини|Трендови во складирањето на копнената вода од набљудувањата на GRACE во гигатони годишно, од април 2002 до ноември 2014 година (ледниците и ледените плочи се исклучени).]] Луѓето влијаат на тоа колку вода се складира на копно. Изградбата на [[Брана (градба)|брани]] спречува големи маси на вода да течат во морето и затоа го зголемува складирањето на вода на копно. Од друга страна, луѓето извлекуваат вода од [[Езеро|езерата]], [[Моклиште|мочуриштата]] и подземните акумулации за [[Прехранбена индустрија|производство на храна]] што доведува до пораст на морињата. Понатаму, [[Кружење на водата|хидролошкиот циклус]] е под влијание на климатските промени и уништувањето на шумите, што може да доведе до натамошни позитивни и негативни придонеси за зголемување на нивото на морето. Во 20 век, овие процеси приближно се избалансирале, но изградбата на брани забавила и се очекува да остане ниска за 21 век.<ref name="ipcc13">{{Наведена книга|title=Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|last=Church|first=J.A.|last2=Clark|first2=P.U.|publisher=Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA|year=2013|editor-last=Stocker|editor-first=T.F.|chapter=Sea Level Change|display-editors=etal|chapter-url=https://ipcc.ch/report/ar5/wg1/}}</ref> {{Rp|1155}}<ref>{{Наведено списание|last=Wada|first=Yoshihide|last2=Reager|first2=John T.|last3=Chao|first3=Benjamin F.|last4=Wang|first4=Jida|last5=Lo|first5=Min-Hui|last6=Song|first6=Chunqiao|last7=Li|first7=Yuwen|last8=Gardner|first8=Alex S.|date=15 November 2016|title=Recent Changes in Land Water Storage and its Contribution to Sea Level Variations|journal=Surveys in Geophysics|volume=38|issue=1|pages=131–152|doi=10.1007/s10712-016-9399-6|pmc=7115037|pmid=32269399}}</ref> == Проекции == [[Податотека:Sea_level_history_and_projections.svg|десно|мини| Историска реконструкција на нивото на морето и проекции до 2100 година објавени во 2017 година од Американската програма за истражување на глобалните промени за четвртата национална проценка на климата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/publications/techrpt83_Global_and_Regional_SLR_Scenarios_for_the_US_final.pdf|title=January 2017 analysis from NOAA: Global and Regional Sea Level Rise Scenarios for the United States}}</ref> RCP 2.6 е сценарио каде што емисиите го достигнуваат врвот пред 2020 година, RCP4.5 онаа каде што ќе го достигнат околу 2040 година и RCP8.5 онаа каде што постојано се зголемуваат.]] [[Податотека:Sea_level_rise_projections_for_the_21st_century.png|мини|Различни проекции за пораст на морското ниво за 21 век]] Постојат два начина за моделирање на покачувањето на морското ниво и правење идни проекции. Во еден пристап, научниците користат моделирање засновано на процеси, каде што сите релевантни и добро разбрани физички процеси се вклучени во глобален физички модел. Се користи модел на ледена покривка за пресметување на придонесите на ледените плочи и модел на општа циркулација се користи за пресметување на зголемената температура на морето и нејзиното проширување. Недостаток на овој метод е што не сите релевантни процеси може да се разберат на доволно ниво, но тој може да предвиди нелинеарност и долги доцнења во одговорот што ќе го пропуштат студиите од неодамнешното минато. Во другиот пристап, научниците користат полуемпириски техники кои користат геолошки податоци од минатото за да ги утврдат веројатните реакции на нивото на морето на затоплувањето на светот, како додаток на некои основни физички модели.<ref name="Mengel"/> Овие полуемпириски модели на нивото на морето се потпираат на статистички техники, користејќи врски помеѓу набљудуваното минато на глобалното средно ниво на морето и глобалната средна температура.<ref>{{Наведена книга|title=Special Report: Global Warming of 1.5 ºC|last=Hoegh-Guldberg|first=O.|last2=Jacob|first2=Daniela|last3=Taylor|first3=Michael|publisher=In Press|year=2018|chapter=Impacts of 1.5°C of Global Warming on Natural and Human Systems|chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2018/12/SR15_Chapter3_Low_Res.pdf|access-date=2022-01-31|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119120846/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/2/2018/12/SR15_Chapter3_Low_Res.pdf|url-status=dead}}</ref> Овој тип на моделирање бил делумно мотивиран од повеќето физички модели во претходните проценки на литературата од страна на Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC) кој го потценил износот на пораст на нивото на морето во споредба со набљудувањата од 20 век.<ref name="ipcc13"/> === Проекции за 21 век === Во својот петти извештај за проценка (2013) Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC) проценил колку нивото на морето веројатно ќе се зголеми во 21 век врз основа на различните нивоа на емисии на стакленички гасови. Овие проекции се засноваат на добро познати фактори кои придонесуваат за зголемување на нивото на морето, но исклучуваат други процеси кои се помалку разбрани. Ако земјите направат брзи намалувања на емисиите ( сценариото RCP 2.6), IPCC смета дека е веројатно нивото на морето да се зголеми за 26–55&nbsp;cm (10–21+1⁄2) со интервал на доверба од 67%. Ако емисиите останат многу високи, IPCC проектира дека нивото на морето ќе се зголеми за 52–98&nbsp;cm (20+1⁄2–38+1⁄2).<ref name="ipcc13"/> Во август 2020 година, научниците објавиле дека забележаните загуби на ледените покривки на Гренланд и на Антарктикот ги следат најлошите сценарија од проекциите за пораст на нивото на морето на Петтиот извештај за проценка на IPCC.<ref>{{Наведени вести|url=https://phys.org/news/2020-08-sea-ice-sheets-track-worst-case.html|title=Sea level rise from ice sheets track worst-case climate change scenario|work=phys.org|access-date=8 September 2020|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2020/09/01/world/science-health-world/ice-sheets-worst-case-climate-scenarios/|title=Earth's ice sheets tracking worst-case climate scenarios|date=1 September 2020|work=The Japan Times|access-date=8 September 2020|archive-date=2021-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802195555/https://www.japantimes.co.jp/news/2020/09/01/world/science-health-world/ice-sheets-worst-case-climate-scenarios/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.esa.int/Applications/Observing_the_Earth/Space_for_our_climate/Ice_sheet_melt_on_track_with_worst-case_climate_scenario|title=Ice sheet melt on track with 'worst-case climate scenario'|work=www.esa.int|access-date=8 September 2020|language=en}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Slater|first=Thomas|last2=Hogg|first2=Anna E.|last3=Mottram|first3=Ruth|date=31 August 2020|title=Ice-sheet losses track high-end sea-level rise projections|url=https://www.nature.com/articles/s41558-020-0893-y|journal=Nature Climate Change|language=en|volume=10|issue=10|pages=879–881|bibcode=2020NatCC..10..879S|doi=10.1038/s41558-020-0893-y|issn=1758-6798|archive-url=https://web.archive.org/web/20200902132539/https://www.nature.com/articles/s41558-020-0893-y|archive-date=2 September 2020|access-date=8 September 2020}} [http://eprints.whiterose.ac.uk/165063/ Alt URL]</ref> Од објавувањето на проценката на IPCC од 2013 година, направени се обиди да се вклучат повеќе физички процеси и да се развијат модели кои можат да го проектираат порастот на морското ниво користејќи податоци за палеоклимата. Ова вообичаено довело до повисоки проценки за пораст на нивото на морето.<ref name=":8"/><ref name="pmid30013142"/><ref name="Hansen2016">{{Наведено списание|last=Hansen|first=James|last2=Sato|first2=Makiko|last3=Hearty|first3=Paul|last4=Ruedy|first4=Reto|last5=Kelley|first5=Maxwell|last6=Masson-Delmotte|first6=Valerie|last7=Russell|first7=Gary|last8=Tselioudis|first8=George|last9=Cao|first9=Junji|date=22 March 2016|title=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous|journal=Atmospheric Chemistry and Physics|volume=16|issue=6|pages=3761–3812|arxiv=1602.01393|bibcode=2016ACP....16.3761H|doi=10.5194/acp-16-3761-2016}}</ref> На пример, студија од 2016 година, предводена од Џим Хансен, заклучила дека врз основа на минатите податоци за климатските промени, порастот на морското ниво би можел експоненцијално да се забрза во наредните децении, со двојно време од 10, 20 или 40 години, соодветно, подигајќи го океанот за неколку метри. за 50, 100 или 200 години.<ref name="Hansen2016" /> Сепак, Грег Холанд од Националниот центар за атмосферски истражувања, кој ја прегледал студијата, забележал: „''Нема сомнеж дека порастот на нивото на морето, во рамките на IPCC, е многу конзервативна бројка, така што вистината лежи некаде помеѓу IPCC и Џим.'' "<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.washingtonpost.com/news/energy-environment/wp/2015/07/23/controversial-sea-level-rise-paper-is-now-published-online/|title=James Hansen's controversial sea level rise paper has now been published online|year=2015|work=The Washington Post}}</ref> Дополнително, сценариото на едно истражување од 2017 година, кое претпоставува голема употреба на [[Фосилно гориво|фосилни горива]] за согорување и силен економски раст во текот на овој век, предвидува пораст на нивото на морето до 132&nbsp;cm (4 стапки 4 во) во просек — и екстремно сценарио со колку од 189&nbsp;cm (6&nbsp;ft 2+1⁄2) до 2100 г. Ова може да значи брзо покачување на нивото на морето до 19&nbsp;мм годишно до крајот на векот. Студијата, исто така, заклучила дека [[Париски договор (2015)|сценариото за емисиите на климатскиот договор]] од [[Париз]], доколку се исполни, ќе резултира со пораст на нивото на морето до 2100 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/science/ct-climate-change-sea-level-rise-20171026-story.html|title=New science suggests the ocean could rise more — and faster — than we thought|last=Chris Mooney|date=October 26, 2017|work=The Chicago Tribune}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Nauels|first=Alexander|last2=Rogelj|first2=Joeri|last3=Schleussner|first3=Carl-Friedrich|last4=Meinshausen|first4=Malte|last5=Mengel|first5=Matthias|date=1 November 2017|title=Linking sea level rise and socioeconomic indicators under the Shared Socioeconomic Pathways|journal=Environmental Research Letters|volume=12|issue=11|pages=114002|bibcode=2017ERL....12k4002N|doi=10.1088/1748-9326/aa92b6|doi-access=free}}</ref> Според Четвртата (2017) Национална климатска проценка (NCA) на [[САД]], многу е веројатно дека нивото на морето ќе се зголеми помеѓу 30 и 130&nbsp;cm (1,0–4,3 стапки) во 2100 година во споредба со 2000 година. Подигнувањето од 2,4 m (8 стапки) е физички возможно под сценарио со висока емисија, но авторите не можеле да кажат колку е веројатно. Ова најлошо сценарио може да дојде само со голем придонес од Антарктикот; регион кој е тешко да се моделира.<ref name=":16"/> Можноста за колапс на ледената покривка на Западен Антарктик и последователно брзо покачување на нивото на морето било предложено уште во 1970-тите.<ref name="pmid30013142"/> На пример, Мерсер објавил студија во 1978 година во која се предвидува дека антропогеното затоплување на [[јаглерод диоксид]] и неговите потенцијални ефекти врз климата во 21 век може да предизвикаат пораст на нивото на морето за околу 5 метри од топењето на мразот на западниот Антарктик.<ref name="pmid30013142" /><ref>{{Наведено списание|last=Mercer|first=J. H.|date=January 1978|title=West Antarctic ice sheet and CO2 greenhouse effect: a threat of disaster|journal=Nature|volume=271|issue=5643|pages=321–325|bibcode=1978Natur.271..321M|doi=10.1038/271321a0}}</ref> Во 2019 година, една студија предвидувала дека во сценарио со ниски емисии, нивото на морето ќе се зголеми за 30 цм до 2050 година и 69 цм до 2100 година, во однос на нивото во 2000 година. Во сценарио со висока емисија, ќе биде 34&nbsp;cm до 2050 и 111 година&nbsp;cm до 2100 година. Постои веројатност дека порастот ќе биде над 2 метри до 2100 година во сценариото со висока емисија, што ќе предизвика раселување на 187 милиони луѓе.<ref>{{Наведено списание|last=L. Bamber|first=Jonathan|last2=Oppenheimer|first2=Michael|last3=E. Kopp|first3=Robert|last4=P. Aspinall|first4=Willy|last5=M. Cooke|first5=Roger|date=May 2019|title=Ice sheet contributions to future sea-level rise from structured expert judgment|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=116|issue=23|pages=11195–11200|bibcode=2019PNAS..11611195B|doi=10.1073/pnas.1817205116|pmc=6561295|pmid=31110015|doi-access=free}}</ref> Во септември 2019 година, Меѓувладиниот панел за климатски промени објавил извештај за влијанието на климатските промени врз океаните, вклучувајќи го и порастот на нивото на морето. Главната идеја во извештајот според еден од неговите автори Мајкл Опенхајмер е дека ако човештвото драстично ја намали емисијата на стакленички гасови во следните децении, проблемот ќе биде тежок, но податлив. Ако порастот на емисијата продолжи, проблемот ќе стане неуправлив.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2019/09/ipcc-sea-level-rise-report/598765/|title=The Oceans We Know Won't Survive Climate Change|last=MEYER|first=ROBINSON|date=September 25, 2019|access-date=29 September 2019|agency=The Atlantic}}</ref> Во февруари 2021 година, истражувачите од Данска и Норвешка сугерирале дека минатите проекции за глобалното покачување на нивото на морето до 2100 година, пријавени од IPCC, најверојатно се конзервативни и дека нивото на морето ќе се зголеми повеќе од претходно очекуваното.<ref name=":17">{{Наведено списание|last=Grinsted|first=Aslak|last2=Christensen|first2=Jens Hesselbjerg|date=2021-02-02|title=The transient sensitivity of sea level rise|url=https://os.copernicus.org/articles/17/181/2021/|journal=Ocean Science|language=en|volume=17|issue=1|pages=181–186|bibcode=2021OcSci..17..181G|doi=10.5194/os-17-181-2021|issn=1812-0784}}</ref> Според Шестиот извештај за проценка на IPCC во сценариото со многу ниски емисии, до 2100 година нивото на морето ќе се зголеми за 28–55 цм, во средното сценарио за 44–76 цм и во сценариото за многу високи емисии за 63–101 цм. Во сценариото за многу високи емисии не може да се исклучи пораст од приближно два метри.<ref name="IPCC_2021_WGI">{{Rp|SPM-28}}{{Наведена книга|url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf|title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|date=2021-08-09|publisher=IPCC/Cambridge University Press|editor-last=Masson-Delmotte|editor-first=Valérie|chapter=Summary for Policymakers|access-date=2021-08-09|editor-last2=Zhai|editor-first2=Panmao|editor-last3=Pirani|editor-first3=Anna|editor-last4=Connors|editor-first4=Sarah L.|editor-last5=Péan|editor-first5=Clotilde|editor-last6=Berger|editor-first6=Sophie|editor-last7=Caud|editor-first7=Nada|editor-last8=Chen|editor-first8=Yang|editor-last9=Goldfarb|editor-first9=Leah|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813201719/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf|archive-date=2021-08-13}}</ref> === Долгорочно покачување на нивото на морето === [[Податотека:6m_Sea_Level_Rise.jpg|мини|Карта на Земјата со долгорочен 6 метри пораст на нивото на морето претставено со црвено (еднаква дистрибуција, вистинското покачување на нивото на морето ќе варира регионално, а локалните мерки за адаптација исто така ќе имаат ефект врз локалното ниво на морињата).]] Постои широко распространет консензус меѓу климатските научници дека зголемувањето на нивото на морето заостанува зад зголемувањето на температурата што го предизвикува, и дека значителниот долгорочен пораст на нивото на морето ќе продолжи во наредните векови, дури и ако температурата се стабилизира.<ref name="nrccon">{{Наведена книга|title=Advancing the Science of Climate Change|last=National Research Council|publisher=The National Academies Press|year=2010|isbn=978-0-309-14588-6|location=Washington, D.C.|page=245|chapter=7 Sea Level Rise and the Coastal Environment|doi=10.17226/12782|access-date=2011-06-17|chapter-url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=12782&page=245}} </ref> Моделите се способни да репродуцираат палео записи за пораст на нивото на морето, што дава доверба во нивната примена за долгорочни идни промени.<ref name="ipcc13"/> {{Rp|1189}} И ледената покривка на Гренланд и Антарктикот имаат превртени точки за нивото на затоплување што може да се достигне пред крајот на 21 век. Преминувањето на таквите точки на превртување би значело дека промените на ледената покривка се потенцијално неповратни: намалувањето на прединдустриските температури може да не ја стабилизира ледената покривка откако ќе се помине точката на превртување.<ref name=":15">{{Наведено списание|last=Pattyn|first=Frank|last2=Ritz|first2=Catherine|last3=Hanna|first3=Edward|last4=Asay-Davis|first4=Xylar|last5=DeConto|first5=Rob|last6=Durand|first6=Gaël|last7=Favier|first7=Lionel|last8=Fettweis|first8=Xavier|last9=Goelzer|first9=Heiko|date=12 November 2018|title=The Greenland and Antarctic ice sheets under 1.5 °C global warming|url=https://dipot.ulb.ac.be/dspace/bitstream/2013/278021/3/ReviewOnePointFive_v7.pdf|journal=Nature Climate Change|volume=8|issue=12|pages=1053–1061|bibcode=2018NatCC...8.1053P|doi=10.1038/s41558-018-0305-8}}</ref> Квантификувањето на точната температурна промена за која се преминува оваа превртена точка останува контроверзно. За Гренланд, проценките приближно се движат помеѓу 1 и 4&nbsp;°C (2 до 7&nbsp;°F) над прединдустрискиот.<ref name="ipcc13"/><ref name=":15" /> Од 2020 година, пониската од овие вредности е веќе помината. Анализа од 2021 година на подледнички талог на дното на 1.4&nbsp;км на леденото јадро на Гренланд открива дека ледената покривка на Гренланд се стопила барем еднаш во текот на последните милион години, и затоа силно сугерира дека нејзината точка на вртење е под 2,5&nbsp;°C максимална позитивна температурна екскурзија во тој период.<ref name="LeMonde"/><ref name="PNAS"/> Топењето на ледената покривка на Гренланд може дополнително да придонесе 4–7.5 m (13–24+1⁄2&nbsp;ft) за текот на многу илјадници години.<ref name="us nrc 2011 long term slr"/> Една студија од 2013 година проценила дека секој степен на пораст на температурата се преведува на 2.3 m (7 стапки 7 во) посветеност на пораст на нивото на морето во следните 2.000 години.<ref name="PNAS-2013">{{Наведено списание|last=Levermann|first=Anders|last2=Clark|first2=Peter U.|last3=Marzeion|first3=Ben|last4=Milne|first4=Glenn A.|last5=Pollard|first5=David|last6=Radic|first6=Valentina|last7=Robinson|first7=Alexander|date=20 August 2013|title=The multimillennial sea-level commitment of global warming|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=34|pages=13745–13750|bibcode=2013PNAS..11013745L|doi=10.1073/pnas.1219414110|pmc=3752235|pmid=23858443|doi-access=free}}</ref> Поновите истражувања, особено на Антарктикот, покажуваат дека ова е веројатно конзервативна проценка и дека вистинското долгорочно зголемување на нивото на морето може да биде поголемо.<ref name=":16"/> Затоплување над 2&nbsp;°C (3,6&nbsp;°F) целта потенцијално води до стапки на пораст на нивото на морето доминирана од загубата на мраз од [[Антарктик]]от. Континуираните емисии на јаглерод диоксид од изворите на фосилни горива може да предизвикаат дополнителни десетици метри покачување на нивото на морето, во текот на следните милениуми, а достапното фосилно гориво на Земјата е дури доволно за на крајот да се стопи целата ледена покривка на Антарктикот, предизвикувајќи околу 58&nbsp;m (190&nbsp;ft) на пораст на нивото на морето.<ref>{{Наведено списание|last=Winkelmann|first=Ricarda|last2=Levermann|first2=Anders|last3=Ridgwell|first3=Andy|last4=Caldeira|first4=Ken|date=11 September 2015|title=Combustion of available fossil fuel resources sufficient to eliminate the Antarctic Ice Sheet|journal=Science Advances|volume=1|issue=8|pages=e1500589|bibcode=2015SciA....1E0589W|doi=10.1126/sciadv.1500589|pmc=4643791|pmid=26601273}}</ref> По 500 години, порастот на морското ниво само од топлинско ширење достигнал само половина од своето евентуално ниво, што според моделите може да биде во опсег.<ref name="solomon">{{Наведено списание|last=Solomon|first=Susan|last2=Plattner|first2=Gian-Kasper|last3=Knutti|first3=Reto|last4=Friedlingstein|first4=Pierre|date=10 February 2009|title=Irreversible climate change due to carbon dioxide emissions|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=6|pages=1704–1709|bibcode=2009PNAS..106.1704S|doi=10.1073/pnas.0812721106|pmc=2632717|pmid=19179281|doi-access=free}}</ref> Според Шестиот извештај за проценка на IPCC во следните 2.000 години, нивото на морето ќе се зголеми за 2-3 метри ако порастот на температурата ќе достигне максимум од 1,5 степени, за 2-6 метри ако го достигне врвот од 2 степени и за 19-22 метри ако максимумот ќе биде 5 степени.<ref name="IPCC_2021_WGI"/> {{Rp|SPM-28}}Ако порастот на температурата престане на 2 степени или на 5 степени, нивото на морето ќе продолжи да расте околу 10.000 години. Во првиот случај ќе достигне 8–13 метри над прединдустриското ниво, а во вториот 28–37 метри.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf|title=Technical Summary. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|date=August 2021|publisher=IPCC|page=TS14|access-date=12 November 2021}}</ref> == По регион == Зголемувањето на нивото на морето не е униформно низ целиот свет. Некои копнени маси се движат нагоре или надолу како последица на тонење (таложење на копното) или пост-глацијално враќање (земја што се издига поради губење на тежината на мразот по топењето), така што локалниот релативен пораст на морското ниво може да биде поголем или пониско од глобалниот просек. Постојат дури и региони во близина на сегашните и поранешните ледници и ледените плочи каде што нивото на морето паѓа. Понатаму, гравитациските ефекти од менувањето на ледените маси и просторно различните обрасци на затоплување доведуваат до разлики во преносот на морската вода низ целиот свет.<ref name="ipcc13"/><ref>{{Наведено списание|last=Katsman|first=Caroline A.|last2=Sterl|first2=A.|last3=Beersma|first3=J. J.|last4=van den Brink|first4=H. W.|last5=Church|first5=J. A.|last6=Hazeleger|first6=W.|last7=Kopp|first7=R. E.|last8=Kroon|first8=D.|last9=Kwadijk|first9=J.|date=2011|title=Exploring high-end scenarios for local sea level rise to develop flood protection strategies for a low-lying delta—the Netherlands as an example|journal=Climatic Change|volume=109|issue=3–4|pages=617–645|doi=10.1007/s10584-011-0037-5|issn=0165-0009|doi-access=free}}</ref> Гравитациските ефекти влегуваат во игра кога се топи голема ледена покривка. Со губењето на масата, гравитациското влечење станува помало и локалното ниво на водата може да се намали. Подалеку од ледената покривка, нивото на водата ќе се зголеми повеќе од просекот. Во оваа светлина, топењето на Гренланд има различен отпечаток од прстот на регионалното ниво на морето отколку топењето на Антарктикот.<ref name=":13"/> Многу пристаништа, урбани конгломерации и земјоделски региони се изградени на [[Речна делта|речните делти]], каде што тонењето на земјиштето придонесува за значително зголемен ''релативен'' пораст на морското ниво. Ова е предизвикано и од неодржливото вадење на подземните води (на некои места, исто така, со екстракција на нафта и гас), и од насипи и други практики за управување со поплави кои спречуваат акумулација на седименти да го компензираат природното таложење на делтаичните почви.<ref>{{Harvnb|Bucx|Marchand|Makaske|van de Guchte|2010}};{{Harvnb|Tessler|Vörösmarty|Grossberg|Gladkova|2015}}</ref> Вкупното тонење предизвикано од човекот во делтата Рајна-Миз-Шелд (Холандија) се проценува на 3–4 m (10–13&nbsp;ft), над 3&nbsp;m (10&nbsp;ft) во урбаните области на делтата на реката Мисисипи ([[Њу Орлеанс]]) и над 9&nbsp;m (30&nbsp;ft) во делтата на реката Сакраменто-Сан Хоакин.<ref>{{Harvnb|Bucx|Marchand|Makaske|van de Guchte|2010}}</ref> Од друга страна, пост-глацијално изостатско враќање предизвикува релативно пад на морското ниво околу [[Хадсонов Залив|заливот Хадсон]] во [[Канада]] и северниот дел на [[Балтичко Море|Балтикот]].<ref>{{Наведено списание|last=Cazenave|first=Anny|last2=Nicholls|first2=Robert J.|date=2010|title=Sea-Level Rise and Its Impact on Coastal Zones|journal=Science|volume=328|issue=5985|pages=1517–1520|bibcode=2010Sci...328.1517N|doi=10.1126/science.1185782|issn=0036-8075|pmid=20558707}}</ref> Атлантикот се загрева со побрзо темпо од Тихиот Океан. Ова има последици за Европа и источниот брег на САД, кои добиле покачување на нивото на морето 3-4 пати од глобалниот просек.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.washingtonpost.com/news/energy-environment/wp/2016/02/01/why-the-u-s-east-coast-could-be-a-major-hotspot-for-sea-level-rise/|title=Why the U.S. East Coast could be a major 'hotspot' for rising seas|year=2016|work=The Washington Post}}</ref> Намалувањето на циркулацијата на меридијално превртување на Атлантикот (AMOC) е исто така поврзано со екстремниот регионален пораст на морското ниво на североисточниот брег на САД.<ref>{{Наведени вести|url=https://usclivar.org/research-highlights/extreme-sea-level-rise-event-linked-amoc-downturn|title=Extreme sea level rise event linked to AMOC downturn|last=Jianjun Yin|date=March 25, 2015|publisher=CLIVAR|last2=Stephen Griffies}}</ref> == Ефекти == Сегашното и идното покачување на нивото на морето ќе има голем број влијанија, особено врз крајбрежните системи. Ваквите влијанија вклучуваат зголемена ерозија на крајбрежјето, повисоки поплави од невреме, инхибиција на примарните производствени процеси, пообемно поплавување на крајбрежјето, промени во [[Квалитет на водата|квалитетот]] на површинските води и одликите на подземните води, зголемена загуба на имот и крајбрежни живеалишта, зголемен ризик од поплави и потенцијална загуба на животи, губење на културни ресурси и вредности, влијанија врз земјоделството и аквакултурата преку опаѓање на квалитетот на почвата и водата и губење на туризмот, рекреацијата и транспортните функции.{{Rp|356}}Многу од овие влијанија се штетни. Поради големата разновидност на крајбрежните средини; регионални и локални разлики во проектираното релативно ниво на морето и климатските промени; и разликите во еластичноста и адаптивниот капацитет на [[екосистем]]ите, секторите и земјите, влијанијата ќе бидат многу променливи во времето и просторот. [[Речна делта|Речните делти]] во [[Африка]] и [[Азија]] и малите островски држави се особено ранливи на пораст на нивото на морето.<ref>{{Наведено списание|last=Mimura|first=Nobuo|date=2013|title=Sea-level rise caused by climate change and its implications for society|journal=Proceedings of the Japan Academy. Series B, Physical and Biological Sciences|volume=89|issue=7|pages=281–301|bibcode=2013PJAB...89..281M|doi=10.2183/pjab.89.281|issn=0386-2208|pmc=3758961|pmid=23883609}}</ref> Покрај зголемувањето на нивото на морето, други ефекти од климатските промени кои можат силно да влијаат на влијанието врз населението. Поплавите на крајбрежјето се забрзуваат со уништување на шумите и промени или екстремни временски услови. Регионите кои се веќе ранливи на покачувањето на нивото на морето, исто така, се борат со крајбрежните поплави кои ја одземаат земјата и го менуваат пејзажот.<ref>{{Наведено списание|last=Wu|first=Tao|date=October 2021|title=Quantifying coastal flood vulnerability for climate adaptation policy using principal component analysis|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1470160X21006713|journal=Ecological Indicators|language=en|volume=129|pages=108006|doi=10.1016/j.ecolind.2021.108006}}</ref> Луѓето во овие области се повеќе се мачат поради овие различни ефекти на климатските промени. Бурите под влијание на климатските промени создаваат и поголема честота на поплави на крајбрежјето. Решавањето на проблемите со поплавите со кои се соочува регион, град или земја ќе се заснова на напорите на погодената земја. Без многу напор, овие крајбрежни региони би можеле континуирано да се деградираат и на тој начин во голема мера да влијаат на големината и влијанието на една земја. Десетици милиони луѓе на глобално ниво ќе бидат раселени во последните децении од векот доколку драстично не се намалат стакленички гасови. Многу крајбрежни области имаат голем пораст на населението, што резултира да повеќе луѓе бидат изложени на ризик од пораст на нивото на морето. Надојдените мориња претставуваат и директен ризик: незаштитените домови може да бидат поплавени и индиректните закани од поголеми бранови на бури, цунами и плима. Азија има најголемо население изложено на ризик од нивото на морето, а земјите како [[Бангладеш]], [[Народна Република Кина|Кина]], [[Индија]], [[Индонезија]] и [[Виетнам]] имаат многу густо населени крајбрежни области.<ref>{{Наведено списание|last=McLeman|first=Robert|date=2018|title=Migration and displacement risks due to mean sea-level rise|journal=Bulletin of the Atomic Scientists|volume=74|issue=3|pages=148–154|bibcode=2018BuAtS..74c.148M|doi=10.1080/00963402.2018.1461951|issn=0096-3402}}</ref> Ефектите од раселувањето многу зависат од тоа колку владите ќе бидат успешни во спроведувањето на одбраната од надојденото море, со загриженост за најсиромашните земји како што се потсахарските земји и островските нации.<ref>{{Наведено списание|last=Nicholls|first=Robert J.|last2=Marinova|first2=Natasha|last3=Lowe|first3=Jason A.|last4=Brown|first4=Sally|last5=Vellinga|first5=Pier|last6=Gusmão|first6=Diogo de|last7=Hinkel|first7=Jochen|last8=Tol|first8=Richard S. J.|date=2011|title=Sea-level rise and its possible impacts given a 'beyond 4°C world' in the twenty-first century|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=369|issue=1934|pages=161–181|bibcode=2011RSPTA.369..161N|doi=10.1098/rsta.2010.0291|issn=1364-503X|pmid=21115518|doi-access=free}}</ref> Студијата од 2019 година покажала дека бројот на луѓе погодени од покачувањето на нивото на морето во текот на 21 век е трипати поголем отколку што се сметало претходно. До 2050 година, 150 милиони ќе бидат под вода за време на плимата и осеката, а 300 милиони ќе живеат во зони со поплави секоја година. До 2100 година, тие бројки остро се разликуваат во зависност од сценариото за емисија. Во сценарио со ниски емисии, 140 милиони ќе бидат под вода за време на плимата и осеката, а 280 милиони ќе имаат поплави секоја година. Во сценарио со високи емисии, бројките стигнуваат до 540 милиони и 640 милиони соодветно. Седумдесет проценти од нив се од осум земји во Азија: [[Народна Република Кина|Кина]], [[Бангладеш]], [[Индија]], [[Индонезија]], [[Тајланд]], [[Виетнам]], [[Јапонија]], [[Филипини]].<ref>{{Наведено списание|last=Kulp|first=Scott A.|last2=Strauss|first2=Benjamin H.|date=29 October 2019|title=New elevation data triple estimates of global vulnerability to sea-level rise and coastal flooding|journal=Nature Communications|volume=10|issue=1|pages=4844|bibcode=2019NatCo..10.4844K|doi=10.1038/s41467-019-12808-z|pmc=6820795|pmid=31664024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.ecowatch.com/sea-level-rise-predictions-2641159739.html|title=300 Million People Worldwide Could Suffer Yearly Flooding by 2050|last=Rosane|first=Olivia|date=October 30, 2019|access-date=31 October 2019|agency=Ecowatch}}</ref> Прегледот на 33 публикации од 2020 година покажал дека „''повеќето глобални проценки се од редот на десетици или стотици милиони луѓе изложени на крајбрежни поплави и крајбрежни поплави за различни временски рамки и сценарија''“ поради порастот на нивото на морето.<ref>{{Наведено списание|last=McMichael|first=Celia|last2=Dasgupta|first2=Shouro|last3=Ayeb-Karlsson|first3=Sonja|last4=Kelman|first4=Ilan|date=2020-11-27|title=A review of estimating population exposure to sea-level rise and the relevance for migration|journal=Environmental Research Letters|volume=15|issue=12|pages=123005|bibcode=2020ERL....15l3005M|doi=10.1088/1748-9326/abb398|issn=1748-9326|pmc=8208600|pmid=34149864}}</ref> === Крајбрежни области === [[Податотека:October_17_2016_sunny_day_tidal_flooding_at_Brickell_Bay_Drive_and_12_Street_downtown_Miami,_4.34_MLLW_high_tide_am.jpg|мини|Плимни поплави во Мајами за време на кралска плима (17 октомври 2016 година). Ризикот од плимни поплави се зголемува со зголемувањето на нивото на морето.]] Поради бројни фактори, нивото на морето се зголемува со забрзано темпо, што претставува голема закана за човековата околина, како сега така и во иднина. Иако ова е бавен и континуиран процес, неговите долгорочни кумулативни ефекти врз светот, особено во крајбрежните области, претставуваат сериозна закана. Во последниве години, некои крајбрежни области веќе морале да се справат со ефектите акумулирани во долг период на промени. Овие области се чувствителни на зголемување на нивото на морето, промени во зачестеноста и интензитетот на бурите, зголемени врнежи и зголемување на температурата на океаните. Десет проценти од светското население живее во крајбрежни области кои се помали од 10 метри надморска височина. Понатаму, две третини од светските градови со над пет милиони луѓе се наоѓаат во овие ниски крајбрежни области.<ref>{{Наведено списание|last=McGranahan|first=Gordon|last2=Balk|first2=Deborah|last3=Anderson|first3=Bridget|date=29 June 2016|title=The rising tide: assessing the risks of climate change and human settlements in low elevation coastal zones|journal=Environment and Urbanization|volume=19|issue=1|pages=17–37|doi=10.1177/0956247807076960}}</ref> Вкупно, приближно 600 милиони луѓе живеат директно на брегот ширум светот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/02/13/climate/manila-san-francisco-sea-level-rise.html|title=A Crisis Right Now: San Francisco and Manila Face Rising Seas|last=Sengupta|first=Somini|date=13 February 2020|work=The New York Times|access-date=4 March 2020|others=Photographer: Chang W. Lee}}</ref> Користејќи далечинско ласерско скенирање наречено LiDAR за мерење на висината на површината на Земјата, истражувачите откриле дека во 2021 година 267 милиони луѓе ширум светот живееле на копно на помалку од 2 метри надморска височина и дека со пораст од 1 метар на морското ниво и нула пораст на населението, бројката може да се зголеми на 410 милиони луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/environment/2021/jun/29/risk-from-sea-level-rises-unless-emissions-reduced|title=Up to 410 million people at risk from sea level rises – study|last=Storer|first=Rhi|date=2021-06-29|work=The Guardian|language=en|accessdate=2021-07-01}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Hooijer|first=A.|last2=Vernimmen|first2=R.|date=2021-06-29|title=Global LiDAR land elevation data reveal greatest sea-level rise vulnerability in the tropics|journal=Nature Communications|language=en|volume=12|issue=1|pages=3592|bibcode=2021NatCo..12.3592H|doi=10.1038/s41467-021-23810-9|issn=2041-1723|pmc=8242013|pmid=34188026}}</ref> Предноста што ја имаат населението во крајбрежниот регион е тоа што технички би имале други делови од земјата или регионот во кои би можеле да се преселат или мигрираат. Исто така, идејата со овие земји е дека тие евентуално можат да имаат помош од нивната влада или од јавноста. Предизвиците за луѓето во ниските нации е дека тие мора да го искорнат целиот свој живот и култура за да се преселат во побезбедни области. Населението што се преселува од бреговите, исто така, ќе биде погодено од губење на средствата за живот и може да стане тежок товар за регионите или градовите во кои тие доаѓаат да ги населат.<ref>{{Наведено списание|last=Dasgupta|first=Susmita|last2=Wheeler|first2=David|last3=Bandyopadhyay|first3=Sunando|last4=Ghosh|first4=Santadas|last5=Roy|first5=Utpal|date=February 2022|title=Coastal dilemma: Climate change, public assistance and population displacement|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0305750X21003223|journal=World Development|language=en|volume=150|pages=105707|doi=10.1016/j.worlddev.2021.105707|issn=0305-750X}}</ref> Понатаму, и нивната првична влада или земјите примачи може да немаат или да задржат ресурси за да им помогнат на овие климатски мигранти, што го зголемува нивното ниво на сиромаштија. ==== Присутни ефекти ==== Зголемувањето на морињата е поврзано и со зголемен ризик од [[цунами]], кои потенцијално ќе ги погодат крајбрежните градови во Тихиот и Атлантскиот Океан.<ref name=":11"/> Една од загрозените области е [[Венеција]] која доживува значителни поплави. Градот се наоѓа на острови во делтата на реките [[По]] и Пијава. Зголемувањето на нивото на морето предизвикува зголемување на честотата и големината на поплавите во градот кои веќе потрошиле повеќе од 6 милијарди долари за системот за бариера од поплави.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theverge.com/2019/11/14/20963878/venice-high-tide-climate-change-flood-barrier-sea-levels|title=Venice's historic flooding blamed on human failure and climate change|last=Calma|first=Justine|date=November 14, 2019|access-date=17 November 2019|agency=The Verge}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.forbes.com/sites/marshallshepherd/2019/11/16/venice-flooding-reveals-a-real-hoax-about-climate-changeframing-it-as-eitheror/|title=Venice Flooding Reveals A Real Hoax About Climate Change - Framing It As "Either/Or"|last=Shepherd|first=Marshall|date=16 November 2019|access-date=17 November 2019|agency=Forbes}}</ref> Слично на тоа, [[Флорида]], која е екстремно ранлива на климатските промени, доживува значителни непријатни поплави и поплави од големата плима.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ecowatch.com/florida-coastal-flooding-maps-2645087745.html|title=Florida Coastal Flooding Maps: Residents Deny Predicted Risks to Their Property|date=2020-02-10|work=EcoWatch|language=en|accessdate=2021-01-31}}</ref> Производството на храна во крајбрежните области е под влијание и на зголемувањето на нивото на морето. Поради поплави и навлегување на солена вода во почвата, се зголемува соленоста на земјоделските површини во близина на морето, што претставува проблем за земјоделските култури кои не се отпорни на сол. Понатаму, навлегувањето на сол во свежата вода за наводнување претставува втор проблем за земјоделските култури што се наводнуваат. Ново развиените варијанти на култури отпорни на сол моментално се поскапи од културите што треба да ги заменат.<ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nibio.no/nyheter/food-security-threatened-by-sea-level-rise|title=Food security threatened by sea-level rise|last=Nagothu|first=Udaya Sekhar|date=2017-01-18|publisher=Nibio|accessdate=2018-10-21}}</ref> Обработливото земјиште во делтата на [[Нил]] е погодено од поплави на солена вода,<ref name=":4">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/global-development/2018/aug/29/alexandria-little-venice-egypt-climate-change-frontline|title=Houses claimed by the canal: life on Egypt's climate change frontline|last=Michaelson|first=Ruth|date=25 August 2018|work=The Guardian|access-date=30 August 2018}}</ref> и сега има повеќе сол во почвата и вода за наводнување во делтата на Црвената река и делтата Меконг во [[Виетнам]].<ref name=":5" /> [[Бангладеш]] и [[Кина]] се погодени на сличен начин, особено нивното производство на ориз.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fao.org/nr/climpag/pub/EIre0047_en.asp|title=Potential Impacts of Sea-Level Rise on Populations and Agriculture|work=www.fao.org|accessdate=2018-10-21|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418035608/http://www.fao.org/nr/climpag/pub/eire0047_en.asp|url-status=dead}}</ref> ==== Идни ефекти ==== [[Податотека:Major_cities_threatened_by_sea_level_rise.png|мини| На големите градови им се заканува пораст на нивото на морето. Наведените градови се под закана од дури и мало покачување на нивото на морето (од 1,6 стапки/49 см) во споредба со нивото во 2010 година. Дури и умерените проекции покажуваат дека таков пораст ќе се случи до 2060 година.<ref>[[:File:Projections of global mean sea level rise by Parris et al. (2012).png]]</ref><ref>[http://www.skepticalscience.com/sea-level-rise-predictions.htm Sea level rise chart]</ref>]] Идното покачување на нивото на морето може да доведе до потенцијално катастрофални тешкотии за заедниците на брегот во следните векови: на пример, милиони луѓе ќе бидат погодени во градовите како [[Мајами]], [[Рио де Жанеиро]], [[Осака]] и [[Шангај]] ако ја следат сегашната траекторија од 3.&nbsp;°C (5,4&nbsp;°F).<ref name=":12"/> Египетскиот град [[Александрија]] се соочува со слична ситуација, каде што стотици илјади луѓе кои живеат во ниските области можеби веќе ќе треба да се преселат во следната деценија. Сепак, скромните зголемувања на нивото на морето веројатно ќе се неутрализираат кога градовите ќе се прилагодат со изградба на морски ѕидови или со преместување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yaleclimateconnections.org/2013/10/ipccs-new-estimates-for-increased-sea-level-rise/|title=IPCC's New Estimates for Increased Sea-Level Rise|year=2013|publisher=Yale}}</ref> ''Resources for the Future'' го опишува [[Мајами]] како „''најранливиот голем крајбрежен град во светот''“ на штетите поврзани со крајбрежните поплави и порастот на нивото на морето поврзани со бура.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.scientificamerican.com/article/miami-is-the-most-vulnerable-coastal-city-worldwide/|title=Miami Is the "Most Vulnerable" Coastal City Worldwide|last=Cusick|first=Daniel|date=4 November 2020|work=Scientific American}}</ref> Напливот на бура ќе биде една од важните катастрофи предизвикани од порастот на нивото на морето во иднина што може да предизвика најголема загуба на животи и имот во крајбрежните области во светот. Напливот на бури во последниве години бил погоден од зголемувањето на нивото на морето, кое се зголемило во честота и интензитет. На пример, една од најтешко погодените области е [[Њујорк]], каде што симулациите на студијата покажуваат дека влијанието на покачувањето на морското ниво врз областа Њујорк ќе се намали од 100-годишни поплави на 19-68 години до 2050 година и 40-60 години до 2080 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eportfolios.macaulay.cuny.edu/bird2012/files/2012/07/Impacts-of-SLR-in-the-NYC-Metropolitan-Area.-pdf.pdf|title=Impact of Sea Level Rise in the New York City Metropolitan Area|last=Gornitz|first=Vivien|date=2002|work=Global and Planetary Change|accessdate=2020-08-09|archive-date=2019-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926115312/https://eportfolios.macaulay.cuny.edu/bird2012/files/2012/07/Impacts-of-SLR-in-the-NYC-Metropolitan-Area.-pdf.pdf|url-status=dead}}</ref> === Островските народи === [[Атол]]ите, ниските острови и ниските крајбрежни области на островите се особено ранливи на пораст на нивото на морето. Можните влијанија вклучуваат ерозија на крајбрежјето, поплави и навлегување на сол во почвите и слатките води. Ниту еден не е поранлив од малите островски нации, компромитирани од повеќе острови, особено оние со концентрација на население. Атолите во просек се 3 до 6 стапки во висина над морското ниво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.usgs.gov/news/national-news-release/many-low-lying-atoll-islands-will-be-uninhabitable-mid-21st-century|title=Many Low-Lying Atoll Islands Will Be Uninhabitable by Mid-21st Century {{!}} U.S. Geological Survey|work=www.usgs.gov|accessdate=2021-12-17}}</ref> Овој тип на остров е последната фаза во геолошката историја на остров со вулканско потекло (сите вулкански острови обично стануваат атол, на крајот). Со климатските промени кои предизвикуваат зголемување на нивото на морето, процесот на формирање на атол се забрза. Бидејќи атолите се ниски острови, тие се ранливи на надојдените води или бури што ги покриваат во вода. Атолите се од витално значење бидејќи тие се дом на многу различни култури и суверени нации. Бидејќи океанската вода прерано ги покрива атолите, солената вода може да навлезе во резервите на вода за пиење и да ги поткопа екосистемите што населението ги користи за да преживее.<ref>{{Наведено списание|last=Zhu|first=Bozhong|last2=Bai|first2=Yan|last3=He|first3=Xianqiang|last4=Chen|first4=Xiaoyan|last5=Li|first5=Teng|last6=Gong|first6=Fang|date=2021-09-18|title=Long-Term Changes in the Land–Ocean Ecological Environment in Small Island Countries in the South Pacific: A Fiji Vision|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/13/18/3740|journal=Remote Sensing|language=en|volume=13|issue=18|pages=3740|doi=10.3390/rs13183740|issn=2072-4292}}</ref> Подигнувањето на нивото на морето има потенцијал да го уништи туризмот и локалните економии; покачување на нивото на морето за 1.0 m (3 стапки 3 во) би предизвикало делумно или целосно поплавување на 29% од крајбрежните одморалишта на Карибите. А понатаму 49 &ndash; 60% од крајбрежни одморалишта ќе бидат изложени на ризик од резултира крајбрежната ерозија.<ref>{{Наведено списание|last=Thomas|first=Adelle|last2=Baptiste|first2=April|last3=Martyr-Koller|first3=Rosanne|last4=Pringle|first4=Patrick|last5=Rhiney|first5=Kevon|date=2020-10-17|title=Climate Change and Small Island Developing States|journal=Annual Review of Environment and Resources|language=en|volume=45|issue=1|pages=1–27|doi=10.1146/annurev-environ-012320-083355|issn=1543-5938|doi-access=free}}</ref> Тешко е да се процени колкав дел од ерозијата и поплавите во минатото биле предизвикани од промената на нивото на морето, во споредба со другите еколошки настани како што се ураганите. Адаптацијата кон порастот на нивото на морето е скапа за малите островски нации бидејќи голем дел од нивното население живее во области кои се загрозени.<ref>{{Наведена книга|title=AR5 WGII|last=Nurse|first=Leonard A.|last2=McLean|first2=Roger|publisher=Cambridge University Press|year=2014|editor-last=Barros|editor-first=VR|chapter=29: Small Islands|editor-last2=Field|chapter-url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap29_FINAL.pdf|access-date=2022-01-31|archive-date=2018-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430194832/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap29_FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> Милиони луѓе во овие островски нации или нации со многу острови се неверојатно ранливи на покачувањето на нивото на морето. Некои земји и региони ќе бидат потопени, што ќе ги поттикне луѓето што живеат таму да се борат, да се прилагодат или да се преселат. Развиените земји би можеле да видат како пристигнува џиновски бран бегалци поради губењето на домовите на бегалците и со тоа да имаат безбедносни проблеми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/en/chronicle/article/small-islands-rising-seas|title=Small Islands, Rising Seas|last=Nations|first=United|work=United Nations|language=en|accessdate=2021-12-17}}</ref> Иако островјаните ширум светот биле многу прилагодливи луѓе, тие исто така биле во голема мера зависни од ресурсите што ги добиваат од нивните острови. Иако може да изгледа дека океаните се богати и можат да обезбедат сè, тие исто така имаат тенденција да бидат многу тешки средини во кои може да напредува. Интересно е како зголемувањето на нивото на морето ќе влијае на децата во овие заедници. Да се биде дете кое нема стабилност дома и нивната заедница може да создаде различни проблеми во нивниот развој. Веќе, децата во малите островски држави се соочуваат со попречен пристап до храна и вода, раселување и како резултат на ментални и социјални нарушувања од овие стресни фактори.<ref>{{Наведено списание|last=Sly|first=Peter D|last2=Vilcins|first2=Dwan|date=November 2021|title=Climate impacts on air quality and child health and wellbeing: Implications for Oceania|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jpc.15650|journal=Journal of Paediatrics and Child Health|language=en|volume=57|issue=11|pages=1805–1810|doi=10.1111/jpc.15650|issn=1034-4810}}</ref> [[Малдиви]], [[Тувалу]] и други ниски земји се меѓу областите кои се на највисоко ниво на ризик. Според сегашните стапки, нивото на морето би било доволно високо за да ги направи Малдивите непогодни за живеење до 2100 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://travel.yahoo.com/p-interests-27384279;_ylc=X3oDMTFxcWIyczFpBF9TAzI3MTYxNDkEX3MDMjcxOTQ4MQRzZWMDZnAtdG9kYXltb2QEc2xrA21hbGRpdmVzLTQtMjgtMDk-|title=Honey, I Sunk the Maldives: Environmental changes could wipe out some of the world's most well-known travel destinations|last=Megan Angelo|date=1 May 2009|accessdate=2022-01-31|archive-date=2012-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717041919/http://travel.yahoo.com/p-interests-27384279|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.washingtontimes.com/news/2009/apr/19/rising-sea-levels-in-pacific-create-wave-of-migran/|title=Climate refugees in Pacific flee rising sea|last=Kristina Stefanova|date=19 April 2009|work=The Washington Times}}</ref> Геоморфолошките настани, како што се бурите, имаат тенденција да имаат поголеми влијанија врз островот на гребенот отколку покачувањето на нивото на морето, на пример на еден од [[Маршалски Острови|Маршалските острови]]. Овие ефекти вклучуваат непосредна ерозија и последователен процес на повторен раст кој може да варира во должина од децении до векови, дури и да резултира со земјишни површини поголеми од вредностите пред невремето. Со очекуваниот пораст на честотата и интензитетот на бурите, тие може да станат позначајни во одредувањето на обликот и големината на островот отколку покачувањето на нивото на морето.<ref>{{Наведено списание|last=Ford|first=Murray R.|last2=Kench|first2=Paul S.|year=2016|title=Spatiotemporal variability of typhoon impacts and relaxation intervals on Jaluit Atoll, Marshall Islands|journal=Geology|volume=44|issue=2|pages=159–162|bibcode=2016Geo....44..159F|doi=10.1130/g37402.1}}</ref> Островската држава [[Фиџи]] е под влијание на порастот на нивото на морето.<ref>[https://muse.jhu.edu/article/710005 "Vanua in the Anthropocene: Relationality and Sea Level Rise in Fiji"] by [[Maebh Long]], Symploke (2018), 26(1-2), 51-70.</ref> Пет од [[Соломони|Соломонските Острови]] исчезнале поради комбинираните ефекти од покачувањето на нивото на морето и посилните трговски ветрови кои ја туркале водата во западниот Тихи Океан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/2087356-five-pacific-islands-vanish-from-sight-as-sea-levels-rise/|title=Five Pacific islands vanish from sight as sea levels rise|last=Klein|first=Alice|work=New Scientist|accessdate=2016-05-09}}</ref> Во случај сите острови на една островска држава да станат непогодни за живеење или целосно потопени од морето, самите држави исто така ќе се распаднат. Штом тоа се случи, сите права на околината (морето) ќе бидат отстранети. Оваа област може да биде значајна бидејќи правата се протегаат на полупречник од 415 километри околу целата островска држава. Сите ресурси, како што се фосилното масло, минералите и металите, во оваа област може слободно да бидат ископани од секој и продадени без потреба од плаќање провизија на (сега распуштената) островска држава. === Екосистеми === [[Податотека:Bramble-cay-melomys.jpg|мини|''Melomys rubicola''. Во 2016 година бил прогласен за исчезнат на Брамбл Кеј, каде што бил ендемски, а веројатно и глобално исчезнат, а основната причина е губењето на живеалиштата поради зголемувањето на нивото на морето.]] Крајбрежните екосистеми се соочуваат со драстични промени како последица на зголемувањето на нивото на морето. Многу системи на крајот може да бидат изгубени кога нивото на морето ќе се зголеми премногу или пребрзо. Некои екосистеми можат да го поместат земјиштето навнатре со ознаката за висока вода, но многу од нив се спречени да мигрираат поради природни или вештачки бариери. Ова стеснување на крајбрежјето, понекогаш наречено „''крајбрежно стегање''“ кога се разгледуваат бариери создадени од човекот, може да резултира со губење на живеалишта како што се калливи површини и мочуришта.<ref name=":7"/><ref>{{Наведено списание|last=Pontee|first=Nigel|date=November 2013|title=Defining coastal squeeze: A discussion|journal=Ocean & Coastal Management|volume=84|pages=204–207|doi=10.1016/j.ocecoaman.2013.07.010}}</ref> Екосистемот на мангрови е еден од екосистемите погодени од зголемувањето на нивото на морето. Тоа е еколошка целина составена од мангрови растенија кои растат во и околу калливите површини на тропскиот брег. Неговата еколошка вредност е висока бидејќи е идеален дом за многу видови. Во последниве години, мангровите се движат во внатрешноста на земјата, но нивниот успех зависи од различни информации за животната средина, како што се топографијата и геологијата. Колку е потопла климата, толку тие растат поголеми. Корењата за дишење или пневматофорите на мангровата може да пораснат до половина метар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrc.govt.nz/for-schools/school-information-packs/mangroves/|title=Mangroves - Northland Regional Council|work=www.nrc.govt.nz|accessdate=2022-01-31|archive-date=2023-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602174756/https://www.nrc.govt.nz/for-schools/school-information-packs/mangroves|url-status=dead}}</ref><ref name="High mangrove density enhances surf">{{Наведено списание|last=Kumara|first=M. P.|last2=Jayatissa|first2=L. P.|last3=Krauss|first3=K. W.|last4=Phillips|first4=D. H.|last5=Huxham|first5=M.|date=2010|title=High mangrove density enhances surface accretion, surface elevation change, and tree survival in coastal areas susceptible to sea-level rise|journal=Oecologia|volume=164|issue=2|pages=545–553|bibcode=2010Oecol.164..545K|doi=10.1007/s00442-010-1705-2|jstor=40864709|pmid=20593198}}</ref> Мангровите и плимните мочуришта се прилагодуваат на зголемувањето на нивото на морето со градење вертикално користејќи акумулиран седимент и [[органска материја]]. Ако покачувањето на нивото на морето е премногу брзо, тие нема да можат да го издржат и наместо тоа ќе бидат потопени.<ref>{{Наведено списание|last=Krauss|first=Ken W.|last2=McKee|first2=Karen L.|last3=Lovelock|first3=Catherine E.|last4=Cahoon|first4=Donald R.|last5=Saintilan|first5=Neil|last6=Reef|first6=Ruth|last7=Chen|first7=Luzhen|date=April 2014|title=How mangrove forests adjust to rising sea level|url=https://digitalcommons.unl.edu/usgsstaffpub/986|journal=New Phytologist|volume=202|issue=1|pages=19–34|doi=10.1111/nph.12605|pmid=24251960}}</ref> Поконкретно, ако стапката на таложење на мангрови не е во чекор со порастот на морското ниво, клучот за изумирањето на екосистемот на мангровите е врската помеѓу стапката на миграција во внатрешноста на земјата и стапката на пораст на нивото на морето. Ако нивото на морето се зголеми побрзо отколку што мангровите можат да се преселат на копно, тоа може да доведе до губење на екосистемите.<ref name="A Conceptual Model for the Response">{{Наведено списание|last=Soares|first=M.L.G.|date=2009|title=A Conceptual Model for the Responses of Mangrove Forests to Sea Level Rise|journal=Journal of Coastal Research|pages=267–271|jstor=25737579}}</ref> Способноста на мангровите да преживеат покачување на нивото на морето зависи од нивната способност да мигрираат во внатрешноста.<ref name="High mangrove density enhances surf" /> Бидејќи двата екосистема штитат од бури, бранови и цунами, нивното губење ги влошува ефектите од нивото на морето.<ref>{{Наведено списание|last=Crosby|first=Sarah C.|last2=Sax|first2=Dov F.|last3=Palmer|first3=Megan E.|last4=Booth|first4=Harriet S.|last5=Deegan|first5=Linda A.|last6=Bertness|first6=Mark D.|last7=Leslie|first7=Heather M.|date=November 2016|title=Salt marsh persistence is threatened by predicted sea-level rise|journal=Estuarine, Coastal and Shelf Science|volume=181|pages=93–99|bibcode=2016ECSS..181...93C|doi=10.1016/j.ecss.2016.08.018|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nature.org/media/oceansandcoasts/mangroves-for-coastal-defence.pdf|title=Mangroves for coastal defence. Guidelines for coastal managers & policy makers|last=Spalding, M.|last2=McIvor, A.|date=2014|publisher=Wetlands International and The Nature Conservancy|last3=Tonneijck, F.H.|last4=Tol, S.|last5=van Eijk, P.}}</ref> Човечките активности, како што е изградбата на брани, може да го ограничат снабдувањето со седимент во мочуриштата и со тоа да ги спречат природните процеси на адаптација. Загубата на некои плимни мочуришта е неизбежна како последица.<ref>{{Наведено списание|last=Weston|first=Nathaniel B.|date=16 July 2013|title=Declining Sediments and Rising Seas: an Unfortunate Convergence for Tidal Wetlands|journal=Estuaries and Coasts|volume=37|issue=1|pages=1–23|doi=10.1007/s12237-013-9654-8}}</ref> Кога морската вода ќе стигне во внатрешноста на земјата, може да се појават проблеми поврзани со контаминирани почви. Исто така, рибите, птиците и крајбрежните растенија може да изгубат делови од нивното живеалиште.<ref name=":18"/> Коралот, важен за животот на птиците и рибите, треба да расте вертикално за да остане блиску до површината на морето за да добие доволно енергија од сончевата светлина. Досега можело да го задржи вертикалниот раст со порастот на морињата, но можеби нема да може да го стори тоа во иднина.<ref>{{Наведена книга|title=Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability.|last=Wong|first=Poh Poh|last2=Losado|first2=I.J.|last3=Gattuso|first3=J.-P.|last4=Hinkel|first4=Jochen|publisher=Cambridge University Press|year=2014|location=New York|chapter=Coastal Systems and Low-Lying Areas|chapter-url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap5_FINAL.pdf|access-date=2022-01-31|archive-date=2018-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123125554/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg2/WGIIAR5-Chap5_FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> Во 2016 година, било објавено дека меломиите Брамбл Кеј, кои живееле на островот на [[Голем Корален Гребен|Големиот корален гребен]], веројатно исчезнале поради поплави поради покачувањето на нивото на морето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2016/06/extinct-bramble-cay-melomys|title=Extinct: Bramble Cay melomys|last=Smith|first=Lauren|date=2016-06-15|work=Australian Geographic|accessdate=2016-06-17}}</ref> Овој извештај бил потврден од федералната влада на Австралија кога прогласила дека меломиите Брамбл Кеј се исчезнати во февруари 2019 година, со што овој вид стана првиот познат цицач што исчезнал како резултат на порастот на нивото на морето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/environment/climate-change/our-little-brown-rat-first-climate-change-caused-mammal-extinction-20190219-p50yry.html|title='Our little brown rat': first climate change-caused mammal extinction|last=Hannam|first=Peter|date=2019-02-19|work=The Sydney Morning Herald|language=en|accessdate=2019-06-25}}</ref> == Адаптација == Опциите за адаптација на порастот на нивото на морето може да се класифицираат нашироко во ''повлекување, сместување'' и ''заштита''. Повлекувањето значи преместување на луѓето и [[инфраструктура]]та во помалку изложени области и спречување на понатамошен развој во областите кои се загрозени. Овој тип на адаптација е потенцијално нарушувачки, бидејќи раселувањето на луѓето може да доведе до тензии. Опциите за сместување се мерења кои ги прават општествата пофлексибилни на подигање на нивото на морето. Примерите се [[Земјоделство|одгледување]] на прехранбени култури кои толерираат висока содржина на сол во почвата и правење нови стандарди за градба кои бараат зградата да се изгради повисоки и да има помала штета во случај да дојде до поплава. Конечно, областите може да се заштитат со изградба на брани, насипи и со подобрување на природната одбрана.<ref name=":6"/> Освен тоа, бурите и поплавите можат да бидат моментални и разорни за градовите, а некои крајбрежни области почнале да инвестираат во вентили за атмосферска вода за да се справат со почести и посилни поплави за време на плимата и осеката.<ref name="US EPA">{{cite web |date=2 May 2016 |title=Climate Adaptation and Sea Level Rise |url=https://www.epa.gov/arc-x/climate-adaptation-and-sea-level-rise |website=US EPA, Climate Change Adaptation Resource Center (ARC-X) |language=en |access-date=13 March 2020 |archive-date=8 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508055630/https://www.epa.gov/arc-x/climate-adaptation-and-sea-level-rise |url-status=live }}</ref> Овие опции за адаптација може дополнително да се поделат на ''тврди'' и ''меки''. Тешкото прилагодување најмногу се потпира на капитално интензивна инфраструктура изградена од луѓе и вклучува големи промени во човечките општества и еколошките системи. Поради големиот обем, често не е флексибилен. Мека адаптација вклучува зајакнување на природната одбрана и стратегии за адаптација во локалните заедници и употреба на едноставна и модуларна технологија, која може да биде локална сопственост. Двата типа на адаптација може да бидат комплементарни или меѓусебно исклучувачки.<ref name=":3">{{Наведено списание|last=Fletcher|first=Cameron|date=2013|title=Costs and coasts: an empirical assessment of physical and institutional climate adaptation pathways|url=https://apo.org.au/node/34006|journal=Apo}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFletcher2013">Fletcher, Cameron (2013). [https://apo.org.au/node/34006 "Costs and coasts: an empirical assessment of physical and institutional climate adaptation pathways"]. ''Apo''.</cite></ref><ref>{{Наведено списание|last=Sovacool|first=Benjamin K.|date=2011|title=Hard and soft paths for climate change adaptation|url=http://www.adaptation-undp.org/sites/default/files/downloads/sovacool-cp-hardsoft.pdf|journal=Climate Policy|volume=11|issue=4|pages=1177–1183|doi=10.1080/14693062.2011.579315|access-date=2022-01-31|archive-date=2020-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200710010054/https://www.adaptation-undp.org/sites/default/files/downloads/sovacool-cp-hardsoft.pdf|url-status=dead}}</ref> Морската трговија е доминантна форма на ресурси и добра трговија низ светот. Кога се зборува за подигнувањето на нивото на морето, постои можност да се појават големи прашања за трговијата базирана на море и пристаништата што се користат. Она што е исто така важно за овие пристаништа е тоа што сè уште не знаеме како растечкото ниво на морето ќе продолжи да влијае на нив со текот на времето.<ref>{{Наведено списание|last=Xia|first=Wenyi|last2=Lindsey|first2=Robin|date=October 2021|title=Port adaptation to climate change and capacity investments under uncertainty|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0191261521001600|journal=Transportation Research Part B: Methodological|language=en|volume=152|pages=180–204|doi=10.1016/j.trb.2021.08.009}}</ref> Различни фактори играат во инвестицијата на поморските пристаништа за ова средство. Фактори кои се важни за морските пристаништа во однос на зголемувањето на нивото на морето се каде ќе бидат важните трговски пристаништа во иднина, дали можеме да ги промениме и заштитиме пристаништата кои моментално се користат, колку е потребно за да се заштити трговијата без губење време или пари. Зголемувањето на нивото на морето за морските пристаништа е загрижувачко, но тешко е да се дешифрира какви промени треба да се направат бидејќи нивото на морето не се зголемува со иста брзина низ целиот свет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipcc.ch/srocc/chapter/chapter-4-sea-level-rise-and-implications-for-low-lying-islands-coasts-and-communities/|title=Chapter 4: Sea Level Rise and Implications for Low-Lying Islands, Coasts and Communities — Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate|accessdate=2021-12-17}}</ref> [[Податотека:Beach_restoration_device.jpg|мини| Негување на плажа во тек во [[Барселона]].]] Многу земји развиваат конкретни планови за адаптација. Пример е продолжувањето на Делта План во [[Холандија]], земја која се наоѓа делумно под нивото на морето и стивнува.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/interactive/2017/06/15/world/europe/climate-change-rotterdam.html,%20https://www.nytimes.com/interactive/2017/06/15/world/europe/climate-change-rotterdam.html|title=The Dutch Have Solutions to Rising Seas. The World Is Watching.|last=Kimmelman|first=Michael|date=2017-06-15|work=The New York Times|access-date=2019-02-02|last2=Haner|first2=Josh|issn=0362-4331}}</ref> Во 2008 година, холандската ''Делта комисија'', во извештајот советувал дека Холандија ќе има потреба од голема нова градежна програма за зајакнување на водоодбраната на земјата од надојденото море во следните 190 години. Ова вклучувало изготвување планови за најлош случај за евакуација. Планот вклучувал и повеќе од 100 милијарди евра нови трошоци до 2100 година за мерки на претпазливост, како што се проширување на крајбрежните [[Дина|дини]] и зајакнување на морските и речните насипи. Комисијата изјавила дека земјата мора да планира пораст на [[Северно Море|Северното Море]] до 1,3 метри до 2100 година и 2-4 метри пораст до 2200 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2008/09/03/news/03iht-03dutch.15877468.html|title=Dutch draw up drastic measures to defend coast against rising seas|date=3 September 2008|work=The New York Times}}</ref> За да се одговори на заканата за покачување на морското ниво во Бангладеш, во 2018 година бил лансиран Планот за делта на Бангладеш.<ref name="BanglaDelta">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dutchwatersector.com/news/bangladesh-delta-plan-2100|title=Bangladesh Delta Plan 2100 {{!}} Dutch Water Sector|work=www.dutchwatersector.com|language=nl|accessdate=2020-12-11}}</ref><ref name="BDP 2100">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gwp.org/globalassets/global/gwp-sas_images/gwp-sas-in-action/ldai/bdp-2100-ppt.pdf|title=Bangladesh Delta Plan (BDP) 2100|accessdate=2022-01-31|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.gwp.org/globalassets/global/gwp-sas_images/gwp-sas-in-action/ldai/bdp-2100-ppt.pdf|url-status=dead}}</ref> Почнувајќи од 2020 година, било забележано дека не ги исполнува повеќето од нејзините првични цели.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tbsnews.net/bangladesh/delta-plan-falls-behind-targets-onset-128500|title=Delta Plan falls behind targets at the onset|date=September 5, 2020|work=The Business Standard}}</ref> Напредокот се следи.<ref>[http://edepot.wur.nl/381660 Bangladesh Delta Plan 2100 Formulation project]</ref> Американските крајбрежни градови спроведуваат потхранување на плажите, познато и како ''надополнување на плажите'', каде што се внесува и додава миниран песок, како дополнување на другите мерки за адаптација, како што се зонирање, ограничувања на државното финансирање и стандардите за градење кодови.<ref name="ClimateCentral2012">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.climatecentral.org/news/its-beach-season-enjoy-it-while-you-can|title=Climate Change, Sea Level Rise Spurring Beach Erosion|year=2012|work=Climate Central}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Carpenter|first=Adam T.|date=2020-05-04|title=Public priorities on locally-driven sea level rise planning on the East Coast of the United States|url=https://peerj.com/articles/9044|journal=PeerJ|language=en|volume=8|pages=e9044|doi=10.7717/peerj.9044|issn=2167-8359|pmc=7204830|pmid=32411525}}</ref> Некои островски нации, како што се [[Малдиви|Република Малдиви]], [[Кирибати]] и [[Тувалу]], размислуваат за меѓународна миграција на нивното население како одговор на порастот на морињата. Преселувањето во различни земји не е лесно решение, бидејќи оние што се преселуваат треба да имаат постојан приход и социјална мрежа во нивната нова земја. Можеби ќе биде полесно да се прилагоди локално со понатамошно придвижување на внатрешноста и зголемување на снабдувањето со седимент потребни за природна заштита од ерозија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://theconversation.com/many-small-island-nations-can-adapt-to-climate-change-with-global-support-86820|title=Many small island nations can adapt to climate change with global support|last=Grecequet|first=Martina|last2=Noble|first2=Ian|date=2017-11-16|work=The Conversation|accessdate=2019-02-02|last3=Hellmann|first3=Jessica}}</ref> Во островската држава [[Фиџи]], жителите ги обновуваат коралните гребени и мангровите за да се заштитат од поплави и ерозија, што се проценува дека е поекономично од изградбата на морски ѕидови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unenvironment.org/news-and-stories/video/adaptation-sea-level-rise|title=Adaptation to Sea Level Rise|date=2018-01-11|work=UN Environment|accessdate=2019-02-02}}</ref> Приспособувањето кон порастот на нивото на морето честопати мора да ги земе предвид и другите еколошки прашања, како што се тонење на земјиштето или уништување на живеалиштата. Во 2019 година, претседателот на Индонезија, Џоко Видодо, изјавил дека градот [[Џакарта]] тоне до степен што бара од него да го пресели главниот град во друг град.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/05/03/seas-rise-indonesia-is-moving-its-capital-city-other-cities-should-take-note/|title=As seas rise, Indonesia is moving its capital city. Other cities should take note.|last=Englander|first=John|date=3 May 2019|work=The Washington Post|access-date=31 August 2019}}</ref> Студијата спроведена помеѓу 1982 и 2010 година покажала дека некои области на Џакарта тонат дури 28&nbsp;cm (11 инчи) годишно<ref>{{Наведено списание|last=Abidin|first=Hasanuddin Z.|last2=Andreas|first2=Heri|last3=Gumilar|first3=Irwan|last4=Fukuda|first4=Yoichi|last5=Pohan|first5=Yusuf E.|last6=Deguchi|first6=T.|date=11 June 2011|title=Land subsidence of Jakarta (Indonesia) and its relation with urban development|journal=Natural Hazards|volume=59|issue=3|pages=1753–1771|doi=10.1007/s11069-011-9866-9}}</ref> поради дупчењето на подземната вода и тежината на нејзините згради, а проблемот сега се влошува со порастот на нивото на морето. Сепак, постои загриженост дека изградбата на нова локација ќе го зголеми тропското уништување на шумите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/05/03/seas-rise-indonesia-is-moving-its-capital-city-other-cities-should-take-note/|title=As seas rise, Indonesia is moving its capital city. Other cities should take note.|last=Englander|first=John|date=May 3, 2019|work=The Washington Post|access-date=5 May 2019}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.ecowatch.com/indonesia-to-move-capital-jakarta-2636197365.html|title=Indonesia Will Move its Capital from Fast-Sinking Jakarta|last=Rosane|first=Olivia|date=May 3, 2019|access-date=5 May 2019|agency=Ecowatch}}</ref> Други таканаречени градови што тонат, како [[Бангкок]] или [[Токио]], се ранливи на овие сложени процеси со пораст на нивото на морето.<ref>{{Наведено списание|last=Erkens|first=G.|last2=Bucx|first2=T.|last3=Dam|first3=R.|last4=de Lange|first4=G.|last5=Lambert|first5=J.|date=2015-11-12|title=Sinking coastal cities|url=https://piahs.copernicus.org/articles/372/189/2015/|journal=Proceedings of the International Association of Hydrological Sciences|language=en|volume=372|pages=189–198|bibcode=2015PIAHS.372..189E|doi=10.5194/piahs-372-189-2015|issn=2199-899X}}</ref> == Поврзано == * [[Ефектите на климатските промени врз океаните]] == Наводи == {{наводи}} === Извори === {{Refbegin|2}} *{{citation|author=IPCC AR4 WG1|title=Climate Change 2007: The Physical Science Basis|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/contents.html|year=2007|editor1=Solomon, S.|series=Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88009-1|editor2=Qin, D.|editor3=Manning, M.|editor4=Chen, Z.|editor5=Marquis, M.|editor6=Averyt, K.B.|editor7=Tignor, M.|editor8=Miller, H.L.}} (pb: {{ISBNT|978-0-521-70596-7}}). *{{citation|author=IPCC AR4 WG2|title=Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/contents.html|year=2007|editor1=Parry, M.L.|series=Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88010-7|editor2=Canziani, O.F.|editor3=Palutikof, J.P.|editor4=van der Linden, P.J.|editor5=Hanson, C.E.|accessdate=2022-01-31|archive-date=2018-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20181110071159/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/contents.html|url-status=dead}} (pb: {{ISBNT|978-0-521-70597-4}}). *{{citation|author=IPCC AR5 WG2|title=Climate Change 2014: Impacts, Adaptation and Vulnerability|url=https://ipcc.ch/report/ar5/wg2/|year=2014|editor1=C.B.Field|series=Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|publisher=Cambridge University Press|editor2=V.R.Barros|editor3=D.J.Dokken|editor4=K.J.Mach|editor5=M.D. Mastrandrea}} *{{citation|author=IPCC AR5 WG1|title=Climate Change 2013: The Physical Science Basis|url=https://ipcc.ch/report/ar5/wg1/|year=2013|editor1=Stocker, T.F.|series=Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88009-1|editor2=Qin, G.|editor3=Plattner, K.|editor4=Tignor, M.|editor5=Allen, S.K.|editor6=Boschung, J.|editor7=Nauels, A.|editor8=Xia, Y.}} (pb: {{ISBNT|978-0-521-70596-7}}). *{{Cite book |ref = {{harvid|IPCC AR6 WG1|2021}} |author = IPCC AR6 WG1 |year = 2021 |title = Climate Change 2021: The Physical Science Basis |series = Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |display-editors = 4 |editor1-first = V. |editor1-last = Masson-Delmotte |editor2-first = P. |editor2-last = Zhai |editor3-first = A. |editor3-last = Pirani |editor4-first = S. L. |editor4-last = Connors |editor5-first = C. |editor5-last = Péan |editor6-first = S. |editor6-last = Berger |editor7-first = N. |editor7-last = Caud |editor8-first = Y. |editor8-last = Chen |editor9-first = L. |editor9-last = Goldfarb |editor10-first = M. I. |editor10-last = Gomis |publisher = Cambridge University Press (In Press) |place = |isbn = |url = https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf }} *{{Citation|last=USGCRP|title=Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment|url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/12/|volume=I|date=2017|pages=1–470|editor-last=Wuebbles|editor-first=D.J.|editor2-last=Fahey|editor2-first=D.W.|editor3-last=Hibbard|editor3-first=K.A.|editor4-last=Dokken|editor4-first=D.J.|editor5-last=Stewart|editor5-first=B.C.|editor6-last=T.K.|editor6-first=Maycock|accessdate=2022-01-31|archive-date=2019-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208150342/https://science2017.globalchange.gov/chapter/12/|url-status=dead}} * {{citation |date= December 2010 |title= Comparative assessment of the vulnerability and resilience of 10 deltas: synthesis report |series= Delta Alliance report number 1 |first1= T. |last1= Bucx |first2= M. |last2= Marchand |first3= A. |last3= Makaske |first4= C. |last4= van de Guchte |publisher= Delta Alliance International |place= Delft-Wageningen, The Netherlands |isbn= 978-94-90070-39-7 }} * {{citation |date= 2011 |first1= S. |last1= Hanson |first2= R. |last2= Nicholls |first3= N. |last3= Ranger |first4= S. |last4= Hallegatte |first5= J. |last5= Corfee-Morlot |first6= C. |last6= Herweijer |first7= J. |last7= Chateau |title= A global ranking of port cities with high exposure to climate extremes |journal= Climatic Change |volume= 104 |issue= 1 |pages= 89–111 |doi= 10.1007/s10584-010-9977-4 |bibcode= 2011ClCh..104...89H |s2cid= 14989431 |doi-access= free }} * {{citation |date= 2015 |first1= Z. D. |last1= Tessler |first2= C. J. |last2= Vörösmarty |first3= M. |last3= Grossberg |first4= I. |last4= Gladkova |first5= H. |last5= Aizenman |first6= J. P. M. |last6= Syvitski |first7= E. |last7= Foufoula-Georgiou |title= Profiling risk and sustainability in coastal deltas of the world |journal= Science |volume= 349 |issue= 6248 |pages= 638–43 |doi= 10.1126/science.aab3574 |pmid= 26250684 |bibcode= 2015Sci...349..638T |s2cid= 12295500 |url= https://cloudfront.escholarship.org/dist/prd/content/qt46n8t5mp/qt46n8t5mp.pdf }} {{Refend}} == Дополнителна литература == {{Refbegin|1}} *{{cite book |last1=Pilkey |first1=O.H. |last2=Young |first2=R |title=The Rising Sea |publisher=Shearwater |year=2009 |isbn=978-1-59726-191-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/risingsea0000pilk }} *{{cite web|url=https://marine-conservation.org/what-we-do/program-areas/climate-change/sea-level-rise/|title=Why does sea level rise threaten marine ecosystems?|publisher=Marine Conservation Institute|access-date=2018-10-07}} *{{cite journal|last1=Horton|first1=Benjamin P.|last2=Khan|first2=Nicole S.|last3=Cahill|first3=Niamh|last4=Lee|first4=Janice S. H.|last5=Shaw|first5=Timothy A.|last6=Garner|first6=Andra J.|last7=Kemp|first7=Andrew C.|last8=Engelhart|first8=Simon E.|last9=Rahmstorf|first9=Stefan|title=Estimating global mean sea-level rise and its uncertainties by 2100 and 2300 from an expert survey|journal=npj Climate and Atmospheric Science|volume=3|issue=1|year=2020|issn=2397-3722|doi=10.1038/s41612-020-0121-5|doi-access=free}} * {{cite book |last1=Maguire |first1=Amy |editor1-last=McDonald |editor1-first=Jan |editor2-last=McGee |editor2-first=Jeffrey |editor3-last=Barnes |editor3-first=Richard |title=Research Handbook on Climate Change, Oceans and Coasts |date=25 December 2020 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=9781788112239 |url=https://books.google.com/books?id=1iwNEAAAQBAJ |chapter=Climate Change-related displacement of coastal and island peoples: human rights implications |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1iwNEAAAQBAJ&pg=PA152}} {{Refend}} == Надворешни врски == * [https://climate.nasa.gov/vital-signs/sea-level/ Сателитски податоци на НАСА од 1993 до денес] * [https://science2017.globalchange.gov/chapter/12/ Четврта национална проценка на климата Клучна порака за порастот на нивото на морето] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191208150342/https://science2017.globalchange.gov/chapter/12/ |date=2019-12-08 }} * [https://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/SLCScenariosLL.pdf Инкорпорирање на сценарија за промена на нивото на морето на локално ниво] Истакнува осум чекори што заедницата може да ги преземе за да развие сценарија соодветни на локацијата * [http://www.gloss-sealevel.org/ Глобален систем за набљудување на нивото на морето (GLOSS)] * [https://coast.noaa.gov/slr/ Преглед на покачување на нивото на морето во САД (NOAA)] {{Физичка океанографија}} {{избрана}} [[Категорија:Климатски промени]] [[Категорија:Крајбрежна географија]] [[Категорија:Физичка океанографија]] 75q8wbm9oehmtvuw7nfppyoh2neejai Пачир Бања 0 1289844 5575105 5242241 2026-06-10T21:21:56Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575105 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pačir spa, Serbia.jpg|мини|Пачир бања]] '''Пачир Бања''' се наоѓа во Пачир, во непосредна близина на [[Бачка Топола]] и [[Суботица]] и припаѓа на Севернобачкиот округ. Бањата е базен со термална вода единствен во [[Војводина]] и во овој дел од Европа.<ref name="fantast.rs">{{Наведена мрежна страница|url=https://fantast.rs/srbija-na-dlanu/banje-spa-centri/termalna-banja-pacir.html|title=Termalna Banja Pačir|work=fantast.rs|accessdate=18 април 2021|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418151051/https://fantast.rs/srbija-na-dlanu/banje-spa-centri/termalna-banja-pacir.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Војводина травел">{{Наведена мрежна страница|url=https://vojvodina.travel/termalna-banja-pacir-pacir/?script=lat|title=ТЕРМАЛНА БАЊА ПАЧИР – Пачир|work=Војводина травел|accessdate=18 април 2021}}</ref> == историја == Во [[2008]] година бил направен проект за истражување на подземните води. По шест години е пробиен бунар на длабочина од 1.400 метри, направен е термо бунар за да се постават пумпи и одводи, по што се изградени објекти и се уредува брегот на езерото. Бањата е отворена во [[2014]] година, а четири години подоцна ([[2018]]) е изграден и затворен делот каде што се базените.<ref name="инфо">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.turizmopedija.com/pacir-banja/|title=Пачир Бања - инфо|work=Туризмологија|accessdate=18 април 2021|archive-date=2022-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203115008/https://www.turizmopedija.com/pacir-banja/|url-status=dead}}</ref> == За бањата == === Одлики на вода === Топлата вода во Пачир Бања доаѓа од длабочина од 1400 метри и е солена. На патот кон површината, водата минува низ различни слоеви на карпи, што ја збогатува со минерали. Водата содржи [[натриум]], [[јод]], сулфат, [[бром]] и многу други минерали. Температурата на водата кога ќе излезе на површината е 72 степени, а кога ќе се олади достигнува температура од 30 до 35 степени. Водата има мирис на јод и други минерали. Езерото покрај многу минерали содржи и 21-22 грама сол на литар. Врз основа на составот на водата, бањата доби сертификат за медицина. Топлата, солена вода помага во одржување и одржување на здравјето, придонесувајќи за подигање на имунолошкиот систем. Водата има исклучителни својства во лекувањето на разни болести, особено за кожни болести, ревматизам и состојби по повреди.<ref name="fantast.rs"/> === Капацитет на бањата === Пачирска Бања има езеро од 2.000 метри квадратни. Покрај езерото во бањата има и два затворени базени кои се достапни во зима со капацитет од 200 луѓе. Базените имаат облик на мали езера, а длабочината на водата е околу 90 см и се зголемува кон средината и достигнува 1,60. Во внатрешноста на базенот се поставени клупи за седење.<ref name="инфо"/> Дното е покриено со тркалезни камења кои се исклучително пријатни за стапалата при одење во водата во бањата. Околу езерото има место за околу 1000 луѓе.<ref name="fantast.rs"/> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.subotica.info/tagovi/termalna-banja-pacir Термална бања Пачир]{{Мртва_врска|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.turizmopedija.com/pacir-banja/ Пачир Бања, инфо] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220203115008/https://www.turizmopedija.com/pacir-banja/ |date=2022-02-03 }} * [https://mariniranje.rs/termalno-jezero-u-paciru/ Розова капка во Панонското Море] {{Портал|Србија}} [[Категорија:Бањи во Србија]] d5r0h8hz1z7qhqp62ln931rinjqo6u0 Предраг Даниловиќ 0 1291450 5575246 5229426 2026-06-11T08:29:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575246 wikitext text/x-wiki '''Предраг „Саша“ Даниловиќ''' (роден на 26 февруари 1970 година), вообичаено познат на англиски како '''Саша Даниловиќ''', е српски професионален [[Кошарка|кошаркарски]] извршен директор и поранешен играч, кој се смета за еден од најдобрите европски [[Бек (кошарка)|шутерски чувари]] во 1990-тите. Даниловиќ беше МВП на фајналфорот на Евролигата во 1992 година, беше избран за најдобар играч на годината во Европа во 1998 година и беше МВП на италијанската лига истата година. Почнувајќи од 2007 година, Даниловиќ беше претседател на Партизан, клуб со кој помина шест години како играч, во текот на 1980-тите и раните 1990-ти. Во 2015 година тој поднесе оставка од функцијата. На 15 декември 2016 година, Даниловиќ стана претседател на Кошаркарската федерација на Србија (КСС). == Почетокот на животот и кариера == Роден во [[Сараево]] во семејство на херцеговски Срби (татко Милан од селото Орашје Зубци во близина на [[Требиње]] и мајка Вука од селото Кукричје кај Билеќа), <ref name="mozzart-2011">{{Наведени вести|url=http://www.ekapija.com/website/sr/page/458051/Predrag-Danilovi%C4%87-predsednik-KK-Partizan-Hladni-car|title=Hladni car|last=Vuković|first=Milan|date=July 26, 2011|work=Mozzart Sport|access-date=April 5, 2013|language=sr}}</ref> Даниловиќ израснал во [[Алипашино Поље|населбата Алипашино поле]] во близина на главната зграда на РТВ Сараево. <ref>{{YouTube|07sfhbqA6gI|Predrag Saša Danilović – Alipašino polje 20:57}};RTS – ''Balkanskom ulicom'', August 22, 2010</ref> За време на адолесценцијата, неговите лета и зими најчесто ги поминувал во селата на неговите родители и во градот Требиње каде што имал тетки и чичковци. <ref name="vesti-2016">{{Наведени вести|url=http://www.vesti-online.com/licnost-nedelje/88/Predrag-Sasa-Danilovic|title=Ličnost nedelje: Predrag Saša Danilović|last=Simonović|first=Z.|date=December 2016|work=Vesti|access-date=February 18, 2017|language=sr|archive-date=2017-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219000121/http://www.vesti-online.com/licnost-nedelje/88/Predrag-Sasa-Danilovic|url-status=dead}}</ref> Високо и слабо дете, Даниловиќ се истакна во различни спортови, вклучувајќи фудбал, брзо лизгање и улична кошарка. <ref name="vesti-2016" /> Веќе добро упатен во стритболот, тој започна да игра организирана кошарка во младинскиот погон на КК Босна под раководството на младинскиот тренер Младен Остојиќ. Талентот на играчот беше очигледен веднаш и не помина долго време пред да почне да добива внимание од поголемите југословенски клубови како што е КК Партизан чиј помошник тренер Душко Вујошевиќ беше предупреден за талентот на момчето од страна на шпицот на тимот Жељко Обрадовиќ кој го забележал Даниловиќ во текот на летото. 1985 година на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|меѓурепублички]] младински кошаркарски турнир на [[Златибор|планината Златибор]] . Младиот Даниловиќ на турнирот играше за одбран тим од [[Социјалистичка Република Босна и Херцеговина|СР Босна и Херцеговина]]. Кон крајот на 1985 година, Вујошевиќ почнал да му се додворува на петнаесетгодишното момче. Тоа што Даниловиќ и неговите родители се согласија за преселба во Белград се покажа како лесен дел; вистински предизвик беше неговиот клуб КК Босна да го потпише трансферот. Даниловиќ немаше професионален договор со клубот, меѓутоа, според правилата на [[Кошаркарска Федерација на Југославија|Југословенската кошаркарска федерација]] (КСЈ), како перспектива во младинскиот систем, му требаше дозвола од неговиот клуб за да го заврши овој потег. Според зборовите на самиот Даниловиќ: „Управата на клубот од Босна воопшто не беше премногу заинтересирана за мене додека бев таму; тие дури планираа да ме позајмат на други клубови од Сараево, што јас воопшто не го сакав. Но, тогаш Вујошевиќ почна да шмрка наоколу, и одеднаш сакаа да ме задржат. Исто така, претседателот на клубот од Босна, [[Мирза Делибашиќ]] и потпретседателот на Партизан, [[Драган Киќановиќ]] беа блиски пријатели кои се враќаа во играчките денови, па тоа создаде дополнителна незгодност и целата работа се одолговлекува за некое време.“ <ref name="mozzart-2011" /><ref name="nin-1996">{{Наведени вести|url=http://www.nin.co.rs/arhiva/2379/2379d.html|title=Duletov dečak|last=Popović|first=Svetlana|date=August 2, 1996|work=[[NIN (magazine)|NIN]]|access-date=April 5, 2013|language=sr}}</ref> === Мајами Хит === И покрај тоа што беше избран од Голден Стејт Вориорс со 43-тиот избор на НБА драфтот во 1992 година, Даниловиќ продолжи да игра во Европа уште три сезони пред да дебитира во [[Национална кошаркарска асоцијација|Националната кошаркарска асоцијација]] (НБА). Во меѓувреме, во ноември 1994 година, неговите права беа разменети со [[Мајами Хит]] како дел од договорот што го испрати 25-годишниот Били Овенс во Хит додека Вориорс го добија 29-годишниот центар Рони Сеикали. Во средината на јуни 1995 година, Даниловиќ потпиша четиригодишен договор со Мајами вреден нешто повеќе од 8 американски долари&nbsp;милиони. <ref name="sun-sentinel-contract-jun1995">{{Наведени вести|url=http://articles.orlandosentinel.com/1995-06-16/sports/9506160216_1_predrag-danilovic-harold-miner-wohl|title=Heat Give Up On Miner, Trade Guard To Cavaliers|last=Patton|first=Robes|date=June 16, 1995|access-date=February 19, 2017|agency=[[Sun-Sentinel]]|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202024605/http://articles.orlandosentinel.com/1995-06-16/sports/9506160216_1_predrag-danilovic-harold-miner-wohl|url-status=dead}}</ref> За да се помири со потписот на Даниловиќ, Хит решија да го заменат Харолд Мајнер во Кливленд за размена на драфтот од вториот круг и размислувања за иднината, со што ослободија простор под ограничувањето на платите на НБА. <ref name="sun-sentinel-contract-jun1995" /> Неколку месеци подоцна, еден ден пред закажаниот почеток на регуларниот дел од сезоната, Мајами направи блокбастер-трговија со [[Шарлот хорнетс|Шарлот Хорнетс]], испраќајќи го играчот на франшизата на Хит, Глен Рајс заедно со почетниот центар Мет Гајгер и чуварот Калид Ривс во Хорнетс во замена за уфрлија и нивната ѕвезда Алонзо Морнинг со резервите Пит Мајерс и Лерон Елис. За време на неговите две НБА сезони (1995 – 1997), Даниловиќ имаше просек од 12,8 поени, 2,4 скока и 2 асистенции по натпревар. == Репрезентативна кариера == Со сениорската [[Машка кошаркарска репрезентација на Југославија|кошаркарска репрезентација на Југославија]], Даниловиќ го освои златниот медал и на Евробаскетот во [[Европско првенство во кошарка 1989|1989 година и на Евробаскетот]] во [[Европско првенство во кошарка 1991|1991 година]]. Со сениорската кошаркарска репрезентација на СР Југославија, тој го освои златниот медал и на Евробаскетот во [[Европско првенство во кошарка 1995|1995 година и на Евробаскетот]] во 1997 година. Тој исто така беше член на тимот на СР Југославија кој освои сребрен медал на [[Кошарка на Летните олимписки игри 1996 (мажи)|Летните олимписки игри во Атланта во 1996 година]]. <ref>[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/predrag%20danilovic/pid//_//players.html Predrag DANILOVIC.]</ref> == Приватен живот == Даниловиќ е во брак со Светлана Даниловиќ, спортски репортер на [[Радио-телевизија Србија|РТС]]. Двојката има три деца, меѓу кои и Олга, професионална тенисерка. Тој исто така беше вклучен во Групата Седум, добротворна организација основана од седум српски кошаркари. На 11 февруари 2009 година, Даниловиќ поднел тужба против Worldwide Associates <ref>[http://dockets.justia.com/docket/indiana/insdce/1:2009cv00151/22154/ DANILOVIC v. WORLDWIDE ASSOCIATES, LLC et al]</ref> (компанија со ограничена одговорност со седиште во Кармел, Индијана и застапувана од Рик Судер и Џорџ Гркинич) со наводна инвестициска измама поврзана со 4 милиони долари и дал на компанијата да управува. <ref>[http://www.ibj.com/former-pro-basketball-players-accuse-firm-of-investment-fraud/PARAMS/article/19376 Former basketball players accuse firm of investment fraud];''[[Indianapolis Business Journal]]'', April 16, 2010</ref> Претходно, Гркинич исто така беше вклучен во групата седум. <ref>[https://newspaperarchive.com/daily-herald/2005-07-16/page-155?tag=george+grkinich&rtserp=people/g/grjigian-grobleck/grkinich/george-grkinich NBA Stars Play a Round for the Kids];''[[Daily Herald (Arlington Heights)|Daily Herald]]'', July 16, 2005</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Срби во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Играчи на Мајами Хит]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Српски кошаркари]] [[Категорија:Југословенски кошаркари]] ivnz1dzie0hi67i99gm0a2tirhcr2i1 Потсдамска конференција 0 1295403 5575212 5564645 2026-06-11T06:30:35Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575212 wikitext text/x-wiki {{Infobox Treaty | name = Потсдамска конференција | other_titles = | image = L to R, British Prime Minister Winston Churchill, President Harry S. Truman, and Soviet leader Josef Stalin in the... - NARA - 198958.jpg | alt = <!-- See [[Wikipedia:Alternative text for images]] --> | caption = "Големата тројка" на Потсдамската конференција, Винстон Черчил, Хари Труман и Јосиф Сталин | country = {{flagdeco|Germany|1946}} [[Allied-occupied Germany|Occupied Germany]] | date_signed = 17 јули – 2 август 1945 | motto = | venues = [[Cecilienhof]] | cities = [[Potsdam]], [[Allied-occupied Germany|Germany]] | participants = {{flagicon|Soviet Union|1936}} [[Joseph Stalin]]<br/>{{Flagicon|United Kingdom}} [[Winston Churchill]]<br/> {{Flagicon|United Kingdom}} [[Clement Attlee]]<br/>{{Flagicon|United States|1912}} [[Harry S. Truman]] | chairperson = | follows = [[Yalta Conference]] | precedes = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | keypoints = }} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R67561,_Potsdamer_Konferenz,_Konferenztisch.jpg|десно|мини| Конференциска седница на која присуствуваат [[Клемент Атли]], [[Ернест Бевин]], [[Јосиф Сталин]], [[Вјачеслав Молотов]], Вилијам Д. Лихи, Џозеф Е. Дејвис, Џејмс Ф. Бирнс и [[Хари Труман|Хари С. Труман]]]] [[Податотека:President_Harry_S._Truman_and_Joseph_Stalin_at_Potsdam.jpg|мини| Од лево кон десно, прв ред: генерален секретар [[Јосиф Сталин]]; Претседателот [[Хари Труман]], советскиот амбасадор во САД [[Андреј Громико]], државниот секретар [[Џејмс Ф. Бирнс]] и советскиот министер за надворешни работи [[Вјачеслав Молотов]] . Втор ред: бригадниот генерал Хари Х. Вон, доверлив и воен помошник на Труман, рускиот преведувач Чарлс Болен, поморскиот помошник на Труман Џејмс К. Вардаман Џуниор и (делумно заматен) Чарлс Грифит Рос <ref>[http://www.trumanlibrary.org/photographs/view.php?id=392 Description of photograph] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180717154105/https://www.trumanlibrary.org/photographs/view.php?id=392 |date=2018-07-17 }}, Truman Library.</ref>]] [[Податотека:Potsdam_conference_1945-8.jpg|десно|мини| Седнати (од лево): [[Клемент Атли]], Хари Труман, Јосиф Сталин и назад: адмиралот на флотата Вилијам Даниел Лихи, секретарот за надворешни работи Ернест Бевин, државниот секретар Џејмс Бирнс и министерот за надворешни работи Вјачеслав Молотов]] [[Податотека:Cecilienhof_in_Potsdam.jpg|мини|Сесилиенхоф, место на одржување на Потсдамската конференција, слика од 2014 година]] '''Потсдамската конференција''' ({{langx|de|Potsdamer Konferenz}}) се одржала од 17 јули до 2 август 1945 во [[Потсдам|Потсдам, Германија]], а нејзина главна цел била трите главни челници на сојузничките сили во Втората светска војна да го испланираат повоениот мир, а притоа да се избегнaт грешките од [[Париска мировна конференција (1919)|Париската мировна конференција од 1919 година]]. На конференцијата учествувале Советскиот Сојуз, Обединетото Кралство и САД, а биле претставени (соодветно) од генералниот секретар [[Јосиф Сталин]], премиерите [[Винстон Черчил]] и [[Клемент Атли]] и претседателот [[Хари Труман]]. Се собрале да одлучат како да управуваат со Германија, која девет недели претходно [[Безусловно предавање|безусловно капитулирала]]. На конференцијата требало да се воспостави новиот светски повоен поредок, да се надминат спорните прашања од мировниот договор и да се одредат начини за надминување на негативните ефекти од војната. Од 17 јули до 25 јули биле одржани девет состаноци, а потоа Конференцијата била прекината на два дена, додека се чекало да се објават резултатите од британските општи избори. На изборите Етли го победил Черчил и го заменил како претставник на Велика Британија. За време на Конференцијата, Труман бил тајно бил информиран дека пробата на првата атомска бомба ([[Тринити (проба)|Тринити]]) завршила успешно на 16 јули. Тој на Сталин му навестил дека САД ќе употребат нов вид оружје против Јапонците. Иако ова бил првпат официјално да им се дадат информации на Советите за атомската бомба, Сталин веќе знаел за проектот преку информациите прибрани со шпионажа.<ref>John Lewis Gaddis, "Intelligence, espionage, and Cold War origins." ''Diplomatic History'' 13.2 (1989): 191-212.</ref> Клучните одлуки на оваа конференција се: Германија да биде поделена на четири окупациски зони (меѓу трите сили и Франција); Германската граница требало да се помести на запад кон линијата Одер-Најсе; како легитимна влада на Полска се признава групата поддржана од Советскиот Сојуз; а [[Виетнам]] требало да биде поделен кај 16-та паралела. Советите го потврдиле своето ветување од [[Кримска конференција|Јалта]] дека [[Советска инвазија на Манџурија|веднаш ќе започнат инвазија на областите под контрола на Јапонија]].<ref>Robert Cecil, "Potsdam and its Legends." ''International Affairs'' 46.3 (1970): 455-465.</ref> Биле разменети мислења и за многу други прашања. Сепак, разгледувањето на тие прашања било ставено во надлежност на [[Советот на министри за надворешни работи]], кој бил формиран на оваа конференција. Конференцијата завршила со зближивање меѓу трите влади како последица на нивната соработка, што ја обновила довербата дека заедно со другите Обединети нации ќе овозможат праведен и траен мир. Сепак, за 18 месеци односите се влошиле и започнала [[Студена војна|Студената војна]].<ref>Lynn Etheridge Davis, ''The Cold War Begins: Soviet-American Conflict Over East Europe (2015) pp 288–334.''</ref><ref>James L. Gormly, ''From Potsdam to the Cold War: Big Three Diplomacy, 1945-1947'' (Scholarly Resources, 1990).</ref> == Односи меѓу лидерите == Во периодот од пет месеци од [[Кримска конференција|Конференцијата на Јалта]] до Потсдамската конференција се случиле многу промени кои влијаеле на односите меѓу лидерите. Советите ја окупирале Средна и Источна Европа, а Црвената армија ги контролирала и [[Балтички држави|балтичките држави]], Полска, Чехословачка, Унгарија, Бугарија и Романија. Сталин формирал марионетска комунистичка влада во Полска, инсистирал на тоа дека неговата контрола врз Источна Европа е одбранбена мерка против можни идни напади и тврдел дека тоа е легитимна сфера на советско влијание.<ref>Leffler, Melvyn P., "For the South of Mankind: The United States, the Soviet Union, and the Cold War, First Edition, (New York, 2007) p. 31</ref> [[Винстон Черчил]], кој поголемиот дел од војната бил британски премиер, за време на конференцијата бил сменет откако [[Клемент Атли]] станал нов премиер. Рузвелт умрел на 12 април 1945 година, а американскиот потпретседател [[Хари Труман]] го презел претседателството. Тој посведочил на [[Ден на VE|Денот на победата во Европа]] и еден месец подоцна на [[Ден на победата над Јапонија|Денот на победата над Јапонија]]. За време на војната, за да го зачува единството меѓу сојузниците, Рузвелт ги отфрлил предупредувањата за потенцијална доминација на Сталин над делови од Европа.<ref name="miscamble52">{{Harvnb|Miscamble|2007}}</ref> Труман внимателно го следел напредувањето на сојузниците во војната. По крајот на војната, приоритетот за единство меѓу сојузниците бил засенет од предизвикот на односите меѓу двете нови велесили.<ref name="LenczAmPres">[[George Lenczowski]], ''American Presidents and the Middle East,'' (1990), pp. 7–13</ref> Меѓу нив се јавил сомнеж и недоверба.<ref>{{Наведена книга|title=The World Transformed|last=Hunt|first=Michael|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=9780199371020|pages=35}}</ref> Труман, за разлика од Рузвелт бил многу посомничав кон Советите и за намерите на Сталин.<ref name="LenczAmPres"/> Труман советските дејствија во Источна Европа ги сметал за агресивен експанзионизам, и кој не соодветствувал со договорите кои Сталин ги потпишал во февруари на Јалта. Сталин се спротивставил на предлогот на Черчил за повлекување на сојузниците од Иран пред времето договорено на [[Техеранска конференција|Конференцијата во Техеран]]. Конференцијата во Потсдам е единствено време и место кога Труман и Сталин лично се сретнале.<ref>Harry S. Truman, Memoirs, Vol. 1: ''Year of Decisions'' (1955), p.380, cited in Lenczowski, ''American Presidents,'' p.10</ref><ref>Nash, Gary B. "The Troublesome Polish Question." The American People: Creating a Nation and a Society. New York: Pearson Longman, 2008. Print.</ref> На конференцијата во Јалта, на Франција ѝ била доделена окупациска зона во Германија. Франција учествувала во [[Берлинска декларација (1945)|Берлинската декларација]] и требало да биде рамноправен член на [[Сојузнички контролен совет|Сојузничкиот контролен совет]]. Сепак, на инсистирање на Американците, [[Шарл де Гол]] не бил поканет во Потсдам. Де Гол се почувствувал навреден, и ова оставило длабока и трајна огорченост кај него.<ref>{{Наведена книга|title=The Perils of Peace|last=Reinisch|first=Jessica|publisher=Oxford University Press|year=2013|pages=53}}</ref> Британците и Американците сметале дека француските цели, за многу точки од агендата на конференцијата, веројатно се во спротивност на претходно договорените англо-американски цели.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/betweenwarpeacep0000feis|title=Between War and Peace; the Potsdam Conference|last=Feis|first=Hebert|publisher=Princeton University Press|year=1960|pages=[https://archive.org/details/betweenwarpeacep0000feis/page/138 138]|url-access=registration}}</ref> == Договори == [[Податотека:Vertreibungsgebiet.jpg|мини|300x300пкс| Демографска карта користена за разграничување на конференцијата]] [[Податотека:Oder-neisse.gif|мини|300x300пкс| Линијата Oder–Neisse (кликнете за да зголемите)]] На крајот од конференцијата тројцата шефови на влади се договорија за следните активности. Сите други прашања требаше да се решат со завршната мировна конференција, која требаше да биде свикана што е можно поскоро. === Германија === * Сојузниците објавиле изјава за целите на нивната окупација на Германија: [[демилитаризација]], [[денацификација]], [[демократизација]], [[децентрализација]], [[разоружување]] и [[декартелизација]]. Поконкретно, за демилитаризација и разоружување на Германија, сојузниците одлучиле да ги укинат [[Шуцштафел|СС]]; [[Штурмабтајлунг|СА]]; СД, Гестапо; и организациите, штабовите и институциите кои биле задолжени за одржување на воената традиција во Германија. За демократизација на Германија, „Големата тројка“ сметала дека треба да се уништи [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|Нацистичката партија]] и организациите поврзани со неа. Така, сојузниците би ги спречиле сите нацистички активности и ќе овозможат реорганизација на политичкиот живот во Германија како една демократска држава.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1227–1228|language=en}}</ref> * Сите нацистички закони, со кои се воспоставува дискриминација врз основа на раса, вера и политичко мислење да бидат поништени.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1228|language=en}}</ref> * Германија и Австрија требало да бидат поделени на четири окупациски зони, како што било начелно договорено на Јалта, и исто така, двата главни града ([[Берлин]] и [[Виена]]) да се поделат на четири зони. * Нацистичките воени злосторници требало да бидат [[Нирнбершки процес|изведени пред суд]]. Поточно, на конференцијата во Потсдам, трите влади се обиделе да постигнат договор за методите на судење на воените злосторници чии злосторства според Московската декларација од октомври 1943 година не биле географски ограничени. Првиот список на обвинети ќе биде објавен пред 1 септември.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1233|language=en}}</ref> * Анексиите на Германија во Европа требало да се поништат. Ова било важна политичка мерка за да се ублажат геополитичките амбиции на Германија во повоеното сценарио.<ref>{{Наведена книга|title=The German Question and the Origins of the Cold War|last=Lewkowicz|first=Nicolas|publisher=IPOC|year=2008|isbn=978-88-95145-27-3|location=Milan|pages=28}}</ref> * Источната граница на Германија требало да биде поместена кон запад до линијата Одер-Најсе, со што територијата на Германија делотворно се намалува за приближно 25% од онаа која ја поседувала во [[1937]] година.. * Хумано протерување на германското население кое ќе остане вон новите источни граници на Германија - од [[Полска]], [[Чехословачка]] и [[Унгарија]], но не и од [[Југославија]]. * Членовите на Нацистичката партија кои биле на јавни позиции и кои се спротивставувале на повоените цели на сојузниците требало да бидат отстранети од функцијата и да бидат заменети со оние кои, врз основа на нивните политички и морални убедувања, давале поддршка на демократскиот систем.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1228|language=en}}</ref> * Германскиот правосуден систем требало да се реорганизира врз основа на демократските идеали за еднаквост и правда според законот.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1228|language=en}}</ref> * Германскиот образовен систем требало да се контролира за да се елиминираат фашистичките доктрини и за да се развијат демократски идеи.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1228|language=en}}</ref> * Сојузниците го охрабрувале постоењето на демократски партии во Германија со право на здружување и на јавна дискусија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1228|language=en}}</ref> * Треба да се почитуваат слободите на говорот, печатот, религијата и верските институции. Треба да се дозволи и формирање на слободни синдикати.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1228|language=en}}</ref> * Биле договорени [[Воени репарации|воените репарации]] на Советскиот Сојуз од неговата окупациска зона во Германија. Покрај репарациите, Советскиот Сојуз ќе добие репарации и од западните зони на окупација, но морал да се откаже од претензиите кон германските индустрии во западните зони. Поточно, 15% од употребливата индустриска капитална опрема, составена од металуршка, хемиска и машинска индустрија, требало да биде отстранета од западните зони во замена за храна, јаглен, поташа, цинк, дрво, глина и нафтени производи од источните зони. Советскиот Сојуз ја презел одговорноста да ги пренесе производите од источната зона во рок од пет години. Покрај тоа, 10% од индустрискиот капацитет на западните зони кои не биле потребни за германската економија требало да се пренесат во Советскиот Сојуз во рок од две години, без никаква обврска за понатамошно плаќање за возврат. Советскиот Сојуз ветил дека ќе ги подмири барањата за репарација на Полска од сопствениот дел од репарациите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1231|language=en}}</ref> Сталин успешно предложил Полска да биде исклучена од поделбата на германските репарации и подоцна да ѝ се доделат 15% од компензацијата дадена на Советскиот Сојуз.<ref name="State Dept">{{Наведена мрежна страница|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d1380|title=Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conference of Berlin (The Potsdam Conference), 1945, Volume II – Office of the Historian|work=history.state.gov|publisher=US State Department|accessdate=3 May 2020}} {{Source-attribution}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.britannica.com/event/Potsdam-Conference|title=Potsdam Conference {{!}} World War II|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-09-20|language=en}}</ref>  Советскиот Сојуз не поднел барања за златото одзамено од сојузничките трупи во Германија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1232|language=en}}</ref> * Конференцијата заклучила дека е неопходно да се постават ограничувања во однос на распоредот и идната употреба на поразената германска морнарица и на трговските бродови. Американската, британската и советската влада одлучиле да назначат експерти за соработка.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1232|language=en}}</ref> * Воените репарации за Соединетите Американски Држави, Обединетото Кралство и другите земји ќе се извлечат од нивните сопствени зони на окупација, а износите ќе се утврдат во рок од шест месеци. Соединетите Држави и Обединетото Кралство ќе се откажат од сите побарувања за германските индустрии сместени во источната зона на окупација, како и за германските странски вложувања во Бугарија, Финска, Унгарија, Романија и источна Австрија. Отстранувањето на индустриската опрема од западните зони за да се задоволат репарациите требало да заврши во рок од две години од утврдувањето на репарациите. Сојузничкиот контролен совет требало да ја одреди опремата по политиките поставени од Сојузничката комисија и со учество на Франција.<ref name="State Dept" /><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1231–1232|language=en}}</ref> * Германскиот животен стандард не смеел да го надмине европскиот просек. * Требало да биде уништен целокупниот германски индустриски воен потенцијал преку уништување или контрола на сите индустрии со воен потенцијал.. Франција, која бил исклучена од конференцијата, се спротивставила на спроведувањето на договорите од Потсдам во нејзината окупациска зона. Особено, Французите одбиле тука да ги населат сите Германци протерани од исток. Покрај тоа, Французите не презеле обврска да ги почитуваат договорите од Потсдам. Односно, го задржале правото да блокираат предлози за воспоставување заеднички политики и институции ширум Германија како целина.<ref name="Ziemke 1990 114">{{Наведена книга|title=The US Army and the Occupation of Germany 1944–1946|last=Ziemke|first=Earl Frederick|date=1990|publisher=Center of Military History, United States Army|pages=345}}</ref> === Австрија === Советскиот Сојуз предложил власта на [[Австрија окупирана од сојузниците|привремената влада]] на [[Карл Ренер]] да се прошири на цела Австрија. Сојузниците се согласиле да го разгледаат предлогот по навлегувањето на британските и американските сили во [[Виена]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1233|language=en}}</ref> === Полска === [[Податотека:Curzon_line_en.svg|мини| Старите и новите граници на [[Втора Полска Република|Полска]], 1945 година. Територијата која претходно била дел од Германија е во розова боја.]] * [[Привремена влада на национално единство|Привремената влада на национално единство]], создадена од Советите (позната како Лублински Полјаци), требало да биде признаена од сите три сили. Признавањето на владата контролирана од Советскиот Сојуз од страна на Големата тројка значело крај на признавањето на [[полската влада во егзил]] со седиште во Лондон. * Британската и американската влада презеле мерки за полската привремена влада да поседува имот на територијата на Полска и да ги поседува сите законски права врз имотот за да не може да биде во владение на друга влада.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1234|language=en}}</ref> * Полјаците кои служат во британската армија ќе можат слободно да се вратат во комунистичка Полска.  * Сите Полјаци кои се вратиле во Полска ќе добијат лични и имотни права.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1234|language=en}}</ref> * Полската привремена влада се согласила да одржи слободни избори со тајно гласање. Право на учество би имале и демократските и антинацистичките партии, а претставниците на сојузничкиот печат би имале целосна слобода да известуваат за случувањата за време на изборите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1234|language=en}}</ref> * Советскиот Сојуз објавил дека ќе ги подмири побарувањата за репарација на Полска од сопствениот дел од вкупните исплати за репарација.<ref name="State Dept"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d972|title=Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conference of Berlin (The Potsdam Conference), 1945, Volume II - Office of the Historian|work=history.state.gov|accessdate=2020-04-15}}</ref> * Привремената западна граница ќе биде дефинирана по течението на реките Одра и Нејсе. Но, конечната демаркација на западната граница на Полска ќе биде утврдена на мировното решение 45 години подоцна, во 1990 година, за време на [[Договор за конечното решение во однос на Германија|Договорот за конечното решение во однос на Германија]].<ref name="State Dept" /> Советскиот Сојуз ѝ предложил на Конференцијата територијалните прашања да бидат трајно решени откако ќе се воспостави мир во тие региони. Поконкретно, предлогот се однесувал на делот од западната советска граница во близина на Балтичкото Море. Откако конференцијата ја разгледала советската препорака, се согласила градот [[Калининград|Кенигсберг]] и неговата околона да се префрлат на Советскиот Сојуз. Труман и [[Винстон Черчил]] гарантирале дека ќе ги поддржат предлозите на конференцијата по обезбедувањето на конечен мир.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1232–1233|language=en}}</ref> === Италија === Советскиот Сојуз дал предлог до конференцијата во врска со мандатните територии и се усогласил со она што бил решено на Конференцијата во Јалта и [[Повелба на Обединетите Нации|Повелбата на Обединетите нации]] . Откако било разговарано за различните мислења за ова прашање, се одлучило да се подготови мировен договор за [[Кралство Италија|Италија]], заедно со располагањето на сите поранешни италијански територии. Во септември, Советот на министри за надворешни работи ќе го испита прашањето за италијанската територија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1236|language=en}}</ref> === Уредни трансфери на германско население === На конференцијата, [[Сојузници во Втората светска војна|сојузничките лидери]] донеле одлука за пренесување на германското население од Полска, Чехословачка и Унгарија во Германија. Трансферите на германските цивили требало да се одвива на уреден и хуман начин, но според современите проценки, меѓу 600.000 и 2,2 милиони Германци загинале за време на протерувањето.<ref>Willi Kammerer; Anja Kammerer- Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste - 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg Berlin, Dienststelle 2005</ref><ref>Christoph Bergner, Secretary of State in [[Germany]]'s Bureau for Inner Affairs, outlines the stance of the respective governmental institutions in [[Deutschlandfunk]] on 29 November 2006,</ref><ref>Willi Kammerer; Anja Kammerer- Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste - 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg Berlin Dienststelle 2005 ( Published by the Search Service of the German Red Cross. The foreword to the book was written by German President [[Horst Köhler]] and the German interior minister [[Otto Schily]])</ref> Водачите одлучиле Сојузничкиот контролен совет во Германија да се занимава со ова прашање, а приоритет бил ставен на еднаквата распределба на Германците во различните зони на окупација. Претставниците на Контролниот совет требало да ги известат нивните влади и секоја од зонските администрации за бројот на луѓе кои веќе влегле во Германија од источните земји.<ref name="State Dept"/> === Ревизија на процедурите на Сојузничката контролна комисија во Романија, Бугарија и Унгарија === Големата тројка забележала дека советските претставници во Сојузничките контролни комисии во Романија, Бугарија и Унгарија им ги доставиле на своите колеги (Британците и Американците) предлозите за усовршување на работата на Контролната комисија по завршувањето на војната во Европа. Тројцата лидери се согласиле за ревизија на процедурите на комисиите во овие земји и ги зеле предвид интересите на нивните влади.<ref name="State Dept"/><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1236|language=en}}</ref> === Совет на министри за надворешни работи === Конференцијата дала согласност за формирање на Совет на министри за надворешни работи кој ќе ги претставува петте водечки сили, ќе ја продолжи суштинската прелиминарна работа за мировните спогодби и ќе му бидат доделени други задачи со договор на владите што учествуваат во него. Формирањето на Советот не бил во спротивност со договорот од Конференцијата на Јалта кој предвидува да има периодични состаноци меѓу секретарите за надворешни работи на трите влади. Според текстот на договорот за формирање на Советот, било одлучено:<ref name="State Dept"/> # Треба да се формира Совет составен од министрите за надворешни работи на Обединетото Кралство, Сојузот на Советските Социјалистички Републики, Кина, Франција и САД.<ref name="State Dept"/><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1225–1226|language=en}}</ref> # (I) Советот треба да се состане во Лондон и да формира Заеднички секретаријат. Секој од министрите за надворешни работи би бил придружуван од висок заменик, овластен да ја продолжи работата на Советот во отсуство на нивниот министер за надворешни работи и од мал персонал технички советници. (II) Првиот состанок на Советот треба да се одржи во Лондон најдоцна до 1 септември 1945 година. Состаноците би можеле да се одржат со заеднички договор и во други главни градови.<ref name="State Dept" /><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1225–1226|language=en}}</ref> # (I) Советот треба да биде овластен да пишува, со цел да ги достави до Обединетите нации, мировни договори со Италија, Романија, Бугарија, Унгарија и Финска и да предложи решавање на територијалните прашања во очекување на завршувањето на војната во Европа. Советот, исто така, треба да подготви мировно решение за Германија кое ќе биде прифатено од владата на Германија кога ќе се формира влада соодветна за таа цел. (II) За да ги исполни претходните задачи, Советот ќе биде составен од членови кои ги претставуваат оние држави кои биле потписнички на условите за предавање наметнати на односната непријателска држава.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1225–1226|language=en}}</ref> # (I) Во секоја прилика Советот ќе разгледува прашање од директен интерес на држава која не е застапена, од таа држава треба да се побара да испрати претставници да учествуваат во дискусијата за тоа прашање. (II) Советот ќе може да ја прилагоди својата процедура на конкретниот проблем што се разгледува. Во некои случаи, таа би можела да ги одржи своите првични дискусии пред учеството на другите заинтересирани држави. По одлуката на Конференцијата, големата тројка упатила покана до владите на Кина и Франција, да го усвојат текстот и да се приклучат во формирањето на Советот.<ref name="State Dept" /><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|last=Bevans|first=Charles Irving|date=1968|publisher=Department of State|pages=1225–1226|language=en}}</ref> === Потсдамска декларација === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-14059-0016,_Potsdamer_Konferenz,_Molotow,_Byrnes,_Eden.jpg|мини| Министрите за надворешни работи: [[Вјачеслав Молотов]], [[Џејмс Ф. Бирнс]] и [[Ентони Еден|Ентони Иден]], јули 1945 г.]] Покрај Потсдамскиот договор, на 26 јули, Черчил; Труман; и [[Чанг Кај Шек|Чанг Каи-шек]], претседател на [[Република Кина|националистичката влада на Кина]] (Советскиот Сојуз сè уште не војувал против Јапонија), ја издале [[Постдамска декларација|Потсдамската декларацијата]], која ги наведува условите за предавање на Јапонија за време на Втората светска војна во Азија. == Последици == За време на конференцијата Труман му спомнал на Сталин дека поседува „ново моќно оружје“. Кон крајот на конференцијата, на 26 јули, со [[Постдамска декларација|Потсдамската декларацијата]] и бил даден ултиматум на Јапонија за безусловно предавање а во спротивно ќе се соочи со „брзо и целосно уништување“, во која иако не се спомнува новата бомба <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iwm.org.uk/history/how-the-potsdam-conference-shaped-the-future-of-post-war-europe|title=How The Potsdam Conference Shaped The Future Of Post-War Europe|work=Imperial War Museums|language=en|accessdate=12 February 2018}}</ref>, се наведува дека се „нема намера за поробување на Јапонија“. Советскиот Сојуз не бил вклучен во таа декларација бидејќи сè уште бил неутрален во војната против Јапонија. Јапонскиот премиер [[Кантаро Сузуки]] не одговорил на ултиматумот,<ref name="mokusatsu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nsa.gov/public_info/_files/tech_journals/mokusatsu.pdf|title=Mokusatsu: One Word, Two Lessons|archive-url=https://web.archive.org/web/20130606143059/http://www.nsa.gov/public_info/_files/tech_journals/mokusatsu.pdf|archive-date=6 June 2013|accessdate=20 March 2013}}</ref> што било протолкувано како знак дека Јапонците го игнорираат ултиматумот.<ref>"Mokusatsu, Japan's Response to the Potsdam Declaration", Kazuo Kawai, ''Pacific Historical Review'', Vol. 19, No. 4 (November 1950), pp. 409–414.</ref> Како резултат на тоа, [[Атомски бомбардирања на Хирошима и Нагасаки|САД фрлиле атомски бомби]] врз [[Хирошима]] на 6 август и врз [[Нагасаки]] на 9 август 1945 година. Кога Труман го информирал Сталин за атомската бомба, тој рекол дека Соединетите Држави „имаат ново оружје со необична разорна сила“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thediplomat.com/2016/05/what-if-the-united-states-had-told-the-soviet-union-about-the-bomb/|title=What If the United States Had Told the Soviet Union About the Bomb?|last=Putz|first=Catherine|date=18 May 2016|work=[[The Diplomat]]|accessdate=8 July 2016}}</ref> но Сталин имал целосно познавање за развојот на атомската бомба од советските шпионски мрежи во [[Проект „Менхетн“|Проектот Менхетен]] <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov|title=Now it Can be Told: The Story of the Manhattan Project|last=Groves|first=Leslie|publisher=Harper & Row|year=1962|isbn=0-306-70738-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/nowitcanbetolds00grov/page/142 142–145]|oclc=537684|author-link=Leslie Groves|url-access=registration}}</ref> и му рекол на Труман на конференцијата дека се надева дека Труман „добро ќе го искористи тоа против Јапонците“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.atomicheritage.org/history/soviet-atomic-program-1946|title=Soviet Atomic Program - 1946|date=5 June 2014|work=[[Atomic Heritage Foundation]]|accessdate=24 July 2020}}</ref> Советскиот Сојуз претворил неколку земји од Источна Европа во сателитски држави во рамките на [[Источен блок|Источниот блок]], како што се [[Народна Република Полска]], [[Народна Република Бугарија]], [[Унгарска Народна Република|Народна Република Унгарија]],<ref name="granville">Granville, Johanna, ''The First Domino: International Decision Making during the Hungarian Crisis of 1956'', Texas A&M University Press, 2004. {{ISBN|1-58544-298-4}}</ref> [[Чехословачка Социјалистичка Република]],<ref>{{Harvnb|Grenville|2005}}</ref> [[Народна Република Романија]],<ref>''The American Heritage New Dictionary of Cultural Literacy'', Third Edition. Houghton Mifflin Company, 2005.</ref> и [[Народна Социјалистичка Република Албанија|Народна Република Албанија]].<ref name="cook17">{{Harvnb|Cook|2001}}</ref> Многу од тие земји имале [[Револуции од 1917-1923 година|неуспешни социјалистички револуции пред Втората светска војна]]. == Претходни големи конференции == * [[Кримска конференција|Конференција на Јалта]], од 4 до 11 февруари 1945 година * [[Втора конференција во Квебек]], од 12 до 16 септември 1944 година * [[Техеранска конференција|Конференција во Техеран]], 28 ноември до 1 декември 1943 година * [[Конференција во Каиро (1943)|Конференција во Каиро]], од 22 до 26 ноември 1943 година * [[Конференција во Казабланка]], од 14 до 24 јануари 1943 година == Поврзано == * [[Дипломатска историја на Втората светска војна]] * [[Надворешна политика на администрацијата на Хари С. Труман]] * [[Список на самити на Советскиот Сојуз и Соединетите Држави]] == Наводи == {{Наводи}} == Извори и дополнителна литература == {{refbegin}} * [[Michael Beschloss|Beschloss, Michael]]. ''The Conquerors: Roosevelt, Truman, and the destruction of Hitler's Germany, 1941–1945'' (Simon & Schuster, 2002) {{ISBN|0684810271}} * Cecil, Robert. "Potsdam and its Legends." ''International Affairs'' 46.3 (1970): 455-465. [https://doi.org/10.2307/2613222 online] * {{Citation|last=Cook|first=Bernard A.|title=Europe Since 1945: An Encyclopedia|publisher=Taylor & Francis|year=2001|isbn=0-8153-4057-5}} * Costigliola, Frank. ''Roosevelt's Lost Alliances: How Personal Politics Helped Start the Cold War'' (2013): 359–417. * {{Citation|last=Crampton|first=R. J.|title=Eastern Europe in the twentieth century and after|publisher=Routledge|year=1997|isbn=0-415-16422-2}} * Davis, Lynn Etheridge. ''The Cold War Begins: Soviet-American Conflict Over East Europe'' (2015) pp 288–334. * {{cite book |last= Ehrman |first= John |title= Grand Strategy Volume VI, October 1944-August 1945 |year= 1956 |publisher= HMSO (British official history) |location= London |pages= 299–309 }} * Farquharson, J. E. "Anglo-American Policy on German Reparations from Yalta to Potsdam." ''English Historical Review'' 1997 112(448): 904–926. [https://www.jstor.org/stable/576698 in JSTOR] * Feis, Herbert. ''Between War and Peace: The Potsdam Conference'' (Princeton University Press, 1960) {{OCLC|259319}} Pulitzer Prize; [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.111436 online] * Fenby, Jonathan. ''Alliance: the inside story of how Roosevelt, Stalin and Churchill won one war and began another'' (Simon and Schuster, 2015). pp 401–420. * Gimbel, John. "On the Implementation of the Potsdam Agreement: an Essay on U.S. Postwar German Policy." ''Political Science Quarterly'' 1972 87(2): 242–269. [https://www.jstor.org/stable/2147827 in JSTOR] * Gormly, James L. ''From Potsdam to the Cold War: Big Three Diplomacy, 1945–1947.'' (Scholarly Resources, 1990) * Lewkowicz, Nicolas, ''The German Question and the International Order, 1943-1948.'' Palgrave, 2010. {{ISBN|978-1349320356}} * Mee, Charles L., Jr. ''Meeting at Potsdam.'' M. Evans & Company, 1975. {{ISBN|0871311674}} * {{Citation|last=Miscamble|first=Wilson D.|title=From Roosevelt to Truman: Potsdam, Hiroshima, and the Cold War|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0-521-86244-8}} * Naimark, Norman. ''Fires of Hatred. Ethnic Cleansing in Twentieth-Century Europe'' (Harvard University Press, 2001) {{ISBN|0674003136}} * [[Michael S. Neiberg|Neiberg, Michael]]. ''Potsdam: the End of World War II and the Remaking of Europe'' (Basic Books, 2015) {{ISBN|9780465075256}} [https://www.amazon.com/Potsdam-End-World-Remaking-Europe/dp/0465075258/ excerpt] * {{cite journal |last1=Roberts |first1=Geoffrey |title=Stalin, the Pact with Nazi Germany, and the Origins of Postwar Soviet Diplomatic Historiography |journal=Journal of Cold War Studies |date=Fall 2002 |volume=4 |issue=4 |pages=93–103|doi=10.1162/15203970260209527 |s2cid=57563511 }} * Thackrah, J. R. "Aspects of American and British Policy Towards Poland from the Yalta to the Potsdam Conferences, 1945." ''Polish Review'' 1976 21(4): 3–34. [https://www.jstor.org/stable/25777433 in JSTOR] * Villa, Brian L. "The US Army, unconditional surrender, and the Potsdam Proclamation." ''Journal of American History'' 63.1 (1976): 66-92. [https://www.jstor.org/stable/1908990 online] * {{Citation|last=Wettig|first=Gerhard|title=Stalin and the Cold War in Europe|publisher=Rowman & Littlefield|year=2008|isbn=978-0-7425-5542-6}} * Wolk, Herman S. ''Cataclysm: General Hap Arnold and the Defeat of Japan'' (2012) pp 163–206; the top Air Force general was a Truman advisor. * Woodward, Sir Llewellyn. ''British foreign policy in the second world war'' (HM Stationery Office, 1962) pp 536–575; the summary volume of his multivolume history. * Zayas, Alfred M. de. ''Nemesis at Potsdam: The Anglo-Americans and the Expulsion of the Germans, Background, Execution, Consequences.'' Routledge, 1977. {{ISBN|0710004583}} {{refend}} === Примарни извори === {{refbegin}} * {{Cite book|last=Bevans|first=Charles Irving|url=https://books.google.com/books?id=lM8WAAAAYAAJ&pg=PA1224|title=Treaties and Other International Agreements of the United States of America, 1776-1949: Multilateral, 1931-1945|date=1968|publisher=Department of State|pages=1224–1225|language=en}} * {{cite web |title=Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conference of Berlin (The Potsdam Conference), 1945, Volume II – Office of the Historian |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d1380 |website=history.state.gov |publisher=US State Department |access-date=3 May 2020}} {{PD-notice}} * ''Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers. The Conference of Berlin (Potsdam Conference, 1945)'' 2 vols. Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 1960 [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv01 online] * ''[https://archive.org/details/tehranyaltapotsdamconferences The Tehran, Yalta & Potsdam Conferences. Documents]''. Moscow: [[Progress Publishers]]. 1969. * Harriman, W. Averell, and Elie Abel, ''Special Envoy to Churchill and Stalin, 1941-1946'' (1975) * Leahy, Fleet Adm William D. ''I Was There: The Personal Story of the Chief of Staff to Presidents Roosevelt and Truman: Based on His Notes and Diaries Made at the Time'' (1950) [[OCLC]] 314294296. * Mark, Eduard. "'Today Has Been A Historical One': Harry S Truman's Diary of the Potsdam Conference." ''Diplomatic History'' 4.3 (1980): 317-326. [https://www.jstor.org/stable/24911264 online] * Paterson, Thomas G. "Potsdam, the Atomic Bomb, and the Cold War: A Discussion with James F. Byrnes." ''Pacific Historical Review'' 41.2 (1972): 225-230. [https://www.jstor.org/stable/3638329 online] {{refend}} * [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1945Berlinv01 United States Department of State Foreign relations of the United States : diplomatic papers : the Conference of Berlin (The Potsdam Conference)] 1945 Volume I Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 1945 * [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1945Berlinv02 United States Department of State Foreign relations of the United States : diplomatic papers : the Conference of Berlin (The Potsdam Conference)] 1945 Volume II Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 1945 * [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/FRUS.FRUS1945v03 European Advisory Commission, Austria, Germany] Foreign relations of the United States: diplomatic papers, 1945. == Надворешни врски == * [http://avalon.law.yale.edu/20th_century/decade17.asp Договори на конференцијата во Берлин (Потсдам).] * [http://www.trumanlibrary.org/teacher/potsdam.htm Труман и конференцијата во Потсдам] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170720125430/https://www.trumanlibrary.org/teacher/potsdam.htm |date=2017-07-20 }}, план за часови за средните училишта * [https://web.archive.org/web/20141205065250/http://edsitement.neh.gov/lesson-plan/sources-discord-1945-1946 Лекција на EDSITEment Извори на раздор, 1945–1946] * [https://web.archive.org/web/20051220051737/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=places%2FPotsdam%2C+Germany Коментирана библиографија за конференцијата во Потсдам од Дигиталната библиотека Алсос] * [http://www.shapell.org/manuscript.aspx?truman-potsdam-conference-wwii Хари Труман ревизионистичка анализа на конференцијата во Потсдам]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Фондацијата за ракопис на Шапел * [http://www.trumanlibrary.org/oralhist/riddle1.htm Интервју со Џејмс В. Ридлбергер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190621183336/http://www.trumanlibrary.org/oralhist/riddle1.htm |date=2019-06-21 }}, шеф, Оддел за средноевропски прашања, државен оддел на САД, 1944–47 * [https://web.archive.org/web/20061013141225/http://www.polisci.ucla.edu/faculty/trachtenberg/cv/POTSDAM.doc „Митот за Потсдам“,] во B. Heuser et al., eds., Myths in History (Провиденс, Род Ајленд и Оксфорд: Berghahn, 1998) * [https://web.archive.org/web/20061013141226/http://www.polisci.ucla.edu/faculty/trachtenberg/cv/MUNICH..doc „Соединетите Американски Држави, Франција и прашањето за германската моќ, 1945–1960 година“,] во Стивен Шукер, изд., Deutschland und Frankreich vom Konflikt zur Aussöhnung: Die Gestaltung der westeuropäischen Sicherheit 1914–1963, Schriften Kolegen des. (Минхен: Олденбург, 2000). {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Надворешни односи на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Германско-советски односи]] [[Категорија:Конференции во Втората светска војна]] [[Категорија:Последици од Втората светска војна]] [[Категорија:Полско-Советски односи]] [[Категорија:Дипломатски конференции во Германија]] [[Категорија:Советско-американски дипломатски конференции]] [[Категорија:Полско-британски односи]] 9d12eh345o1zyrpfkrzmlsrqygvbsv0 Пол Полански 0 1296960 5575186 5392247 2026-06-11T04:00:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575186 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Paul-polansky.jpg|мини|250x250пкс| Пол Полански, 2011 година]] '''Пол Полански''' (17 февруари 1942 - 26 март 2021 година) бил Американски писател и ромски активист.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.romea.cz/en/news/world/american-author-paul-polansky-has-passed-away|title=American author Paul Polansky has passed away|work=Romea.cz|accessdate=2021-03-26}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lavozdealmeria.com/noticia/3/provincia/211836/muere-paul-polansky-el-colonizador-de-mojacar|title=Muere Paul Polansky, el colonizador de Mojácar|work=Lavozdealmeria.com|language=es|accessdate=2021-03-26}}</ref> Пол Полански дипломирал новинарство, историја и реторика на Универзитетот Маркет. Во раните 1990-ти, тој го основа Чешкиот историски истражувачки центар во САД и учествувал на неколку Американски и Европски научни конференции за човекови права во Источна Европа.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.praguepost.com/archivescontent/29179-paul-polansky-the-road-to-lety.html|title=The road to Lety|work=[[The Prague Post]]|language=en}}</ref> Во 1990-тите, тој открил 40.000 документи во Чешките архиви за истребување на циганите во логорот во Лети, управуван од Чесите за време на Втората светска војна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.reocities.com/~patrin/bigissue.htm|title=The Gypsy Genocide|accessdate=2022-03-31|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044226/http://www.reocities.com/~patrin/bigissue.htm|url-status=dead}}</ref> Откако го направил ова откритие, тој се преселил во Чешка за да продолжи со своето истражување. Тој, исто така, започнал да организира конференции посветени на нив во Меморијалниот музеј на холокаустот на Соединетите држави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.leftcurve.org/lc22webpages/gypsies.html|title=The Plight of Czech Gypsies in the Holocaust and Today|work=Leftcurve.org|accessdate=2022-03-31|archive-date=2011-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110829185955/http://www.leftcurve.org/lc22webpages/gypsies.html|url-status=dead}}</ref> Во 1999 година, Полански започнал да работи за [[УНХЦР|Високиот комесаријат за бегалци на Обединетите нации]] и служел како советник за бегалци Роми (Цигани) во [[Република Косово|Косово]].<ref>{{Наведена книга|title=Voice of America|last=Alan L Heil|date=2003|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231126748|location=New York|oclc=50958902}}</ref> Тој ја предводел Фондацијата за бегалци Роми на Косово (КРРФ), невладина организација која работи за страдалниците од ромските кампови во Митровица.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.toxicwastekills.com/|title=Kosovo Roma Refugee Foundation|work=Toxicwastekills.com|accessdate=2022-03-31|archive-date=2022-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527160047/http://toxicwastekills.com/|url-status=dead}}</ref> Од јули 1999 година до септември 2009 година бил шеф на мисијата на Здружението за опасни нации на Косово и Србија. На 10 декември 2004 година, Градскиот совет на Вајмар му ја доделил наградата за човекови права на Полански.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.menschenrechtspreis.de/preistraeger-2004.html|title=Begründung des Vergabebeirates|work=Menschenrechtspreis.de|language=de|accessdate=2013-03-03|archive-date=2012-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328122415/http://www.menschenrechtspreis.de/preistraeger-2004.html|url-status=dead}}</ref> == Публикации == * Отакер Дворжак и Пол Ј. Полански, ''Антонин Дворжак, Мојот татко'', Чешки историски истражувања Ctr, 1993 година,{{ISBN|978-0-9636734-0-4}}. * ''Living Through It Twice: Poems Of The Romany Holocaust'', G PLUS G, 1998,{{ISBN|978-80-86103-11-2}}. * ''Black Silence: The Lety Survivors Speak'', G PLUS G, 1998 година,{{ISBN|978-0-89304-241-7}}. * ''Не е бегалец; Маките на косовските Роми (Цигани) по војната во 1999 година'', Глас на Ромите, 2000 година. * ''Реката го уби мојот брат'', Нортон Кокер, 2001 година,{{ISBN|978-1-879457-75-1}} . * ''Црните птици на Косово'', публикации на левата крива, 2001 година. * ''Возење со автобус во Ерусалим'', Ромски фонд за бегалци, 2003 година. * ''До УНХЦР, со љубов'', Дивус, 2003 година,{{ISBN|978-80-86450-27-8}} . * ''Косовска крв'', КРРФ, 2004 година. * ''Луѓе на Сара: Песни и фотографии на гробиштата Ниш'', КРРФ, 2005 година. * ''Крв предводена од ОН'', објавена од КРРФ (2005),{{ISBN|978-1-879457-95-9}} . * ''Сафари Ангола'', wyd. nakładem własnym, 2006 година. * ''Џипси такси'', wyd. nakładem własnym, 2007 година. * ''Една крв, еден пламен: усните истории на југословенските цигани пред, за време и по Втората светска војна'', Фондација за бегалци Роми на Косово, 2008 година, ISBN 978187945772. * ''Непоразен'', Мултимедија Едизиони, 2009 година. * ''Смртоносна занемарување'', wyd. nakładem własnym, 2010 година. * ''Боксерски песни'', издание на Volo Press, 2010 година. * ''Poesie, Damocle Edizioni'', 2011 година. * ''Бура'', независна платформа за објавување на CreateSpace, 2011 година,{{ISBN|978-1-4637-5540-9}} . * ''Black Silence'', независна платформа за објавување CreateSpace, 2011, 978–1466295742. * ''La mia vita con gli zingari'', Datanews, 2011,{{ISBN|978-88-7981-325-9}} . * Пол Поланкси, Роберто Малини, ''Тишината на виолините'' – ''Il silenzio dei violini'', Il Foglio Letterario, 2012 година. * Пол Поланкси, Роберто Наси, ''Божјата рака'' – ''Ла мано ди Дио'', Ил Фољо Летерарио, 2012 година. * ''Плачи, Циганче, песни на присилните депортации на Косово од Германија'', Volo Press edizion, 2012 година. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Починати во 2021 година]] [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Американски писатели]] m8mjtyi6pa4ckrztpin84nuzo35cxh4 Присила Ли Кели 0 1297145 5575301 5556789 2026-06-11T10:18:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 19 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575301 wikitext text/x-wiki {{Infobox professional wrestler|name=Gigi Dolin|children=|debut=March 2015<ref name="Cagematch"/>|trainer=Murder-1<ref name="Cagematch"/>|billed=[[Atlanta]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]]<br/>Moon Creek, Georgia<ref name="WWE">{{cite web |title=Ashley Rayne, Priscilla Kelly and Xia Brookside join Mae Young Classic 2018 |url=https://www.wwe.com/shows/maeyoungclassic/article/ashley-rayne-priscilla-kelly-xia-brookside |publisher=[[WWE]] |access-date=8 August 2018 |date=July 30, 2018}}</ref>|weight=114 lbs (52 kg)<ref name="Cagematch"/>|height=5 ft 5 in (165 cm)<ref name="Cagematch">{{cite web |title=Priscilla Kelly |url=https://www.cagematch.net/?id=2&nr=18019&gimmick=Priscilla+Kelly |publisher=Cagematch |access-date=9 August 2018 |archive-date=2018-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180929121147/https://www.cagematch.net/?id=2 |url-status=dead }}</ref>|ring_names=Priscilla Kelly<br />'''Gigi Dolin'''|spouse={{marriage|[[Darby Allin]]<br />|2018|2020|end=divorced}}|image=Priscilla Kelly at the Summit 2019 (cropped).jpg|birth_place=[[Douglasville, Georgia]], U.S.|birth_date={{Birth date and age|1997|06|05}}<ref name="Birthdate">{{cite web |title=“Nobody likes you when you’re 23” ...I was born on this day. |url=https://twitter.com/gigidolin_wwe/status/1268759992934510592 |access-date=8 August 2018 |date=June 4, 2020}}</ref>|birth_name=Priscilla Lee Kelly|caption=Dolin in 2019|alt=|image_upright=|image_size=|retired=}} '''Присила Ли Кели''' (родена на 5 јуни 1997 година) е американска професионална борачка која моментално има потпишано за WWE, каде што настапува за Брендот NXT под ринг името '''Џиџи Долин''', и е една половина од тековниот NXT женски таг тим Шампиони со Џејси Џејн во нивното прво владеење. Пред да потпише со WWE, Кели претходно имала договор со Мајор Лига Wrestling (MLW). Таа е најпозната по нејзините настапи во Борењето сјај, каде што е поранешен Шампион на Шајн Нова . == Личен живот == Присила Ли Кели е родена во семејство со ромско потекло<ref name="Slate">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slate.com/articles/double_x/doublex/2012/05/my_big_fat_american_gypsy_wedding_on_tlc_reviewed_.html|title=The Gypsies Are Coming to America|accessdate=20 September 2018}}</ref> во Дагласвил, Џорџија, на 4 јуни 1997 година. Го напуштила училиштето на 12-годишна возраст. Кога имала 14 години, таа учествувала во првата сезона на реалното шоу ''Мојата голема дебела американска циганска свадба'', во која таа била главниот фокус на епизодата „14 и во потрага по господинот право“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/05/03/my-big-fat-american-gypsy-wedding_n_1475681.html|title='My Big Fat American Gypsy Wedding': Gorgers Crash A Gypsy Halloween Party (VIDEO)|date=May 3, 2012|publisher=[[Huffington Post]]|accessdate=8 August 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.intouchweekly.com/posts/my-big-fat-american-gypsy-wedding-where-are-they-now-156577|title=Here's What the Brides From 'My Big Fat American Gypsy Wedding' Are Doing Today|last=White|first=Tiffany|date=March 22, 2018|publisher=[[In Touch Weekly]]|accessdate=8 August 2018|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809060735/https://www.intouchweekly.com/posts/my-big-fat-american-gypsy-wedding-where-are-they-now-156577|url-status=dead}}</ref><ref name="LWPW">{{Наведена мрежна страница|url=https://lastwordonprowrestling.com/2018/07/31/priscilla-kelly-hells-favorite-harlot/|title=Priscilla Kelly: Hell's Favorite Harlot|last=W|first=Brandi|date=July 31, 2018|work=Last word on pro wrestling|accessdate=12 August 2018}}</ref> Нејзиниот помлад брат ја запознал со професионалното борење.<ref name="LWPW" /><ref name="WL">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wrestlelist.com/interview-priscilla-kelly/|title=Interview Priscilla Kelly: "I'm known for grinding, biting, licking and even kissing"|publisher=Wrestle List|accessdate=8 August 2018|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108095509/http://www.wrestlelist.com/interview-priscilla-kelly/|url-status=dead}}</ref> == Професионална кариера во борење == === Независно коло (2015–2021) === Кели го направила своето професионално деби во борење во март 2015 година во таг-тим натпревар, каде што таа и Девин Никол загубиле од Аманда Родригес и Амбер О'Нил.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=126297|title=AWE/WPW/MCW Culture Shock|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2022-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409120216/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=126297|url-status=dead}}</ref> Во јуни, таа била поразена од Кира Хоган.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=132325|title=AWE To Be The Man!|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во мај 2016 година, била поразена од Кимбер Ли,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=153584|title=UIW|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401134056/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=153584|url-status=dead}}</ref> а во декември ја победи Теса Бланшар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=166078|title=AWE ROAR|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407042551/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=166078|url-status=dead}}</ref> Во септември 2016 година, Кели го направила своето деби „ Women Superstars Uncensured “ каде заедно со Невае загубиле од Саманта Хајтс и Британи Блејк.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=158919|title=WSU Resurgence 2|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214047/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=158919|url-status=dead}}</ref> На Бришење бариери 4, таа ги победила Пенелопе Форд и Рене Мишел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=161284|title=WSU Breaking Barriers IV|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401132257/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=161284|url-status=dead}}</ref> Во август 2017 година, ја победила Лева Бејтс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=183108|title=AWE ROAR|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214115/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=183108|url-status=dead}}</ref> Подоцна истиот месец, таа ја одбрани титулата на Shine Nova против Џордин Грејс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=180997|title=WWR The Show Must Go On|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214045/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=180997|url-status=dead}}</ref> Во декември, Кели, навивачката Мелиса и Мерцедес Мартинес ги победија Лорел Ван Нес, Далила Доум и Деона Пурацо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=181787|title=AWS Again No Presents For Christmas - Final Battle|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214122/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=181787|url-status=dead}}</ref> Во април 2018 година, го направила своето деби во про-борење ДДТ заедно со Тору Оваши и Казуки Хирата и биле поразени од Саки Акаи, Јукио Сакагучи и Масахиро Таканаши.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=196953|title=DDT Kasukabian! 2018|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214036/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=196953|url-status=dead}}</ref> Во декември 2018 година, Кели се борела против Туна за промоција на Suburban Fight во [[Лос Анџелес]]. За време на натпреварот, додека Туна била легната на челично столче, Кели извадила крвав тампон од нејзините хулахопки и и го залепила во устата на Туна. Снимките од натпреварот добија мало внимание повеќе од една недела, додека колешката Гејл Ким коментирала на [[Твитер]] со згрозеност, по што снимката стана заразна. Негативно коментираа и ветераните во борење како Џим Рос, Анџелина Лав и Теса Бланшар, додека Грегори Хелмс на шега прашала дали тоа е „ Прв крвен натпревар“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/ShaneHelmsCom/status/1081683483754483712|title=Tweet|work=twitter.com|accessdate=2021-04-19}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/WrestlingSheet/status/1081678992812462086|title=Tweet|work=twitter.com|accessdate=2021-04-19}}</ref> Кели го бранела агол, изјавувајќи дека тоа се случило во бар во кој се барало од публиката да има 21 година или повеќе и дека тоа било едноставно за забава, потврдувајќи дека употребата на тампонот е настан на натпреварот и дека всушност не бил користен тампон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.prowrestlingsheet.com/priscilla-kelly-viral-tampon-video/|title=Priscilla Kelly Defends Viral Tampon Video, "Can't Take Life So Serious All the Time"|last=Satin|first=Ryan|date=January 5, 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fightful.com/wrestling/priscilla-kelly-sticks-used-tampon-tuna-s-mouth-during-suburban-fight-s-last-warning-show|title=Priscilla Kelly Sticks "Used Tampon" In Tuna's Mouth During Suburban Fight's 'Last Warning' Show &#124; Fightful Wrestling|work=www.fightful.com}}</ref> Таа подоцна коментирала дека жените се со двојни стандарди во споредба со мажите, наведувајќи дека Џои Рајан им ставил лижавче во устата на многу борачи откако го извадил од хулахопките. Нејзините чувства ги повтори Реби Скај .<ref name="tampon">{{Наведена мрежна страница|url=https://starcasm.net/mbfagw-priscilla-kelly-bloody-tampon-wrestling-match-video/|title=MBFAGW Priscilla Kelly uses bloody tampon prop in wrestling match, goes viral & sparks debate|last=Hawks|first=Asa|date=January 6, 2019}}</ref><ref name="tampon2">{{Наведена мрежна страница|url=https://heelbynature.com/wrestling-news/indy/wrestlers-react-to-mae-young-classic-competitor-priscilla-kellys-bloody-tampon-spot/|title=Wrestler's React To Mae Young Classic Competitor Priscilla Kelly's 'Bloody Tampon' Spot|last=Nature|first=Heel By|date=January 6, 2019|work=Wrestling News - Latest WWE, AEW, NJPW Pro Wrestling News &#124; HeelByNature.com}}</ref> Имиња како Томи Дример, Таз, и Рајан излегле во одбрана на Кели. Сите тие изјавиле дека таа ја завршила својата работа и дека успеала. Роуд Дог првично ја критикувала за аголот додека Рајан не ги повика за слични агли за време на ерата на ставови, особено озлогласениот агол на Меј Јанг „раѓање со рака“, по што тој јавно ѝ се извинила.<ref name="tampon" /><ref name="tampon2" /> Во јули 2019 година, Кели го победи Џејмс Елсворт и станала Светски Меѓуродови шампиони на настанот „Оценет Р борење“ на Cactus League Wrestling во [[Тусон|Тусон, Аризона]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/cactusleaguewrestling/photos/a.774480136273927/1047901298931808/?type=3|title=RATED R Wrestling|publisher=Facebook|accessdate=7 July 2019}}</ref> Во ноември 2019 година, Кели дебитирала за борењето во Големата лига како Злобната дама на пајакот; губејќи од Зеда Жанг преку дисквалификација и напаѓајќи го Џанг додека се демаскирал.<ref name="https://www.mandatory.com">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mandatory.com/wrestlezone/news/1155031-priscilla-kelly-mlw-spider-lady|title=Priscilla Kelly Debuts In MLW|work=www.mandatory.com}}</ref> === Светска мрежа за борење (2016–2019) === Во септември 2016 година, Кели го направила своето деби во Борењето сјај на Блесок 37 победувајќи го Доминик Фабијано. Подоцна истата ноќ, Кели и Фабиано бике поразени од тогашните шампиони на тимот на Shine Tag, Џејм Џејмсон и Марти Бел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=158362|title=SHINE 37|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214100/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=158362|url-status=dead}}</ref> На Shine 39, Кели била поразена од Малија Хосака.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=164641|title=SHINE 39|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003064206/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=164641|url-status=dead}}</ref> Во јули 2017 година, Кели станала инаугуративна Шампионка на Шајн Нова откако го освоила Првенството Шајн Нова каде што ја победила Веда Скот во првото коло, Леа Вон во второто коло, Кира Хоган во полуфиналето и Кенди Картрајт во финалето на турнирот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=26&nr=4486|title=SHINE Nova Title Tournament|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214034/https://www.cagematch.net/?id=26&nr=4486|url-status=dead}}</ref> На Shine 46, таа ја победила Сантана Гарет за да го задржи првенството во Нова.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=185462|title=SHINE 46|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214024/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=185462|url-status=dead}}</ref> На Shine 49, Кели ја загубила титулата Нова од Кенди Картрајт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=195292|title=SHINE 49|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214032/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=195292|url-status=dead}}</ref> На Shine 51, таа го победила Холидед.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=201170|title=SHINE 51|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214024/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=201170|url-status=dead}}</ref> Во јануари 2017 година, Кели го направила своето деби за Full Impact Pro во поразот од Арија Блејк.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=167524|title=FIP Everything Burns 2017|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214029/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=167524|url-status=dead}}</ref> На Heatstroke 2017, Кели успешно ја одбранила шампионската титула на Shine Nova против Сторми Ли.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=180425|title=FIP Heatstroke 2017|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214113/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=180425|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wwnlive.com/2017/07/28/first-defense-shine-nova-champion-priscilla-kelly-fip-heatstroke-2017/?v=3e8d115eb4b3|title=First Defense By SHINE NOVA Champion Priscilla Kelly At FIP Heatstroke 2017!|date=July 28, 2017|publisher=World Wrestling Network|accessdate=12 August 2018}}</ref> Во мај 2017 година, таа го направи своето деби во Еволве на Еволув 95, губејќи од Алисин Кеј.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=175610|title=EVOLVE 85|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214055/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=175610|url-status=dead}}</ref> Таа го направила своето деби во Битката во стилот победувајќи ја Дани Ј во август 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=181056|title=Style Battle #01.06|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214126/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=181056|url-status=dead}}</ref> === Токио Џоши Про Борење (2018–2019) === Кели го направила своето деби за Јапонската промоција Токио Џоши Про борење во април 2018 година, губејќи од Змеј бомбарс (Махо Куроне и Рика Татсуми) во натпревар со ознаки заедно со Хипер Мисао. Оттогаш таа работи натпревари во неколку наврати во Јапонија, сите под капата на DDT Pro-Wrestling Promotion, нејзиниот последен натпревар бил поразот во Токио, Принцезата на Принцезата на првенството против Мију Јамашита (в) на 14 октомври.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=2&nr=18019&page=4|title=Matches « Priscilla Kelly « Wrestlers Database « CAGEMATCH - The Internet Wrestling Database|work=www.cagematch.net}}</ref> На 10 октомври 2018 година, Итан Пејџ, МАО, Мајк Бејли и самата таа ги победиле Џун Касаи, Акито, Масахиро Таканаши и Саки Акаи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=211546|title=DDT Live! Maji Manji #20|publisher=Cagematch|accessdate=22 December 2018}}</ref> === Цело елитно борење (2019, 2020) === Кели се појавила изненадувачки на All Out, учествувајќи во Casino Battle Royal. Таа, исто така, се соочила со Брит Бејкер во изгубениот напор во епизодата на ''AEW Dynamite'' од 23 јануари, која била снимена од Rock 'N' Wrestling Rager на Крис Џерико во Sea Part Deux: Second Wave. === WWE (2021–сега) === {{Главна|Toxic Attraction}} На 30 јули 2018 година, било објавено дека Кели ќе биде учесник во вториот Mae Young Classic на WWE.<ref name="LWPW"/> Таа загубила од Деона Пурацо во првото коло. На 20 јануари 2021 година, NXT објавијиле дека потпишале договор со Кели и дека таа ќе се натпреварува под ринг името '''Џиџи Долин''' и ќе дебитира со нејзиното учество во Класик на женскиот тим на Дасти Родос. Таа се здружила со колешката Кора Џејд, нова потписничка на турнирот, со која заседно настапија и загубија од The Way ( Кендис ЛеРеј и Инди Хартвел ) во првото коло.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wwe.com/shows/wwenxt/article/bracket-revealed-first-ever-womens-dusty-rhodes-tag-team-classic|title=See the bracket for the first-ever Women's Dusty Rhodes Tag Team Classic|work=WWE}}</ref> Во епизодата NXT од 27 јули, Долин склучила сојуз со Менди Роуз и Џејси Џејн, наречени Токсична атракција . На Halloween Havoc, Долин и Џејн ги победиле Ио Шираи и Зои Старк, и Инди Хартвел и Персија Пирота во меч со тројна закана на тимот Scareway to Hell Ladder за да го освојат првенството за женски тимови NXT. == Професионална личност и стил во борење == Трикот на Кели првично се засновал на нејзиното минато и појавувањето на ''Мојата голема дебела американска циганска свадба'', што ја натерало да ги користи прекарите „Циганска принцеза“ и „Џипси кралица“.<ref name="WL"/><ref name="Mania">{{Наведена мрежна страница|url=https://411mania.com/wrestling/priscilla-kelly-discusses-her-sexual-gimmick-comparisons-to-paige/|title=Priscilla Kelly Discusses Her Sexual Gimmick, Comparisons to Paige|last=Csonka|first=Larry|date=June 15, 2017|publisher=411Mania|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184535/https://411mania.com/wrestling/priscilla-kelly-discusses-her-sexual-gimmick-comparisons-to-paige/|url-status=dead}}</ref> Сепак, нејзината личност оттогаш има повеќе готски и сексуален тон, а сега повеќе се заснова на [[Сукуба|сукубус]] .<ref name="WL" /><ref name="Mania" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://starcasm.net/mbfagw-priscilla-kelly-is-a-goth-professional-wrestler-billed-as-hells-favorite-harlot/|title=MBFAGW Priscilla Kelly is a goth professional wrestler billed as 'Hell's favorite harlot'|last=Hawks|first=Asa|date=July 5, 2017|publisher=Starcasm|accessdate=9 August 2018}}</ref> Таа го користи прекарот „Омилената блудница во пеколот“ и е позната по тоа што користи тактики како што се гризење и лижење на противниците за време на натпреварите како начин да ги излади.<ref name="WL" /> Честопати била физички споредувана со борачот на WWE Пејџ,<ref name="WL" /> која исто така ги лижела нејзините противнички.<ref name="Mania" /> Покрај тоа што е професионален борач, Кели е и камериер и највпечатлива е Теоријата на Остин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net//?id=1&nr=201005|title=EVOLVE 106|publisher=Cagematch|accessdate=9 August 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214029/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=201005|url-status=dead}}</ref><ref name="OWW">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/bios/p/priscilla-kelly/|title=Priscilla Kelly|publisher=Online World of Wrestling|accessdate=9 August 2018}}</ref> == Личен живот == Кели се омажила за колегата професионален борач Дарби Алин на 21 ноември 2018 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fightful.com/wrestling/fight-size-update-darby-allin-and-priscilla-kelly-get-married-jim-cornette-youtube-channel-john-cena|title=Fight Size Update: Darby Allin And Priscilla Kelly Get Married, Jim Cornette YouTube Channel, John Cena Live Events, More|last=Thompson|first=Andrew|work=FIGHTFUL|publisher=Fightful|accessdate=22 December 2018}}</ref> Таа објавила во август 2020 година дека се разведуваат.<ref name="divorced" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://411mania.com/wrestling/priscilla-kelly-darby-allin-divorcing-yoshi-hashi-thanks-fans-wwe-stock/|title=Various News: Priscilla Kelly & Darby Allin Divorcing, YOSHI-HASHI Thanks Fans After Six-Man Title Win, WWE Stock Up|work=411MANIA}}</ref> За време на интервјуто за подкастот на Вики Гереро четири месеци подоцна, таа потврди дека таа и Алин повеќе не се во брак, туку останале пријатели.<ref name="divorced">{{Наведени вести|url=https://www.thebharatexpressnews.com/priscilla-kelly-explains-why-she-and-darby-allin-divorced-original-plans-for-her-in-aew-tben/|title=Priscilla Kelly explains why she and Darby Allin divorced, original plans for her in AEW|date=December 12, 2020|access-date=December 24, 2020|publisher=The Bharat Express News}}{{Мртва_врска|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Првенства и достигнувања == [[Податотека:Priscilla_Kelly_Shine_Nova_Champion.jpg|мини|280x280пкс| Кели е поранешен шампион на Shine Nova]] * '''F1RST Борење''' ** F1RST првенство во борење VFW во горниот дел на градот (1 пат)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=3665|title=F1RST Wrestling Uptown VFW Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=January 4, 2020|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|accessdate=October 27, 2021|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408080725/https://www.cagematch.net/?id=5&nr=3665|url-status=dead}}</ref> * '''Грузија Премиер борење''' ** Together We Fight Tournament (1 пат) - со Chip Day<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=26&nr=4247&page=2|title=Together We Fight Tournament (2017)|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=February 11, 2017|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|accessdate=October 27, 2021|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405192705/https://www.cagematch.net/?id=26&nr=4247&page=2|url-status=dead}}</ref> * '''Борење за прикажување играчки на Грим''' ** GTS Меѓуродови првенства (1 пат) * '''''Професионално борење илустрирано''''' ** Рангирана бр. 38 од најдобрите 100 женски борачи во 100-те на ''PWI за жени'' во 2020 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=97&nr=246#2020|title=Pro Wrestling Illustrated (2020)|last=Kreikenbohm|first=Philip|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|accessdate=October 27, 2021|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406235956/https://www.cagematch.net/?id=97&nr=246#2020|url-status=dead}}</ref> * '''Нечесните борење''' ** Rogue Tag Team Championship (1 пат) - со Vipress <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=1&nr=231594|title=Rogue Grand Prix - Event @ Club 1720 in Los Angeles, California, USA|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=June 2, 2019|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|accessdate=October 27, 2021|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406114744/https://www.cagematch.net/?id=1&nr=231594|url-status=dead}}</ref> * '''Борење со сјај''' ** Шајне Нова првенство (1 пат) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=3411|title=Shine Nova Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=July 16, 2017|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|accessdate=October 27, 2021|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406074106/https://www.cagematch.net/?id=5&nr=3411|url-status=dead}}</ref> ** Воведен турнир на првенството SHINE Нова (2017)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=26&nr=4486&page=2|title=SHINE Nova Championship Inaugural Tournament (2017)|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=July 16, 2017|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|accessdate=October 27, 2021|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405041207/https://www.cagematch.net/?id=26&nr=4486&page=2|url-status=dead}}</ref> * '''WWE''' ** NXT женско екипно првенство ( 1 пат, тековно ) – со Џејси Џејн <ref name="NXTWomensTagTeamChampion">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wwe.com/titlehistory/nxt-womens-tag-team-championship|title=NXT Women's Tag Team Championship|last=WWE.Com staff|date=October 26, 2021|publisher=[[WWE|World Wrestling Entertainment (WWE)]]|accessdate=October 27, 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cagematch.net/?id=5&nr=4884|title=NXT Women's Tag Team Championship|last=Kreikenbohm|first=Philip|date=October 26, 2021|publisher=Cagematch - The Internet Wrestling Database|accessdate=October 27, 2021|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405102418/https://www.cagematch.net/?id=5&nr=4884|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * Gigi Dolin on WWE.com * Gigi Dolin's profile at Cagematch.net, Wrestlingdata.com, Internet Wrestling Database * {{Твитер|gigidolin_wwe|Gigi Dolin}} * {{Imdb име|nm9629661|Priscilla Kelly}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1997 година]] b663b5ejhneqshvbm9mlm2bdyfud1a9 Црква „Св. Атанасиј“ - Слимница 0 1299896 5575070 5574517 2026-06-10T20:03:10Z Ehrlich91 24281 5575070 wikitext text/x-wiki {{напомена|истоимената црква во слично нареченото село во Ресенско|Црква „Св. Атанасиј“ - Сливница}} {{Инфокутија Црква | icon = | icon_width = | icon_alt = | name = Свети Атанасиј | fullname = | other name = | native_name = Αγίου Αθανασίου | native_name_lang = el | image = Saint Athanasius Chirch in Slimnitsa Icon.jpg | image_size = | alt = | caption = Икона на Светите Три Јерарси | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = | coordinates = {{coord|40|27|32|N|20|52|28|E|type:landmark_region:GR|display=inline,title}} | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = [[Слимница]], [[Костурско]] | country = [[Егејска Македонија]], [[Грција]] | denomination = [[Цариградска патријаршија]] | previous denomination = | tradition = | religious institute = <!-- Can be substituted with 'religious order'--> | churchmanship = | membership = | attendance = | website = <!-- {{URL| example.com}} --> | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = | style = | years built = | groundbreaking = | completed date = 1872 | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | benefice = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = Нестрамско | archdiocese = | metropolis = | diocese = [[Костурска епархија|Костурска]] | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | auxiliary bishop = | cardinal protector = | abbot = | prior = | subprior = | exarch = | provost-rector = | provost = | viceprovost = | rector = | vicar = | dean = | subdean = | archpriest = | precentor = | succentor = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonpastor = | canonmissioner = | canontreasurer = | prebendary = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | honpriest = | curate = | asstcurate = | nonstipendiaryminister = | minister = | assistant = | seniorpastor = | pastor = | chaplain = | archdeacon = | deacon = | deaconess = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | sacristan = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }} '''Свети Атанасиј''' ({{langx|el|Αγίου Αθανασίου}}) — [[црква (градба)|црква]] во селото [[Слимница]], [[Костурско]], [[Егејска Македонија]]. Влегува во состав на [[Костурска епархија|Костурската епархија]] на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]].<ref name="Ελλάδος Περιήγηση">{{нмс| url=http://www.elladosperiigisis.gr/index.php/2006/198-taxidia-stin-alli-ellada-h-200/448-makedonia-kastoria-fousia-trilofo-monopilo-giannoxori | title= Γιαννοχώρι - Λιβαδοτόπι |access-date = 23 декември 2015 |publisher= Ελλάδος Περιήγηση }}</ref> Величествената црква е изградена во [[1872]] г. на рид во Долното Маало на Слимница.<ref name="Ελλάδος Περιήγηση"/><ref name="αναΜορφωση">{{нмс| url=http://anamorfosis.net/blog/?p=6519 | title= Μικρό πλην εικονογραφημένο οδοιπορικό στον Γράμμο |access-date =23 декември 2015 |publisher= αναΜορφωση }}</ref> Годината е напишана на камен релјеф со цвеќиња и мали глави. Внатре има голема женска црква, но нема [[живопис]]. Храмот има исклучително вреден [[копаничарство|резбан]] [[иконостас]], како и резбан и насликан [[амвон]].<ref name="Ελλάδος Περιήγηση"/><ref name="αναΜορφωση"/> Спроти црквата има воен споменик.<ref name="Ελλάδος Περιήγηση"/> == Поврзано == * [[Костурска епархија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.xenonas-anastasia.gr/N06_AGIOU-ATHANASIOU_Max.png Слика од црквата „Св. Атанасиј“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305001527/http://www.xenonas-anastasia.gr/N06_AGIOU-ATHANASIOU_Max.png |date=2016-03-05 }} [[Категорија:Цркви во Нестрам (општина)|Атанасиј, Слимница]] [[Категорија:Цркви во Костурската епархија|Атанасиј, Слимница]] [[Категорија:Појавено во 1872 година]] bf7uxq6x9sy13k93zhryy3a0faq7rtj Петровец (растение) 0 1300287 5575143 5563831 2026-06-11T00:04:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575143 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Common agrimony|image=Illustration Agrimonia eupatoria0.jpg|image_caption=''Agrimonia eupatoria''|genus=Agrimonia|species=eupatoria|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |Петровец |- | colspan="2" style="text-align: center" | |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" |''Agrimonia eupatoria'' |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Научна класификација]] <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;">[[File:Red_Pencil_Icon.png|врска=Template:Taxonomy/Agrimonia|edit]]</span> |- |Царство: |[[Plant]]ae |- |''Оддел'': |[[Vascular plant|Tracheophytes]] |- |''Оддел'': |[[Flowering plant|Angiosperms]] |- |''Оддел'': |[[Eudicots]] |- |''Оддел'': |[[Rosids]] |- |Ред: |[[Rosales]] |- |Семејство: |[[Rosaceae]] |- |Род: |''[[Agrimonia]]'' |- |Вид: |<div class="species" style="display:inline">'''''A.&nbsp;eupatoria'''''</div> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Биномен назив]] |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Agrimonia eupatoria''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">[[Carl Linnaeus|L.]]</div> |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |} Петровец ([[Латински јазик|латински:]] Agrimonia eupatoria) е вид на агримонија. Целото [[Растенија|растение]] е темно зелено со бројни меки влакна. Меките влакна помагаат во мешунките од семето на растението да се залепат за кое било животно или лице што доаѓа во контакт со растението. Цветните шилци имаат лут мирис како кајсии. На јазикот на цвеќето, агримонија значи благодарност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wildflowers-guide.com/39-agrimony.html|title=Agrimony Wildflowers|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226161459/http://www.wildflowers-guide.com/39-agrimony.html|archive-date=2013-12-26}}</ref> ''Петровец'' е прехранбено растение за гасеници на молец ''Endotricha flammealis''. == Опис == [[Податотека:Agrimonia_eupatoria_-_Keila.jpg|лево|мини|200x200пкс| Петровец цвета од јуни до септември]] [[Податотека:Agrimonia_eupatoria02.jpg|лево|мини|267x267пкс| закачените глави на семиња слични на бруси, кои помагаат да се распрснуваат додека се прикачуваат на минувачките животни]] === Вегетативни одлики === Обичната агримонија расте како [[Листопадни растенија|листопадно]], [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревно растение]] и достигнува висина до 100 см. Неговите корени се длабоки [[ризом]]и, од кои изникнуваат стеблата. Се одликува со неговите типични назабени рабови шилести [[лист]]ови.{{Наведена мрежна страница|url=http://botanical.com/botanical/mgmh/a/agrim015.html|title=Agrimony|last=Grieve|first=Mrs M.|work=A Modern Herbal|publisher=Botanical.com|accessdate=2011-06-23}}</ref> === Генеративни одлики === Цветовите со кратко стебло се појавуваат од јуни до септември, во долги, шилести, шилести соцвети. Единечниот цвет има заоблена цветна чаша во форма на урна, горниот раб има неколку редови меки, закривени влакна во облик на кука, 1-4 мм долго. Цветот на [[хермафродит]] има петкратна радијална симетрија. Присутни се пет [[Чашкино ливче|чашкини ливчиња]]. Има пет жолти, заоблени ливчиња.{{Наведена мрежна страница|url=http://botanical.com/botanical/mgmh/a/agrim015.html|title=Agrimony|last=Grieve|first=Mrs M.|work=A Modern Herbal|publisher=Botanical.com|accessdate=2011-06-23}}Grieve, Mrs M. [http://botanical.com/botanical/mgmh/a/agrim015.html "Agrimony"]. ''A Modern Herbal''. Botanical.com. Retrieved <span class="nowrap">2011-06-23</span></span>.</cite></ref> Ливчињата и пет до 20 [[Прашник|прашници]] се издигнуваат над врвот на цветната чаша. Двата [[Толчник (ботаника)|толчници]] со средна големина во цветните чаши се потопени, но не и споени со него. Плодовите се ахени со пречник приближно 0,6 см и секој има голем број куки што му овозможуваат да се залепи за животинско крзно и облека.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/plant/agrimony|title=Agrimony &#124; plant}}</ref> Секој ахен може да има едно или две семиња.{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QSMe0qHGVaAC&pg=PA273|title=Atlas of Seeds and Fruits of Central and East-European Flora: The Carpathian Mountains Region|last=Vít Bojnanský|last2=Agáta Fargašová|date=17 September 2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-5362-7|pages=273–}}</ref> ''Петровец'' е пронајдена во Европа и Југозападна Азија, каде што расте на влажни ливади, пасишта, покрај бреговите на потоците и меѓу грмушките - исто така се одгледува во други делови на светот за медицински цели.{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QSMe0qHGVaAC&pg=PA273|title=Atlas of Seeds and Fruits of Central and East-European Flora: The Carpathian Mountains Region|last=Vít Bojnanský|last2=Agáta Fargašová|date=17 September 2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4020-5362-7|pages=273–}}Vít Bojnanský; Agáta Fargašová (17 September 2007). == Во фолклорот == За Агримонија се вели дека има медицински и магични својства уште од времето на [[Плиниј Постариот]]. Со него астролошки владее [[Рак (хороскопски знак)|Ракот]], според Николас Кулпепер. Вообичаениот фолклор смета дека може да ги излечи раните од [[мускета]] и да го одбегне [[Маѓесништво|вештерството]]. Традиционалниот британски фолклор вели дека ако гранче од растението се ставило под главата на човекот, тој би спиел сè додека не се отстрани.<ref>Encyclopedia of Folk Medicine: Old World and New World Traditions By Gabrielle Hatfield, p.310</ref> [[Податотека:Agrimonia_eupatoria_MHNT.BOT.2004.0.jpg|лево|мини| Плодови]] == Екологија == Цветовите со своите обилни резерви на полен привлекуваат муви, муви и медоносни пчели. Тие исто така се важен извор на храна за пеперутките како што е гризлениот капитен.<ref>{{Наведено списание|last=Streitberger|first=Merle|last2=Fartmann|first2=Thomas|date=2013-01-01|title=Molehills as important larval habitats for the grizzled skipper, Pyrgus malvae (Lepidoptera: Hesperiidae), in calcareous grasslands|url=http://www.eje.cz/doi/10.14411/eje.2013.087.pdf|journal=European Journal of Entomology|language=en|volume=110|issue=4|pages=643–648|doi=10.14411/eje.2013.087|issn=1210-5759|doi-access=free}}</ref> Од опрашуваните цветови се развиваат плодови со бруси. Тие се прикачуваат на пасивните животни како говеда, овци и елени и се распространети на голема површина.{{Наведена мрежна страница|url=http://botanical.com/botanical/mgmh/a/agrim015.html|title=Agrimony|last=Grieve|first=Mrs M.|work=A Modern Herbal|publisher=Botanical.com|accessdate=2011-06-23}}Grieve, Mrs M. [http://botanical.com/botanical/mgmh/a/agrim015.html "Agrimony"]. ''A Modern Herbal''. Botanical.com<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2011-06-23</span></span>.</ref> Агримонијата обично се наоѓа во млади пасишта, стари помалку од 50 години.<ref>M. Ingrouille, Historical Ecology of the British Flora, p219</ref> Тоа е див домаќин на неколку видови штетници од инсекти ( ''Stigmella fragariella'' и Coroebus ''elatus'' ) кои се хранат со логан, малини и јагоди во Европа. Содржи испарливи масла, [[флавоноид]]и, [[апигенин]], лутеолин, кверцетин, кемпферол, тилирозид, тритерпен [[гликозид]]и вклучувајќи еускапинска киселина и торментна киселина, [[Фенолна киселина|фенолни киселини]] и [[танин]]и од 3%–21%.<ref>{{Наведено списание|last=Frances Watkins|last2=Barbara Pendry|last3=Alberto Sanchez-Medina|last4=Olivia Corcoran|year=2012|title=Antimicrobial assays of three native British plants used in Anglo-Saxon medicine for wound healing formulations in 10th century England Original Research Article Pages 408-415|url=http://roar.uel.ac.uk/1715/3/2012_Watkins_etal_Antimicrobial.pdf|journal=Journal of Ethnopharmacology|volume=144|issue=2|pages=225–456|doi=10.1016/j.jep.2012.09.031|pmid=23026307|access-date=2022-05-07|archive-date=2017-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922011734/http://roar.uel.ac.uk/1715/3/2012_Watkins_etal_Antimicrobial.pdf|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Хауард, Мајкл. ''Традиционални народни лекови'' (Век, 1987, стр. 96–97) == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Agrimonia eupatoria}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Билки]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] lo5b3z3xax5e9motcglf3ycojfd3i3y Ophioglossidae 0 1300625 5574933 4793859 2026-06-10T13:24:41Z Виолетова 1975 5574933 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Botrychium-4.jpg | image_caption = ''[[Botrychium lunaria]]'' | taxon = Ophioglossidae | authority = Klinge 1882 | type_genus = ''[[Ophioglossum]]'' | type_genus_authority = [[L.]] | subdivision_ranks = | subdivision = *[[Ophioglossales]] *[[Psilotales]] | synonyms = * Psilotopsida }} '''Ophioglossidae''' е една од четирите [[Класа (биологија)|поткласи]] на [[Папрат|Polypodiopsida]] (папрати). Оваа поткласа е еквивалентна на класата ''[[Psilotopsida]]'' во претходните проучувања, вклучувајќи ги Smith ''et al.'' (2006).{{Sfn|Smith et al. 2006}} Поткласата содржи два реда, [[Psilotales]] и [[Ophioglossales]], чија врска била потврдена само со молекуларни филогенетски студии. == Таксономија == Смит (2006) ја извршил првата класификација на птеридофити на повисоко ниво објавена во молекуларната филогенетска ера и ги разделил папратите во четири [[Класа (биологија)|класи]]. == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Папрати]] e5xeb0nvweh10c2dkvavshv8d8h8n1e Парабола за сејачот 0 1300881 5575062 4769813 2026-06-10T19:40:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575062 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Representation_of_the_Sower's_parable.JPEG|десно|мини| [[Икона]] што го прикажува Христос како сејач, [[Романија]].]] '''Парабоала за сејачот''' — една од најпознатите [[Исус Христос|Исус]]ови [[Исусови параболи|алегориски приказни]]. Станува збор за сејач кој фрла [[семе]] наоколу (на пат, на карпа, меѓу трње) и најголемиот дел од семето се губи. Меѓутоа, мал дел од семето паѓа на добра [[почва]] и повеќекратно раѓа. Оваа приказна е запишана во канонските евангелија според [[Евангелие според Матеј|Матеј]], [[Евангелие според Марко|Марко]] и [[Евангелие според Лука|Лука]], како и во неканонското евангелие според [[Евангелие според Тома|Тома]]. == Парабола == Параболата започнува така што [[Исус Христос|Исус]] еден ден излегол од домот и седнал покрај [[Море|морето]], а околу него се собрало мноштво луѓе. После тоа, тој се качил на лаѓата и држел проповед, додека народот стоел на брегот.<ref>Евангелие според Матеј, 13:1-2</ref> === Според Матеј === [[Податотека:Brooklyn_Museum_-_Jesus_Preaches_in_a_Ship_(Jésus_prèche_dans_une_barque)_-_James_Tissot_-_overall.jpg|десно|мини| [[Џејмс Тисо]], ''Исус проповеда од лаѓата''.]] [[Евангелие според Матеј|Евангелието според Матеј]] ја раскажува следнава Исусова парабола: {{Quote frame|3. И им говореше многу во параболи, велејќи: „Ете, излезе сејач да сее;<br/> 4. и кога сееше, едни зрна паднаа покрај патот, долетаа птици и ги исколваа.<br/> 5. Други паднаа на каменито место, каде што немаше многу земја, и набргу проникнаа, оти земјата не беше длабока.<br/> 6. Но, штом изгреа сонцето, тие свенаа, па, како да немаа корен, се исушија.<br/> 7. Некои паднаа во трње и израсна трњето и ги задуши.<br/> 8. Други паднаа на добра земја и дадоа добар плод: едно сто, друго шеесет, а друго триесет.<br/> 9. Кој има уши да слуша, нека чуе!”<br/>|[[Евангелие според Матеј]], 13:3-9}} === Според Марко === [[Евангелие според Марко|Евангелието според Марко]] го пренесува следново: {{Quote frame|3. Слушајте! Ете излезе еден сејач да сее;<br/> 4. и се случи, кога сееше, едни зрна да паднат покрај патот, па долетаа птиците небески и ги исколваа.<br/> 5. Други паднаа на каменито место, каде што немаше многу земја, и набргу изникнаа, оти земјата не беше длабока;<br/> 6. а кога изгреа сонцето, тие свенаа, па како немаа корен, се исушија.<br/> 7. Некои паднаа во трње; и израсна трњето, и ги задуши, и не дадоа плод.<br/> 8. А други паднаа на добра земја и почнаа да даваат плод, што израсна и узреа; и принесоа; кое триесет, кое шеесет, кое сто.”<br/> 9. И им рече: „Кој има уши да слуша, нека чуе!”.<br/>|[[Евангелие според Марко]], 4:3-9}} === Според Лука === [[Евангелие според Лука|Евангелието по Лука]] го пренесува следново: {{Quote frame|5. Излезе сејач на семе; и кога сееше, едно падна покрај патот и беше изгазено, и птиците небески го исколваа;<br/> 6. а друго падна на камен, па штом никна, се исуши, оти немаше влага;<br/> 7. едно, пак, падна меѓу трње; и израсна трњето, па го задуши;<br/> 8. а друго падна на добра земја, и кога изникна, донесе стократен плод.” Откако го рече ова, извика: „Кој има уши да слуша, нека чуе!”<br/>|[[Евангелие според Лука]], 8:5-8}} == Толкувања == По завршување на проповедта, Исус им дал толкување на оваа парабола на своите ученици. Кога го прашале зошто им зборува на луѓето во параболи, Исус одговорил: „ ''Вам ви е дадено да ги знаете тајните на царството Божјо, а на оние што се надвор во параболите''“ (Марко 4:11). Зашто тие „''гледајќи не гледаат, а слушајќи не слушаат, ниту разбираат''“ (Матеј 13:11-13). Кога учениците го замолиле да го објасни значењето на параболата, тој одговорил:{{Цитатник|И им рече: „Зар не ја разбирате оваа парабола? Како тогаш ќе ги разберете сите приказни?<ref>Марко 4:13</ref>}} Потоа Исус им ја објаснил параболата за сејачот: === Според Матеј === [[Апостол Матеј (Евангелист)|Матеј]] го наведува следното толкување на Исусовата парабола за сејачот: {{Quote frame|18. Вие, пак, чујте ја параболата за сејачот:<br/> 19. при секого, што го слуша словото за царството и не го разбира, доаѓа лукавиот и го граби посеаното во срцето негово; ете, тоа означува посеаното покрај патот.<br/> 20. А посеаното на камен е оној, што го слуша словото и веднаш со радост го прима;<br/> 21. но нема во себе корен и е непостојан: настане ли жалост или гонење заради словото, веднаш се соблазнува.<br/> 22. Посеаното, пак, во трње е оној што го слуша словото, но грижите од овој свет и примамливото богатство го задушуваат словото и тоа останува без род.<br/> 23. А посеаното на добра земја е оној, што го слуша словото и го разбира, и дава плод: еден сто, друг шеесет, а друг триесет.”<br/>|Евангелие според Матеј, 13:18-23}} === Според Марко === [[Апостол Марко (Евангелист)|Марко]] го наведува следново толкување на Исусовата парабола за сејачот: {{Quote frame|15. Посеаното покрај патот ги означува оние, кај кои се сее словото, но при кои, откако го чујат, веднаш доаѓа сатаната и им го граби словото, посеано во срцата нивни.<br/> 16. Исто така и посеаното на каменито место ги означува оние, кои, штом го чујат словото, веднаш со радост го примаат,<br/> 17. но немаат во себе корен и се непостојани; па, кога настане жалост или гонење заради словото, веднаш се соблазнуваат.<br/> 18. Посеаното во трње ги означува оние што го слушаат словото,<br/> 19. но грижите за овој век, примамливото богатство и други желби, кои, кога се вселат во нив, го задушуваат словото и тоа останува бесплодно.<br/> 20. А посеаните зрна на добра земја се оние, што го слушаат словото и го примаат и принесуваат плод: едни триесет, други шеесет, а други сто.”<br/>|Евангелие според Марко, 4:15-20}} === Според Лука === [[Апостол Лука (Евангелист)|Лука]] го наведува следното толкување на Исусовата парабола за сејачот: {{Quote frame|11. А оваа парабола значи: семето е словото Божјо.<br/> 12. Она, што падна покрај патот, се оние, кои слушаат; но потоа доаѓа ѓаволот и им го зема словото од срцата нивни, за да не поверуваат и да не се спасат;<br/> 13. а она на камен – се оние, кои кога ќе го чујат словото, со радост го примаат; но немаат корен и веруваат некое време, па штом дојдат искушенија, тие се откажуваат;<br/> 14. тоа, пак, што падна меѓу трње, се оние, што го слушаат словото, но кога отидат, се подаваат на грижи, богатства и наслади од овој живот и не донесуваат плод;<br/> 15. а оние на добрата земја, се тие што го слушаат словото и го пазат во добро и чисто срце, и принесуваат плод со трпение.” Штом го рече тоа, извика: „Кој има уши да слуша, нека чуе!<br/>|Евангелие според Лука, 8:11-15)}} === Современи толкувања === [[Податотека:Pieter_Bruegel_d._Ä._030.jpg|десно|мини| [[Питер Бројгел Постариот]], ''[[Парабола за сејачот (Бројгел)|Парабола за сејачот]]''.]] Повеќето проучувачи веруваат дека оваа Исусова парабола изворно е оптимистичка, бидејќи и покрај сите неуспеси, семето на крајот успева, пушта корен и дава голем принос.<ref>Kilgallen, John J., A Brief Commentary on the Gospel of Mark, 1989. pp. 82</ref> Има и такви кои се прашуваат дали појаснувањето во канонските евангелија првично било Исусово или било вметнато подоцна.<ref>Joseph Smith, Teachings of the Prophet Joseph Smith, pg. 97.</ref> Некои веруваат дека Исус зборувал во алегориски параболи затоа што не сакал сите да го разберат, туку само неговите следбеници.<ref>Kilgallen, John J., A Brief Commentary on the Gospel of Mark, 1989. pp. 84</ref> Тие веруваат дека е неопходно однапред да се има вера во Исус, инаку Исус нема да ги просветли туку само ќе ги збуни.<ref>Kilgallen, John J., A Brief Commentary on the Gospel of Mark,, 1989. pp. 86</ref> Понекогаш параболата се толкува во смисла дека постојат неколку нивоа на спасение: [[Иринеј]] верува дека постојат разлики помеѓу небесните живеалишта на оние кои произведуваат стократно, оние кои произведуваат шеесеткратно и оние кои произведуваат триесеткратно.<ref>Иринеј, Противу јереси, Књига V:36:1</ref> Според толкувањето на [[Мормонска црква|Мормонската црква]], „зборот“ ги претставува сите канонски евангелија, кои не ги прифаќаат сите со иста посветеност: {{Цитатник|Параболата јасно говори каде лежи одговорноста за царството Божјо и прифаќањето на Евангелието. Тоа не е во сејачот или во семето, туку во „почвата“, срцето на човекот.<ref>E. Keith Howick, The Parables of Jesus The Messiah (pg. 30)</ref>}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Parable of the Sower}} * [https://religija.mk/izleze-sejach/ „Излезе сејач“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220512092456/https://religija.mk/izleze-sejach/ |date=2022-05-12 }} — толкување на параболата од митрополитот [[Наум Струмички]] {{Исусови параболи}} [[Категорија:Исусови параболи]] [[Категорија:Сатана]] hygh7y6gd2jbkeog8g39uldw6n4y97c Планинарски дом „Неолица“ 0 1301050 5575164 4915418 2026-06-11T02:03:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575164 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планинарски дом | name = Планинарски дом „Неолица“ | photo = | photo_size = | photo_alt = | photo_caption = | country = Македонија | state = | region = | admin_district = | national_park = | map = Македонија | map_alt = | map_caption = Местоположба на планинарскиот дом во Македонија | map_relief = | map_size = | label = ПД „Неолица“ | label_position = | mountain_range = [[Баба Планина]] | location = | place = [[Лавци]] | iso_region = | alternative_location_map = | relief = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = | elevation = 1.440 | elevation_ref_point = | elevation_footnotes = | coordinates = {{coord||||N||||display=inline,title}} | coordinates_ref = | lat = 40.9910094 | long = 21.2779663 | built = | built_by = | built_for = | material = | owner = | maintained_by = | url = | bunks = 48 | mattresses = | camping = | water = | accom_notes = | when_open = | catering = | accessed_by = | footnotes = | shakedowns = | bedspaces = 48 | winter_room = }} '''Планинарски дом „Неолица“''' — [[Планинарски домови во Македонија|планинарски дом]] во [[Македонија]], сместен на надморска височина од 1.440 метри, под врвот [[Неолица]], на планината [[Баба Планина|Баба]].<ref name="PDN"/> == Местоположба == Домот се наоѓа на [[надморска височина]] од 1.440 метри под врвот Неолица (1885 m), на околу 8 километри од градот [[Битола]]. За да се стигне до планинарскиот дом „Неолица“ од Битола треба да се мине низ селото [[Лавци]], каде може да се остави колата, и за приближно 2 часа пешачење се стигнува до него. <ref name="PDN">{{Наведена мрежна страница|url= https://bitola.info/mk/неолица-планинарски-дом/|title= Планинарски дом Неолица|date= |work= |accessdate= 14 мај 2022}}</ref> или пак преку селото [[Буково]], од каде се стигнува за 3 часа. <ref name="PDN1">{{Наведена мрежна страница|url= https://park-pelister.com/activity/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/|title= Планинарски дом Неолица|date= |work= |accessdate= 14 мај 2022|archive-date= 2022-05-20|archive-url= https://web.archive.org/web/20220520193141/https://park-pelister.com/activity/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/|url-status= dead}}</ref> == Особености == Планинарскиот дом располага со вкупно 48 кревети, голема [[трпезарија]], [[кујна]], затоплување на дрва, [[електрична струја|струја]], [[вода]]. Тоалетот е јавен надвор од домот. Планинарскиот дом работи за време на викендите во текот на целата година.<ref name="PDN"/> == Патеки == Од планинарскиот дом може да се продолжи до други локации во националниот парк<ref name=PDN/>: * Планинарски дом Неолица – [[Неолица|Врв Неолица]] – 1 ч 30 мин * Врв Неолица – [[Скрково]] – 1 ч * Скрково – [[Муза (врв)|Муза]] – 1ч 20 мин *Муза – [[Орлови Бари]] – 30 мин *Орлови Бари – [[Големо Пелистерско Езеро|Големо Езеро]] – 2218 м – 1 ч == Наводи == {{наводи}} {{Планинарски домови во Македонија}} {{Баба}} [[Категорија:Планинарски домови во Македонија]] [[Категорија:Национален парк Пелистер]] qbnp09y8ta2oyb9mtlb7d6p5y9y80rq Петар Трајков 0 1305890 5575137 5117671 2026-06-10T23:23:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575137 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|име=Петар Трајков|портрет=|рх=|опис=|роден-дата=25 јануари 1976|роден-место={{роден во|Струмица}}|националност=[[Македонец]]|познат=Орбело Последното оттуѓување Дојрански Договор Монографија Стефан Богориди Тарафот|занимање=автор, колумнист|px=|image_name=}} Петар Трајков е македонски автор и колумнист. Роден во Струмица во 1976. Завршил правен факултет во Скопје. Автор е на романот [[Орбело]], книгата [[Последното оттуѓување|Последното Оттуѓување]], Монографија Богориди<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurir.mk/makedonija/kultura/promocija-na-knigata-monografija-stefan-bogoridi-od-petar-trajkov/|title=Промоција на книгата Монографија Стефан Богориди од Петар Трајков|work=Kurir.mk|language=mk-MK|accessdate=2022-09-12|archive-date=2022-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220912160652/https://kurir.mk/makedonija/kultura/promocija-na-knigata-monografija-stefan-bogoridi-od-petar-trajkov/|url-status=dead}}</ref>, романите Дојрански Договор и Тарафот. Автор е на драмскиот наратив на играно-документарниот филм ,,Последниот македонски пророк"<ref>{{Наведување|title=The Last Macedonian Prophet|url=https://www.imdb.com/title/tt14955612/|publisher=Kanal 5|date=2014-12-18|accessdate=2022-09-12}}</ref>. Пишувал колумни за македонски и странски магазини како неделниците Дело, Глас, Манифест, Le monde diplomatique<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://monde-diplomatique.mk/makedonskiot-del-od-altermundi-birokratija-i-globalizacija/|title=Македонскиот дел од Алтермунди - Бирократија и Глобализација|last=MONDE|first=Editor|date=2021-04-07|work=Le Monde Diplomatique - Македонско издание|language=mk-MK|accessdate=2022-09-12|archive-date=2022-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220912161334/https://monde-diplomatique.mk/makedonskiot-del-od-altermundi-birokratija-i-globalizacija/|url-status=dead}}</ref>. Наводи: <references /> 7aen6tt429svogne6q0rda6a4j12fe1 Предлошка:Жак-Луј Давид 10 1305906 5575044 4810225 2026-06-10T17:31:57Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5575044 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Жак-Луј Давид |title = [[Жак-Луј Давид]] |listclass = hlist |image = [[Слика:David Self Portrait.jpg|80px]] | state = {{{state|autocollapse}}} |group1= [[Историски теми во сликарството|Историски]] и [[Митолошки теми во сликарството|митолошки теми]] |list1= * ''[[Борба меѓу Марс и Минерва]]'' * ''[[Дијана и Аполон ги убиваат децата на Ниобе]]'' * ''[[Смртта на Сенека]]'' * ''[[Еразистрат ја открива причината на болеста на Антиох]]'' * ''[[Погребот на Патрокле]]'' * ''[[Велизар бара милостина]]'' * ''[[Андромаха го оплакува Хектора]]'' * ''[[Заклетвата на Хорациеви]]'' * ''[[Смртта на Сократ (Давид)|Смртта на Сократ]]'' * ''[[Љубовта на Парис и Елена]]'' * ''[[Ликторите му ги носат на Брут телата на неговите синови]]'' * ''[[Сабињанките (Давид)|Сабињанките]]'' * ''[[Сафо и Фаон]]'' * ''[[Леонидас на Термопилите]]'' * ''[[Купидон и Психа (Давид)|Купидон и Психа]]'' * ''[[Збогувањето на Телемах и Евхарис]]'' * ''[[Гневот на Ахил]]'' * ''[[Марс обезоружен од Венера]]'' | group2 = Современи теми | list2 = * ''[[Заклетва во Же де пом]]'' * ''[[Смртта на Мара]]'' * ''[[Наполеон ги преминува Алпите]]'' * ''[[Крунисувањето на Наполеон]]'' * ''[[Делење на орли]]'' | group3 = [[Портрет|Портрети]] | list3 = * ''[[Мари-Франсоаз Бирон]]'' * ''[[Портрет на Франсоа Бирон]]'' * ''[[Мари-Жозеф Бирон]]'' * ''[[Мишел-Жан Седен (Давид)|Мишел-Жан Седен]]'' * ''[[Госпоѓица Гимар]]'' * ''[[Портрет на грофот Станислав Потоцки]]'' * ''[[Жак-Франсоа Демезон]]'' * ''[[Портрет на лекарот Алфонс Лероа]]'' * ''[[Портрет на Шарл-Пјер Пекул]]'' * ''[[Портрет на госпоѓа Шарл-Пјер Пекул]]'' * ''[[Портрет на Антоан-Лоран Лавоазје и неговата жена]]'' * ''[[Портрет на грофицата Сорси-Телисон]]'' * ''[[Портрет на маркизата Д’Орвилје]]'' * ''[[Автопортрет со три јаки]]'' * ''[[Автопортрет (Давид)|Автопортрет]]'' * ''[[Портрет на Емили Серизиа и нејзиниот син]]'' * ''[[Портрет на Пјер Серизиа]]'' * ''[[Портрет на Јакобус Блаув]]'' * ''[[Портрет на Гаспар Мејер]]'' * ''[[Портрет на госпоѓа Де Вернинак]]'' * ''[[Наполеон ги преминува Алпите]]'' * ''[[Портрет на Купер Пенроуз]]'' * ''[[Сузан ле Пелетје де Сен-Фаржо]]'' * ''[[Портрет на папата Пиј VII]]'' * ''[[Портрет на грофицата Дари]]'' * ''[[Портрет на грофот Антоан Франсе де Нант]]'' * ''[[Наполеон во својот работен кабинет]]'' * ''[[Портрет на Антоан Монжез и неговата жена]]'' * ''[[Портрет на Шарлот Давид]]'' * ''[[Портрет на генералот Етјен-Морис Жерар]]'' * ''[[Портрет на Жан-Пјер Делае]]'' * ''[[Грофица Вилен XIIII и нејзината ќерка]]'' * ''[[Портрет на Сјес]]'' * ''[[Портрет на Александар Леноар]]'' * ''[[Шарлота и Зенаида Бонапарт]]'' * ''[[Жилиет де Вилнев]]'' * ''[[Портрет на Клод-Мари Мение]]'' | group4 = Религиозни слики | list4 = * ''[[Свети Јероним (Давид)|Свети Јероним]]'' * ''[[Свети Рох се залага кај Богородица за погодените од чума]]'' * ''[[Исус на крст (Давид)|Исус на крст]]'' | group5 = Студии | list5 = * ''[[Хектор (Давид)|Хектор]]'' * ''[[Патрокле (Давид)|Патрокле]]'' * ''[[Весталка (Давид)|Весталка]]'' * ''[[Психа напуштена]]'' | group6 = Предели | list6 = ''[[Поглед на Луксембуршките градини]]'' }}<noinclude> {{collapsible option}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Давид, Жак-Луј}} [[Категорија:Предлошки за сликари]] [[Категорија:Предлошка за француски уметници]] </noinclude> awicl8gb71wbn27ximahu5mlolmu573 Предраг Аздејковиќ 0 1306011 5575245 5426697 2026-06-11T08:27:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575245 wikitext text/x-wiki '''Предраг Аздејковиќ''' ( {{langx|sr|Предраг Аздејковић}}; роден на 15 јули 1978 година) бил српски ЛГБТ активист за човекови права, новинар, писател, филмски и театарски продуцент. Аздејковиќ бил директор на геј лезбејскиот инфо центар, директор на [[Меѓународен квир филмски фестивал Мерлинка|фестивалот Мерлинка]], главен уредник на српското списание за само хомосексуалци Оптимист, продуцент на неколку кратки и документарни филмови и неколку наградувани театарски претстави кои сите биле посветени на ЛГБТ популацијата. Тој бил член на Здружението на новинари на Србија. == Биографија == Предраг Аздејковиќ е роден на 15 јули 1978 година во Леонберг, [[Западна Германија]]. До својата шеста година живеел во Германија, а во 1984 година се преселил во Србија, која тогаш била дел од [[Југославија]].<ref name="Peđa Azdejković - Da se ne lažemo, ja sam sladak">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/zivot/licni_prostor.php?nav_id=450243|title=Peđa Azdejković - Da se ne lažemo, ja sam sladak|publisher=[[B92]]}}</ref> Тој бил основач на веб порталот GayEcho, уредник на колумната Rainbow во месечниот водич Yellow Cab, основач и главен уредник на единственото српско списание за хомосексуалци Оптимист,<ref name="Optimist magazin">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.optimist.rs|title=Optimist|publisher=[[Optimist (magazine)|Optimist]]}}</ref> директор и селектор на [[Меѓународен квир филмски фестивал Мерлинка|Меѓународниот фестивал за квир филмови Мерлинка]]. Пишувал за неколку српски медиуми како дневниот Сутра, Борба, веб порталот Е-новине, неделникот Време, месечниот Статус, Бетон.<ref name="Predrag Azdejković - Autorski tekstovi">{{Наведена мрежна страница|url=http://azdejkovic.com/index.php?cat=19|title=Predrag Azdejković - Autorski tekstovi|publisher=azdejkovic.com}}</ref> Во 2006 година станал ВИП блогер на блогот Б92.<ref name="B92 blog - Predrag Azdejković">{{Наведена мрежна страница|url=http://blog.b92.net/blog/563/Predrag%20Azdejkovi%C4%87/|title=B92 blog - Predrag Azdejković|publisher=[[B92]]|accessdate=2022-09-14|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127222251/http://blog.b92.net/blog/563/Predrag%2520Azdejkovi%25C4%2587/|url-status=dead}}</ref> Во 2006 година тој е соавтор на книгата ''Други - Од патријархална конструкција до алтернативна политика''.<ref name="Drugi - Od patrijarhalne konstrukcije do alternativne politike">{{Наведена мрежна страница|url=http://gayecho.com/books/?p=175|title=Drugi - Od patrijarhalne konstrukcije do alternativne politike|publisher={{ill|Queeria|sh}}|accessdate=2022-09-14|archive-date=2017-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210090916/http://gayecho.com/books/?p=175|url-status=dead}}</ref> Тој објавил сатирична книга ''Време на хемороиди'' во 2011 година.<ref name="Vreme hemoroida - Predrag Azdejković">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.knjizare-vulkan.rs/domace-price-i-pripovetke/14303-vreme-hemoroida|title=Vreme hemoroida - Predrag Azdejković|publisher=[[Red Box (publisher)|Red Box]]|isbn=978-8686599247}}</ref> Во 2017 година тој бил соавтор на книгата ''Имам што да ти кажам - Враќање од Бризбејн и други приказни''.<ref name="Imam nešto da ti kažem - Povratak iz Brizbejna i druge priče">{{Наведена мрежна страница|url=https://issuu.com/predragazdejkovic/docs/imam_nesto_da_ti_kazem|title=Imam nešto da ti kažem - Povratak iz Brizbejna i druge priča|publisher=[[Optimist (magazine)|Optimist]]}}{{Мртва_врска|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Филм === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! style="background:#B0C4DE;" |година ! style="background:#B0C4DE;" | Филм ! style="background:#B0C4DE;" | Белешки |- | 2015 година | ''Само биди здрав и здрав'' | Продуцент |- | 2016 година | ''Кога ќе излезам... биди таму'' | Копродуцент |- | 2018 година | ''Топол филм'' | Копродуцент |- | 2020 година | ''Роксанда'' | Продуцент |- | 2021 година | ''Куми и деверици'' | директор |- | 2021 година | ''Анимус'' | Продуцент |- | 2021 година | ''Пуста земја'' | Продуцент |- | 2021 година | ''Страв од пеперутки (ТВ филм)'' | Продуцент |} === Театар === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! style="background:#B0C4DE;" |година ! style="background:#B0C4DE;" | Театарска претстава ! style="background:#B0C4DE;" | Белешки |- | 2014 година | ''Исповедта на Мерлинка'' | Продуцент |- | 2018 година | ''.'' ''.'' ''.'' ''И другите'' | Продуцент |- | 2019 година | ''Страв од пеперутки'' | Продуцент |- | 2022 година | ''Фемкање'' | Продуцент |} == Надворешни врски == * [http://www.azdejkovic.com Предраг Аздејковиќ Лична веб-страница] * [http://blog.b92.net/blog/563/Predrag%20Azdejkovi%C4%87/ Б92 ВИП блог] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200127222251/http://blog.b92.net/blog/563/Predrag%2520Azdejkovi%25C4%2587/ |date=2020-01-27 }} * [http://www.gayecho.com/ Веб портал GayEcho] * [http://www.merlinka.com Меѓународен фестивал на квир филмови Мерлинка] * [http://www.optimist.rs/ Магазин Оптимист] * {{Imdb име|4731319}} == Наводи == <references group="" responsive="1"></references> {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Српски дејци]] [[Категорија:Српски новинари]] [[Категорија:Родени во 1978 година]] 69inh5f4afo6areot1o9szgdlgz54li Операција „Табарин“ 0 1306420 5574896 5370629 2026-06-10T12:11:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574896 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Operation_Tabarin._Survey_field_work_(BAS_AD6_19_1_A42_7).jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Operation Tabarin. Survey field work (BAS AD6 19 1 A42 7).jpg/220px-Operation Tabarin. Survey field work (BAS AD6 19 1 A42 7).jpg|мини|Теренска група на операцијата „Табарин“, 22 септември 1944 година]] '''Операција „Табарин“''' — кодно име за тајната британска експедиција на [[Антарктикот]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во периодот 1943–1946. Спроведена од Адмиралитетот во име на Колонијалната канцеларија, нејзината примарна цел била да ги зацврсти британските претензии за суверенитет на британската територија на [[Зависности на Фолкландските Острови|Зависностите на Фолкландските Острови]] (ЗФО), на кои [[Аргентина]] и [[Чиле]] имале контрапретензии од избувнувањето на војната. Тоа било направено со воспоставување на трајно окупирани бази, вршење административни активности како што се поштенските услуги и преземање научно истражување. Метеоролошките набљудувања го помогнале [[Сојузници во Втората светска војна|сојузничкиот]] брод во јужниот дел на [[Атлантскиот Океан]]. {{Sfn|TNA Web archive – British Antarctic Survey – Operation Tabarin overview}} По одобрението од Кабинетот во јануари [[1943]] година, следувал интензивен период на планирање, регрутирање и набавки, пред експедицијата да го напушти Обединетоо Кралство во ноември 1943 година, предводена од потполковник-командантот Џејмс Мар. Две бази биле основани во почетокот на 1944 година - прво, базата Б, на островот [[Дисепшен (остров)|Дисепшен]], [[Јужни Шетландски Острови]], а подоцна и главната база, Базата А, во [[Пристаниште Локрој|пристаништето Локрој]], островот Виенке. Биле извршени различни научни и мапирачки работи. 14 мажи презимиле во [[1944]] година. {{Sfn|Robertson|1993}} Во летото на [[Антарктикот]] 1944/45 година, капетанот Ендрју Тејлор станал лидер, по оставката на Мар поради лошо здравје. Била изградена основна колиба на островот „Крунисување“, [[Јужни Оркниски Острови]] (База В), но не била окупирана. Базата Д, Хоуп Беј, Полуостровот Тринити, била основана како центар за втората година на експедицијата. Резервирањето на базите вклучувало мажи, материјали и опрема, заедно со 25 кучиња со санки за продолжување на теренската работа на копното на [[Антарктички Полуостров|Антарктичкиот Полуостров]]. Била преземена целосна програма за наука и мапирање. 21 мажи презимала во [[1945]] година. {{Sfn|Robertson|1993}} Експедицијата била ослободена во март [[1946]] година од членовите на новоформираното Истражување за Зависностите на Фолкландските Острови (ИЗФО). ИЗФО бил формиран во јули 1945 година, по крајот на војната во [[Европа]], за да ја стави работата започната со операцијата Табарин на трајна основа. Во [[1962]] година, ИЗФО бил преименуван во [[Британско антарктичко истражување|Британско Антарктичко истражување]] (БАИ), по ратификацијата на [[Антарктички договор|Антарктичкиот договор]] од страна на Британија и создавањето на [[Британска Антарктичка Територија]]. {{Sfn|TNA Web archive – British Antarctic Survey – Operation Tabarin overview}} Операцијата „Табарин“ ги воспоставила првите трајно окупирани станици на [[Антарктикот]] и во почетокот на геологијата, биологијата и мапирањето, претставувала основата за континуирано британско научно истражување на Антарктикот. {{Sfn|TNA Web archive – British Antarctic Survey – Operation Tabarin overview}} Хаските го обезбедиле јадрото на британската популација на хаски на Антарктикот, користена за патувања, кои траеле педесет години. {{Sfn|Walton|Atkinson|1995}} == Заднина == По избувнувањето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], [[Сојузници во Втората светска војна|сојузничките]] бродови низ целиот свет станале ранливи на напади од трговски напаѓачи на [[Кригсмарине|германската морнарица]] и U-бродови. Војната, исто така, се заканувала да го разгори долгогодишниот спор за суверенитет на Фокландските Острови со неутралната [[Аргентина]]. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Важните трговски патишта околу [[’Рт Хорн|’Ртот Хорн]] и [[’Рт на Добрата Надеж|’Ртот на Добрата Надеж]] ги направиле водите на [[Јужниот Атлантски Океан]] посебна цел, со соодветна закана за [[Фолкландски Острови|Фолкландските Острови]] и нивните зависности. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Во јануари 1941 година, германскиот крстосувач {{Ship|German auxiliary cruiser|Pinguin||2}} ја нападнал невооружената и без придружба норвешката флота на китови. ''Пингвин'' запленил товар од 20.320&nbsp;тони китово масло, една од најголемите награди запленети од трговски напаѓач за време на војната. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Како одговор, британските власти го испратиле вооружениот трговски крстосувач „Кралица на Бермуда“ да патролира во областа помеѓу Јужна Џорџија, [[Јужни Шетландски Острови|Јужните Шетландски Острови]] и [[Веделово Море]]. {{Sfn|Haddelsey|2014}} На 5 март, ''Кралица на Бермудите'' ја посетила напуштената норвешка китова станица Хектор во заливот Војлерс, кој бил добро познато безбедно пристаниште, уништувајќи резерви на јаглен и нафта и придружна опрема, за да спречи да паднат во непријателски раце. {{Sfn|Haddelsey|2014}} {{Sfn|Dudeney|Walton|2012}} Влегувањето на [[Јапонија]] во војната во декември 1941 година ја зголемило заканата, со страв дека Јапонија може да се обиде да ги заземе [[Фолкландските Острови]] како база во Јужниот Атлантик. Одбраната на островите била минимална, а пристапите кон [[САД]] за поддршка биле неуспешни, иако биле одобрени од британскиот премиер [[Винстон Черчил]]. {{Sfn|Haddelsey|2014}} {{Sfn|Pearce|2018}} Во јануари 1942 година, аргентинската Национална антарктичка комисија го испратила транспортниот {{Ship|ARA|Primero de Mayo||6}} до островот [[Дисепшен (остров)|Дисепшен]], потоа пловела до островите Мелхиор, Палмеровиот Архипелаг и Зимскиот Остров. Аргентинските знамиња биле подигнати на овие локации и на сите територии јужно од 60°&nbsp;S и помеѓу 25°&nbsp;Ш и 68,34°&nbsp;W биле прогласени за припоени. {{Sfn|Haddelsey|2014}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.histarmar.com.ar/InfHistorica-8/Transp1deMayo.htm|title=Transporte ARA ''Primero de Mayo''|last=Ahumada|first=Benicio Oscar|work=www.histarmar.com.ar|language=es|accessdate=2020-02-28}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[28 јануари]] [[1943]] година, на состанокот на Воениот кабинет, со кој претседавал [[Клемент Атли]], биле разгледани предлозите на Форин Офис за решавање на она што се сметало за зголемени аргентински навлегувања на британската територија. Тие требало да го испратат вооружениот трговски крстосувач ''Кастал Карнарвон'' да спроведе административни активности и да ги отстрани ознаките на аргентинските претензии и, најважно, да воспостави трајно окупирани бази на стратешки локации. И двете биле одобрени. {{Sfn|Dudeney|Walton|2012}} По пристигнувањето на островот Дејспинг, ''Кастал Карнарвон'' го заменил аргентинското знаме и со онаа на британската круна. Еден месец подоцна ''Примеро де Мајо'' се вратил и го заменил со аргентинското знаме. Британците заклучиле дека окупацијата е навистина неопходна за да се стави крај на овие тактики. {{Sfn|Haddelsey|2014}} == Експедиција == [[Податотека:BAS174_overview_with_attributes_Antarctic_Peninsula_showing_Tabarin_bases.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/BAS174 overview with attributes Antarctic Peninsula showing Tabarin bases.jpg/220px-BAS174 overview with attributes Antarctic Peninsula showing Tabarin bases.jpg|мини| Антарктичкиот Полуостров ги прикажува базите на Табарин]] === Планирање и подготовка === По голем број меѓусекторски состаноци, во мај 1943 {{Sfn|Haddelsey|2014}} започнало планирањето за експедиција за окупирање на места во Зависностите од Фолкландските Острови {{Sfn|Pearce|2018}} Шетландските Острови и островот Сињи, Јужни Оркнински Острови, финансирани преку продажба на ново издание на марки од ЗФО, иако во случај најголемиот дел од трошоците биле покриени преку Адмиралитетот. {{Sfn|Dudeney|Walton|2012}} За време на фазата на планирање, приоритетот за локацијата на втората база бил променет на [[’Рт на Добрата Надеж|’Ртот на Добрата Надеж]], бидејќи бил на копното, со опција да се подигне колиба на островот [[Сигни (остров)|Сигни]] доколку дозволат ресурсите. {{Sfn|Dudeney|Walton|2012}} {{Sfn|Pearce|2018}} Конечните инструкции биле издадени во ноември 1943 година, со кои се разјаснети физичките и политичките цели, важноста на издавањето на поштенски марки, назначувањето на судии и други акти на суверенитет. На терен експедицијата била под надлежност на гувернерот на Фолкландските Острови, кој добил инструкции од државниот секретар за колониите. {{Sfn|Pearce|2018}} Во јуни 1943 година бил формиран Комитет за експедиција, со кој претседавал А.Б. Ачесон, потсекретар на колонијалната канцеларија, со членови од Колонијалната канцеларија, Министерството за надворешни работи, Адмиралитетот, Министерството за финансии, Министерството за воен транспорт. Било договорено научно истражување и мапирање да ги преземе експедицијата и биле вклучени тројца научници со значително искуство на Антарктикот. Двајца му се придружиле на комитетот од самиот почеток: геологот и поларен истражувач Џејмс Ворди, член на Царската задантарктичка експедиција на Шеклтон и еден од основачите на Скотовиот институтот за истражување и Нил Мекинтош, зоолог и директор на Истражувањата за откривање. Третиот, Брајан Робертс, бил орнитолог во британската копнена експедиција на Греам, кој работел со Води во Одделот за разузнавање на Адмиралитетот на облека и опрема за ладна клима. Тој бил формално вклучен по февруари 1944 година, кога зазел функција во Одделот за истражување на Министерството за надворешни работи. {{Sfn|Haddelsey|2014}} {{Sfn|Dudeney|Walton|2012}} {{Sfn|Pearce|2018}} Мекинтош подготвил детална научна програма за групите на брегот. {{Sfn|Dudeney|Walton|2012}} Кодното име на експедицијата „Табарин“ било прифатено во октомври кога биле информирани одделенијата во Адмиралитетот, иако најверојатно било во употреба порано. Рачно напишана белешка од Робертс објаснува дека името, по парискиот ноќен клуб Бал Табарин, е избрано поради количината на потребна ноќна работа и хаотичната организација. {{Sfn|Pearce|2018}} Според некои извори, експедицијата била накратко наречена Операција Брансфилд, по офицерот на Кралската морнарица Едвард Брансфилд. {{Sfn|Haddelsey|2014}} ={{Sfn|Dudeney|Walton|2012}} === 1943-1944 === [[Податотека:BAS174_Deception_Island_with_attributes_-_Operation_Tabarin_Base_B.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/BAS174 Deception Island with attributes - Operation Tabarin Base B.jpg/220px-BAS174 Deception Island with attributes - Operation Tabarin Base B.jpg|мини| База Б, Заливот на китовите,]] Двата брода го напуштиле Стенлиовото пристаниште на 29 јануари. {{Sfn|Fuchs|1982}} Покрај експедицијата, Фицрој ги носел Тим Хули, неговата сопруга и 14-годишната ќерка. Хули заземал двегодишно работно место како безжичен оператор за владината станица во Јужна Џорџија и семејството требало да слете таму откако ќе се постигнат приоритетните цели за воспоставување на двете бази Табарин. {{Sfn|Taylor|2017}} На [[3 февруари]] [[1944]] година, експедицијата пристигна во Фостеровиот Брег. Ова било најверојатното место за засолниште на аргентинските или германските бродови, тие биле олеснети што немало знаци на неодамнешна окупација, освен аргентинско знаме насликано на резервоар за гориво, кое веднаш било избришано. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Неколку од зградите можеле да се населат, но еден од домовите на китоловците бил избран за база Б. Растоварувањето започнало веднаш и до 6 февруари двата брода можеле да заминат, оставајќи го геологот Флет како водач на групата од пет лица. {{Sfn|Haddelsey|2014}} {{Sfn|TNA Web archive – British Antarctic Survey – Operation Tabarin, First Steps}} Експедицијата отпловила за заливот Хоуп, пристигнувајќи на [[7 февруари]], за да открие дека пристапот до заливот од Антарктик Саунд се одвива преку 10 милји широка лента со мраз. {{Sfn|Wordie|1946}} Ова претставувало ризик за безбедноста на Фицрој, кој не бил зајакнат со мраз на кој било начин. ''Вилијам Скорзби'' продолжил низ морскиот мраз и слетал на групата за извидување, но, иако бил повикан да го следат, капетанот на ''Фицрој'', Кит Пит и капетанот Дејвид Робертс (претставник на компанијата Фолкландски Острови), одлучиле дека не можат да го ризикуваат бродот. Следниот ден обидот неволно бил напуштен и била донесена одлука да се продолжи југозападно долж брегот на Антарктчкиот Полуостров во потрага по алтернативна местоположба на копното. {{Sfn|Taylor|2017}} Поради густата магла, дури на 10 февруари бродовите го напуштиле теснецот Брансфилд и ја започнале потрагата. Со оглед на тоа што ''Фицрој'' снемал јаглен и не било пронајдено соодветно место за слетување, Мар се согласил дека експедицијата треба да се упати кон пристаништето Локрој, на островот Виенке, добро познато безбедно пристаниште со неколку ниски карпести островчиња каде што може да се изгради базата. Двата брода пристигнале таму попладнето на 11 февруари. {{Sfn|Wordie|1946}} {{Sfn|Taylor|2017}} {{Sfn|Haddelsey|2014}} [[Податотека:BAS174_Port_Lockroy_with_attributes_-_Operation_Tabarin_Base_A.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/BAS174 Port Lockroy with attributes - Operation Tabarin Base A.jpg/220px-BAS174 Port Lockroy with attributes - Operation Tabarin Base A.jpg|мини| База А, Порт Локрој, остров Гудиер, остров Виенке]] Иако долго време се користеле од бродови кои ја посетувале областа, местоположбата на Локрој го ограничил опсегот на можни научни активности бидејќи Жерлашкиот Проток ретко замрзнувал, па го отсекувал пристапот до копното. Покрај тоа, како место на островот, тој бил инфериорен во однос на заливот Хоуп од перспектива на зајакнување на британскиот суверенитет, иако тоа било донекаде ублажено со тоа што е толку добро познат. И двата фактори додале на притисокот под кој се наоѓал Мар. Така, за место каде се изградила колибата бил избран островот Гудиер и била воспоставена базата А. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Знаците за аргентински територијални претензии оставени од ''Примеро де Мајо'' биле отстранети. {{Sfn|Pearce|2018}} [[Податотека:British_Antarctic_Survey_1944.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/British Antarctic Survey 1944.jpg/220px-British Antarctic Survey 1944.jpg|лево|мини| Персоналот ги истоварува резервите во [[Пристаниште Локрој|Локрој]] во февруари 1944 година.]] Главната колиба, наречена Брансфилд Хаус во спомен на нивниот оригинален експедициски брод, била завршена до 17 февруари за ''Вилијам Скорзби'' и ''Фицрој'' да се вратат на Фокландите, земајќи официјална пошта. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Локрој почнал да испраќа поштенски ознаки на [[12 февруари]], што укажува на важноста што им се дава на филателистичките должности. Користени се поштенски марки на Фолкландските Острови со натпис „''Graham Land, Dependency of''“. {{Sfn|Pearce|2018}} На 15 февруари генераторот бил непрекинато инсталиран, овозможувајќи да се воспостави безжична комуникација со Стенли и базата Б. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Три екстензии на колибата биле додадени помеѓу февруари и април, користејќи материјали донесени од островот Дисепшан или пронајдени во близина, а исто така и колиба Нисен за складирање. {{Sfn|Taylor|2017}} ''Вилијам Скорзби'' ја посетил базата А уште двапати пред да започне зимата. На [[19 март]] таа го донела Џон Блит, кој му се придружил на тимот како готвач/мајстор на местото на Блер. {{Sfn|Haddelsey|2014}} На 17 април, бродот доставил големо количество пошта за да се стави печат. {{Sfn|Taylor|2017}} На 22 април Мар и други биле на бродот кога бродот го посетил Ренардовиот ’Рт и подигнале знаме на британската круна. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Градското собрание на Стенли, во кое се наоѓала поштата, било уништено од пожар на 16 април. Покрај губењето на поштата од експедицијата, со кореспонденцијата која сега минува низ Монтевидео, тајноста на експедицијата била загрозена и нејзиното постоење станало познато на надворешниот свет. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Двете бази правеле метеоролошки набљудувања, пренесувани двапати на ден до метеоролошката станица во Стенли и набљудувања на морскиот мраз во текот на зимата. На Островот Дисепшан биле направени набљудувања на горниот воздух со помош на метеоролошки балони. Бил направен и геолошки преглед и забележани аспекти на глациологијата и физиографијата. {{Sfn|Wordie|1946}} Научната работа во Локрој започнала на почетокот на мај со собирање примероци од карпи од подножјето на врвот Џабет и врвот Савоја. {{Sfn|Wordie|1946}} Било направено ботаничко истражување, главно на лишаи, кое вклучувало откривање на голем број нови видови, вклучувајќи го и ''Verrucaria serpuloides'', единствениот познат вистински морски лишаи, со што имало значителен придонес во таксономијата на антарктичките лишаи. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Во текот на зимата, деветте мажи вежбале скијање, подготвувале опрема за планираните екскурзии и Тејлор извршил локална работа со мапирање. Во септември, една група од четири лица, управувајќи со две санки, извршиле топографско истражување на островот Виенке во текот на 25 дена, при предизвикувачки терен и лоши временски услови. {{Sfn|Wordie|1946}} {{Sfn|Taylor|2017}} Како што напредувале, тие ги искористиле плимата и топењето на снегот за да спроведат еколошка студија на локалните плажи. На 18 ноември Ламб водел група на терен назад во Блит Поинт (на островот Виеке) за да го заврши своето ботаничко собирање таму. Биле собрани примероци од птици и лишаи, првите за потребите на Британскиот музеј по природна историја. {{Sfn|Haddelsey|2014}} '''Група од 1944 година''' {{Sfn|Fuchs|1982}} {{Sfn|Robertson|1993}} {{Sfn|Pearce|2018}} {{Sfn|TNA Web archive{{snd}}British Antarctic Survey{{snd}}Operation Tabarin List of personnel}} База А, Локрој * Џејмс ВР Мар{{Цп}}командант на експедиција, водач на база, зоолог * Луис Ештон{{Цп}}столар * Ерик Х. Назад{{Цп}}медицински службеник, метеоролог * А. Томас Бери{{Цп}}торбар/магационер * Џон Блит{{Цп}}готвач (го заменил Кенет Ц.Г. Блер во март 1944 година) * Гвион Дејвис{{Цп}}мајстор, научен асистент * Џејмс ЕБФ Фарингтон{{Цп}}постар механичар за безжичен оператор * Иван Мекензи{{Цп}}ботаничар * Ендрју Тејлор{{Цп}}геодет База Б, Остров Дисепшан * Вилијам Р. Флет{{Цп}}водач на база, геолог * Гордон А. Хокинс{{Цп}}метеоролог * Норман Лејтер {{Цп}}безжичен оператор механичар * Џон Метисон{{Цп}}мајстор * Чарлс Смит{{Цп}}готви === 1944-1945 === [[Податотека:BAS174_Hope_Bay_with_attributes_-_Operation_Tabarin_Base_D.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/BAS174 Hope Bay with attributes - Operation Tabarin Base D.jpg/220px-BAS174 Hope Bay with attributes - Operation Tabarin Base D.jpg|мини| База Д, Заливот Хоуп, Полуостров Тринити]] На 6 декември, ''Вилијам Скорсби'' се вратил во станицата Б, носејќи растенија. На 3 февруари 1945 година, ''Фицрој'' и 550 тонскиот брод ''Игл'' пристигнале во пристаништето Локрој, со Виктор Расел и Дејвид Џејмс, Норман Бертрам Маршал, Гордон Локли, Френк Вајт, Алан Рис, Томас Доначи и Норман Лејтер. Магазинот, опремата и членовите на екипажот наменети за подигање на беспилотна база Е на островот Стонингтон се преселиле во ''Игл'', други се качиле на ''Вилијам Скорсби'' и ''Фицрој'' со цел да ја изградат станицата Д на заливот Хоуп. {{Sfn|Haddelsey|2014}} На 7 февруари, Мар поднел оставка поради лоша здравствена состојба, а подоцна се вратил на Фокландите, при што Тејлор го заменил како водач на експедицијата. Тејлор се откажал од планот за изградба на станицата на островот Стонингтон, фокусирајќи го своето внимание на станицата Д. На 13 февруари, Seal Point била избрана како најпогодна локација за станицата D и биле направени првите чекори за нејзино подигнување, изградбата била завршена на 20 март. {{Sfn|Haddelsey|2014}} На 23 февруари била изградена колиба на островот „Крунисување“ за да ги зајакне британските претензии за областа. Подоцна, британската експедиција ја посетила аргентинската метеоролошка станица на островот Лори. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Неколку фосилни примероци биле собрани во заливот во февруари, со систематско собирање на палеоботанички примероци од шкрилците на планината Флора што започнало на 8 јуни. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Во август била лансирана експедиција за санки. На 29 декември, забавата со санки се вратила во базата Д, откако ги посетила островот Вортекс, заливот Дузе, островот Џејмс Рос и бројни мали острови во неговата близина. {{Sfn|Haddelsey|2014}} Патувањето резултирало со примероци од лишаи, фосили и карпи, метеоролошки и глациолошки мерења, како и корекции на мапите на Ото Норденшелд. {{Sfn|Haddelsey|2014}} '''Група 1945 година''' База А, Локрој {{Sfn|Fuchs|1982}} {{Sfn|Robertson|1993}} {{Sfn|Pearce|2018}} * Гордон Џ. Локли{{Цп}} водач на базата, метеоролог, зоолог {{Sfn|TNA Web archive{{snd}}British Antarctic Survey{{snd}}Operation Tabarin List of personnel}} * Џон К. Бигс{{Цп}} мајстор {{Sfn|Taylor|2017}} * Норман Ф. Лејтер{{Цп}}безжичен оператор механичар * Френсис Вајт{{Цп}} готвач {{Sfn|TNA Web archive{{snd}}British Antarctic Survey{{snd}}Operation Tabarin List of personnel}} База Б, Дисепшан {{Sfn|Fuchs|1982}} {{Sfn|Robertson|1993}} {{Sfn|Pearce|2018}} {{Sfn|TNA Web archive{{snd}}British Antarctic Survey{{snd}}Operation Tabarin List of personnel}} * Алан В. Рис{{Цп}}водач, метеоролог * Семјуел Бонер{{Цп}}мајстор * Џејмс ЕБФ Фарингтон - виш механичар за безжичен оператор * Чарлс Смит - готвач База Д, Хоуп {{Sfn|Fuchs|1982}} {{Sfn|Robertson|1993}} {{Sfn|Pearce|2018}} {{Sfn|TNA Web archive{{snd}}British Antarctic Survey{{snd}}Operation Tabarin List of personnel}} * Ендрју Тејлор{{Цп}}командант на експедиција, водач на база, геодет * Луис Ештон{{Цп}}столар * Ерик Х. Назад{{Цп}}медицински службеник, метеоролог * А. Томас Бери{{Цп}}магационер, готвач * Џон Блит{{Цп}}готвач * Гвион Дејвис{{Цп}}мајстор, научен асистент * Томас Доначи{{Цп}}безжичен оператор механичар * Вилијам Р. Флет{{Цп}}геолог * Дејвид П. Џејмс{{Цп}}геодет * Иван Мекензи {{Цп}}ботаничар * Норман Б. Маршал{{Цп}}зоолог * Џон Метисон{{Цп}}мајстор * Виктор И. Расел{{Цп}}геодет === 1945-1946 === На 14 јануари 1946 година, ''Вилијам Скорзби'', ''Фицрој'' и 300-тонскиот ''Трепаси'' почнале да ги евакуираат членовите на експедицијата на Фолкландите. На 11 февруари, оние кои служеле во војската се качиле на Ајакс (22), а останатите отпловиле дома ''со Хајленд Монарх''. {{Sfn|Haddelsey|2014}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.ukaht.org/ UK Antarctic Heritage Trust] – The trust manages the historic sites of Port Lockroy (Base A) and Whaler's Bay (Base B). * [https://basclub.org/oral-history/ British Antarctic Oral History Project] – Includes interviews with expedition members Marchesi, Taylor, Back, Davies, Farrington and George James (wireless operator HMS ''William Scoresby''). * [https://www.bas.ac.uk/ British Antarctic Survey] – British scientific organisation that developed from Operation Tabarin. The Archives holds official expedition records, photographs and moving film. * [https://libguides.lib.umanitoba.ca/c.php?g=526865&p=3602306 University of Manitoba] – The Archives holds Andrew Taylor's personal records. * [https://da.wikipedia.org/wiki/M/S_Veslekari M/S Veslekari] - Danish Wikipedia article * [http://www.deceptionisland.aq/history.php Deception Island Antarctic Specially Managed Area] - History of the Hektor Whaling Station {{Антарктик}} [[Категорија:Поларно истражување]] [[Категорија:Обединетото Кралство на Антарктикот]] [[Категорија:Историја на Антарктикот]] [[Категорија:Греамова Земја]] [[Категорија:Битки на Обединето Кралство во Втората светска војна]] [[Категорија:Воени операции во Втората светска војна на Антарктикот]] eu38gb62qg5te9bn20uwzeyg7lj5dgd Никола IV Зрински 0 1307477 5575082 5574648 2026-06-10T20:13:03Z Ehrlich91 24281 /* Надворешни врски */ 5575082 wikitext text/x-wiki {{Викифицирање}}{{Внимание}} {{Инфокутија Функционер|name=Никола IV Зрински<br>Nikola IV Zrinski<br>Miklós IV Zrínyi|image=Mathis Zundt, Count Nicolas Zrinyi, NGA 54519.jpg|image_size=250|caption=Гравура од 16 век од [[Matthias Zündt]]|order1=[[Бан на Хрватска|Ban (Viceroy) of Croatia]]|term_start1=24 Декември 1542|term_end1=7 Септември 1556|president1=|predecessor1=[[Petar Keglević]]|successor1=[[Péter Erdődy]]|spouse=Katarina [[Frankopan family|Frankopan]]<br>Eva [[Rosenberg family|Rosenberg]]|children=Ivan II, Jelena, Katarina, [[Juraj IV Zrinski|Juraj IV]], Doroteja, Uršula, Barbara, Margareta, Magdalena, Ana, Kristofor, Nikola V, Ivan III|parents=[[Nikola III Zrinski]]<br/>Jelena [[Kurjaković family|Karlović]]|birth_date=circa 1508|birth_place=[[Zrin Castle|Zrin]], [[Croatia in union with Hungary|Kingdom of Croatia]]|death_date={{death date|df=yes|1566|9|7}} (circa 58)|death_place=[[Szigetvár]], [[Kingdom of Hungary (1526–1867)|Kingdom of Hungary]]|restingplace=Pauline monastery in [[Sveta Jelena, Međimurje|Sveta Jelena]], [[Croatia]]|battles=[[Siege of Vienna (1529)|Siege of Vienna]] <small>(1529)</small><br/>[[Siege of Pest]] <small>(1542)</small><br/>Battle of Babócsa <small>(1556)</small><br/>Battle of Moslavina <small>(1562)</small><br/>[[Siege of Szigetvár]] <small>(1566)</small>|signature=Signatur Nikola Šubić Zrinski.PNG}}  '''Никола IV Зрински''' или '''Миклош IV Зрињи''' (на {{Langx|hu|Zrínyi Miklós}}; 1507/8 – 7 септември 1566 година), а познат и како '''Никола Шубиќ Зрински'''<ref>{{Наведена книга|title=Pravopis srpskohrvatskoga književnog jezika|last=Pravopisna komisija|publisher=Matica srpska, Matica hrvatska|year=1960|location=Zagreb}}</ref> – хрватско - [[Унгарци|унгарски]] благородник и генерал, а воедно и [[Бан (титула)|бан на Хрватска]] во периодот од 1542 до 1556 година, како и кралски господар на државната каса од 1557 до 1566 година и потомок на хрватските благороднички семејства [[Зринското Кнежество|Зрински]] и Курјаковиќ. За време на неговиот живот, семејството Зрински станало моќно благородничко семејство во [[Кралство Хрватска (1526–1867)|Кралството Хрватска]] . Зрински станал познат низ цела [[Европа]] по неговото учество во [[Битка кај Сигет|Опсадата на Сигетвар]] (1566), каде што храбро загинал спречувајќи го напредувањето на [[султан]]от [[Сулејман Величествениот]] на [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] кон [[Виена]]. Битката се сметала за толку важна што францускиот свештеник и државник [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|кардиналот Ришелје]] ја опишал како „битката што ја спасила европската цивилизација“, а Зрински почнал да се смета за пример на верен и пожртвуван воин, христијански херој, како и национален херој во Хрватска и Унгарија, а често бил прикажуван во уметнички дела. == Ран живот == Бил [[Хрвати|Хрват]]<ref name="Tapie1972">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=D4JL4YZtPs0C|title=The Rise and Fall of the Habsburg Monarchy|last=Victor-L. Tapie|year=1972|page=62|quote=One of the richest lords of the region, Nicholas Zrinsky, a Croat whose name took the form of Zrinyi in Hungarian...}}</ref><ref name="Lendvai2014">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ojMEAwAAQBAJ|title=The Hungarians: A Thousand Years of Victory in Defeat|last=Lendvai|first=Paul|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5152-2|pages=126–136|chapter=Zrinyi or Zrinski? One Hero for Two Nations|quote=...there is no doubt that his mother-tongue was Croat. On the other hand, Croatia at that time had already been an integral part of Hungary for 400 years, albeit under a special administration. As a member of the high nobility, Zrinyi therefore belonged to the natio Hungarica, the political nation of Hungary which, however, was not an ethnic but a juridico-political category. Zrinyi/Zrinski fell as a Croat nobleman in the fight against the Turks for Emperor Ferdinand, who was at the same time crowned King of Royal Hungary. He died as a Croat for Hungary. At that time his ethnic affiliation had nothing to do with language, as it would in modern Hungary.|author-link=Paul Lendvai}}</ref><ref name="Tucker2009">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC|title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East|last=Tucker|first=Spencer C.|publisher=ABC-CLIO|year=2009|isbn=978-1-85109-672-5|pages=881–882|author-link=Spencer C. Tucker}}</ref> Роден во [[Зринското Кнежество|семејството Зрински]] како едно од шесте деца на Никола III од благородничкото племе Шубиќ и на Јелена Карловиќ, сестра на идниот хрватски бан Иван Карловиќ од семејството Курјаковиќ од благородничкото племе Гушиќ.<ref name="CroEnc1">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv|chapter=Zrinski, Nikola IV|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=19 April 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}</ref> Неговото место на раѓање не е познато, но генерално се смета дека бил [[Зрин (тврдина)|Зринскиот замок]]. Истото важи и за датумот на неговото раѓање, за кој различни примарни извори даваат датуми кои се движат помеѓу 1507, 1508 и 1518 година, но според нив и други докази се смета дека е во 1507 или 1508 година,<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}</ref> при што 1508 година најчесто се споменува во науката.<ref name="EnLeks1969">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}</ref> == Активности == Никола IV Зрински веќе се истакнал во раните дваесетти години за време на [[Опсада на Виена (1529)|Опсадата на Виена]] во 1529 година,<ref name="CroEnc1"/><ref name="HrvRevija"/> за што бил награден со коњ и златен ланец.<ref name="Lieber1836">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TjgKAQAAMAAJ|title=Encyclopædia Americana|last=Lieber|first=Francis|publisher=Desilver, Thomas|year=1836|volume=13|page=345|chapter=Zrinyi|author-link=Francis Lieber}}</ref> По смртта на неговиот татко Никола III во 1534 година, Никола IV со постариот брат Иван I ги наследиле имотите во [[Уна (река)|Пуње]], а истовремено започнале да ги утврдуваат, како и да воспоставуваат контакти со [[Отоманско Царство|Османлиите]], на кои им плаќале годишен данок како и нивниот татко,<ref name="HrvRevija" /> но сепак, помеѓу 1537 и 1540 година тие започнале борба против силите на Гази Хусрев-бег за контрола на тврдината Дубица.<ref name="Tracy2016">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KHCPDAAAQBAJ|title=Balkan Wars: Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499–1617|last=Tracy|first=James D.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2016|isbn=978-1-4422-1360-9|pages=102–103, 120, 122, 125–127, 253}}</ref> [[Податотека:Castanowiz_-_Peeters_Jacob_-_1686.jpg|лево|мини|[[Тврдина Кастел|Тврдината Костајница]] каде Зрински го уби Јохан Кацианер, врежан од Гаспар Бутац, 1686 година.]] Во јануари 1539 година, Зрински го убил командантот на царската армија Јохан Кацијанер во [[Тврдина Кастел|тврдината Костајница]] затоа што Кацијанер го напуштил кралот [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I Хабсбург]] и започнал да спрема заговор во корист на претендентот за престол Јован Запоља, а воедно и соработувал со Османлиите.<ref name="CroEnc1"/><ref name="HrvRevija"/><ref name="Tracy2016"/> Во текот на следната година, имотите на браќата Зрински повторно биле нападнати од Османлиите, а до јуни 1540 година, тие се бореле против здружените сили на Хусрев-бег, Мурат-бег Тардиќ и Мехмед-бег Јахјапашиќ, но поради недостаток на доволна помош од австриската војска, тврдината Костајница привремено била заземена од Турците. [[Зрин (тврдина)|Зринскиот замок]] и [[Гвозданско|Гвозданскиот замок]] успеале да издржат, но рударските места и другите биле опустошени.<ref name="Tracy2016" /> Сепак, тие успешно го одбиле нападот и од тој момент семејството Зрински постојано се борело против Османлиите.<ref name="CroEnc1" /><ref name="HrvRevija" /> Во 1541 година, заедно со својот постар брат Иван I, добиле големи поседи на Вранскиот приорат во Хрватска и Унгарија од Фердинанд I, но по смртта на неговиот брат истата година, тој станал единствениот наследник на имотите на семејството Зрински.<ref name="CroEnc1"/><ref name="CroEnc2">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski|chapter=Zrinski|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=27 May 2019|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}</ref> Во 1542 година, според Антун Врамец, тој ги спасил силите на Царската армија од пораз во Опсадата на Пешта интервенирајќи со 400 Хрвати, за која служба бил назначен [[Бан (титула)|за бан на Хрватска]],{{Sfn|Bain|1911}} а позиција останал до неговата смрт во 1556 година.<ref name="CroEnc1" /> Во овој период тој често одел во замокот Гвозданско за да ги провери рудниците за сребро и ковницата, како и во другите тврдини во сливовите на Пуње и Покупље .<ref name="CroEnc1" /> Како компензација за неговата борба против Османлиите, на 12 март 1546 година, кралот Фердинанд I му ја доделил целата област Меѓимурје (Муракоз), па оттука центарот на семејството Зрински се преселил од замокот Зрин во градот [[Чаковец]], каде што значително го преуредил постојниот [[Чаковска тврдина|замок Чаковец]] .<ref name="CroEnc1" /><ref name="HrvRevija"/> Во 1549 година, му било дадено правото сам да собира данок од поданиците, а во 1561 година правото слободно да населува кметови на своите имоти.<ref name="HrvRevija" /> Во 1556 година тој извојувал низа победи над [[Отоманско Царство|Османлиите]] кои кулминирале во битката кај Бабоча и со тоа го спречил падот на [[Сигет]]вар.<ref name="HrvRevija"/> Меѓутоа, бидејќи не бил задоволен од количината на ресурси за одбрана, доброволно се повлекол од својата позиција како Бан на Хрватска.<ref name="HrvRevija" /><ref name="Bobory2009">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vGMZBwAAQBAJ|title=The Sword and the Crucible. Count Boldizsár Batthyány and Natural Philosophy in Sixteenth-Century Hungary|last=Dóra Bobory|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2009|isbn=978-1-4438-1093-7|pages=14, 23, 35, 88 145}}</ref> Во 1557 година бил прогласен за Мајстор на благајната, кралска функција која ја држел до смртта, станувајќи повторно една од петнаесетте највлијателни личности во Кралството Унгарија.<ref name="CroEnc1"/> Дополнително, тој служел како капетан на хрватската лесна коњаница (1550–1560), капетан на Сигетвар и командант на [[Прекудунавска Унгарија|прекудунавската]] граница од 1561 и 1563 година, соодветно, и до неговата смрт.<ref name="CroEnc1" /><ref name="HrvRevija" /> Во 1563 година, на крунисувањето на [[Максимилијан II (Свето Римско Царство)|царот Максимилијан]] за крал на Унгарија, Зрински присуствувал на церемонијата на чело на 3000 хрватски и унгарски коњанички благородници со надеж дека ќе го добие највисокото достоинство на Палатин кое било испразнето по смртта на Тамаш Надасди<ref name="HrvRevija"/><ref name="Kovacs2017">{{Наведување|url=https://hrcak.srce.hr/192372?lang=en|language=hr|last=Kovács S.|first=Tibor|last2=Négyesi|first2=Lajos|last3=Padányi|first3=József|title=Sablja Sigetskog Nikole IV. Zrinskog|trans_title=Sabre of Nikola IV. Zrinski of Siget|year=2017|journal=Podravina: Scientific Multidisciplinary Research Journal|publisher=Meridijani|place=Zagreb|volume=16|number=32|pages=43–58}}</ref>{{Sfn|Bain|1911}} за кое некои историчари како Геза Палфи сметале дека успеал да го добие.<ref name="HrvRevija" /> Следната година, тој побрзал кон југ за да ја одбранил границата и ги победил Османлиите кај [[Сегед]]ин, а во 1565 година, Зрински донел копија од [[Света круна на Унгарија|Светата круна на Унгарија]] во Виена за погребната церемонија на Фердинанд I.<ref name="HrvRevija" /> == Смрт == {{Главна|Siege of Szigetvár}} [[Податотека:Zrínyi_Miklós-végrendelet.jpg|лево|мини|Писмото на Зрински со потпис, 23 април 1566 година.<ref name="MEK">{{Наведена книга|title=A magyar nemzet története: Magyarország három részre oszlásának története (1526–1608) IV: Az ország végleges felosztása 1548-1568|date=1897|work=[[Hungarian Electronic Library]]|publisher=Athenaeum Irodalmi és Nyomdai Rt.|editor-last=Szilágyi Sándor|location=Budapest|language=hu|chapter=VII. Chapter: A szigeti hadjárat|chapter-url=http://mek.niif.hu/00800/00893/html/doc/c400343.htm}}</ref>]] Во пролетта 1566 година, Зрински бил во [[Сигет]]вар која претставувала стратешка тврдина за одбрана на најкраткиот пат до Виена, кога отоманскиот султан [[Сулејман Величествениот]] тргнал со голема војска во втор обид да ја освои Виена, пред тоа решил да го освои Сигетвар. Новиот крал, [[Максимилијан II (Свето Римско Царство)|Максимилијан II]], го информирал Зрински дека може или да остане или да му го препушти тоа на друг капетан, но во писмо од 23 април, Зрински напишал дека негова волја е да остане бидејќи илјадници луѓе зависат од опстанокот на тврдината и почнал стратешки да се подготвува за соочување со султанот.<ref name="HrvRevija"/><ref name="MEK">{{Наведена книга|title=A magyar nemzet története: Magyarország három részre oszlásának története (1526–1608) IV: Az ország végleges felosztása 1548-1568|date=1897|work=[[Hungarian Electronic Library]]|publisher=Athenaeum Irodalmi és Nyomdai Rt.|editor-last=Szilágyi Sándor|location=Budapest|language=hu|chapter=VII. Chapter: A szigeti hadjárat|chapter-url=http://mek.niif.hu/00800/00893/html/doc/c400343.htm|access-date=2026-04-03|archive-date=2025-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250921074758/http://mek.niif.hu/00800/00893/html/doc/c400343.htm|url-status=dead}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFSzilágyi_Sándor1897">Szilágyi Sándor, ed. (1897). [http://mek.niif.hu/00800/00893/html/doc/c400343.htm "VII. Chapter: A szigeti hadjárat"]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''A magyar nemzet története: Magyarország három részre oszlásának története (1526–1608) IV: Az ország végleges felosztása 1548-1568'' (in Hungarian). Budapest: Athenaeum Irodalmi és Nyomdai Rt.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Предлошка:Наведена книга|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code">&#x7C;work=</code> ignored ([[Help:CS1 errors#periodical ignored|help]])</span></ref> Силите на Сулејман стигнале до [[Белград]] на 27 јуни по 49 дневен марш. Дознавајќи за успехот на Зрински во нападот врз турските сили кај Сиклош во јули, уништувајќи неколку одреди,<ref name="Tucker2009"/> Сулејман решил да го одложи нападот врз [[Егер]] и наместо тоа да ја нападне тврдината на Зрински кај Сигетвар за да го елиминира како закана.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bookbattlesorda00shelgoog|title=The book of battles: or, Daring deeds by land and sea|last=Shelton|first=Edward|publisher=Houlston and Wright|year=1867|location=London|pages=82–83}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=The Papacy and the Levant, 1204–1571: The Sixteenth Century|last=Setton|first=Kenneth Meyer|publisher=The American Philosophical Society|year=1984|isbn=0-87169-162-0|volume=IV|location=Philadelphia|pages=845–846}}</ref> [[Податотека:Hollósy_Zrínyi_kirohanása.jpg|десно|мини|''Обвинението на Зрињи врз Турците од тврдината Сигетвар'', од Симон Холоси, 1896 година.]] Повеќе од еден месец, од 5 август до 7 септември,<ref name="Tucker2009"/> со мала сила од околу 2.300–2.500 војници, претежно Хрвати,<ref name="EnLeks1969"/> Зрински херојски ја бранел малата тврдина [[Сигет]]вар од бројната и силна османлиска војска која броела над 100.000 војници и 300 топови, предводена од Сулејман лично. Тие го сториле тоа без засилување кое го ветил унгарско-хрватскиот крал<ref name="MEK"/> и против понудата на Сулејман за хрватска земја на Зрински.<ref name="Tucker2009" /> Опсадата на Сигетвар завршила со очаен и самоубиствен напад од тврдината предводена од Зрински на 7 септември 1566 година од страна на сите преостанати членови на гарнизонот<ref name="MEK" /> во кој Сулејман исто така починал, но од природни причини, еден ден пред Османлиите да ја добијат опсадата. Бидејќи османлиските сили претрпеле големи загуби за време на опсадата на Сигетвар, војската успеала дополнително да ја освои само блиската тврдина Бабоча пред големиот везир [[Мехмед-паша Соколовиќ|Соколу Мехмед-паша]] да ја повлече војската и да го заврши османлиското освојување.<ref name="HrvRevija"/> Според историските извори, Зрински одлучил да биде облечен во шапка и убав костум, наместо во шлем и оклоп за време на неговиот последен напад и избрал да ја држи [[сабја]]та на својот татко во рака за да може да се каже дека „се соблекол со сè што му било судено според Божјиот суд“<ref name="Kovacs2017"/> и понудил сто златници како награда за османлискиот војник кој ќе му ја отсекол главата. Тој бил застрелан од [[јаничар]] со [[Мускета|мушкет]] во главата и градите, додека според други извештаи, прво со мушкет во градите, а потоа со стрела во главата<ref name="HrvRevija"/><ref name="Pernjak2016">{{Наведено списание|last=Pernjak|first=Dejan|year=2016|title=Franjo Črnko: Nikola Zrinski – branitelj Sigeta grada ur. Alojz Jembrih, Hrvatsko književno društvo sv. Jeronima, Zagreb, 2016., 144 str.|url=https://hrcak.srce.hr/200529?lang=en|journal=Kroatologija: Časopis za Hrvatsku Kulturu|language=hr|location=Zagreb|publisher=University of Zagreb Center for Croatian Studies|volume=7|issue=2|pages=226–229|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref> и се смета дека неговата глава ја испратил Мехмед-паша до [[Будински Ејалет|Будин-паша]] Сокулу Мустафа,<ref name="HrvRevija" /><ref name="Walton">{{Наведено списание|last=Walton|first=Jeremy F.|year=2019|title=Sanitizing Szigetvár: On the post-imperial fashioning of nationalist memory|journal=[[History and Anthropology]]|publisher=[[Routledge]]|volume=30|issue=4|pages=434–447|doi=10.1080/02757206.2019.1612388|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> или до новиот султан [[Селим II]],<ref>{{Наведена книга|title=Bu Mülkün Sultanları: 36 Osmanlı Padişahi|last=Sakaoğlu|first=Necdet|publisher=Oğlak Yayıncılık ve Reklamcılık|year=2001|isbn=978-975-329-299-3|page=141}}</ref> но на крајот, главата била погребана од синот [[Јурај IV Зрински]], Болдисар Батјани и [[Фрањо Тахи|Ференц Тахи]] во септември 1566 година во манастирот Павлин во Света Јелена, Шенковец, Хрватска.<ref name="HrvRevija" /><ref name="Walton" /> Не се знае што се случило со неговото тело. Можеби било запалено или закопано во близина на бојното поле, но според повеќето извори се смета дека е погребано од поранешен заробеник, Мустафа Вилиќ, муслиман од [[Бања Лука]], бидејќи Зрински добро се однесувал кон него.<ref name="HrvRevija" /><ref name="Korunek2014">{{Наведување|url=https://hrcak.srce.hr/126291?lang=en|language=hr|last=Korunek|first=Marijana|title=Pavlinski samostan u Šenkovcu i grofovi Zrinski|trans_title=Pauline monastery in Šenkovec and Counts Zrinski|year=2014|journal=Croatica Christiana Periodica|publisher=The Catholic Faculty of Theology|place=Zagreb|volume=38|number=73|pages=51–70}}</ref><ref name="Shelton1867">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_S7oBAAAAQAAJ|title=The book of battles; Daring deeds by land and sea|last=Book|publisher=Houlston and Wright|year=1867|editor-last=E. Shelton and C. Jones|location=London|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_S7oBAAAAQAAJ/page/n95 82]–83}}</ref> [[Податотека:Nadgrobna_ploča_Nikole_Zrinskog_Sigetskog,_Čakovec.JPG|десно|мини|Надгробната плоча на Зрински во [[Чаковец]], Хрватска.]] Во [[Музеј на Меѓумурје Чаковец|Музејот на округот Меѓимурје]] во Чаковец се зачувани остатоци од надгробната плоча на член на семејството Зрински, која најверојатно му припаѓала на Никола IV, и под која веројатно била закопана неговата глава.<ref name="HrvRevija"/><ref name="Korunek2014"/> Во [[Уметничкоисториски музеј (Виена)|Музејот на историјата на уметноста]] во Виена се зачувани сабјата, шлемот и свилената наметка со украсен златен конец, кои биле создадени и носени од Зрински за време на крунисувањето на Максимилијан II во 1563 година. Тие првично биле собрани од Фердинанд II, надвојвода од Австрија во замокот Амбрас во 16 век.<ref name="Kovacs2017"/> == Брак == Зрински се оженил двапати, најпрво во 1543 година со Катарина [[Франкопани|Франкопан]], а потоа со Ева Розенберг (1537–1591) во 1564 година.<ref name="HrvRevija"/><ref name="Mirnik1992">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bnpOAAAAYAAJ|title=Srebra Nikole Zrinskog: Gvozdanski rudnici i kovnica novca|last=Mirnik|first=Ivan A.|publisher=Društvo povjesničara umjetnosti Hrvatske (DPUH)|year=1992|location=Zagreb|pages=13|trans-title=Nicholas of Zrin's silver: The Gvozdansko mines and mint}}</ref> Поради неговиот брак со Катарина Франкопан, сестра на грофот Стјепан Франкопан од Озаљ (починала 1577 година), нејзините огромни имоти, вклучувајќи го Озаљ и дел од крајбрежните градови како Бакар, му стоеле на располагање во 1550 година поради договорот за наследство.<ref name="CroEnc1"/><ref name="CroEnc2"/> Со неговиот брак со Ева Розенберг, сестра на Вилијам од Розенберг, бурговерот на [[Чешка (историска област)|Бохемија]], тој успеал да се поврзе со едно од најзначајните чешки благороднички семејства и, според Геза Палфи, со највисоката елита на Кралството Унгарија.<ref name="HrvRevija" /> Неговите бракови и служба за време на неговиот живот успеале да го издигнат семејството Зрински во најмоќното благородничко семејство во [[Кралство Хрватска (1526–1867)|Кралството Хрватска]].<ref name="CroEnc2" /> === Деца === Со Катарина и Ева, Зрински имал тринаесет деца, Иван I, Јелена, Катарина, Јурај IV, Доротеја, Уршула, Барбара, Маргарета, Магдалена, Ана, Кристофор, Никола V и Иван II, а од кои најзначаен бил неговиот наследник [[Јурај IV Зрински]].<ref name="CroEnc1"/> Еден од помладите синови се оженил со дама од благородничкото чешко семејство Коловрат,<ref name="Tracy2016"/> а Според Дора Бобори, '''„можно е да се забележи сè посвесна брачна политика во семејството Зрински, каде што сите ќерки на Миклош се мажеле добро, а самиот татко мудро ги избирал своите сопружници“'''. Најзначајно е што Доротеја станала сопруга на Болдисар Батјани во 1566 година, Катарина сопруга на Имре Форгах во 1576 година, додека некои други две ќерки се омажиле во семејството Турзо,<ref name="Tracy2016" /> поточно, Катарина претходно (1562) била мажена за [[:hu:Thurzó Ferenc|Ференц Турзо,]] кој бил мајка на идниот Палатин на Унгарија, Ѓерѓ Турзо.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qfGmBgAAQBAJ|title=A Divided Hungary in Europe: Exchanges, Networks and Representations, 1541-1699|last=Lengyel|first=Tünde|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2015|isbn=978-1-4438-7297-3|editor-last=Gábor Almási|page=111|chapter=The Chances for a Provincial Cultural Centre: The Case of György. Thurzó, Palatine of Hungary (1567−1616)|editor-last2=Szymon Brzeziński|editor-last3=Ildikó Horn}}</ref> По некои од нив, Уршула, Катарина и Доротеја се познати како школувани во Гисинг.<ref name="Bobory2009"/> == Наследство == [[Податотека:AT_7797_Heeresgeschichtliches_Museum_Feldherrenhalle_-_Statuen-0246_7_8_9_Cropped.jpg|лево|мини|Статуата на Зрински во Фелдхеренхале, Музеј на воена историја, Виена, Австрија, 1865 година.]] Храбриот и херојски чин на Зрински при опсадата на Сигетвар го направил добро познат европски христијански херој, бранител и спасител на христијанството и „модел на верен и пожртвуван воин во служба на својот владетел“, а бил споредуван и со Леонидас I. Неговиот култ на хероизам бил особено познат меѓу Хрватите, Унгарците и Словаците. Во Хрватска, тој претставувал симбол на хрватскиот идентитет, насочен против отоманското, австриското и унгарското политичко влијание.<ref name="HrvRevija"/><ref name="Troch2015">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=dgLaCwAAQBAJ|title=Nationalism and Yugoslavia: Education, Yugoslavism and the Balkans before World War II|last=Troch|first=Pieter|publisher=I.B.Tauris|year=2015|isbn=978-0-85773-768-7|pages=83–84, 93, 99, 200}}</ref><ref name="Heuser2017">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jfU-DwAAQBAJ|title=Moral Victories: The Ethics of Winning Wars|last=Heuser|first=Beatrice|publisher=OUP Oxford|year=2017|isbn=978-0-19-252197-2|editor-last=Andrew R. Hom|page=56|chapter=Defeat as Moral Victory: The Historical Experience|editor-last2=Cian O'Driscoll|editor-last3=Kurt Mills}}</ref> Слично на тоа, тој добил одредена популарност за време на полската борба за независност во втората половина на 19 век и почетокот на 20 век.<ref>{{Наведена книга|title=XIII. Međunarodni kroatistički znanstveni skup, zbornik radova|last=Leszek Małczak|date=2017|isbn=978-963-89731-3-9|editor-last=Stjepan Blažetin|chapter=Nikola Šubić Zrinski u poljskoj kulturi|chapter-url=https://www.academia.edu/36542686}}</ref> Според историчари како [[:hu:Ágnes R. Várkonyi|Агнес Р. Варкоњи]] и Алојзије Јембрих, Зрински имал „исклучителен воен талент, а бил успешен бизнисмен, политичар со концепт и бескрајно страсна личност“.<ref name="Pernjak2016"/> Главно бил запаметен во репортажата од прва рака ''Podsjedanje i osvojenje Sigeta'' (1568) од Зринскиот писар и камерле Фрањо Чрнко,<ref name="ThomasChesworth2015">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=nohjCgAAQBAJ|title=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History.: Volume 7. Central and Eastern Europe, Asia, Africa and South America (1500-1600)|last=Thomas|first=David|last2=Chesworth|first2=John A.|publisher=BRILL|year=2015|isbn=978-90-04-29848-4|pages=93, 430, 493}}</ref> која веднаш била преведена на латински од Самуел Будина и објавена истата година со наслов ''Historia Sigethi, totius Sclavoniae propugnaculi...'' , со второ издание (1587) уредено од Петрус Албинус,<ref name="Pernjak2016"/> а исто така била преведена и на германски, италијански, шпански и други јазици.<ref>{{Наведување|last=Kidrič|first=Francè|title=Budina, Samuel (med 1540 in 1550–po 1571)|url=https://www.slovenska-biografija.si/oseba/sbi152726/|journal=Slovenska biografija|publisher=Slovenska akademija znanosti in umetnosti, Znanstvenoraziskovalni center [[SAZU]]|year=2013}}</ref> Други дела вклучуваат историски еп ''Vazetje Sigeta grada'' (1584) од [[Брне Карнарутиќ]],<ref name="ThomasChesworth2015" /> и најистакната [[Унгарски јазик|унгарска]] епска поема ''Опсадата на Сигет'' (1651) од неговиот правнук [[Николај VII Зрински|Никола VII Зрински]] и нејзината делумна хрватска варијација ''Адрианско море сирена''(1660) од неговиот правнук [[Петар Зрински.]]<ref name="EnLeks1969"/><ref name="Vončina1976">{{Наведена книга|title=Pet stoljeća hrvatske književnosti, knjiga 17: Izabrana djela - Zrinski, Frankopan, Vitezović|publisher=[[Matica hrvatska]], Zora|year=1976|editor-last=Josip Vončina|location=Zagreb|pages=7–24}}</ref> Во епската поема, постариот Зрински е главен херој и му го обезбедил местото на Зрински во унгарската култура, бидејќи таа останува во печат и денес и се смета за еден од обележјата на унгарската литература.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Miklos-Zrinyi|title=Miklós Zrínyi|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=28 September 2016}}</ref> Во споредба со унгарската поема, која е исклучок во унгарската литература, хрватската варијација се вклопува во хрватската книжевна традиција.<ref>{{Наведено списание|last=Ivana Sabljak|date=2007|title=U povodu 660 godina od bilježenja imena plemićke obitelji Zrinski: Dva brata i jedna Sirena|url=http://www.matica.hr/vijenac/349/dva-brata-i-jedna-sirena-5748/|journal=[[Vijenac]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=349|access-date=27 May 2019}}</ref> „ ''Trublja slovinska'' “ (1665) од Владислав Менчетиќ е првото дело од рагузанската литература кое ја воведува идејата за ''antemurale Christianitatis'' за хрватските територии и го слави Зрински како херој.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gDE9DwAAQBAJ|title=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 10 Ottoman and Safavid Empires (1600-1700)|last=Thomas|first=David|last2=Chesworth|first2=John A.|publisher=BRILL|year=2017|isbn=978-90-04-34604-8|pages=340–342}}</ref> [[Павел Ритер Витезовиќ|Павао Ритер Витезовиќ,]] исто така, напишал поврзана епска поема ''„Odiljenje sigetsko“'' (1684).<ref>{{Наведено списание|last=Kolumbić|first=Nikica|year=1970|title=Vitezovićev lirski doživljaj sigetske tragedije|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=291183&lang=en|journal=Senjski Zbornik: Prilozi Za Geografiju, Etnologiju, Gospodarstvo, Povijest I Kulturu|language=hr|location=Senj|publisher=Gradski muzej Senj i Senjsko muzejsko društvo|volume=4|issue=1|pages=281–299|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref> Во 18 век, неговиот херојски чин инспирирал училишни драми во [[Исусовци|језуитските гимназии]], вклучувајќи ја и ''„Николај Зрини на Сигетум Викторија'' “ (1738) од Андреас Фриз.<ref name="Pernjak2016"/><ref>{{Наведено списание|last=Bratulić|first=Josip|year=1996|title=Trnava i Požun (Bratislava) i hrvatska tiskana knjiga XVII. i XVIII. stoljeća|url=https://hrcak.srce.hr/214629?lang=en|journal=Croatica: časopis za Hrvatski Jezik, Književnost i Kulturu|language=hr|location=Zagreb|publisher=Department of Croatian language and literature at the Faculty of Humanities and Social Sciences|volume=26|issue=42–43–44|pages=83|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref><ref name="Pinter2009">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4_uEsXSXmvcC|title=Militia et Litterae: Die beiden Niklaus Zrìnyi und Europa|last=Pintér|first=Márta Zsuzsanna|publisher=Walter de Gruyter|year=2009|isbn=978-3-484-36641-1|editor-last=Wilhelm Kühlmann, Gábor Tüskés|pages=242–257|chapter=Zrinius ad Sigethum. Théorie dramatique et pratique du théâtre dans l'oeuvre d'Andreas Friz S.J.|author-link=:hu:Márta Pintér Zsuzsanna}}</ref> Германскиот автор Теодор Кернер напишал трагедија, ''„Зрини: Еден трауершпил“'' (1812), по што Август фон Аделбург Абрамовиќ го напишал либретото за својата опера ''„Зрини'' “ (1868).<ref>{{Наведени вести|url=https://www.jutarnji.hr/kultura/glazba/nikolu-subica-zrinskog-nije-napisao-zajc-nego-stanoviti-august-abramovic-adelburg.../4612193/|title=Nikolu Šubića Zrinskog nije napisao Zajc, nego stanoviti August Abramović Adelburg...|last=Jagoda Martinčević|date=15 August 2016|access-date=27 May 2019|publisher=[[Jutarnji list]]|language=hr}}</ref> Хрватскиот композитор Иван Зајц создал опера насловена како [[Никола Шубиќ Зрински (Опера)|„Никола Шубиќ Зрински“]] (1876), како патриотско дело кое сè уште се изведува редовно денес. Вклучува [[арија]] „ У бој, у бој “,<ref name="HrvRevija"/> која редовно се изведува на јапонскиот универзитет Квансеи Гакуин уште од [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref name="Shiba2008">{{Наведено списание|last=Shiba|first=Nobuhiro|year=2008|title=Jedan odlomak iz povijesti suradnje Japana i Hrvatske: Hrvatska pjesma "U boj" i japanski muški zbor|trans-title=An episode from the history of cooperation between Japan and Croatia: Croatian song "U boj" and Japanese male choirs|url=https://hrcak.srce.hr/47772?lang=en|journal=Povijest U Nastavi|language=hr|location=Zagreb|publisher=Društvo za hrvatsku povjesnicu|volume=VI|issue=12 (2)|pages=167–176|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref> Од 16 век, Зрински се појавува во многу гравури и слики, на кои тој е портретиран или за време на опсадата, најчесто како водач на нападот, како кај Матијас Цундт, Миклош Барабаш, Виктор Мадарас, Миколас Алеш, Бела Чикош Сесија и Отон Ивековиќ, меѓу другите.<ref>{{Наведено списание|last=Fatović-Ferenčić|first=Stella|last2=Ferber-Bogdan|first2=Jasenka|year=2003|title=Tragom slike Nikole Šubića Zrinskog: kronologija kraljevske dvorske ljekarne K Zrinjskomu|trans-title=Tracing the Painting of Nikola Šubić Zrinski: the Chronology of Royal Pharmacy K Zrinjskomu|url=https://hrcak.srce.hr/20536?lang=en|journal=Medicus|language=hr|location=Zagreb|publisher=Pliva Hrvatska|volume=12|issue=1|pages=143–150|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref> Во 1914 година, чешкиот сликар [[Алфонс Муха|Алфонсе Муха]] му ја посветил на Зрински сликата насловена ''„Одбрана на Сигет против Турците“ од Николас Зрински: Штитот на христијанството'' од неговиот циклус ''„Словенски еп“'' . [[Податотека:Zrinjevac.j1.jpg|десно|мини|300x300пкс|Плоштад Никола Шубиќ Зрински и парк во центарот на [[Загреб]] .]] Со царската резолуција на царот [[Франц Јосиф|Франц Јозеф I од Австрија]] од 28 февруари 1863 година, Зрински бил вклучен во списокот на „најпознатите австриски воени водачи и команданти на терен достојни за вечно имитирање“, во чија чест и спомен била изградена статуа во природна големина од карарски мермер во Музејот на воена историја во Виена, во 1865 година од скулпторот Николаус Вај (1828-1886).<ref>{{Наведена книга|title=''Das Heeresgeschichtliche Museum Wien. Das Museum und seine Repräsentationsräume''|last=Johann Christoph Allmayer-Beck|date=1981|publisher=Kiesel Verlag|isbn=3-7023-0113-5|location=Salzburg|page=30|author-link=:de:Johann Christoph Allmayer-Beck}}</ref> Исто така, постојат неколку скулптури и бисти на Зрински во Загреб, Чаковец и Шенковец во Хрватска, Будимпешта и Сигетвар во Унгарија и Хелденберг во Австрија, меѓу другите. Парковите во [[Загреб]] (видете го плоштадот Никола Шубиќ Зрински ), [[Копривница]] и [[Крижевци]], меѓу другите, се именувани по него.<ref name="HrvRevija"/> Во 1866 година во Хрватска се одржа свечена комеморација на 300-годишнината од смртта на Зрински.<ref name="Pernjak2016"/> Во спомен на 450-годишнината од опсадата на Сигетвар (1566), 2016 година беше прогласена за година на сеќавање на Никола Зрински и опсадата на Сигетвар во Хрватска и Унгарија. По тој повод беа одржани разни културни и уметнички настани,<ref name="Pernjak2016" /> беа објавени многу трудови и книги, како и беа организирани научни конференции во Загреб, Чаковец, Виена и [[Печ]] .<ref name="Varga2018">{{Наведено списание|last=Varga|first=Szabolcs|year=2018|title=Nikola Zrinski Sigetski – Nikola Šubić Zrinski. Revidiranje zajedničke hrvatsko-mađarske povijesti u 21. stoljeću|trans-title=Szigetvári Zrínyi Miklós – Nikola Šubić Zrinski. Revising Common Croatian and Hungarian History in the Twenty First Century|url=http://real.mtak.hu/100250/1/Zbornik_OPZ_36_05_Varga.pdf|journal=Zbornik Odsjeka za Povijesne Znanosti Zavoda za Povijesne i Društvene Znanosti Hrvatske Akademije Znanosti i Umjetnosti|language=hr|location=Zagreb|volume=36|pages=81–92|doi=10.21857/mzvkptz7r9|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref> Орденот на Никола Шубиќ Зрински е деветтиот по ранг орден за чест што го доделува [[Хрватска|Република Хрватска]], кој се доделува од 1995 година на хрватски или странски државјани за херојски дела. == Галерија == <gallery> Податотека:Sablja_i_kaciga_Nikole_Šubića_Zrinskog.jpg|алт=Sabre and helmet of Zrinski at an exhibition in Međimurje County Museum on the 450th anniversary of the siege of Szigetvár, 2016| Сабја и шлем на Зрински на изложба во [[Музеј на Меѓумурје Чаковец|Музејот на округот Меѓумурје]] по повод 450-годишнината од опсадата на [[Сигет]]вар, 2016 година Податотека:Zrínyi_Miklós-Jenichen.jpg|алт=An engraving by Jenichen Boldizsár, 1566| Гравура од Јенихен Болдизар, 1566 година Податотека:The_apotheosis_of_Miklós_Zrínyi.jpg|алт=The apotheosis of Miklós Zrínyi, unknown author, 16th century| ''Апотеозата на Миклош Зрињи'', непознат автор, 16 век Податотека:Funeral_picture_of_Miklós_IV_Zrínyi.jpg|алт=A funeral portrait, unknown author, 17th century or earlier| Погребен портрет, непознат автор, 17 век или порано Податотека:Miklós_Zrínyi,_epitáfium_-_East_Slovak_Museum,_2018-05-24.jpg|алт=A portrait at East Slovak Museum, 18th century| Портрет во Музејот на Источна Словачка, 18 век Податотека:Barabas-zrinyi.jpg|алт=A portrait by Miklós Barabás, 1842| Портрет на Миклош Барабас, 1842 година Податотека:Nikola_Zrinjski.jpg|алт=An old portrait of Nikola Šubić Zrinski by unknown author| Стар портрет на Никола Шубиќ Зрински од непознат автор Податотека:Portrait_of_Miklós_Zrinyi.jpg|алт=A portrait by Viktor Madarász, 1858| Портрет од Виктор Мадарас, 1858 година Податотека:Zrínyi_Miklós_horvát_bán.jpg|алт=A portrait by Julije Hühn, 1866| Портрет на Џулије Хун, 1866 година Податотека:Ales,_Mikulas_-_Mikulas_Subic_Zrinsky_(1878).jpg|алт=A portrait by Mikoláš Aleš, 1878| Портрет на Миколаш Алеш, 1878 година Податотека:Oton_Ivekovic,_Nikola_Subic_Zrinski.jpg|алт=A portrait by Oton Iveković, 19th century| Портрет на Отон Ивековиќ, 19 век Податотека:Nikola_Zrinski.jpg|алт=A portrait by J. F. Mucke, 19th century| Портрет од Ј.Ф. Муке, 19 век Податотека:Nikolaus_Zrinyi-Subić,_der_Held_von_Szigeth_(Der_Heldenspiegel_Kroatiens).png|алт=A portrait in Wiener Bilder, 1907| Портрет во ''Винер Билдер'', 1907 година Податотека:Mucha_defense_of_Szigetvar.jpg|алт=Defense of Sziget against the Turks by Nicholas Zrinsky (1914), by Alphonse Mucha, The Slav Epic| ''[[Битка кај Сигет|Одбрана на Сигет]] против Турците од Николас Зрински'' (1914), од [[Алфонс Муха]], ''Словенски еп'' Податотека:Nikola_Zrinski_Sigetski_ČK.jpg|алт=A sculpture of Zrinski in Čakovec| Скулптура на Зрински во [[Чаковец]] Податотека:Zrinyi_Miklós_kk.JPG|алт=A sculpture of Zrinski at Kodály körönd, in Budapest| Скулптура на Зрински во Kodály körönd, во [[Будимпешта]] Податотека:Zrínyi_Miklós_Szigetvár.jpg|алт=A modern sculpture of Zrinski in Szigetvár| Модерна скулптура на Зрински во [[Сигет]]вар Податотека:Park_of_Hungarian_Turkish_Friendship_Szigetvár_3.jpg|алт=A bust of Zrinski at Hungarian-Turkish Friendship Park, in Szigetvár| Биста на Зрински во Паркот на унгарско-турско пријателство, во [[Сигет]]вар Податотека:Szigetvár-031.jpg|алт=A bust of Zrinski in Szigetvár| Биста на Зрински во [[Сигет]]вар Податотека:Nikola_Šubić_Zrinski_-_bust.jpg|алт=A bust of Zrinski in Heldenberg Memorial| Биста на Зрински во споменикот на Хелденберг Податотека:450._obljetnica_Sigetske_bitke_-_poprsje_Nikole_Šubića_Zrinskog_u_Šenkovcu.jpg|алт=A bust of Zrinski for the 450th anniversary of the siege of Szigetvár, at Šenkovec, 2016| Биста на Зрински за 450-годишнината од опсадата на Сигетвар, во Шенковец, 2016 година Податотека:450._obljetnica_Sigetske_bitke_u_Čakovcu_-_spomen-ploča.jpg|алт=A plaque in honor to Zrinski for the 450th anniversary of the siege of Szigetvár, at Čakovec, 2016| Плакета во чест на Зрински за 450-годишнината од опсадата на Сигетвар, во [[Чаковец]], 2016 г. Податотека:Nikola_Šubić_Zrinski_-_poprsje_u_Zagrebu.jpg|алт=A bust of Nikola Šubić Zrinski in Zagreb| Биста на Никола Шубиќ Зрински во [[Загреб]] </gallery> == Анотации == .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:27em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:22.5em}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-alpha]{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-roman]{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-alpha]{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-greek]{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-roman]{list-style-type:lower-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-alpha .references{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-roman .references{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-alpha .references{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-greek .references{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-roman .references{list-style-type:lower-roman} == Наводи == === Белешки === {{Наводи|2}} === Извори === * Договор за мир со Германија: Сослушувања пред Комитетот за надворешни односи... ...потпишан во Версај на 28 јуни 1919 година и поднесен до Сенатот на 10 јули 1919 година - „ ''Словените ги спасија од задушлив стег, имено, Николај Зрински и Јован Собјески. Едниот Хрват, а другиот Полјак.'' “ *  Оваа статија вклучува текст од публикација која сега е во ; Дополнително читање * Јосип Братулиќ, Владимир Лончаревиќ, Божидар Петрач, ''[http://dhk.hr/posebna-izdanja/detaljnije/nikola-subic-zrinski-u-hrvatskom-stihu Никола Шубиќ Зрински у хрватском стиху]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' (на хрватски, 2016), Друштво на хрватски писатели, Загреб, страници 756, * Szabolcs Varga, ''[http://www.kronoszkiado.hu/index.php?option=com_jshopping&controller=product&task=view&category_id=2&product_id=60&Itemid=0 Leónidasz a végvidéken.]'' ''[http://www.kronoszkiado.hu/index.php?option=com_jshopping&controller=product&task=view&category_id=2&product_id=60&Itemid=0 Zrínyi Miklós (1508–1566)]'' (на унгарски, 2016), Kronosz, Печ–Будимпешта, 2016, страници 280, == Надворешни врски == * [https://www.deutsche-biographie.de/sfz86794.html Зрињи, Николаус] во Биографиите на Дојче * [https://www.khm.at/objektdb/detail/372819/ Сабјата на Зрински] во [[Уметничкоисториски музеј (Виена)|Музејот на историјата на уметноста]] * [https://www.khm.at/objektdb/detail/372818/ Шлемот на Зрински] во [[Уметничкоисториски музеј (Виена)|Музејот на историјата на уметноста]] * [https://gallery.hungaricana.hu/hu/TortenelmiKepcsarnok/1000364/?img=0 Фотографија од погребот на Зрински] во [[Унгарски национален музеј|Унгарскиот национален музеј]] * [https://www.youtube.com/watch?v=TpPU3qyuP6U Хрватска документарна епизода Никола Шубиќ Зрински] од ТВ серијата „Хрватски Великани“ на [[Хрватска радио-телевизија|Хрватска радиотелевизија]], 2016 г. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Зрински, Никола}} [[Категорија:Банови на Хрватска]] [[Категорија:Римокатолички христијани од Хрватска]] [[Категорија:Починати во 1566 година]] [[Категорија:Родени во 1500-тите]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] 1d2kpr06yvswhndrqmn16qzit4zgctk Суперлига на Србија во фудбал 2021-2022 0 1309968 5575000 5442471 2026-06-10T16:32:13Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:TSC-FTC_030921.jpg]] со [[File:TSC_Arena_Bačka_Topola.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: More precise name). 5575000 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="font-size: 90%; width: 20em;" |- ! colspan="2" style="font-size: medium;" | <center>Суперлига на Србија <br>Линглонг</center> |- | colspan="2" style="text-align: center; background-color:#ffffff; border-top:solid 1px #ccd2d9; border-bottom:solid 1px #ccd2d9;" | |- | '''Спорт''' || [[Фудбал]] |- | '''Држава''' || [[Слика:Flag of Serbia.svg|22x20п|Flag of Serbia]]&nbsp;[[Србија]] |- | '''Ранг''' || 1 |- | '''Понизок ранг''' || [[Прва лига на Србија во фудбал 2021/22|Прва лига на Србија]] |- | '''Број на екипи''' || 16 |- | '''Почеток на сезоната''' || 16 јули 2021 |- | '''Крај на сезоната'''|| 22 мај 2022 |- | '''ТВ партнери''' || [[Арена спорт]] |- | '''Шампион''' || [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]]<br /> <small>(8. титула)</small> |- | '''Најдобар стрелец''' || {{знаме|Зелен ’Рт}} [[Рикардо Гомеш]] <small>(29)</small> |- | ◄ [[Суперлига на Србија во фудбал 2020/21|2020/21]] || [[Суперлига на Србија во фудбал 2022/23|2022/23]] ► |} '''[[Суперлига на Србија|Суперлига на Србија во фудбал во сезоната 2021-2022 година]]''' — 16-то официјлно натпреварување организирано под тоа име од страна на [[Фудбалски сојуз на Србија|Фудбалскиот сојуз на Србија]]. Сезоната започнала на [[16 јули]] [[2021]] година а завршила на [[22 мај]] [[2022]] година. == Состав== {| class="wikitable" style="text-align:left" ! style="background:lightgrey;width:15em" | Клуб ! style="background:lightgrey;width:12em" | Град/Населено место ! style="background:lightgrey;width:13em" | Позизија во претходна сезона |- | '''[[ФК Вождовац|Вождовац]]''' | [[Белград]] | 14. |- |'''[[ФК Војводина|Војводина]]''' | [[Нови Сад]] | 4. |- | '''[[ФК Колубара|Колубара]]''' | [[Лазаревац]] | [[Слика:Green-Up-Arrow.svg|15п]] 2. во [[Прва лига на Србија во фудбал 2020/21|Прва лига]] |- | '''[[ФК Металац Горен Милановац|Металац]]''' | [[Горен Милановац]] | 9. |- | '''[[ФК Младост Лучани|Младост]]''' | [[Лучани]] | 7. |- | '''[[ФК Напредак Крушевац|Напредак]]''' | [[Крушевац]] | 11. |- | '''[[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]]''' | [[Нови Пазар]] | 12. |- | '''[[ФК Партизан|Партизан]]''' | [[Белград]] | 2. |- | '''[[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер]]''' | [[Нови Сад]] | 8. |- | '''[[ФК Радник Сурдулица|Радник]]''' | [[Сурдулица]] | 6. |- | '''[[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]]''' | [[Крагуевац]] | [[Слика:Green-Up-Arrow.svg|15п]] 1. во [[Прва лига на Србија во фудбал 2020/21|Прва лига]] |- | '''[[ФК Раднички Ниш|Раднички]]''' | [[Ниш]] | 13. |- | '''[[ФК Спартак Суботица|Спартак Ждрепчева крв]]''' | [[Суботица]] | 10. |- | '''[[ФК ТСЦ|ТСЦ]]''' | [[Бачка Топола]] | 5. |- | '''[[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]]''' | [[Белград]] | 1. |- | '''[[ФК Чукарички|Чукарички]]''' | [[Белград]] | 3. |- |} {{Clear}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !style="width:25%"|[[ФК Вождовац|Вождовац]] !style="width:25%"|[[ФК Војводина|Војводина]] !style="width:25%"|[[ФК Колубара|Колубара]] !style="width:25%"|[[ФК Металац Горен Милановац|Металац]] |- |[[Стадион Вождовац]],<br />[[Белград]] |[[Стадион Караѓорѓе]],<br />[[Нови Сад]] |[[Стадион ФК Колубара]],<br />[[Лазаревац]] |[[Стадион Металац|Стадион ФК Металац]],<br />[[Горен Милановац]] |- |Капацитет: '''5.174'''<ref>{{cite web|title=ФК Вождовац|url=http://srbijafudbal.com/vozdovac.htm|website=srbijafudbal.com|accessdate=17 април 2018.}}</ref> |Капацитет: '''14.853'''<ref name="ФК Војводина">{{cite web|title=ФК Војводина|url=http://srbijafudbal.com/vojvodina.html|website=srbijafudbal.com|accessdate=17 април 2018.}}</ref> |Капацитет: '''2.500'''<ref>[https://www.prvaliga.rs/component/joomsport/venue/38?Itemid=0 Stadion FK Kolubara, Lazarevac - Prva liga Srbije]{{Мртва_врска|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 28 7. 2020.</ref> |Капацитет: '''4.600''' |- |[[Слика:Trzni Centar.jpg|200px]] |[[Слика:Stadion vojvodine01.jpg|200px]] | |[[Слика:Stadion FK Metalac.jpg|200px]] |- ![[ФК Младост Лучани|ФК Младост]] ![[ФК Напредак Крушевац|ФК Напредак]] ![[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] ![[ФК Партизан|Партизан]] |- |[[Стадион Младост (Лучани)|Стадион Младост]],<br />[[Лучани]] |[[Стадион Младост (Крушевац)|Стадион Младост]],<br />[[Крушевац]] |[[Градски стадион у Новом Пазару|Градски стадион]],<br />[[Нови Пазар]] |[[Партизан (стадион)|Стадион Партизан]],<br />[[Белград]] |- |Капацитет: '''5.944'''<ref>{{cite web|title=ФК Младост Лучани|url=http://srbijafudbal.com/mladost_lucani.htm|website=srbijafudbal.com|accessdate=17 април 2018.}}</ref> |Капацитет: '''10.331'''<ref name="kapacitet">[http://www.fknapredak.rs/page.php?70 Стадион Младост - инфо, www.fknapredak.rs] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120518083744/http://www.fknapredak.rs/page.php?70 |date=2012-05-18 }}, Пристапено 25. 4. 2013.</ref> |Капацитет: '''9.200'''<ref>{{cite web|title=ФК Нови Пазар|url=http://srbijafudbal.com/novi%20pazar.htm|website=srbijafudbal.com|accessdate=17 април 2018.}}</ref> |Капацитет: '''32.710'''<ref name="Stadium info">{{cite news| url=http://www.sr.partizan.rs/klub-info/stadion/| title=Stadium info| publisher=Partizan.rs {{sr}} {{en}}| accessdate=14 јули 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20170606065347/http://www.sr.partizan.rs/klub-info/stadion/| archive-date=6 јуни 2017| url-status=dead}}</ref> |- |[[Слика:Stadion Mladost Lučani 1.jpg|200px]] |[[Слика:Stadion Mladost Kruševac.jpg|200px]] | |[[Слика:Panoramic of Partizan Stadium.png|250px]] |- ![[ФК Пролетер Нови Сад|ФК Пролетер]] !rowspan=8 colspan=2|{{Location map+|Serbia|float=right|width=350|places= {{Location map marker|Serbia|lat=44.8162 |long=20.4816 |label='''Белград'''}} <!--HIDDEN MARKER FOR BELGRADE CLUBS (UPPER RIGHT CORNER)--> {{Location map marker|Serbia|mark=TransparentPlaceholder.png|lat=46.15 |long=23.15 |label='''Белград:'''|position=left}} {{Location map marker|Serbia|mark=TransparentPlaceholder.png|lat=46.00 |long=23.15 |label=[[ФК Вождовац|Вождовац]] <br /> [[ФК Партизан|Партизан]]<br />[[ФК Црвена ѕвезда|Ц. ѕвезда]]<br />[[ФК Чукарички|Чукарички]]|position=left}} {{Location map marker|Serbia|lat=44.3745 |long=20.258333 |label= [[ФК Колубара|Колубара]] |position=left}} {{Location map marker|Serbia|lat=44.02654 |long=20.466346 |label=[[ФК Металац Горен Милановац|Металац]] |position=left}} {{Location map marker|Serbia|lat=43.8565 |long=20.136166 |label=[[ФК Младост Лучани|Младост]] |position=right}} {{Location map marker|Serbia|lat=43.583333 |long=21.316667 |label=[[ФК Напредак Крушевац|Напредак]] |position=right}}{{Location map marker|Serbia|lat=43.135333 |long=20.507333 |label=[[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] |position=top}} {{Location map marker|Serbia|lat=45.246944 |long=19.842222 |label='''Нови Сад''' }} <!--HIDDEN MARKER FOR NOVI SAD CLUBS (UPPER RIGHT CORNER)--> {{Location map marker|Serbia|mark=TransparentPlaceholder.png|lat=45.10 |long=23.15 |label='''Нови Сад:'''|position=left}} {{Location map marker|Serbia|mark=TransparentPlaceholder.png|lat=44.95 |long=23.15 |label=[[ФК Војводина|Војводина]] <br /> [[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер]]|position=left}} {{Location map marker|Serbia|lat=42.687666 |long=22.169166 |label=[[ФК Радник Сурдулица|Радник]] |position=bottom}} {{Location map marker|Serbia|lat=44.014167 |long=20.911667 |label=[[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] |position=top}} {{Location map marker|Serbia|lat=43.3246 |long=21.9030 |label=[[ФК Раднички Ниш|Раднички]] |position=right}} {{Location map marker|Serbia|lat=46.081781 |long=19.676958 |label=[[ФК Спартак Суботица|Спартак]] |position=bottom}} {{Location map marker|Serbia|lat=45.809 |long=19.635 |label=[[ФК ТСЦ|ТСЦ]] |position=bottom}} |caption=Местоположба на клубовите '''Линглонг Суперлига на Србија 2021/22.'''}} {{Location map+|Belgrade|float=right|width=350|places= {{Location map marker|Belgrade|lat= 44.7757562 |long= 20.4872952 |label= [[ФК Вождовац|'''Вождовац''']] |position=right}} {{Location map marker|Belgrade|lat= 44.7887694 |long= 20.4568735 |label= [[ФК Партизан|'''Партизан''']]|position=right}} {{Location map marker|Belgrade|lat= 44.76045 |long= 20.4222724 |label= [[ФК Чукарички|'''Чукарички''']]|position=bottom}} {{Location map marker|Belgrade|lat= 44.7830618 |long= 20.4626087 |label= [[ФК Црвена ѕвезда|'''Црвена ѕвезда''']]|position=left}} {{Location map marker|Belgrade|lat= 44.931119 |long= 20.471598 |label= |position=bottom}} |caption=Местоположба на клубовите '''Линглонг Суперлига на Србија 2021/22.''' на територија на [[Белград]]}} ![[ФК Радник Сурдулица|ФК Радник]] |- |[[Стадион Караѓорѓе]]<br />[[Нови Сад]] |[[Стадион ФК Радник]],<br />[[Сурдулица]] |- |Капацитет: '''14.853'''<ref name="ФК Војводина"/> |Капацитет: '''3.312'''<ref>[http://www.novosti.rs/vesti/sport.294.html:553494-Surdulica-se-sprema-za-utakmice-u-Superligi Surdulica se sprema za utakmice u Superligi]</ref> |- |[[Слика:Stadion vojvodine01.jpg|200px]] |[[Слика:StadionSurdulica.jpg|200px]] |- ![[ФК Раднички Ниш|Раднички]] ![[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] |- |[[Стадион Чаир]],<br />[[Ниш]] |[[Стадион Чика Дача]],<br />[[Крагуевац]] |- |Капацитет: '''18.321'''<ref>{{cite web|title=ФК Раднички Ниш|url=http://srbijafudbal.com/radnickinis.html|website=srbijafudbal.com|accessdate=17. април 2018.}}</ref> |Капацитет: '''15.022'''<ref>{{cite web|title=ФК Раднички 1923|url=http://srbijafudbal.com/radnicki_kragujevac.htm|website=srbijafudbal.com|accessdate=17 април 2018.}}</ref> |- |[[Слика:Stadion cair atrajkovic.jpg|200px]] |[[Слика:FK-Šumadija-Radnicki-1923.jpg|250px]] |- ![[ФК Спартак Суботица|Спартак]] ![[ФК ТСЦ|ТСЦ]] ![[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] ![[ФК Чукарички|Чукарички]] |- |[[Градски стадион у Суботици|Градски стадион]],<br />[[Суботица]] |[[ТСЦ арена]],<br />[[Бачка Топола]] |[[Стадион Рајко Митиќ]],<br />[[Белград]] |[[Стадион Чукарички]],<br />[[Белград]] |- |Капацитет: '''13.020'''<ref>{{cite web|title=ФК Спартак|url=http://srbijafudbal.com/spartak_zlatiborvoda.htm|website=srbijafudbal.com|accessdate=17 април 2018.}}</ref> |Капацитет: '''4.500'''<ref>{{cite web|title=ФК ТСЦ|url=http://mojabackatopola.rs/sport/otvorena-tsc-arena/|website=Moja Bačka Topola.rs|accessdate=3 септември 2021.}}</ref> |Капацитет: '''55.538'''<ref name="urlStadium Marakana, Museum, Maps and Infrastructure - FC Red Star">{{cite web | url = http://www.redstarbelgrade.com/stadium.aspx?ID=39&cultureID=1 | title = Stadium Marakana, Museum, Maps and Infrastructure - FC Red Star | format = | work = | accessdate = 22. 3. 2011.}}</ref> |Капацитет: '''4.070'''<ref name="stadion cukaricki">[http://www.fkcukaricki.rs/klub/stadion ФК Чукарички - стадион] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170608055841/http://www.fkcukaricki.rs/klub/stadion |date=2017-06-08 }}, www.fkcukaricki.rs</ref> |- |[[Слика:Gradski stadion Subotica 2.jpg|200px]] |[[Слика:TSC Arena Bačka Topola.jpg|200px]] |[[Слика:Fk Red Star stadium.jpg|200px]] |[[Слика:Cukarica - Banovo Brdo stadion f k cukarici IMG 1725.JPG|200px]] |} == Прва фаза== === Резултати === ''Домакините се наведени во левата колона.'' {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"| !!Екипа !![[ФК Вождовац|ВОЖ]]!![[ФК Војводина|ВОЈ]]!![[ФК Колубара|КОЛ]]!![[ФК Металац Горен Милановац|МЕТ]]!![[ФК Младост Лучани|МЛА]]!![[ФК Напредак Крушевац|НАП]]!![[ФК Нови Пазар|НПА]]!![[ФК Партизан|ПАР]]!![[ФК Пролетер Нови Сад|ПРО]]!![[ФК Радник Сурдулица|РДС]]!![[ФК Раднички 1923|РКГ]]!![[ФК Раднички Ниш|РНИ]]!![[ФК Спартак Суботица|СПА]]!![[ФК ТСЦ|ТСЦ]]!![[ФК Црвена ѕвезда|ЦЗВ]]!![[ФК Чукарички|ЧУК]] |- !1|| [[ФК Вождовац|Вождовац]] |'''XXX'''||style="background:#C0FFC0;"|3:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#C0FFC0;"|5:2 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#C0FFC0;"|4:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 |-! style="background:#F0F0F0;" !2|| [[ФК Војводина|Војводина]] |style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||'''XXX'''||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFFACD;"|2:2 ||style="background:#C0FFC0;"|3:1 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#C0FFC0;"|3:1 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|2:3 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 |- !3|| [[ФК Колубара|Колубара]] |style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||'''XXX'''||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#FFFACD;"|2:2 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#FFE4E1;"|0:4 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFE4E1;"|2:3 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFE4E1;"|1:7 ||style="background:#C0FFC0;"|3:1 |-! style="background:#F0F0F0;" !4|| [[ФК Металац Горен Милановац|Металац Горен Милановац]] |style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#FFE4E1;"|2:3 ||style="background:#C0FFC0;"|3:1 ||'''XXX'''||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#FFE4E1;"|2:3 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|4:1 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFE4E1;"|2:4 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 |- !5|| [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] |style="background:#FFE4E1;"|2:4 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#C0FFC0;"|3:1 ||style="background:#FFFACD;"|3:3 ||'''XXX'''||style="background:#C0FFC0;"|3:2 ||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:5 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 |-! style="background:#F0F0F0;" !6|| [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]] |style="background:#FFE4E1;"|1:3 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||'''XXX'''||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#FFFACD;"|2:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 |- !7|| [[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] |style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||'''XXX'''||style="background:#FFE4E1;"|1:4 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:4 ||style="background:#FFFACD;"|2:2 |-! style="background:#F0F0F0;" !8|| [[ФК Партизан|Партизан]] |style="background:#C0FFC0;"|4:0 ||style="background:#C0FFC0;"|4:1 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||'''XXX'''||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#C0FFC0;"|4:0 ||style="background:#C0FFC0;"|5:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 |- !9|| [[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер Нови Сад]] |style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#FFE4E1;"|2:3 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#FFFACD;"|2:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:4 ||'''XXX'''||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 |-! style="background:#F0F0F0;" !10|| [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] |style="background:#FFE4E1;"|1:3 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||'''XXX'''||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 |- !11|| [[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] |style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFE4E1;"|1:3 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||'''XXX'''||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 |-! style="background:#F0F0F0;" !12|| [[ФК Раднички Ниш|Раднички Ниш]] |style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#C0FFC0;"|4:2 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||'''XXX'''||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#FFE4E1;"|1:5 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 |- !13|| [[ФК Спартак Суботица|Спартак Ждрепчева крв]] |style="background:#FFE4E1;"|0:4 ||style="background:#FFFACD;"|2:2 ||style="background:#C0FFC0;"|4:3 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:2 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||'''XXX'''||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:3 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 |-! style="background:#F0F0F0;" !14|| [[ФК ТСЦ|ТСЦ Бачка Топола]] |style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|4:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:3 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFFACD;"|4:4 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||'''XXX'''||style="background:#FFE4E1;"|2:3 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 |- !15|| [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] |style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:1 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|5:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|4:1 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:1 ||'''XXX'''||style="background:#C0FFC0;"|3:0 |-! style="background:#F0F0F0;" !16|| [[ФК Чукарички|Чукарички]] |style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|5:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 ||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|6:1 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 ||'''XXX''' |} === Резултати по коло=== {| table width=100% |- | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">1. коло, 16—19.7.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Чукарички''' — Вождовац || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | [[Слика:golden star.svg|20п]] Ц. ѕвезда — Војводина || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''ТСЦ''' — Нови Пазар || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Пролетер — '''Партизан''' || '''0:4''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Спартак — Раднички НИ || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Младост — '''Раднички 1923''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Радник — Металац || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | '''Напредак''' — Колубара || '''3:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">2. коло, 23—26.7.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Раднички 1923''' — Спартак || '''3:2''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Вождовац''' — Пролетер || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Раднички НИ''' — Напредак || '''4:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Ц. ѕвезда''' — Младост || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Металац — '''ТСЦ''' || '''2:4''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | [[Слика:golden star.svg|20п]] Војводина — '''Партизан''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Колубара — Радник || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | Нови Пазар — Чукарички (18.11) || '''2:2''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">3. коло, 30.7—2.8.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Пролетер — Нови Пазар || '''2:2''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Напредак''' — Раднички 1923 || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Спартак — '''Ц. ѕвезда''' || '''1:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Радник — Раднички НИ || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Чукарички''' — Металац || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Партизан''' — Вождовац || '''4:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | '''ТСЦ''' — Колубара || '''4:0''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | Младост — '''Војводина''' (25.11) || '''0:2''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">4. коло, 6—9.8.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Раднички 1923 — '''Радник''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Ц. ѕвезда''' — Напредак || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Младост — '''Спартак''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Металац''' — Пролетер || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Колубара''' — Чукарички || '''3:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Војводина''' — Вождовац || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Нови Пазар — '''Партизан''' || '''1:4''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Раднички НИ — '''ТСЦ''' || '''1:2''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">5. коло, 14—16.8.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | ТСЦ — Раднички 1923 || '''4:4''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Напредак''' — Младост || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | [[Слика:golden star.svg|20п]] Чукарички — Раднички НИ || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Вождовац''' — Нови Пазар || '''3:2''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Пролетер — '''Колубара''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Спартак — Војводина || '''2:2''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | '''Радник''' — Ц. ѕвезда (27.10) || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | '''Партизан''' — Металац (28.10) || '''3:1''' |} |} {| table width=100% |- | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">6. коло, 20—23.8.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Младост — '''Радник''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Металац — '''Вождовац''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Раднички 1923 — '''Чукарички''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Ц. ѕвезда''' — ТСЦ || '''3:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Војводина''' — Нови Пазар || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Спартак''' — Напредак || '''3:2''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Колубара — '''Партизан''' || '''0:4''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Раднички НИ — '''Пролетер''' || '''0:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">7. коло, 27—30.8.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''ТСЦ''' — Младост || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Нови Пазар''' — Металац || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Радник — '''Спартак''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Напредак''' — Војводина || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | [[Слика:golden star.svg|20п]] Чукарички — '''Ц. ѕвезда''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Партизан''' — Раднички НИ || '''4:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Пролетер — Раднички 1923 || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#0090FF | '''Вождовац''' — Колубара || '''2:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">8. коло, 10—12.9.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Напредак''' — Радник || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Спартак — ТСЦ || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Раднички 1923 — '''Партизан''' || '''1:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Војводина — Металац || '''2:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Ц. ѕвезда''' — Пролетер || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Колубара''' — Нови Пазар || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Раднички НИ''' — Вождовац || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Младост — Чукарички || '''0:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">9. коло, 16—19.9.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | ТСЦ — '''Напредак''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Нови Пазар''' — Раднички НИ || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Металац''' — Колубара || '''3:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Радник — '''Војводина''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Чукарички''' — Спартак || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Пролетер — '''Младост''' || '''2:3''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Вождовац — '''Раднички 1923''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#0090FF | [[Слика:golden star.svg|20п]] Партизан — Ц. ѕвезда || '''1:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">10. коло, 21—23.9.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Војводина''' — Колубара || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Раднички 1923''' — Нови Пазар || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Напредак — '''Чукарички''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Спартак — '''Пролетер''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Младост — '''Партизан''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | Раднички НИ — Металац (30.9) || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | '''Радник''' — ТСЦ (24.11) || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | '''Ц. ѕвезда''' — Вождовац (1.12) || '''1:0''' |} |} {| table width=100% |- | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">11. коло, 25—27.9.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''ТСЦ''' — Војводина || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Колубара — '''Раднички НИ''' || '''2:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Нови Пазар — '''Ц. ѕвезда''' || '''0:4''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Металац''' — Раднички 1923 || '''4:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Партизан''' — Спартак || '''5:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Вождовац — Младост || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Пролетер''' — Напредак || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Чукарички — Радник || '''1:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">12. коло, 1—3.10.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Раднички 1923 — '''Колубара''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | ТСЦ — '''Чукарички''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Радник — '''Пролетер''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Спартак — '''Вождовац''' || '''0:4''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Напредак — '''Партизан''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Младост''' — Нови Пазар || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Ц. ѕвезда''' — Металац || '''3:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | [[Слика:golden star.svg|20п]] Војводина — Раднички НИ || '''1:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">13. коло, 15—18.10.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Нови Пазар — '''Спартак''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Вождовац — Напредак || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Колубара — '''Ц. ѕвезда''' || '''1:7''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | [[Слика:golden star.svg|20п]] Чукарички — Војводина || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Партизан''' — Радник || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Пролетер''' — ТСЦ || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Металац — '''Младост''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | '''Раднич. НИ''' — Раднички 1923 (3.11) || '''2:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">14. коло, 21—24.10.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Напредак — Нови Пазар || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Радник — '''Вождовац''' || '''1:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Чукарички''' — Пролетер || '''6:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Младост''' — Колубара || '''3:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Спартак''' — Металац || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | ТСЦ — '''Партизан''' || '''1:3''' |- align=center bgcolor=#0090FF | '''Војводина''' — Раднички 1923 || '''3:1''' |- align=center bgcolor=#0090FF | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Ц. ѕвезда''' — Раднички НИ || '''1:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">15. коло, 30.10—2.11.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Раднички НИ''' — Младост || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Раднички 1923 — '''Ц. ѕвезда''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Вождовац — ТСЦ || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Партизан''' — Чукарички || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Нови Пазар — Радник || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Пролетер — '''Војводина''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Колубара — '''Спартак''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Металац — '''Напредак''' || '''2:3''' |} |} {| table width=100% |- | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">16. коло, 5—8.11.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Вождовац — Чукарички || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Нови Пазар — ТСЦ || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Колубара''' — Напредак || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Металац — Радник || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | [[Слика:golden star.svg|20п]] Војводина — '''Ц. ѕвезда''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Раднички НИ — Спартак || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Партизан — Пролетер || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Раднички 1923 — '''Младост''' || '''1:2''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">17. коло, 19—22.11.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | ТСЦ — '''Металац''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Пролетер''' — Вождовац || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Радник — Колубара || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Напредак — Раднички НИ || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Младост — '''Ц. ѕвезда''' || '''1:5''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Партизан''' — Војводина || '''4:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Спартак — Раднички 1923 || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Чукарички — Нови Пазар || '''1:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">18. коло, 27—29.11.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Раднички 1923 — '''Напредак''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Металац — '''Чукарички''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Колубара''' — ТСЦ || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Раднички НИ''' — Радник || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Ц. ѕвезда''' — Спартак || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Вождовац — '''Партизан''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Нови Пазар''' — Пролетер || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Војводина''' — Младост || '''3:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">19. коло, 4—7.12.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Пролетер''' — Металац || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Напредак — '''Ц. ѕвезда''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Партизан''' — Нови Пазар || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Спартак — Младост || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Радник — Раднички 1923 || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Чукарички''' — Колубара || '''5:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | ТСЦ — Раднички НИ || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#0090FF | '''Вождовац''' — Војводина || '''3:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">20. коло, 11—13.12.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Раднички 1923 — '''ТСЦ''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | [[Слика:golden star.svg|20п]] Раднички НИ — Чукарички || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Колубара''' — Пролетер || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Ц. ѕвезда — Радник || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | Нови Пазар — Вождовац (14.12) || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | Војводина — '''Спартак''' (14.12) || '''2:3''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | '''Младост''' — Напредак (15.12) || '''3:2''' |- align=center bgcolor=#FFCCCC | Металац — '''Партизан''' (15.12) || '''0:3''' |} |} {| table width=100% |- | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">21. коло, 15—16. и 18—19.12.2021.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Чукарички''' — Раднички 1923 || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Пролетер — '''Раднички НИ''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | ТСЦ — '''Ц. ѕвезда''' || '''2:3''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Партизан''' — Колубара || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Нови Пазар — Војводина || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Напредак''' — Спартак || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Радник — '''Младост''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#0090FF | '''Вождовац''' — Металац || '''5:2''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">22. коло, 12—14.2.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Раднички 1923 — '''Пролетер''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | [[Слика:golden star.svg|20п]] Раднички НИ — '''Партизан''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Ц. ѕвезда''' — Чукарички || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Младост''' — ТСЦ || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Металац''' — Нови Пазар || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Колубара''' — Вождовац || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Спартак — '''Радник''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Војводина''' — Напредак || '''1:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">23. коло, 19—21.2.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Нови Пазар — '''Колубара''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Чукарички''' — Младост || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''ТСЦ''' — Спартак || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Пролетер — '''Ц. ѕвезда''' ||'''1:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Партизан''' — Раднички 1923 || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Вождовац — Раднички НИ || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Металац — '''Војводина''' || '''2:3''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Радник — Напредак || '''0:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">24. коло, 25—27.2.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Раднички 1923''' — Вождовац || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Младост''' — Пролетер || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Раднички НИ — Нови Пазар || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Спартак — '''Чукарички''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Напредак — ТСЦ || '''2:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Војводина — '''Радник''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Колубара — '''Металац''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Ц. ѕвезда''' — Партизан || '''2:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">25. коло, 1—3.3.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Нови Пазар — '''Раднички 1923''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Пролетер — '''Спартак''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Металац — Раднички НИ || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | ТСЦ — Радник || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Чукарички''' — Напредак || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Колубара''' — Војводина || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Вождовац — '''Ц. ѕвезда''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Партизан''' — Младост || '''2:1''' |} |} {| table width=100% |- | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">26. коло, 6—8.3.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Спартак — '''Партизан''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Ц. ѕвезда''' — Нови Пазар || '''5:0''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Војводина — '''ТСЦ''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Раднички 1923''' — Металац || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Напредак — Пролетер || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Радник — Чукарички || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Раднички НИ''' — Колубара || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Младост — '''Вождовац''' || '''2:4''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">27. коло, 12—14.3.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Пролетер — '''Радник''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Раднички НИ''' — Војводина || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Чукарички — ТСЦ || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Колубара — Раднички 1923 || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Партизан — Напредак || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Вождовац — Спартак || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Нови Пазар — Младост || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Металац — '''Ц. ѕвезда''' || '''1:2''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">28 коло, 18—21.3.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''ТСЦ''' — Пролетер || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Раднички 1923 — Раднички НИ || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Напредак — '''Вождовац''' || '''1:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | [[Слика:golden star.svg|20п]] Војводина — '''Чукарички''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Спартак — '''Нови Пазар''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Младост — Металац || '''3:3''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Ц. ѕвезда''' — Колубара || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Радник — '''Партизан''' || '''1:2''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">29. коло, 1—4.4.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Нови Пазар''' — Напредак || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Колубара — Младост || '''2:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Партизан''' — ТСЦ || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Раднички 1923''' — Војводина || '''3:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | [[Слика:golden star.svg|20п]] Раднички НИ — '''Ц. ѕвезда''' || '''1:5''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Металац''' — Спартак || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | '''Вождовац''' — Радник || '''4:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Пролетер — Чукарички || '''1:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">30. коло, 9—11.4.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Спартак''' — Колубара || '''4:3''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Младост''' — Раднички НИ || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''ТСЦ''' — Вождовац || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Ц. ѕвезда''' — Раднички 1923 || '''4:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | [[Слика:golden star.svg|20п]] Чукарички — Партизан || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Напредак''' — Металац || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Радник''' — Нови Пазар || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Војводина''' — Пролетер || '''2:1''' |} |} '''Легенда:''' {{легенда|#AFEEEE|Натпревар одигран првиот ден од тоа коло}} {{легенда|#CEEBFB|Натпревар одигран вториот ден од тоа коло}} {{легенда|#97DEFF|Натпревар одигран третиот ден од тоа коло}} {{легенда|#FFCCCC|Одложени натпревари - во заграда е датумот на одигрување на натпреварот}} [[Слика:golden star.svg|20п]] Дерби натпревари === Табела и статистика === {| class="infobox" style="font-size: 75%; width: 43em;" |- ! colspan="2" style="font-size: medium;" | Статистички податоци |- | '''Одиграни кола''' || 30 од 30 |- | '''Одиграни натпревари''' || 240 од 240 |- | '''Број на победи на домакинските екипи''' || 104 (43%) |- | '''Број на натпревари без победник''' || 58 (24%) |- | '''Број на победи на гостинските екипи''' || 78 (32%) |- | '''Вкупен број на дадени голови''' || 621 |- | '''Број на голови по коло''' || 20,7 |- | '''Број на голови по натпревар''' || 2,59 |- | '''Голови на домашните екипи''' || 335 |- | '''Голови на домашните екипи по натпревар''' || 1,4 |- | '''Голови на гостинските екипи''' || 286 |- | '''Голови на гостинските екипи по натпревар''' || 1,19 |- | '''Најголема победа на домашна екипа''' || +5 ([[ФК Партизан|Партизан]] — [[ФК Спартак Суботица|Спартак ЖК]] 5:0; <br /> [[ФК Чукарички|Чукарички]] — [[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер Нови Сад]] 6:1; <br /> [[ФК Чукарички|Чукарички]] — [[ФК Колубара|Колубара]] 5:0; <br /> [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] — [[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] 5:0) |- | '''Најголема победа на гостинска екипа''' || -6 ([[ФК Колубара|Колубара]] — [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] 1:7) |- | '''Најмногу голови на еден натпревар''' || 8 ([[ФК ТСЦ|ТСЦ Бачка Топола]] — [[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] 4:4; <br /> [[ФК Колубара|Колубара]] — [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] 1:7) |- |} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; clear: center;" ! ! М ! Клуб ! Одиг. ! Поб. ! Нер. ! Пор. ! ГД ! ГП ! ГР ! Бод. |- bgcolor=#90EE90 align=center | ! 1 | align=left | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | 30 | 26 | 3 | 1 | 79 | 17 | +62 | 81 |- bgcolor=#90EE90 align=center | ! 2 | align=left | [[ФК Партизан|Партизан]] | 30 | 25 | 4 | 1 | 68 | 10 | +58 | 79 |- bgcolor=#90EE90 align=center | ! 3 | align=left | [[ФК Чукарички|Чукарички]] | 30 | 14 | 12 | 4 | 48 | 27 | +21 | 54 |- bgcolor=#90EE90 align=center | ! 4 | align=left | [[ФК ТСЦ|ТСЦ Бачка Топола]] | 30 | 11 | 8 | 11 | 44 | 41 | +3 | 41 |- bgcolor=#90EE90 align=center | ! 5 | align=left | [[ФК Раднички Ниш|Раднички Ниш]] | 30 | 9 | 13 | 8 | 32 | 33 | -1 | 40 |- bgcolor=#90EE90 align=center | ! 6 | align=left | [[ФК Вождовац|Вождовац]] | 30 | 11 | 7 | 12 | 41 | 37 | +4 | 40 |- bgcolor=#90EE90 align=center | ! 7 | align=left | [[ФК Војводина|Војводина]] | 30 | 11 | 6 | 13 | 38 | 40 | -2 | 39 |- bgcolor=#90EE90 align=center | ! 8 | align=left | [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]] | 30 | 10 | 7 | 13 | 31 | 36 | -5 | 37 |- bgcolor=#F66666 align=center | ! 9 | align=left | [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] | 30 | 10 | 6 | 14 | 38 | 44 | -6 | 36 |- bgcolor=#F66666 align=center | ! 10 | align=left | [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] | 30 | 8 | 12 | 10 | 24 | 31 | -7 | 36 |- bgcolor=#F66666 align=center | ! 11 | align=left | [[ФК Спартак Суботица|Спартак Ждрепчева крв]] | 30 | 9 | 7 | 14 | 35 | 49 | -14 | 34 |- bgcolor=#F66666 align=center | ! 12 | align=left | [[ФК Колубара|Колубара]] | 30 | 10 | 4 | 16 | 32 | 56 | -24 | 34 |- bgcolor=#F66666 align=center | ! 13 | align=left | [[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] | 30 | 8 | 6 | 16 | 27 | 50 | -23 | 30 |- bgcolor=#F66666 align=center | ! 14 | align=left | [[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер Нови Сад]] | 30 | 8 | 5 | 17 | 23 | 49 | -26 | 29 |- bgcolor=#F66666 align=center | ! 15 | align=left | [[ФК Металац Горен Милановац|Металац Горен Милановац]] | 30 | 7 | 6 | 17 | 36 | 52 | -16 | 27 |- bgcolor=#F66666 align=center | ! 16 | align=left | [[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] | 30 | 5 | 10 | 15 | 25 | 49 | -24 | 25 |} * <ref name="СЛС 2021/22 — Табела">{{cite web |title=СЛС 2021/22 — Табела |url=https://superliga.rs/sezona-2021-22/tabele-21-22 |website=superliga.rs |date=24 мај 2022 |accessdate=24 мај 2022 |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531020400/https://superliga.rs/sezona-2021-22/tabele-21-22 |url-status=dead }}</ref> '''Легенда:''' {{легенда|#90EE90|Пласман за доигрување за титула (Плеј-оф)}} {{легенда|#FF6666|Пласман за доигрување за опстанок (Плеј-аут)}} == Доигрување за титула (Плеј-оф) == === Резултати === ''Домакините се наведени во левата колона.'' {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!Екипа !![[ФК Вождовац|ВОЖ]]!![[ФК Војводина|ВОЈ]]!![[ФК Напредак Крушевац|НАП]]!![[ФК Партизан|ПАР]]!![[ФК Раднички Ниш|РНИ]]!![[ФК ТСЦ|ТСЦ]]!![[ФК Црвена ѕвезда|ЦЗВ]]!![[ФК Чукарички|ЧУК]] |- !1|| [[ФК Вождовац|Вождовац]] ||'''XXX'''||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 || Х || Х || Х || Х |-! style="background:#F0F0F0;" !2|| [[ФК Војводина|Војводина]] | Х ||'''XXX'''||style="background:#C0FFC0;"|2:0 || Х || Х || Х ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 |- !3|| [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]] | Х || Х ||'''XXX'''||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||style="background:#FFE4E1;"|0:4 || Х ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 || Х |-! style="background:#F0F0F0;" !4|| [[ФК Партизан|Партизан]] | Х ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 || Х ||'''XXX'''||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#C0FFC0;"|4:1 || Х ||style="background:#C0FFC0;"|3:1 |- !5|| [[ФК Раднички Ниш|Раднички Ниш]] |style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 || Х || Х ||'''XXX'''||style="background:#C0FFC0;"|2:0 || Х || Х |-! style="background:#F0F0F0;" !6|| [[ФК ТСЦ|ТСЦ Бачка Топола]] |style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 || Х || Х ||'''XXX'''||style="background:#FFE4E1;"|0:4 || Х |- !7|| [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] |style="background:#C0FFC0;"|3:1 || Х || Х ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|4:1 || Х ||'''XXX'''||style="background:#C0FFC0;"|1:0 |-! style="background:#F0F0F0;" !8|| [[ФК Чукарички|Чукарички]] |style="background:#FFFACD;"|0:0 || Х ||style="background:#FFFACD;"|0:0 || Х ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFE4E1;"|2:3 || Х ||'''XXX''' |- |} === Резултати по коло=== {| table width=100% |- | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">31. коло, 15—17.4.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Раднички Ниш — Вождовац || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Чукарички — '''ТСЦ''' || '''2:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | [[Слика:golden star.svg|20п]] Ц. ѕвезда — Партизан || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Војводина''' — Напредак || '''2:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">32. коло, 20—21.4.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | ТСЦ — '''Ц. ѕвезда''' || '''0:4''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Напредак — '''Раднички Ниш''' || '''0:4''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Партизан''' — Чукарички || '''3:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Вождовац''' — Војводина || '''2:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">33. коло, 26—27.4.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Раднички Ниш''' — Војводина || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Партизан''' — ТСЦ || '''4:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Вождовац''' — Напредак || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Ц. ѕвезда''' — Чукарички || '''1:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">34. коло, 1—2.5.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Војводина — '''Ц. ѕвезда''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | ТСЦ — Вождовац || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Напредак — '''Партизан''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | [[Слика:golden star.svg|20п]] Чукарички — Раднички Ниш || '''0:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">35. коло, 6—9.5.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''ТСЦ''' — Напредак || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Партизан''' — Војводина || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Ц. ѕвезда''' — Раднички Ниш || '''4:1''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Чукарички — Вождовац || '''0:0''' |} |} {| table width=40% |- | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">36. коло, 13—16.5.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Раднички Ниш''' — ТСЦ || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Војводина — '''Чукарички''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Напредак — '''Ц. ѕвезда''' || '''0:1''' |- align=center bgcolor=#0090FF | Вождовац — '''Партизан''' || '''0:3''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">37. коло, 19—22.5.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Чукарички — Напредак || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | '''Ц. ѕвезда''' — Вождовац || '''3:1''' |- align=center bgcolor=#0090FF | [[Слика:golden star.svg|20п]] '''Партизан''' — Раднички Ниш || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#0090FF | ТСЦ — '''Војводина''' || '''0:2''' |} |} '''Легенда:''' {{легенда|#AFEEEE|Натпревар одигран првиот ден од тоа коло}} {{легенда|#CEEBFB|Натпревар одигран вториот ден од тоа коло}} {{легенда|#97DEFF|Натпревар одигран третиот ден од тоа коло}} {{легенда|#0090FF|Меч одигран четвртог дана тог кола}} {{легенда|#FFCCCC|Одложени натпревари - во заграда е датумот на одигрување на натпреварот}} [[Слика:golden star.svg|20п]] Дерби натпревари === Табела и статистика === {| class="infobox" style="font-size: 75%; width: 43em;" |- ! colspan="2" style="font-size: medium;" | Статистички податоци |- | '''Одиграни кола''' || 7 од 7 |- | '''Одиграни натпревари''' || 28 |- | '''Број на победи на домакинските екипи''' || 13 (46%) |- | '''Број на натпревари без победник''' || 6 (21%) |- | '''Број на победи на гостинските екипи''' || 9 (32%) |- | '''Вкупен број на дадени голови''' || 67 |- | '''Број на голови по коло''' || 9,57 |- | '''Број на голови по натпревар''' || 2,39 |- | '''Голови на домашните екипи''' || 34 |- | '''Голови на домашните екипи по натпревар''' || 1,21 |- | '''Голови на гостинските екипи''' || 33 |- | '''Голови на гостинските екипи по натпревар''' || 1,18 |- | '''Најголема победа на домашна екипа''' || 0 |- | '''Најголема победа на гостинска екипа''' || 0 |- | '''Најмногу голови на еден натпревар''' || 0 |- |} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; clear: center;" ! ! М ! Клуб ! Одиг. ! Поб. ! Нер. ! Пор. ! ГД ! ГП ! ГР ! Бод. |- bgcolor=#90EE90 align=center | ! 1 | align=left | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | 37 | 32 | 4 | 1 | 95 | 19 | +76 | 100 |- bgcolor=#AFEEEE align=center | ! 2 | align=left | [[ФК Партизан|Партизан]] | 37 | 31 | 5 | 1 | 85 | 13 | +72 | 98 |- bgcolor=#E0FFFF align=center | ! 3 | align=left | [[ФК Чукарички|Чукарички]] | 37 | 15 | 15 | 7 | 54 | 34 | +20 | 60 |- bgcolor=#E0FFFF align=center | ! 4 | align=left | [[ФК Раднички Ниш|Раднички Ниш]] | 37 | 12 | 15 | 10 | 40 | 39 | +1 | 51 |- align=center | ! 5 | align=left | [[ФК Вождовац|Вождовац]] | 37 | 13 | 10 | 14 | 48 | 45 | +3 | 49 |- align=center | ! 6 | align=left | [[ФК ТСЦ|ТСЦ Бачка Топола]] | 37 | 13 | 9 | 15 | 51 | 56 | -5 | 48 |- align=center | ! 7 | align=left | [[ФК Војводина|Војводина]] | 37 | 13 | 6 | 18 | 44 | 51 | -7 | 45 |- align=center | ! 8 | align=left | [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]] | 37 | 10 | 8 | 19 | 31 | 51 | -20 | 38 |- |} * <ref name="СЛС 2021/22 — Табела"/> '''Легенда:''' {{легенда|#90EE90|Шампион на Србија; во квалификации за [[Лига на шампиони во фудбал|Лига на шампиони]]}} {{легенда|#AFEEEE|Во квалификации за [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]]}} {{легенда|#E0FFFF|Во квалификации за [[УЕФА Лига конференција]]<ref>Место резервирано за победникот на [[Куп на Србија во фудбал 2021/22|Купот на Србија]].</ref>}} {| width=95% |- align=center |'''Шампион на Српска Суперлига 2019-2020'''<br><br> <br>'''[[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]]'''<br>'''8-та титула'''<ref>Вкупно 33 титули на Црвена ѕвезда, сметајќи ги и трофеите од Првите лиги на ФНРЈ, СФРЈ, СРЈ и СЦГ.</ref> |} == Доигрување за опстанок (Плеј-аут) == === Резултати === ''Домакините се наведени во левата колона.'' {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!Екипа !![[ФК Колубара|КОЛ]]!![[ФК Младост Лучани|МЛА]]!![[ФК Металац Горен Милановац|МЕТ]]!![[ФК Нови Пазар|НПА]]!![[ФК Пролетер Нови Сад|ПРО]]!![[ФК Радник Сурдулица|РДС]]!![[ФК Раднички 1923|РКГ]]!![[ФК Спартак Суботица|СПА]] |- !1|| [[ФК Колубара|Колубара]] ||'''XXX'''||style="background:#C0FFC0;"|3:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 ||style="background:#FFE4E1;"|1:3 ||style="background:#C0FFC0;"|1:0 || Х || Х || Х |-! style="background:#F0F0F0;" !2|| [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] | Х ||'''XXX'''|| Х || Х ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFE4E1;"|2:3 ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 |- !3|| [[ФК Металац Горен Милановац|Металац Горен Милановац]] | Х ||style="background:#FFE4E1;"|0:3 ||'''XXX'''||style="background:#FFE4E1;"|0:3 || Х || Х || Х ||style="background:#FFFACD;"|1:1 |-! style="background:#F0F0F0;" !4|| [[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] | Х ||style="background:#FFFACD;"|1:1 || Х ||'''XXX'''|| Х ||style="background:#FFE4E1;"|0:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 || Х |- !5|| [[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер Нови Сад]] | Х || Х ||style="background:#FFFACD;"|0:0 ||style="background:#FFE4E1;"|0:2 ||'''XXX'''||style="background:#FFFACD;"|0:0 || Х || Х |-! style="background:#F0F0F0;" !6|| [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] |style="background:#C0FFC0;"|3:0 || Х ||style="background:#FFFACD;"|3:3 || Х || Х ||'''XXX'''||style="background:#FFFACD;"|1:1 ||style="background:#C0FFC0;"|2:0 |- !7|| [[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] |style="background:#FFE4E1;"|1:2 || Х ||style="background:#FFE4E1;"|1:2 || Х ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 || Х ||'''XXX'''|| Х |-! style="background:#F0F0F0;" !8|| [[ФК Спартак Суботица|Спартак Ждрепчева крв]] |style="background:#C0FFC0;"|2:1 || Х || Х ||style="background:#FFE4E1;"|1:3 ||style="background:#C0FFC0;"|3:1 || Х ||style="background:#C0FFC0;"|2:1 ||'''XXX''' |- |} === Резултати по коло=== {| table width=100% |- | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">31. коло, 15—17.4.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Радник — Раднички 1923 || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Младост — Пролетер || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Спартак — '''Нови Пазар''' || '''1:3''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Колубара''' — Металац || '''2:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">32. коло, 20—21.4.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Пролетер — Радник || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Раднички 1923 — '''Колубара''' || '''1:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Металац — Спартак || '''1:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Нови Пазар — Младост || '''1:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">33. коло, 26—28.4.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Колубара — '''Нови Пазар''' || '''1:3''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Младост — Раднички 1923 || '''0:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Радник — Металац || '''3:3''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Спартак''' — Пролетер || '''3:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">34. коло, 30.4—2.5.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Нови Пазар''' — Раднички 1923 || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Колубара''' — Младост || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | '''Радник''' — Спартак || '''2:0''' |- align=center bgcolor=#97DEFF | Пролетер — Металац || '''0:0''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">35. коло, 7—8.5.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Металац — '''Нови Пазар''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Раднички 1923''' — Пролетер || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Спартак''' — Колубара || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Младост — '''Радник''' || '''2:3''' |} |} {| table width=40% |- | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">36. коло, 14—15.5.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Колубара''' — Пролетер || '''1:0''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Спартак''' — Раднички 1923 || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#AFEEEE | Металац — '''Младост''' || '''0:3''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Нови Пазар — '''Радник''' || '''0:1''' |} | width=20% valign="top" | {| border=0 cellspacing=0 cellpadding=1em style="font-size: 85%; border-collapse: collapse;" width=100% |- | colspan=5 bgcolor=#98A1B2 style="border:1px solid #7A8392;" |<div class="center"><span style="color:#FFFFFF">37. коло, 19—20.5.2022.</span></div> |- align=center bgcolor=#AFEEEE | '''Радник''' — Колубара || '''3:0''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | '''Младост''' — Спартак || '''2:1''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Пролетер — '''Нови Пазар''' || '''0:2''' |- align=center bgcolor=#CEEBFB | Раднички 1923 — '''Металац''' || '''1:2''' |} |} '''Легенда:''' {{легенда|#AFEEEE|Натпревар одигран првиот ден од тоа коло}} {{легенда|#CEEBFB|Натпревар одигран вториот ден од тоа коло}} {{легенда|#97DEFF|Натпревар одигран третиот ден од тоа коло}} {{легенда|#FFCCCC|Одложени натпревари - во заграда е датумот на одигрување на натпреварот}} [[Слика:golden star.svg|20п]] Дерби натпревари === Табела и статистика === {| class="infobox" style="font-size: 75%; width: 43em;" |- ! colspan="2" style="font-size: medium;" | Статистички податоци |- | '''Одиграни кола''' || 7 од 7 |- | '''Одиграни натпревари''' || 28 |- | '''Број на победи на домакинските екипи''' || 11 (100%) |- | '''Број на натпревари без победник''' || 8 (39%) |- | '''Број на победи на гостинските екипи''' || 9 (28%) |- | '''Вкупен број на дадени голови''' || 70 |- | '''Број на голови по коло''' || 10 |- | '''Број на голови по натпревар''' || 2,5 |- | '''Голови на домашните екипи''' || 36 |- | '''Голови на домашните екипи по натпревар''' || 1,29 |- | '''Голови на гостинските екипи''' || 34 |- | '''Голови на гостинските екипи по натпревар''' || 1,21 |- | '''Најголема победа на домашна екипа''' || +3 ([[ФК Колубара|Колубара]] — [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] 3:0; <br /> [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] — [[ФК Колубара|Колубара]] 3:0) |- | '''Најголема победа на гостинска екипа''' || -3 ([[ФК Металац Горен Милановац|Металац Горен Милановац]] — [[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] 0:3; <br /> [[ФК Металац Горен Милановац|Металац Горен Милановац]] — [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] 0:3) |- | '''Најмногу голови на еден натпревар''' || 6 ([[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] — [[ФК Металац Горен Милановац|Металац Горен Милановац]] 3:3) |- |} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; clear: center;" ! ! М ! Клуб ! Одиг. ! Поб. ! Нер. ! Пор. ! ГД ! ГП ! ГР ! Бод. |- align=center | ! 9 | align=left | [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] | 37 | 12 | 15 | 10 | 37 | 37 | 0 | 51 |- align=center | ! 10 | align=left | [[ФК Колубара|Колубара]] | 37 | 14 | 4 | 19 | 42 | 65 | -23 | 46 |- align=center | ! 11 | align=left | [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] | 37 | 12 | 9 | 16 | 46 | 52 | -6 | 45 |- align=center | ! 12 | align=left | [[ФК Спартак Суботица|Спартак Ждрепчева крв]] | 37 | 12 | 8 | 17 | 45 | 60 | -15 | 44 |- bgcolor=#FFCCCC align=center | ! 13 | align=left | [[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] | 37 | 10 | 11 | 16 | 39 | 54 | -15 | 41 |- bgcolor=#FFCCCC align=center | ! 14 | align=left | [[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] | 37 | 9 | 8 | 20 | 34 | 60 | -26 | 35 |- bgcolor=#F66666 align=center | [[Слика:RedDownArrow.svg|15п|Прва лига на Србија 2022/23.]] ! 15 | align=left | [[ФК Металац Горен Милановац|Металац Горен Милановац]] | 37 | 8 | 9 | 20 | 42 | 65 | -23 | 33 |- bgcolor=#F66666 align=center | [[Слика:RedDownArrow.svg|15п|Прва лига на Србија 2022/23.]] ! 16 | align=left | [[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер Нови Сад]] | 37 | 8 | 8 | 21 | 25 | 57 | -32 | 32 |- |} * <ref name="СЛС 2021/22 — Табела"/> '''Легенда:''' {{легенда|#FFCCCC|Бараж за опстанок во лигата}} {{легенда|#FF6666|Следната сезона во [[Прва лига на Србија во фудбал|Прва лига на Србија]]}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; clear: center;" ! ! М ! Клуб ! Одиг. ! Поб. ! Нер. ! Пор. ! ГД ! ГП ! ГР ! Бод. |- bgcolor=#90EE90 align=center | [[Слика:Green-Up-Arrow.svg|15п|Суперлига на Србија 2022/23.]] ! 1 | align=left | [[ФК Младост Нови Сад|Младост ГАТ]] | 37 | 21 | 9 | 7 | 48 | 24 | +24 | 72 |- bgcolor=#90EE90 align=center | [[Слика:Green-Up-Arrow.svg|15п|Суперлига на Србија 2022/23.]] ! 2 | align=left | [[ФК Јавор Ивањица|Јавор Матис]] | 37 | 19 | 12 | 6 | 57 | 30 | +27 | 69 |} === Бараж за опстанок=== {| class="wikitable" |-align="center" ! Датум !! Место !! Клуб 1 !! Резултат !! Клуб 2 |- | 25 мај 2022. || [[Смедерево (стадион)|Смедерево]], [[Смедерево]] || [[ФК Железничар Панчево|Железничар Панчево]] ||align="center" | '''1:3''' || '''[[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]]''' |- | 29 мај 2022. || [[Стадион Чика Дача]], [[Крагуевац]] || [[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] ||align="center" | '''0:1''' || '''[[ФК Железничар Панчево|Железничар Панчево]]''' |} ---- {| class="wikitable" |-align="center" ! Датум !! Место !! Клуб 1 !! Резултат !! Клуб 2 |- | 25 мај 2022. || [[Стадион Чукарички]], [[Белград]] || [[ФК ИМТ|ИМТ]] ||align="center" | '''1:3''' || '''[[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]]''' |- | 29 мај 2022. || [[Градски стадион у Новом Пазару|Градски стадион]], [[Нови Пазар]] || [[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] ||align="center" | '''0:2''' || '''[[ФК ИМТ|ИМТ]]''' |} == Успешност и форма== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!Екипа !!1!!2!!3!!4!!5!!6!!7!!8!!9!!10!!11!!12!!13!!14!!15!!16!!17!!18!!19!!20!!21!!22!!23!!24!!25!!26!!27!!28!!29!!30!!31!!32!!33!!34!!35!!36!!37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !1|| [[ФК Вождовац|Вождовац]] |style="background:#FF6666;"|1 ||style="background:#90EE90;"|2 ||style="background:#FF6666;"|3 ||style="background:#FF6666;"|4 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#FF6666;"|8 ||style="background:#FF6666;"|9 ||style="background:#FFFF00;"|11 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#FFFF00;"|13 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#FFFF00;"|15 ||style="background:#FFFF00;"|16 ||style="background:#FF6666;"|17 ||style="background:#FF6666;"|18 ||style="background:#FF6666;"|10 ||style="background:#90EE90;"|19 ||style="background:#FFFF00;"|20 ||style="background:#90EE90;"|21 ||style="background:#FF6666;"|22 ||style="background:#FFFF00;"|23 ||style="background:#FF6666;"|24 ||style="background:#FF6666;"|25 ||style="background:#90EE90;"|26 ||style="background:#FFFF00;"|27 ||style="background:#90EE90;"|28 ||style="background:#90EE90;"|29 ||style="background:#FF6666;"|30 ||style="background:#FFFF00;"|31 ||style="background:#90EE90;"|32 ||style="background:#90EE90;"|33 ||style="background:#FFFF00;"|34 ||style="background:#FFFF00;"|35 ||style="background:#FF6666;"|36 ||style="background:#FF6666;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !2|| [[ФК Војводина|Војводина]] |style="background:#FFFF00;"|1 ||style="background:#FF6666;"|2 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFFF00;"|5 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#FF6666;"|7 ||style="background:#FFFF00;"|8 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#FF6666;"|11 ||style="background:#FFFF00;"|12 ||style="background:#FFFF00;"|13 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#FF6666;"|16 ||style="background:#FF6666;"|17 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#90EE90;"|18 ||style="background:#FF6666;"|19 ||style="background:#FF6666;"|20 ||style="background:#FFFF00;"|21 ||style="background:#90EE90;"|22 ||style="background:#90EE90;"|23 ||style="background:#FF6666;"|24 ||style="background:#FF6666;"|25 ||style="background:#FF6666;"|26 ||style="background:#FF6666;"|27 ||style="background:#FF6666;"|28 ||style="background:#FF6666;"|29 ||style="background:#90EE90;"|30 ||style="background:#90EE90;"|31 ||style="background:#FF6666;"|32 ||style="background:#FF6666;"|33 ||style="background:#FF6666;"|34 ||style="background:#FF6666;"|35 ||style="background:#FF6666;"|36 ||style="background:#90EE90;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !3|| [[ФК Колубара|Колубара]] |style="background:#FF6666;"|1 ||style="background:#FFFF00;"|1 ||style="background:#FF6666;"|3 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#FF6666;"|6 ||style="background:#FF6666;"|7 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#FF6666;"|9 ||style="background:#FF6666;"|10 ||style="background:#FF6666;"|11 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#FF6666;"|13 ||style="background:#FF6666;"|14 ||style="background:#FF6666;"|15 ||style="background:#90EE90;"|16 ||style="background:#FFFF00;"|17 ||style="background:#90EE90;"|18 ||style="background:#FF6666;"|19 ||style="background:#90EE90;"|20 ||style="background:#FF6666;"|21 ||style="background:#90EE90;"|22 ||style="background:#90EE90;"|23 ||style="background:#FF6666;"|24 ||style="background:#90EE90;"|25 ||style="background:#FF6666;"|26 ||style="background:#FFFF00;"|27 ||style="background:#FF6666;"|28 ||style="background:#FFFF00;"|29 ||style="background:#FF6666;"|30 ||style="background:#90EE90;"|31 ||style="background:#90EE90;"|32 ||style="background:#FF6666;"|33 ||style="background:#90EE90;"|34 ||style="background:#FF6666;"|35 ||style="background:#90EE90;"|36 ||style="background:#FF6666;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !4|| [[ФК Металац Горен Милановац|Металац Горен Милановац]] |style="background:#FFFF00;"|1 ||style="background:#FF6666;"|2 ||style="background:#FF6666;"|3 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FF6666;"|6 ||style="background:#FF6666;"|7 ||style="background:#FFFF00;"|8 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFFF00;"|10 ||style="background:#FF6666;"|12 ||style="background:#FF6666;"|13 ||style="background:#FF6666;"|14 ||style="background:#FF6666;"|5 ||style="background:#FF6666;"|15 ||style="background:#FFFF00;"|16 ||style="background:#90EE90;"|17 ||style="background:#FF6666;"|18 ||style="background:#FF6666;"|19 ||style="background:#FF6666;"|20 ||style="background:#FF6666;"|21 ||style="background:#90EE90;"|22 ||style="background:#FF6666;"|23 ||style="background:#90EE90;"|24 ||style="background:#FFFF00;"|25 ||style="background:#FF6666;"|26 ||style="background:#FF6666;"|27 ||style="background:#FFFF00;"|28 ||style="background:#90EE90;"|29 ||style="background:#FF6666;"|30 ||style="background:#FF6666;"|31 ||style="background:#FFFF00;"|32 ||style="background:#FFFF00;"|33 ||style="background:#FFFF00;"|34 ||style="background:#FF6666;"|35 ||style="background:#FF6666;"|36 ||style="background:#90EE90;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !5|| [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] |style="background:#FF6666;"|1 ||style="background:#FF6666;"|2 ||style="background:#FF6666;"|4 ||style="background:#FF6666;"|5 ||style="background:#FF6666;"|6 ||style="background:#FF6666;"|7 ||style="background:#FFFF00;"|8 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#FF6666;"|10 ||style="background:#FFFF00;"|11 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#FF6666;"|15 ||style="background:#90EE90;"|16 ||style="background:#FF6666;"|17 ||style="background:#FF6666;"|3 ||style="background:#FF6666;"|18 ||style="background:#FFFF00;"|19 ||style="background:#90EE90;"|20 ||style="background:#90EE90;"|21 ||style="background:#90EE90;"|22 ||style="background:#FF6666;"|23 ||style="background:#90EE90;"|24 ||style="background:#FF6666;"|25 ||style="background:#FF6666;"|26 ||style="background:#FFFF00;"|27 ||style="background:#FFFF00;"|28 ||style="background:#FFFF00;"|29 ||style="background:#90EE90;"|30 ||style="background:#FFFF00;"|31 ||style="background:#FFFF00;"|32 ||style="background:#FFFF00;"|33 ||style="background:#FF6666;"|34 ||style="background:#FF6666;"|35 ||style="background:#90EE90;"|36 ||style="background:#90EE90;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !6|| [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]] |style="background:#90EE90;"|1 ||style="background:#FF6666;"|2 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#FF6666;"|4 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#FF6666;"|6 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#FF6666;"|10 ||style="background:#FF6666;"|11 ||style="background:#FF6666;"|12 ||style="background:#FFFF00;"|13 ||style="background:#FFFF00;"|14 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#FF6666;"|16 ||style="background:#FFFF00;"|17 ||style="background:#90EE90;"|18 ||style="background:#FF6666;"|19 ||style="background:#FF6666;"|20 ||style="background:#90EE90;"|21 ||style="background:#FF6666;"|22 ||style="background:#FFFF00;"|23 ||style="background:#FFFF00;"|24 ||style="background:#FF6666;"|25 ||style="background:#FFFF00;"|26 ||style="background:#FFFF00;"|27 ||style="background:#FF6666;"|28 ||style="background:#FF6666;"|29 ||style="background:#90EE90;"|30 ||style="background:#FF6666;"|31 ||style="background:#FF6666;"|32 ||style="background:#FF6666;"|33 ||style="background:#FF6666;"|34 ||style="background:#FF6666;"|35 ||style="background:#FF6666;"|36 ||style="background:#FFFF00;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !7|| [[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] |style="background:#FF6666;"|1 ||style="background:#FFFF00;"|3 ||style="background:#FF6666;"|4 ||style="background:#FF6666;"|5 ||style="background:#FF6666;"|6 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#FF6666;"|8 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#FF6666;"|10 ||style="background:#FF6666;"|11 ||style="background:#FF6666;"|12 ||style="background:#FF6666;"|13 ||style="background:#FFFF00;"|14 ||style="background:#FFFF00;"|15 ||style="background:#FFFF00;"|16 ||style="background:#FFFF00;"|2 ||style="background:#FFFF00;"|17 ||style="background:#90EE90;"|18 ||style="background:#FF6666;"|19 ||style="background:#FFFF00;"|20 ||style="background:#FFFF00;"|21 ||style="background:#FF6666;"|22 ||style="background:#FF6666;"|23 ||style="background:#FFFF00;"|24 ||style="background:#FF6666;"|25 ||style="background:#FF6666;"|26 ||style="background:#FFFF00;"|27 ||style="background:#90EE90;"|28 ||style="background:#90EE90;"|29 ||style="background:#FF6666;"|30 ||style="background:#90EE90;"|31 ||style="background:#FFFF00;"|32 ||style="background:#90EE90;"|33 ||style="background:#90EE90;"|34 ||style="background:#90EE90;"|35 ||style="background:#FF6666;"|36 ||style="background:#90EE90;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !8|| [[ФК Партизан|Партизан]] |style="background:#90EE90;"|1 ||style="background:#90EE90;"|2 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#FFFF00;"|9 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#FFFF00;"|16 ||style="background:#90EE90;"|17 ||style="background:#90EE90;"|18 ||style="background:#90EE90;"|19 ||style="background:#90EE90;"|20 ||style="background:#90EE90;"|21 ||style="background:#90EE90;"|22 ||style="background:#90EE90;"|23 ||style="background:#FF6666;"|24 ||style="background:#90EE90;"|25 ||style="background:#90EE90;"|26 ||style="background:#FFFF00;"|27 ||style="background:#90EE90;"|28 ||style="background:#90EE90;"|29 ||style="background:#FFFF00;"|30 ||style="background:#FFFF00;"|31 ||style="background:#90EE90;"|32 ||style="background:#90EE90;"|33 ||style="background:#90EE90;"|34 ||style="background:#90EE90;"|35 ||style="background:#90EE90;"|36 ||style="background:#90EE90;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !9|| [[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер Нови Сад]] |style="background:#FF6666;"|1 ||style="background:#FF6666;"|2 ||style="background:#FFFF00;"|3 ||style="background:#FF6666;"|4 ||style="background:#FF6666;"|5 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#FFFF00;"|7 ||style="background:#FF6666;"|8 ||style="background:#FF6666;"|9 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#FF6666;"|14 ||style="background:#FF6666;"|15 ||style="background:#FFFF00;"|16 ||style="background:#90EE90;"|17 ||style="background:#FF6666;"|18 ||style="background:#90EE90;"|19 ||style="background:#FF6666;"|20 ||style="background:#FF6666;"|21 ||style="background:#90EE90;"|22 ||style="background:#FF6666;"|23 ||style="background:#FF6666;"|24 ||style="background:#FF6666;"|25 ||style="background:#FFFF00;"|26 ||style="background:#FF6666;"|27 ||style="background:#FF6666;"|28 ||style="background:#FFFF00;"|29 ||style="background:#FF6666;"|30 ||style="background:#FFFF00;"|31 ||style="background:#FFFF00;"|32 ||style="background:#FF6666;"|33 ||style="background:#FFFF00;"|34 ||style="background:#FF6666;"|35 ||style="background:#FF6666;"|36 ||style="background:#FF6666;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !10|| [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] |style="background:#FFFF00;"|1 ||style="background:#FFFF00;"|2 ||style="background:#FFFF00;"|3 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#FF6666;"|7 ||style="background:#FF6666;"|8 ||style="background:#FF6666;"|9 ||style="background:#FFFF00;"|11 ||style="background:#FF6666;"|12 ||style="background:#FF6666;"|13 ||style="background:#FF6666;"|14 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#FFFF00;"|15 ||style="background:#FFFF00;"|16 ||style="background:#FFFF00;"|17 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#FF6666;"|18 ||style="background:#FFFF00;"|19 ||style="background:#FFFF00;"|20 ||style="background:#FF6666;"|21 ||style="background:#90EE90;"|22 ||style="background:#FFFF00;"|23 ||style="background:#90EE90;"|24 ||style="background:#FFFF00;"|25 ||style="background:#FFFF00;"|26 ||style="background:#90EE90;"|27 ||style="background:#FF6666;"|28 ||style="background:#FF6666;"|29 ||style="background:#90EE90;"|30 ||style="background:#FFFF00;"|31 ||style="background:#FFFF00;"|32 ||style="background:#FFFF00;"|33 ||style="background:#90EE90;"|34 ||style="background:#90EE90;"|35 ||style="background:#90EE90;"|36 ||style="background:#90EE90;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !11|| [[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] |style="background:#90EE90;"|1 ||style="background:#90EE90;"|2 ||style="background:#FF6666;"|3 ||style="background:#FF6666;"|4 ||style="background:#FFFF00;"|5 ||style="background:#FF6666;"|6 ||style="background:#FFFF00;"|7 ||style="background:#FF6666;"|8 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#FF6666;"|11 ||style="background:#FF6666;"|12 ||style="background:#FF6666;"|14 ||style="background:#FF6666;"|15 ||style="background:#FF6666;"|13 ||style="background:#FF6666;"|16 ||style="background:#FFFF00;"|17 ||style="background:#FF6666;"|18 ||style="background:#FFFF00;"|19 ||style="background:#FF6666;"|20 ||style="background:#FF6666;"|21 ||style="background:#FF6666;"|22 ||style="background:#FF6666;"|23 ||style="background:#90EE90;"|24 ||style="background:#90EE90;"|25 ||style="background:#90EE90;"|26 ||style="background:#FFFF00;"|27 ||style="background:#FFFF00;"|28 ||style="background:#90EE90;"|29 ||style="background:#FF6666;"|30 ||style="background:#FFFF00;"|31 ||style="background:#FF6666;"|32 ||style="background:#FFFF00;"|33 ||style="background:#FF6666;"|34 ||style="background:#90EE90;"|35 ||style="background:#FF6666;"|36 ||style="background:#FF6666;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !12|| [[ФК Раднички Ниш|Раднички Ниш]] |style="background:#FFFF00;"|1 ||style="background:#90EE90;"|2 ||style="background:#FFFF00;"|3 ||style="background:#FF6666;"|4 ||style="background:#FFFF00;"|5 ||style="background:#FF6666;"|6 ||style="background:#FF6666;"|7 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#FF6666;"|9 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFFF00;"|10 ||style="background:#FFFF00;"|12 ||style="background:#FF6666;"|14 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#FFFF00;"|16 ||style="background:#FFFF00;"|17 ||style="background:#90EE90;"|18 ||style="background:#FFFF00;"|19 ||style="background:#FFFF00;"|20 ||style="background:#90EE90;"|21 ||style="background:#FF6666;"|22 ||style="background:#FFFF00;"|23 ||style="background:#FFFF00;"|24 ||style="background:#FFFF00;"|25 ||style="background:#90EE90;"|26 ||style="background:#90EE90;"|27 ||style="background:#FFFF00;"|28 ||style="background:#FF6666;"|29 ||style="background:#FF6666;"|30 ||style="background:#FFFF00;"|31 ||style="background:#90EE90;"|32 ||style="background:#90EE90;"|33 ||style="background:#FFFF00;"|34 ||style="background:#FF6666;"|35 ||style="background:#90EE90;"|36 ||style="background:#FF6666;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !13|| [[ФК Спартак Суботица|Спартак Ждрепчева крв]] |style="background:#FFFF00;"|1 ||style="background:#FF6666;"|2 ||style="background:#FF6666;"|3 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFFF00;"|5 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#FFFF00;"|8 ||style="background:#FF6666;"|9 ||style="background:#FF6666;"|10 ||style="background:#FF6666;"|11 ||style="background:#FF6666;"|12 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#FFFF00;"|16 ||style="background:#FFFF00;"|17 ||style="background:#FF6666;"|18 ||style="background:#FFFF00;"|19 ||style="background:#90EE90;"|20 ||style="background:#FF6666;"|21 ||style="background:#FF6666;"|22 ||style="background:#FF6666;"|23 ||style="background:#FF6666;"|24 ||style="background:#90EE90;"|25 ||style="background:#FF6666;"|26 ||style="background:#FFFF00;"|27 ||style="background:#FF6666;"|28 ||style="background:#FF6666;"|29 ||style="background:#90EE90;"|30 ||style="background:#FF6666;"|31 ||style="background:#FFFF00;"|32 ||style="background:#90EE90;"|33 ||style="background:#FF6666;"|34 ||style="background:#90EE90;"|35 ||style="background:#90EE90;"|36 ||style="background:#FF6666;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !14|| [[ФК ТСЦ|ТСЦ Бачка Топола]] |style="background:#90EE90;"|1 ||style="background:#90EE90;"|2 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFFF00;"|5 ||style="background:#FF6666;"|6 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#FFFF00;"|8 ||style="background:#FF6666;"|9 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FF6666;"|12 ||style="background:#FF6666;"|13 ||style="background:#FF6666;"|14 ||style="background:#FFFF00;"|15 ||style="background:#FFFF00;"|16 ||style="background:#FF6666;"|17 ||style="background:#FF6666;"|10 ||style="background:#FF6666;"|18 ||style="background:#FFFF00;"|19 ||style="background:#90EE90;"|20 ||style="background:#FF6666;"|21 ||style="background:#FF6666;"|22 ||style="background:#90EE90;"|23 ||style="background:#FFFF00;"|24 ||style="background:#FFFF00;"|25 ||style="background:#90EE90;"|26 ||style="background:#FFFF00;"|27 ||style="background:#90EE90;"|28 ||style="background:#FF6666;"|29 ||style="background:#90EE90;"|30 ||style="background:#90EE90;"|31 ||style="background:#FF6666;"|32 ||style="background:#FF6666;"|33 ||style="background:#FFFF00;"|34 ||style="background:#90EE90;"|35 ||style="background:#FF6666;"|36 ||style="background:#FF6666;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !15|| [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] |style="background:#FFFF00;"|1 ||style="background:#90EE90;"|2 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#FFFF00;"|9 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#FF6666;"|5 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#90EE90;"|16 ||style="background:#90EE90;"|17 ||style="background:#90EE90;"|18 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#90EE90;"|19 ||style="background:#FFFF00;"|20 ||style="background:#90EE90;"|21 ||style="background:#90EE90;"|22 ||style="background:#90EE90;"|23 ||style="background:#90EE90;"|24 ||style="background:#90EE90;"|25 ||style="background:#90EE90;"|26 ||style="background:#90EE90;"|27 ||style="background:#90EE90;"|28 ||style="background:#90EE90;"|29 ||style="background:#90EE90;"|30 ||style="background:#FFFF00;"|31 ||style="background:#90EE90;"|32 ||style="background:#90EE90;"|33 ||style="background:#90EE90;"|34 ||style="background:#90EE90;"|35 ||style="background:#90EE90;"|36 ||style="background:#90EE90;"|37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !16|| [[ФК Чукарички|Чукарички]] |style="background:#90EE90;"|1 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#FF6666;"|4 ||style="background:#FFFF00;"|5 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#FF6666;"|7 ||style="background:#FFFF00;"|8 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#FFFF00;"|11 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#FFFF00;"|13 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#FF6666;"|15 ||style="background:#FFFF00;"|16 ||style="background:#FFFF00;"|2 ||style="background:#FFFF00;"|17 ||style="background:#90EE90;"|18 ||style="background:#90EE90;"|19 ||style="background:#FFFF00;"|20 ||style="background:#90EE90;"|21 ||style="background:#FF6666;"|22 ||style="background:#90EE90;"|23 ||style="background:#90EE90;"|24 ||style="background:#90EE90;"|25 ||style="background:#FFFF00;"|26 ||style="background:#FFFF00;"|27 ||style="background:#90EE90;"|28 ||style="background:#FFFF00;"|29 ||style="background:#FFFF00;"|30 ||style="background:#FF6666;"|31 ||style="background:#FF6666;"|32 ||style="background:#FF6666;"|33 ||style="background:#FFFF00;"|34 ||style="background:#FFFF00;"|35 ||style="background:#90EE90;"|36 ||style="background:#FFFF00;"|37 |- |} '''Легенда:''' {{легенда|#90EE90|П — победа}} {{легенда|#FFFF00|Н — нерешено}} {{легенда|#FF6666|И — пораз}} * бројот се однесува на колото во кое се одиграл натпреварот {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- | '''Најдолга победничка серија''' || [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] || 10 натпревари |- | '''Најдолга серија без пораз''' || [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] || 24 натпревари |- | '''Најдолга серија без победа''' || [[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер Нови Сад]] || 15 натпревари |- | '''Најдолга серија на порази''' || [[ФК Војводина|Војводина]], [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]], [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]], [[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] || 6 натпревари |- |} == Позиција на табелата по коло== {| align="center" cellspacing="0" cellpadding="3" style="background-color: #f9f9f9; font-size: 90%; text-align: center" class="wikitable" !align="left"|&nbsp;!!Екипа !!1!!2!!3!!4!!5!!6!!7!!8!!9!!10!!11!!12!!13!!14!!15!!16!!17!!18!!19!!20!!21!!22!!23!!24!!25!!26!!27!!28!!29!!30!!31!!32!!33!!34!!35!!36!!37 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !1|| [[ФК Вождовац|Вождовац]] |style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|13 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#FFCCCC;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#CEEBFB;"|10 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|9 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|9 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|9 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !2|| [[ФК Војводина|Војводина]] |style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|13 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#FFCCCC;"|8 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|5 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !3|| [[ФК Колубара|Колубара]] |style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#CEEBFB;"|11 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#FFCCCC;"|14 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#FFCCCC;"|13 ||style="background:#FFCCCC;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#CEEBFB;"|10 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#CEEBFB;"|10 ||style="background:#CEEBFB;"|10 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !4|| [[ФК Металац Горен Милановац|Металац Горен Милановац]] |style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|13 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|13 ||style="background:#FFCCCC;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#FFCCCC;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#90EE90;"|15 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !5|| [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] |style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#FFCCCC;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#FFCCCC;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#CEEBFB;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#CEEBFB;"|11 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#CEEBFB;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !6|| [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]] |style="background:#90EE90;"|2 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#FFCCCC;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#FFCCCC;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !7|| [[ФК Нови Пазар|Нови Пазар]] |style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#90EE90;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#FFCCCC;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#FFCCCC;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#FFCCCC;"|16 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#FFCCCC;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !8|| [[ФК Партизан|Партизан]] |style="background:#90EE90;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#FFCCCC;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !9|| [[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер Нови Сад]] |style="background:#90EE90;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#CEEBFB;"|11 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#CEEBFB;"|10 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#FFCCCC;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#FFCCCC;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#FFCCCC;"|16 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !10|| [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] |style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#CEEBFB;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#CEEBFB;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#FFCCCC;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#CEEBFB;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#CEEBFB;"|11 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !11|| [[ФК Раднички 1923|Раднички 1923]] |style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#FFCCCC;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#CEEBFB;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#90EE90;"|10 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#FFCCCC;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#FFCCCC;"|14 ||style="background:#FFCCCC;"|15 ||style="background:#FFCCCC;"|16 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#FFCCCC;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#CEEBFB;"|16 ||style="background:#90EE90;"|15 ||style="background:#CEEBFB;"|15 ||style="background:#90EE90;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#90EE90;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#CEEBFB;"|13 ||style="background:#FFCCCC;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 ||style="background:#CEEBFB;"|14 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !12|| [[ФК Раднички Ниш|Раднички Ниш]] |style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !13|| [[ФК Спартак Суботица|Спартак Ждрепчева крв]] |style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#90EE90;"|9 ||style="background:#CEEBFB;"|9 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#FFCCCC;"|14 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#CEEBFB;"|8 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|8 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#CEEBFB;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#CEEBFB;"|12 ||style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#CEEBFB;"|11 ||style="background:#FFCCCC;"|12 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !14|| [[ФК ТСЦ|ТСЦ Бачка Топола]] |style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#90EE90;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#FFCCCC;"|3 ||style="background:#FFCCCC;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#FFCCCC;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|10 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#FFCCCC;"|9 ||style="background:#FFCCCC;"|11 ||style="background:#90EE90;"|8 ||style="background:#90EE90;"|7 ||style="background:#FFCCCC;"|8 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 ||style="background:#CEEBFB;"|6 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !15|| [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] |style="background:#90EE90;"|11 ||style="background:#90EE90;"|6 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#90EE90;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#CEEBFB;"|2 ||style="background:#90EE90;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 ||style="background:#CEEBFB;"|1 |- |-! style="background:#F0F0F0;" !16|| [[ФК Чукарички|Чукарички]] |style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|5 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#FFCCCC;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#FFCCCC;"|7 ||style="background:#90EE90;"|5 ||style="background:#CEEBFB;"|5 ||style="background:#90EE90;"|4 ||style="background:#CEEBFB;"|4 ||style="background:#90EE90;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 ||style="background:#CEEBFB;"|3 |- |} == Најмногу голови== {| class="wikitable" |- !Поз. !Име и презиме !Клуб !Голови |- | rowspan=1 align=center|1. | {{знаме|COV}} [[Рикардо Гомеш]] | [[ФК Партизан|Партизан]] | style="text-align:center;"|29 |- | rowspan=1 align=center|2. | {{знаме|СРБ}} [[Александар Катаи]] | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|24 |- | rowspan=1 align=center|3. | {{знаме|Црна Гора}} [[Мирко Иваниќ]] | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|17 |- | rowspan=2 align=center|4. | {{знаме|Комори}} [[Ел Фарду Бен]] | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|13 |- | {{знаме|Црна Гора}} [[Урош Ѓурановиќ]] | [[ФК Колубара|Колубара]] | style="text-align:center;"|13 |- | rowspan=1 align=center|6. | {{знаме|СРБ}} [[Урош Миловановиќ (фудбалер)|Урош Миловановиќ]] | [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] | style="text-align:center;"|12 |- | rowspan=5 align=center|7. | {{знаме|СРБ}} [[Стефан Вукиќ (фудбалер)|Стефан Вукиќ]] | [[ФК ТСЦ|ТСЦ Бачка Топола]] | style="text-align:center;"|11 |- | {{знаме|СРБ}} [[Ѓорѓе Јовановиќ (фудбалер)|Ѓорѓе Јовановиќ]] | [[ФК Чукарички|Чукарички]] | style="text-align:center;"|11 |- | {{знаме|СРБ}} [[Немања Николиќ (фудбалер, 1992)|Немања Николиќ]] | [[ФК Спартак Суботица|Спартак Ждрепчева крв]] | style="text-align:center;"|11 |- | {{знаме|СРБ}} [[Милан Павков]] | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|11 |- | {{знаме|СРБ}} [[Марко Ракоњац]] | [[ФК Чукарички|Чукарички]] | style="text-align:center;"|11 |- |} * <ref>{{cite web |title=СЛС 2021/22 — Најмногу голови |url=https://superliga.rs/sezona-2021-22/lista-strelaca |website=superliga.rs |date=24 мај 2022 |accessdate=24 мај 2022 |archive-date=2022-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523224807/https://superliga.rs/sezona-2021-22/lista-strelaca |url-status=dead }}</ref> == Играчи на колото == {| class="wikitable" margin-top:0.2em;" |- ! Коло ! Играч ! Клуб ! Голови ! Асистенција |- | style="text-align:center;"|1. | {{знаме|СРБ}} [[Ѓорѓе Јовановиќ (фудбалер, 2001)|Ѓорѓе Јовановиќ]] | [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|2. | {{знаме|ИЗР}} [[Бибрас Натхо]] | [[ФК Партизан|Партизан]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|3. | {{знаме|СРБ}} [[Михајло Бањац]] | [[ФК ТСЦ|ТСЦ Бачка Паланка]] | style="text-align:center;"|0 | style="text-align:center;"|2 |- | style="text-align:center;"|4. | {{знаме|Црна Гора}} [[Урош Ѓурановиќ]] | [[ФК Колубара|Колубара]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|5. | {{знаме|СРБ}} [[Саша Марјановиќ]] | [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]] | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|6. | {{знаме|СРБ}} [[Срѓан Хрстиќ]] | [[ФК Спартак Суботица|Спартак Ждрепчева крв]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|7. | {{знаме|COV}} [[Рикардо Гомеш]] | [[ФК Партизан|Партизан]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|2 |- | style="text-align:center;"|8. | {{знаме|СРБ}} [[Александар Катаи]] | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|9. | {{знаме|СРБ}} [[Саша Јовановиќ (фудбалер, 1991)|Саша Јовановиќ]] | [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 |- | style="text-align:center;"|10. | {{знаме|СРБ}} [[Иван Обрадовиќ]] | [[ФК Партизан|Партизан]] | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|11. | {{знаме|ХОЛ}} [[Квинси Мениг]] | [[ФК Партизан|Партизан]] | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 |- | style="text-align:center;"|12. | {{знаме|СРБ}} [[Иван Милосављевиќ]] | [[ФК Вождовац|Вождовац]] | style="text-align:center;"|0 | style="text-align:center;"|3 |- | style="text-align:center;"|13. | {{знаме|СРБ}} [[Милан Родиќ (фудбалер)|Милан Родиќ]] | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|0 | style="text-align:center;"|2 |- | style="text-align:center;"|14. | {{знаме|СРБ}} [[Никола Терзиќ]] | [[ФК Партизан|Партизан]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|15. | {{знаме|СРБ}} [[Миљан Шкрбиќ]] | [[ФК Раднички Ниш|Раднички Ниш]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|16. | {{знаме|СРБ}} [[Никола Петриќ]] | [[ФК Пролетер Нови Сад|Пролетер Нови Сад]] | colspan=2 style="text-align:center;"|10 одбрана, 1 одбр. пенал |- | style="text-align:center;"|17. | {{знаме|СРБ}} [[Александар Катаи]] <small>(2)</small> | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|18. | {{знаме|Комори}} [[Ел Фарду Бен]] | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|19. | {{знаме|СРБ}} [[Александар Станисавлевиќ (фудбалер, 1989)|Александар Станисавлевиќ]] | [[ФК Вождовац|Вождовац]] | style="text-align:center;"|0 | style="text-align:center;"|2 |- | style="text-align:center;"|20. | {{знаме|Црна Гора}} [[Урош Ѓурановиќ]] <small>(2)</small> | [[ФК Колубара|Колубара]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|21. | {{знаме|СРБ}} [[Милан Павков]] | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|22. | {{знаме|Црна Гора}} [[Јанко Тумбасевиќ]] | [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|23. | {{знаме|СРБ}} [[Милош Ѓокиќ]] | [[ФК Колубара|Колубара]] | style="text-align:center;"|0 | style="text-align:center;"|2 |- | style="text-align:center;"|24. | {{знаме|СРБ}} [[Саша Марјановиќ]] <small>(2)</small> | [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]] | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|25. | {{знаме|Црна Гора}} [[Марко Ракоњац]] | [[ФК Чукарички|Чукарички]] | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2 |- | style="text-align:center;"|26. | {{знаме|СРБ}} [[Александар Катаи]] <small>(3)</small> | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|27. | {{знаме|СРБ}} [[Синиша Бабиќ]] | [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|28. | {{знаме|СРБ}} [[Стефан Вукиќ (фудбалер)|Стефан Вукиќ]] | [[ФК ТСЦ|ТСЦ Бачка Топола]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|29. | {{знаме|СРБ}} [[Александар Катаи]] <small>(4)</small> | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|30. | {{знаме|СРБ}} [[Саша Марјановиќ]] <small>(3)</small> | [[ФК Напредак Крушевац|Напредак Крушевац]] | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|31. | {{знаме|СРБ}} [[Милош Филиповиќ]] | [[ФК Колубара|Колубара]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|32. | {{знаме|Црна Гора}} [[Мирко Иваниќ]] | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|33. | {{знаме|СРБ}} [[Немања Николиќ (фудбалер, 1992)|Немања Николиќ]] | [[ФК Спартак Суботица|Спартак Ждрепчева крв]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|34. | {{знаме|СРБ}} [[Александар Катаи]] <small>(5)</small> | [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|1 |- | style="text-align:center;"|35. | {{знаме|СРБ}} [[Милош Спасиќ (фудбалер, 1997)|Милош Спасиќ]] | [[ФК Радник Сурдулица|Радник Сурдулица]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|36. | {{знаме|COV}} [[Рикардо Гомеш]] <small>(2)</small> | [[ФК Партизан|Партизан]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- | style="text-align:center;"|37. | {{знаме|СРБ}} [[Никола Јојиќ]] | [[ФК Младост Лучани|Младост Лучани]] | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|0 |- |} * <ref>{{cite web|title=СЛС 2021/22 — Играчи кола |url=https://superliga.rs/sezona-2021-22/igraci-kola |website=superliga.rs |date=24 мај 2022 |accessdate=24 мај 2022}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски== * [https://www.superliga.rs/ Официјално мрежно место] — -{superliga.rs}- * [https://www.srbijasport.net/league/5481/ Суперлига на Србија] на сајту -{srbijasport.net}- {{Сезони на Суперлига на Србија во фудбал}} [[Категорија:Сезони на Српска Суперлига во фудбал|2021/2022]] av91sdfjwper2w6iqgls8t8d0cneai6 Попречен бран 0 1310280 5575198 5125076 2026-06-11T05:19:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575198 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Onde cisaillement impulsion 1d 30 petit.gif|мини|305п|Илустрација на прост (рамнински) попречен бран како се движи низ растеглива средина во хоризонтален правец, а четичките се поместуваат во вертикален. Прикажан е само еден слој материјал.]] [[Податотека:Electromagneticwave3D.gif|мини|305п|Илустрација на електрично (црвено) иа магнетно (сино) поле долж зрак на прост светлински бран. За секоја рамнина нормална на зракот, секое поле секогаш има иста вредност во сите точки на рамнината.]] [[Податотека:Ondes cisaillement 2d 20 petit.gif|thumb|305px|Ширење на попречен сферен бран во дводимензионална решетка (емпириски модел)]] '''Напречен бран''' ('''трансверзален бран''') — [[бран]] чии [[колебање|колебања]] се [[нормалност (математика)|нормални]] на насоката на движење на бранот. За разлика од ова, [[надолжен бран|надолжниот бран]] патува во насока на неговите колебања. [[Воден бран|Водните бранови]] се пример за попречен бран. Прост пример за попречни бранови е кога земаме хоризонтално јаже, го врзуваме едниот крај за нешто, а другиот го мафтаме горе-долу. Друг пример се брановите создадени од опната на еден [[тапан]]. Брановите патуваат во насоки кои се напоредни на рамнината на опната, но секоја точка на самата опна се поместува нагоре и надолу, нормално на таа рамнина. [[Светлина]]та е уште еден пример за попречен бран, чии колебања се во [[електрично поле|електричните]] и [[магнетно поле|магнетните полиња]], под прав агол на идеалните светлински зраци кои го опишуваат правецот на движење. Попречните бранови често се јавуваат кај [[растегливост|растегливи]] цврсти материи поради создаденото [[смолкнување]]; колебањата во овој случај се поместувањето на честичките од нивната мирна положба во правци нормални на брановото патување. Овие поместувања одговараат на смолкнувачко изобличување на материјалот. Затоа, попречен бран од овој карактер се нарекува '''смолкнувачки бран'''. Бидејќи флуидите не можат да се спротивстават на смолкнувачки сили додека се во мирување, движењето на попречните бранови во флуидната маса е невозможно.<ref>{{нмс|title=Fluid Mechanics II: Viscosity and Shear stresses|url=http://www.homepages.ucl.ac.uk/~uceseug/Fluids2/Notes_Viscosity.pdf#page=1|url-status=dead|access-date=|website=|archive-date=2023-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20231226115338/https://www.homepages.ucl.ac.uk/~uceseug/Fluids2/Notes_Viscosity.pdf#page=1}}</ref> In [[сеизмологија]]та, смолкнувачките бранови се нарекуваат и ''вторични бранови'' или ''S-бранови''. Попречните бранови се разликуваат од [[надолжни бранови]], каде колебањата одвиват во насоката на бранот. The standard example of a надолжен бран е [[звучен бран|звучниот бран]] или „притисочен бран“ во гасовите, течностите и цврстите материи, чии колебања предизвикуваат збивање и ширење на материјалот низ кои се движи бранот. Притисочните бранови се нарекуваат и „првични бранови“ или „P-бранови“ во геофизиката. ==Математичко изразување== Математички изразено, најпростиот вид на попречен бран е рамнинскииот линеарно полазиран синусоиден бран. „Рамнината“ тука значи дека правецот на движење е неменлив и останува ист низ целата средина; „[[поларизација (бранови)|линеарно поларизиран]]“ значи дека правецот на поместување исто така е неменлив и насекаде ист; величината на поместувањето е [[синусен бран|синусоидна]] функција само на времето и положбата долж правецот на брановото патување. Движењето на ваквиот бран може да се изрази математички на следниов начин. Ако ''d'' е насоката на движење ([[вектор]] со единична должина), а ''o'' е било која упатна точка во средината. Нека ''u'' биде правецот на колебањата (уште еден вектор со единична должина нормален на ''d''). Поместувањето на честичка во секоја точа ''p'' на средината во секое време ''t'' (секунди) би било <math display="block">S(p,t) = A u \sin\left(\frac{t-(p-o)\frac{d}{v}}{T} + \phi\right)</math> при што ''A'' е [[замав]]от или [[сила]]та на бранот, ''T'' е неговиот [[честота|период]], ''v'' е [[брзина]]та на движење, а ''φ'' е неговата [[фаза (бранови)|фаза]] во ''o''. Сите овие параметри се [[реален број|реални броеви]]. Симболот „•“ го означува [[внатрешнопроизводен простор|внатрешниот производ]] на два вектора. Со оваа равенка, бранот патува во правецот ''d'', а колебањата се одвиваат долж правецот ''u''. Бранот е линеарно поларизиран во правецот ''u''. Набљудувачот кој гледа во неподвижна точка ''p'' ќе ја види тамошната честичка во просто [[просто хармонично колебање|хармонично]] (синусоидно) движење со период од ''T'' секунди, и најголемо поместување ''A'' во секоја смисла; т.е. со [[честота]] ''f'' = 1/''T'' полни циклуси на колебање во секоја секунда. Ако ги застанеме сите честички во еден миг ''t'' ќе го видиме истото поместување за сите честички на секоја рамнина нормална на ''d'', при што поместувањата во последователни рамнини ќе образуваат синусоида, а секој полн циклус ќе се протега долж ''d'' со [[бранова должина|брановата должина]] ''λ'' = ''v'' ''T'' = ''v''/''f''. Целата шема се движи во правецот ''d'' со брзина ''V''. Истата равенка опшишува рамнински линеарно полазиран синусоиден светлински бран, освен што „поместувањето“ ''S''(''p'', ''t'') е електричното поле во точка ''p'' и време ''t''. (Магнетното поле би се опишало со истата равенка, но со правец на „поместување“ кој е нормален на ''d'' и ''u'', и различен замав.) ===Начело на суперпозиција=== Во еднородна [[линеарна комбинација|линеарна]] средина, сложените колебања (треперењата во текови на материјал или светлина) можат да се опишат како [[начело на суперпозиција|суперпозицијата]] на многубројни прости синосоидни бранови, било попречни или надолжни. На пример, треперењата на виолинска жица може да се анализираат како збир на многу попречни бранови со различни честоти кои ја поместуваат жицата горе-долу или лево-десно. Бранчињата во бара може да се анализираат како комбинација од попречни и надолжни бранови ([[гравитациски бран]]ови) кои се движат заедно. === Кружна поларизација === Ако средината е линеарна и овозможува повеќекратни независни правци на поместување за истиот правец на патување ''d'', можеме да избереме две заемно нормални правци на поларизација и да го изразиме било кој бран линеарно поларизиран во секој друг правец како линеарна комбинација (мешање) на тие два брана. Комбинирајќи два брана со иста честота, брзина и правец на движење, но со различни фази и независни правци на поместување, добиваме кружно или елиптично поларизиран бран. Кај таков бран честичките опишуваат кружни или елиптични траектории наместо да се движат напред-назад. Корисна е илустрацијата со јажето, но овојпат крајот го мафтаме лево-десно наместо горе-долу. Има две независни ([[ортогоналност|правоаголни]]) правци во кои може да се движат брановите. (Ова важи за секои две насоки под прав агол — горе-долу и лево-десно се избрани како поедноставни.) Секој бран создаден со мафтање на раката во права линија ќе биде линеарно поларизиран бран. Но доколку раката ја движиме кружно, движењето создава спирален бран на жицата. Раката тогаш се движи истовремено горе-долу и лево-десно. [[Екстремни вредности|Максимите]] на движењето лев-десно се достигнува една четвртина бранова должина (или четвртина од кругот, 90° или π/2 радијани) од максимите на движењето горе-долу. Во секоја точка долж јажето, неговото поместување ќе ја опише истата кружница како вашата рака, но со задоцнување во вредност од брзината на патување на бранот. Кружните движења налево или надесно даваат бранови со лева или десна кружна поларизација. При рачно мафтање, кружниците што ги опишува раката нема да бидат совршени, што води до елиптично поларизирани бранови. Во краен случај елипсата станува права линија, што дава линеарна поларизација долж големата оска на елипсата. Елиптичното движење секогаш може да се разложи на две правоаголни линеарни движења од нееднаков замав и 90 степени вон фаза, при што кружната полариација е посебен случај каде двете линеарни движења имаат точно ист замав. [[Податотека:Polarizacio.jpg|мини|исправено=1.25|Кружна поларизација на гумена нишка, претворена во линеарна поларизација.]] === Моќ на попречен бран во жица === (Нека густината на линеарната маса на жицата биде μ.) Кинетичката енергија на масен елемент во попречен бран е: <math display="block"> dK = \frac 1 2 \ dm \ v_y^2 = \frac12 \ \mu dx \ A^2 \omega^2 \cos^2 \left(\frac{2 \pi x}{\lambda} - \omega t\right)</math> Во една бранова должина, кинетичката енергија <math display="block"> K = \frac 1 2 \mu A ^2 \omega^2 \int ^\lambda _0 \cos^2 \left(\frac{2 \pi x}{\lambda} - \omega t\right) dx = \frac14 \mu A^2 \omega^2 \lambda</math> Користејќи го Хуковиот закон, потенцијалната енергија во масениот елемент <math display="block"> dU = \frac 1 2 \ dm \omega ^ 2 \ y ^ 2 = \frac 1 2 \ \mu dx \omega ^ 2 \ A^2 \sin^2 \left(\frac{2 \pi x}{\lambda} - \omega t\right)</math> И потенцијалната енергија за една бранова должина <math display="block"> U = \frac 1 2 \mu A ^2 \omega^2 \int ^\lambda _0 \sin^2 \left(\frac{2 \pi x}{\lambda} - \omega t\right) dx = \frac 1 4 \mu A^2 \omega^2 \lambda</math> Така, вкупната енергија во една бранова должина <math display="inline"> K + U = \frac 1 2 \mu A^2 \omega^2 \lambda</math> Затоа, просечнат моќ изнесува <math display="inline"> \frac 1 2 \mu A^2 \omega^2 v_x</math><ref>{{нмс|title=16.4 Energy and Power of a Wave - University Physics Volume 1 {{!}} OpenStax|url=https://openstax.org/books/university-physics-volume-1/pages/16-4-energy-and-power-of-a-wave|access-date=28 јануари 2022|website=openstax.org|language=en}}</ref> == Поврзано == * [[Надолжен бран]] * [[Етер (физика)|Светлоносен етер]] * [[Еластографија]] * [[Бранови појави]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.phy.hk/wiki/englishhtm/TwaveA.htm Интерактивна симулација на попречен бран] {{en}} * [http://www.acoustics.salford.ac.uk/feschools/waves/wavetypes.htm Видови бранови објаснети со големобрзински филм и анимации] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161129195226/http://www.acoustics.salford.ac.uk/feschools/waves/wavetypes.htm |date=2016-11-29 }} {{en}} * {{ScienceWorld |title= Попречен бран |urlname= physics/TransverseWave}} * [http://cnx.org/content/m12378/latest/ Попречни и надолжни бранови] — воведен модул на Connexions {{en}} [[Категорија:Бранова механика]] [[Категорија:Акустика]] [[Категорија:Бранови]] [[Категорија:Поларизација]] 2zhkv9seavqn3gora7qaz7rsijpetaz Плачковци 0 1311680 5575170 5404307 2026-06-11T02:31:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575170 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место| settlement_type = [[Паланка]]|official_name=Плачковци|native_name=Плачковци |subdivision_type=[[Список на држави во светот|Држава]]|subdivision_name=[[Бугарија]]|subdivision_type1=[[Области во Бугарија|Област]]|subdivision_type2=[[Општини во Бугарија|Општина]]|subdivision_name2=[[Трјавна (општина)|Трјавна]]|timezone=[[Источноевропско време|ИЕВ]]|utc_offset=+2|timezone_DST=[[Источноевропско летно време|ИЕЛВ]]|utc_offset_DST=+3|image_skyline=Plachkovtsi-kmetstvo.JPG|image_caption=Месната зграда во Плачковци|map_caption=Местоположба на Плачковци|pushpin_map=Bulgaria <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map -->|pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_caption=Location of Plachkovtsi|pushpin_mapsize=|leader_title=|postal_code_type=Поштенски број|subdivision_name1=[[Габрово (област)|Габрово]]|population_total=1457|population_footnotes=|population_as_of=15.06.2022|elevation_m=707|postal_code=5360|area_code=06770|leader_name=}} '''Плачковци''' ({{Langx|bg|Плачковци}}, [[Википедија:МФА за македонски јазик|МФА]]: [ˈpɫat͡ʃkoft͡si]) ― [[Паланка|гратче]] во средишна [[Бугарија]], дел од Општина Трјавна, [[Габрово (област)|Област Габрово]]. == Галерия == <gallery> Народно Читалище, град Плачковци.jpg|Народниот Дом на култура Основно училище "Васил Левски", град Плачковци.jpg|Основното училиште „Васил Левски“ </gallery> == Надворешни врски == {{Commonscat|Plachkovtsi}} * [http://plachkovci.110mb.com Мрежна страница на градот] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514184330/http://plachkovci.110mb.com/gallery.html |date=2008-05-14 }} * [http://plachkovci.110mb.com/gallery.html Галерија од Плачковци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514184330/http://plachkovci.110mb.com/gallery.html |date=2008-05-14 }} * [http://www.plachkovtsi.com/ Мрежно место за Плачковци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160409110659/http://www.plachkovtsi.com/ |date=2016-04-09 }} * [http://www.ppbulgarka.nug.bg Природен парк „Бугарка“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211105518/http://www.ppbulgarka.nug.bg/ |date=2007-12-11 }} * [http://www.predavatel.com/bg/8/plc.htm Радио и телевизии во Плачковци] * [http://www.mi2007.org/results1/07/73506241.html Локални избори 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404130855/http://mi2007.org/results1/07/73506241.html |date=2008-04-04 }} * [http://www.namerihotel.com/bg/plachkovtsi.html Вили и куќи за престојување во Плачковци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221218135922/http://www.namerihotel.com/bg/plachkovtsi.html |date=2022-12-18 }} {{Градови во Бугарија}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Населени места во Габрово (област)]] [[Категорија:Паланки во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Габрово]] k67b03xxyhao4ml401qdm4284iuo4o5 Процес на национална реорганизација 0 1313050 5575346 5122792 2026-06-11T11:51:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575346 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Junta_Militar_argentina_1976.png|мини|250x250пкс| „Првата воена хунта“ - адмирал Емилио Масера, генерал-полковник [[Хорхе Рафаел Видела|Хорхе Видела]] и бригадниот генерал Орландо Агости (од лево кон десно) - ја одбележуваат воената парада на Денот на независноста на Авенида дел Либертадор, 9 јули 1978 година.]] '''Процес на национална реорганизација''' (шпански: ''Proceso de Reorganización Nacional'', често скратено нарекуван како „Процесот“ ''el Proceso'') бил [[воена диктатура]] која владеела со [[Аргентина]] од 1976 до 1983 година, и која до 1982 година била поддржана од [[Соединети Американски Држави|САД]]. Поради тоа што во историјата на Аргентина честопати имало диктатури, Процесот на национална реорганизација е познат и како „последната воена хунта“ (última junta militar), „последната воена диктатура“ (última dictadura militar) или „последната цивилно-воена диктатура“ (última dictadura cívico-militar).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/|title=Accueil {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance - Réseau de recherche|work=sciencespo.fr|accessdate=2020-11-05}}</ref> [[Вооружени сили на Аргентина|Аргентинските вооружени сили]], за време на државниот удар од [[1976 Аргентински државен удар|март 1976 година]] против претседателката [[Исабел Перон|Изабел Перон]] ја презеле власта. По доаѓањето на новата власт, биле суспендирани [[Национален конгрес на Аргентина|Конгресот]] и демократијата, [[Политичка партија|политичките партии]] биле забранети, [[Граѓански и политички права|граѓанските права]] ограничени и биле воведени политики за [[слободен пазар]] и [[дерегулација]]. [[претседател на Аргентина|Претседателот на Аргентина]] и неговите министри биле именувани од воениот персонал, а [[Перонизам|перонистите]] и [[Левица (политика)|левичарите]] биле прогонувани. Хунтата ја започнала [[Валкана војна|Валканата војна]], политика на [[државен тероризам]] против противниците која опфаќала [[Мачење|тортура]], [[Вонсудско убиство|вонсудски убиства]] и систематски [[Присилно исчезнување|принудни исчезнувања]], при што повеќето жртви биле цивили. Јавното противење поради кршењето на граѓанските права и неможноста да се справи со [[Економска историја на Аргентина|економска криза во Аргентина]] било причина во април 1982 година хунтата да ги нападне [[Фолкландски Острови|Фолкландските Острови]]. По започнувањето, а особено по губењето на [[Фолкландска војна|Фолкландската војна]] против [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] во јуни истата година, хунтата почнала да пропаѓа и конечно со изборот на претседател [[Раул Алфонсин]] во 1983 година се откажала од власта. Членовите на Процесот на национална реорганизација биле обвинети во [[Судењето на хунтите]] во 1985 година, при што добиле казни од [[доживотен затвор]] до [[воен суд]] за лошо водење на Фолкландската војна. Во 1989 година, биле помилувани од претседателот [[Карлос Менем]], но по новите обвиненија во раните 2000-ти биле повторно уапсени. Речиси сите преживеани членови на хунтата отслужуваат казни за [[Злосторства против човештвото|злосторство против човештвото]] и [[геноцид]] . Овој режим според историчарите и научниците има одлики на [[неофашизам]].<ref>{{Наведено списание|last=Rizki|first=Cole|date=2020-10-01|title="No State Apparatus Goes to Bed Genocidal Then Wakes Up Democratic"|url=https://read.dukeupress.edu/radical-history-review/article/2020/138/82/166692/No-State-Apparatus-Goes-to-Bed-Genocidal-Then|journal=Radical History Review|language=en|volume=2020|issue=138|pages=82–107|doi=10.1215/01636545-8359271|issn=0163-6545|quote="On March 24, 1976, the Argentine military staged a coup d’état and established a fascist dictatorship that perpetrated genocide for seven years."}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ie5tAAAAMAAJ|title=Report on Anti-semitism in Argentina|date=2006|publisher=Social Research Center of DAIA|language=en|chapter="The use of the Nazi-Fascist Discourse by Argentinean Governments"}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/943710572|title=Global Latin America : into the twenty-first century|date=2016|others=Matthew C. Gutmann, Jeff Lesser|isbn=978-0-520-96594-2|location=Oakland, California|oclc=943710572|quote="It was a sacrifice of some questionable lives to preserve the Proceso, the National Process of Reorganization to make Argentina conform to a right-wing fascist version of Catholicism."}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/863194632|title=The ideological origins of the dirty war : fascism, populism, and dictatorship in twentieth century Argentina|last=Finchelstein|first=Federico|date=2014|isbn=978-0-19-993024-1|location=Oxford|oclc=863194632|quote="The Last Military dictatorship in Argentina (1976-1983) was many things. Outside its concentration camps it presented the facade of a typical authoritarian state. Within them, however, it was fascist."}}</ref> == Државен удар од 1976 == [[Податотека:Jorge_Rafael_Videla_Oath.PNG|лево|мини| Генерал-полковник Хорхе Рафаел Видела положува заклетва кога станува претседател на Аргентина.]] [[Воружени сили на Аргентина|Војската на Аргентина]] отсекогаш била многу влијателна во [[Политика на Аргентина|аргентинската политика]], а аргентинската историја е преполна со чести и долги интервали на воено владеење. Популарниот аргентински водач, [[Хуан Перон]], трикратен претседател на Аргентина, бил [[полковник]] во армијата кој прв дошол на власт по [[Државен удар|воен удар]] во 1943 година. Тој се залагал за нова политика наречена [[Јустицијализам]], националистичка политика за која тврдел дека е „[[Трета позиција]]“, алтернатива на капитализмот и на комунизмот. Откако бил реизбран на функцијата претседател на народни избори, Перон бил сменет и протеран од [[Револуција Либертадора|Револуцијата Либертадора]] во 1955 година. По низа слаби влади и седумгодишна воена влада, Перон се вратил во Аргентина во 1973 година, по 18-годишен егзил во [[франкова Шпанија]], среде ескалација на политички немири, поделби во [[перонист]]ичкото движење и чести избивања на политичко насилство. Неговото враќање било обележано со масакрот во Езеиза на 20 јуни 1973 година, по што десницата од перонистичкото движење станала доминантна. Перон бил демократски избран за претседател во 1973 година, но починал во јули 1974 година. Неговиот потпретседател и трета сопруга, [[Исабел Перон]], го наследила како претседател на Аргентина, но се покажала како слаб и неефикасен владетел. Многу револуционерни организации почнале бран на политичко насилство (вклучувајќи [[грабнување|киднапирања]] и [[Бомба|бомбашки напади]]) против кампањата на остри репресивни и одмазднички мерки спроведени од војската и полицијата. Ситуацијата ескалирала и Перон била соборена. Таа на 24 март 1976 година била заменета од воена хунта на чело со генерал-полковник [[Хорхе Рафаел Видела]]. == Валкана војна == Официјалните истраги преземени по крајот на [[Валкана војна|валканата војна]] од страна на Националната комисија за исчезнување на лица документирале 8.961 <ref name="desaparecidos1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.desaparecidos.org/arg/conadep/nuncamas/|title=Nunca más|publisher=Desaparecidos.org|accessdate=22 February 2015}}</ref> жртви на [[присилно исчезнување]] (''desaparecidos)'' и други прекршувања на човековите права, истакнувајќи дека точниот број сигурно ќе биде поголем. Многу случаи, кога цели семејства исчезнаувале, никогаш не биле пријавени, а војската уништила многу од нејзините записи неколку месеци пред враќањето на демократијата.<ref name="desaparecidos1" /> Меѓу „исчезнатите“ имало бремени жени, кои во тајните затвори во често примитивни услови биле одржувани во живот до породувањето. Доенчињата обично биле незаконски посвојувани од воени или политички семејства поврзани со администрацијата, а мајките најчесто убивани. Илјадници затвореници биле дрогирани, натоварани на авиони, соблекувани голи и потоа фрлени во [[Рио де ла Плата]] или во Атлантскиот Океан за да се удават во т.н. „[[летови на смртта]]“.<ref>Thomas C. Wright (2006).</ref><ref>Calvin Sims (13 March 1995).</ref><ref>Ed Stocker (27 November 2012).</ref><ref>Teresa Bo (29 November 2012).</ref> Филмот ''[[Службена верзија (филм од 1985)|Службена верзија]]'' (1984), кој во 1985 година освоил [[Филмска награда на академијата на САД|Оскар]] за [[Оскар за најдобар странски филм|најдобар странски филм]], се осврнува на оваа ситуација. Аргентинската тајна служба SIDE (Secretaría de Inteligencia del Estado) исто така соработувала со ДИНА во Чиле на [[Аугусто Пиноче|Пиноче]] и со други јужноамерикански разузнавачки агенции. Осум јужноамерикански држави ги поддржувале напорите за искоренување на левичарските терористички групи од континентот. Ова е познато под името [[операција Кондор]], кампања на антидемократска и политичка репресија и државен терор поддржана од Соединетите држави. Се проценува дека предизвикала смрт на повеќе од 60.000 луѓе. Режимот го затворил законодавниот дом и ги ограничил [[Слобода на печатот|слободата на печатот]] и [[Слобода на говорот|слободата на говорот]], преку усвојување на строга медиумска цензура. [[Светско првенство во фудбал 1978|Светското првенство во фудбал од 1978 година]], на кое Аргентина била домаќин и ја освоила титулата, било искористено како средство за пропаганда. Под ''Процес на национална реорганизација'' се подразбирало „воведување ред и контрола“ во критичната општествено-политичка ситуација во Аргентина. Киднапирањата од идеолошки причини и незаконските апсења, честопати врз неосновани обвинувања, станале секојдневие. Војниците упаѓале во куќи по случаен избор, полицијата без причина запирала автомобили, ги тепала патниците и ги пуштала без никакво објаснување - сето ова и други слични мерки биле дел од програмата за заплашување на населението и оневозможување на негово учество во секакво протестно движење. Владини агенти се инфилтрирале во универзитетскиот живот; и како резултат на тоа, студентите кои отворено ги искажувале своите левичарски или протестни ставови едноставно „исчезнале“. Корупцијата, неуспешната економија, зголемената јавна свест за суровите репресивни мерки преземени од режимот и воениот пораз во Фолкландската војна, ја нарушиле јавната слика на режимот. Последниот ''де факто'' претседател, [[Рејналдо Бињоне]], поради недостаток на поддршка од Армијата и постојаниот притисок на јавното мислење бил принуден да свика избори. На 30 октомври 1983 година, биле одржани избори, а демократијата била формално обновена на 10 декември со положување заклетва на претседателот [[Раул Алфонсин]]. == Економска политика == Како нов претседател на Аргентина, [[Хорхе Видела|Видела]] се соочил со [[економски колапс]] и галопирачка [[инфлација]]. Тој економската политика ја оставил во рацете на министерот [[Хосе Алфредо Мартинес де Хоз]], кој вовел [[слободна трговија]] и [[Дерегулација|дерегулаторна]] економска политика.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Jorge-Rafael-Videla|title=Jorge Rafael Videla &#124; president of Argentina &#124; Britannica}}</ref> Мартинес Де Хоз започнал да води политика на стабилизација и приватизација на државните компании, која подоцна била препозната како неолиберален курс.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Argentina/Military-government-1966-73|title=Argentina - Military government, 1966–73 &#124; Britannica}}</ref> Нему му се спротивставил генералот Рамон Дијаз, министерот за планирање, кој се залагал за политика на [[корпоративизам]] со државна контрола врз клучните индустрии. И покрај оставката на Дијаз, воените офицери, од кои многумина планирале да водат државни компании, ги спречиле обидите за приватизација на Мартинес де Хоз. Во меѓувреме, воената хунта добила надворешни заеми за финансирање јавните работи.и социјалната сигурност.<ref>{{Cite web|url=https://www.elhistoriador.com.ar/lo-que-pienso-de-martinez-de-hoz/|title=Lo que pienso de Martínez de Hoz|date=6 November 2017}}</ref> Мартинес де Хос бил принуден да се потпре на високите каматни стапки и задржување на девизниот курс за да ја контролира инфлацијата, што му наштетило на аргентинското производство и извоз. Економската политика на хунтата довела до намалување на животниот стандард на населението и до зголемување на социјалната нееднаквост.<ref name="Lewis">Lewis, Paul.</ref> == Последици == По декретот на претседателот [[Раул Алфонсин|Алфонсин]] со кој се наложува гонење на водачите на ''Процесот'' за дела извршени за време на нивниот мандат, тие биле судени и осудени во 1985 година. Во 1989 година, претседателот [[Карлос Менем]], за време на неговата прва година на функцијата, ги помилувал што било многу контроверзно. Тој рекол дека помилувањата се дел од заздравувањето на земјата. Во 2005 година, Аргентинскиот Врховен суд ги прогласил законите за амнестија за неуставни. Како резултат на тоа, владата ги продолжила судењата против воените офицери кои биле обвинети за дејствија за време на валканата војна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4093018.stm|title=Americas &#124; Argentine amnesty laws scrapped|date=15 June 2005|work=BBC News|accessdate=22 February 2015}}</ref> Адолфо Силинго, аргентински поморски офицер за време на хунтата, бил суден за неговата улога во фрлањето на дрогирани и голи политички дисиденти од воени авиони во Атлантскиот Океан за време на владеењето на хунтата. Неговата вина била докажана во Шпанија во 2005 година и за [[злосторства против човештвото]] бил осуден на 640 години затвор. Казната подоцна била зголемена на 1084 години. Кристијан фон Верних, католички свештеник и поранешен капелан на полицијата во провинцијата Буенос Аирес, бил уапсен во 2003 година под обвинение за [[Мачење|тортура]] на политички затвореници во нелегални притворски центри. На 9 октомври 2007 година, аргентинскиот суд го осудил на доживотен затвор. [[Податотека:24_de_Marzo_de_2017_(1).jpg|мини|250x250пкс| Аргентинците во поворка за сеќавање на жртвите на воената диктатура, 24 март 2017 година]] == Претседатели на Аргентина, 1976-1983 година == * Хорхе Рафаел Видела (29 март 1976 - 29 март 1981) * Роберто Едуардо Виола (29 март - 11 декември 1981) * Карлос Лакост (Привремен) (11-22 декември 1981) * Леополдо Галтиери (22 декември 1981 - 18 јуни 1982) * Алфредо Оскар Сен Жан (привремен) (18 јуни 1982 - 1 јули 1982) * Рејналдо Бињоне (1 јули 1982 - 10 декември 1983) == Поврзано == {{Портал|Argentina}} * [[Историја на Аргентина]] * [[Валкана војна]] * [[Операција кондор]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.hijos-capital.org.ar/ ''Здружение HIJOS.''] [http://www.hijos-capital.org.ar/ Синовите и ќерките на жртвите од диктатурата се обидуваат да ги најдат своите корени и историја] * [http://www.cidh.oas.org/countryrep/Argentina80eng/chap.1.htm Извештај на Интерамериканската комисија за човекови права за Аргентина] * Хорасио Вербицки, OpenDemocracy.net, 28 јули 2005 , [http://www.opendemocracy.net/democracy-protest/catholicchurch_2709.jsp „Кршење на тишината: Католичката црква во Аргентина и „валканата војна““] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160414055231/https://www.opendemocracy.net/democracy-protest/catholicchurch_2709.jsp |date=2016-04-14 }} * [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB104/index.htm Валканата војна во Аргентина] - страницата на Националната безбедносна архива на Универзитетот Џорџ Вашингтон за валканата војна, која содржи бројни неодамна декласифицирани документи кои јасно го покажуваат знаењето и самозадоволството на Кисинџер во кршењето на човековите права од хунтата [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Воени диктатури]] [[Категорија:Антикомунизам во Аргентина]] j4bxfwzkkfo28tcp0aq070xe00xmqp8 Полиетилен гликол 0 1316557 5575188 5368576 2026-06-11T04:12:03Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575188 wikitext text/x-wiki '''Полиетилен гликол''' ('''PEG''') е [[Етер|полиетерско]] соединение добиено од [[нафта]]. Има многу примени, од индустриско производство до [[медицина]] . PEG е исто така познат како '''полиетилен оксид''' ('''PEO''') или '''полиоксиетилен''' ('''POE'''), во зависност од неговата [[Молекулска маса|молекуларна тежина]] . Структурата на PEG најчесто се изразува како H−(O−CH <sub>2</sub>−CH<sub>2</sub>)<sub>n</sub>−OH.<ref>{{Ullmann|doi=10.1002/14356007.a21_579|title=Polyoxyalkylenes|year=2000|last1=Bailey|first1=Frederick E.|last2=Koleske|first2=Joseph V.}}</ref> === Хемиска употреба === * Бидејќи PEG е хидрофилна молекула, тој се користи за пасивирање на стаклени слајдови со микроскоп за да се избегне неспецифично лепење на белковините.<ref name=":0">{{Наведено списание|date=September 2016|title=DNA binding proteins explore multiple local configurations during docking via rapid rebinding|journal=Nucleic Acids Research|volume=44|issue=17|pages=8376–84|doi=10.1093/nar/gkw666|pmc=5041478|pmid=27471033}}</ref> * Полиетилен гликолот има ниска токсичност и се користи во различни производи.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.mindfully.org/Plastic/Polymers/Polyethylene-Glycols-PEGs.htm|title=Indirect Food Additives and Polymers: Migration and Toxicology|vauthors=Sheftel VO|publisher=CRC|year=2000|pages=1114–1116|access-date=2023-02-26|archive-date=2007-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070809043819/http://www.mindfully.org/Plastic/Polymers/Polyethylene-Glycols-PEGs.htm|url-status=dead}}</ref> Полимерот се користи за подмачкување на различни површини во водени и неводени средини.<ref>{{Наведено списание|year=2009|title=Macrotribological Studies of Poly(L-lysine)-graft-Poly(ethylene glycol) in Aqueous Glycerol Mixtures|url=http://doc.rero.ch/record/314245/files/11249_2009_Article_9549.pdf|journal=Tribology Letters|type=Submitted manuscript|volume=37|issue=3|pages=541–552|doi=10.1007/s11249-009-9549-9|hdl-access=free}}</ref> * Бидејќи PEG е флексибилен полимер растворлив во вода, може да се користи за создавање многу високи [[Осмотски притисок|осмотски притисоци]] (од редот на десетици атмосфери). Исто така, генерално нема специфични интеракции со биолошки хемикалии. Овие својства го прават PEG една од најкорисните молекули за примена на осмотски притисок во [[Биохемија|биохемиските]] и биомембранските експерименти, особено кога се користи техниката на осмотски стрес . * Полиетилен гликолот исто така често се користи како поларна стационарна фаза за гасна хроматографија, како и течност за пренос на топлина во електронските тестери. * PEG често ја заменува водата во дрвените предмети, правејќи го дрвото димензионално стабилно и спречувајќи искривување или собирање на дрвото кога се суши.<ref name="Distillations">{{Наведено списание|last=Kean|first=Sam|date=2017|title=Chemical Hope|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/chemical-hope|journal=Distillations|volume=2|issue=4|page=5|access-date=22 March 2018}}</ref> Покрај тоа, PEG се користи при работа со зелено дрво како стабилизатор и за спречување на собирање.<ref>[https://www.rockler.com/anti-freeze-is-not-a-green-wood-stabilizer Anti-Freeze is Not a Green Wood Stabilizer – Buzz Saw, The Rockler Blog] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220117170449/https://www.rockler.com/anti-freeze-is-not-a-green-wood-stabilizer |date=2022-01-17 }}.</ref> * Дериватите на PEG, се користат како [[сурфактант]]и. === Биолошки употреби === * PEG може да се модифицира и вкрстено да се поврзе во хидрогел и да се користи за имитација на околината на вонклеточната матрица (ECM) за клеточна инкапсулација и студии.<ref>{{Наведено списание|last=Zhu|first=Junmin|date=2010-06-01|title=Bioactive modification of poly(ethylene glycol) hydrogels for tissue engineering|journal=Biomaterials|language=en|volume=31|issue=17|pages=4639–4656|doi=10.1016/j.biomaterials.2010.02.044|issn=0142-9612|pmc=2907908|pmid=20303169}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elsevier.com/books/biomaterials-science/ratner/978-0-08-047036-8|title=Biomaterials Science - 2nd Edition|work=elsevier.com|accessdate=2020-12-07}}</ref> === Комерцијални употреби === * PEG е основа на многу креми за кожа и лични лубриканти (често комбинирани со [[Глицерол|глицерин]]). * PEG се користи во голем број пасти за заби <ref name="Distillations" /> како распрскувач. Во оваа апликација, ја врзува водата и помага да се задржи ксантанската гума рамномерно распоредена низ пастата за заби. * PEG е исто така под истрага за употреба во панцири и во тетоважи за следење [[Шеќерна болест|на дијабетесот]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.military.com/NewsContent/0,13319,usa3_042104.00.html|title=Army Scientists, Engineers develop Liquid Body Armor|date=21 April 2004|access-date=2023-02-26|archive-date=2004-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20040604190210/http://www.military.com/NewsContent/0,13319,usa3_042104.00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2225404.stm|title=Tattoo to monitor diabetes|date=1 September 2002|publisher=BBC News}}</ref> * Во формулации со ниска [[Молекулска маса|молекуларна тежина]] (на пр PEG 400), се користи во дизајнерските [[Печатар|печатачи]] на Hewlett-Packard како растворувач за мастило и лубрикант за главите за печатење. * PEG исто така се користи како средство против пенење во храната и пијалаците <ref>US Government – Food and Drug Agency {{Наведена мрежна страница|url=https://www.fda.gov/food/ingredientspackaginglabeling/foodadditivesingredients/ucm091048.htm|title=Food Additive Status List|work=[[Food and Drug Administration]]|accessdate=2 May 2017}}</ref> - неговиот INS број е 1521 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.codexalimentarius.net/web/index_en.jsp|title=Codex Alimentarius|work=codexalimentarius.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107123157/http://www.codexalimentarius.net/web/index_en.jsp|archive-date=7 January 2012}}</ref> или E1521 во ЕУ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.food.gov.uk/safereating/chemsafe/additivesbranch/enumberlist|title=Current EU approved additives and their E Numbers|publisher=UK Government – Food Standards Agency|accessdate=21 October 2010}}</ref> === Индустриски употреби === * Пластифициран полиетилен гликол со [[нитрат]]ен [[естер]] ( NEPE-75 ) се користи во цврсто ракетно гориво.<ref name="spinardi">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/frompolaristotri00spin_389|title=From Polaris to Trident : the development of US fleet ballistic missile technology|last=Spinardi|first=Graham|publisher=Cambridge Univ. Press|year=1994|isbn=978-0-521-41357-2|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/frompolaristotri00spin_389/page/n168 159]|url-access=limited}}</ref> * PEG се инјектира во индустриски процеси за да се намали пенењето во опремата за сепарација. * PEG се користи како врзивно средство за подготовка на техничка [[керамика]].<ref>Schneider, Samuel J. (1991) ''Engineered Materials Handbook: Ceramics and Glasses'', Vol. 4.</ref> * PEG се користи како додаток на фотографските емулзии на сребрен халид. === Забавни употреби === * PEG се користи за продолжување на големината и издржливоста на многу големи меурчиња од сапуница . * PEG е главната состојка во многу лубриканти. == Здравствени ефекти == PEG се смета за биолошки инертен и безбеден. [[Податотека:Polyethylene_glycol_400.jpg|мини|Полиетилен гликол 400, фармацевтски квалитет]] [[Податотека:Polyethylene_glycol_4000.jpg|мини|Полиетилен гликол 4000, фармацевтски квалитет]] == Поврзано == * [[Етилен]] * [[Пропилен гликол]] * [[Моноетилен гликол]] * [[Диетилен гликол]] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Етерски растворувачи]] [[Категорија:Полимери]] [[Категорија:Лаксативи]] [[Категорија:Ексципиенси]] [[Категорија:Разладувачи]] [[Категорија:Алергологија]] pse3xn2ndwoagv7m7we3inqpa177ib5 Перхлорат 0 1317210 5575128 5573089 2026-06-10T22:52:50Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575128 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 464198728 | ImageFile1 = Perchlorate-2D-dimensions.png | ImageFile1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageSize1 = 170 | ImageName1 = Скелетен модел на перхлорат кој покажува различни димензии | ImageFileL1 = Perchlorate-3D-balls.png | ImageFileL1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageSizeL1 = 130 | ImageNameL1 = Ball-and-stick model of the perchlorate ion | ImageFileR1 = Perchlorate-3D-vdW.png | ImageFileR1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageSizeR1 = 130 | ImageNameR1 = Модел на перхлорат | SystematicName = Перхлорат<ref>{{Cite web|title = Perchlorate – PubChem Public Chemical Database|url = https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=123351&loc=ec_rcs|work = The PubChem Project|location = USA|publisher = National Center for Biotechnology Information}}</ref> |Section1={{Chembox Identifiers | IUPHAR_ligand = 4524 | CASNo = 14797-73-0 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = VLA4NZX2P4 | PubChem = 123351 | ChemSpiderID = 109953 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB03138 | MeSHName = 180053 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 49706 | ChEMBL = 1161634 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | Gmelin = 2136 | SMILES = [O-][Cl+3]([O-])([O-])[O-] | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/ClHO4/c2-1(3,4)5/h(H,2,3,4,5)/p-1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = VLTRZXGMWDSKGL-UHFFFAOYSA-M }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = {{хем2|ClO4−}} | Cl=1|O=4 | ConjugateAcid = [[Перхлорна киселина]] }} }} '''Перхлорат''' — [[хемиско соединение]] што содржи перхлорат [[јон]], {{хем2|ClO4−}}. Поголемиот дел од перхлоратите се комерцијално произведени соли. Тие главно се користат како оксиданти за пиротехнички средства и за контрола на [[статички електрицитет]] во [[пакување на храна]].<ref>[http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp162.pdf Draft Toxicological Profile for Perchlorates], [[Agency for Toxic Substances and Disease Registry]], U.S. Department of Health and Human Services, September, 2005.</ref> Контаминацијата со перхлорат во храната, [[Загадување на водата|водата]] и други делови од животната средина е проучувана во САД поради штетните ефекти врз здравјето на луѓето. Перхлоратните јони се донекаде токсични за штитната жлезда. Повеќето перхлорати се безбојни цврсти материи кои се растворливи во вода. Четири перхлорати се од примарен комерцијален интерес: [[амониум перхлорат]] {{хем2|[NH4]ClO4}}, [[перхлорна киселина]] {{хем2|HClO4}}, [[калиум перхлорат]] {{хем2|KClO4 }} и [[натриум перхлорат]] {{хем2|NaClO4}}. Перхлорат е анјон што произлегува од дисоцијацијата на перхлорна киселина и нејзините соли при нивното растворање во вода. Многу перхлорни соли се растворливи во неводени раствори.<ref name="Kucharzyk"/> ==Производство== Перхлоратните соли се произведуваат индустриски со [[оксидација]] на водени раствори на [[натриум хлорат]] со електролиза. Овој метод се користи за подготовка на [[натриум перхлорат]]. Главната апликација е за ракетно гориво.<ref name=ull>Helmut Vogt, Jan Balej, John E. Bennett, Peter Wintzer, Saeed Akbar Sheikh, Patrizio Gallone „Chlorine Oxides and Chlorine Oxygen Acids“ во „Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry '' 2002, Wiley-VCH. {{doi|10.1002/14356007.a06_483}}</ref> Реакцијата на перхлорна киселина со бази, како што е [[амониум хидроксид]] дава соли. Високо ценетиот [[амониум перхлорат]] може да се произведе електрохемиски.<ref>{{cite journal | author = Dotson R.L. | year = 1993 | title = A novel electrochemical process for the production of ammonium perchlorate | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-electrochemistry_1993-09_23_9/page/897 | journal = Journal of Applied Electrochemistry | volume = 23 | issue = 9| pages = 897–904 | doi = 10.1007/BF00251024 | s2cid = 96020879 }}</ref> Перхлоратот може да се произведе со молњски празнења во присуство на хлорид. Перхлорат е откриен во примероци од дожд и снег од [[Флорида]] и [[Лабок, Тексас]].<ref>Кетлин Селерс, Кетрин Викс, Вилијам Р. Алсоп, Стивен Р. Клоф, Мерилин Хојт, Барбара Пуг, Џозеф Роб. ''Перхлорат: Еколошки проблеми и решенија'', 2007 година, стр. 9. Тејлор и Френсис Груп, ДОО.</ref> Присутен е и во [[Марсова почва]]. ==Употреба== *Доминантната употреба на перхлоратите е како оксиданс во погоните за ракети, огномет и ракети од автопат. Од особена вредност е [[композитен погон на амониум перхлорат]] како компонента на цврстото ракетно гориво. Во сродна, но помала примена, перхлоратите се користат интензивно во индустријата на [[пиротехника]] и за производство на кибрит.<ref name=ull/> *Перхлоратот се користи за контрола на [[статички електрицитет]] во пакувањето на храната. Испрскана на контејнери, ја спречува статички наполнетата храна да се прилепува на пластична или хартиена/картонска површина.<ref>{{cite journal | doi = 10.1210/jc.2017-00046 | volume=102 | issue=7 | title=Identifying Subpopulations Vulnerable to the Thyroid-Blocking Effects of Perchlorate and Thiocyanate | year=2017 | journal=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism | pages=2637–2645 | author=McMullen Jenica, Ghassabian Akhgar, Kohn Brenda, Trasande Leonardo| pmid=28430972 | doi-access=free }}</ref> *Нишаните употреби вклучуваат [[литиум перхлорат]], кој се разградува егзотермичен сојузник за да произведе кислород, корисен во [[хемиски генератор на кислород|кислородни „свеќи“]] на вселенски летала, подморници и во други ситуации каде што постои сигурна резервна Потребно е снабдување со кислород.<ref name="candle">{{cite journal |doi=10.1021/i360012a016|title=Lithium Perchlorate Oxygen Candle. Pyrochemical Source of Pure Oxygen|journal=Industrial & Engineering Chemistry Product Research and Development|volume=3|issue=4|pages=321–330|year=1964|last1=Markowitz|first1=M. M.|last2=Boryta|first2=D. A.|last3=Stewart|first3=Harvey}}</ref> *Калиум перхлорат, во минатото, се користел терапевтски за да помогне во справувањето со [[Грејвсова болест]]. Го попречува производството на тироидните хормони кои содржат јод.<ref name="Sridhar Susarla 1999">{{cite journal |author1=Susarla Sridhar |author2=Collette C. W. |author3=Garrison A. W. |author4=Wolfe N. L. |author5=McCutcheon S. C. | year = 1999 | title = Perchlorate Identification in Fertilizers |url=https://archive.org/details/environmental-science-technology_1999-10-01_33_19/page/3469 | journal = Environmental Science and Technology | volume = 33 | issue = 19| pages = 3469–3472 | doi = 10.1021/es990577k |bibcode=1999EnST...33.3469S }}</ref> ==Хемиски својства== Перхлоратниот јон е најмалку реактивен од генерализираните хлорати. Перхлоратот содржи [[хлор]] во својот највисок оксидациски број. Табелата на редуцирачки потенцијали на четирите хлорати покажува дека, спротивно на очекувањата, перхлоратот е најслабиот оксиданс меѓу четирите во водата. {|class="wikitable" |- !Јон!!Реакција!!''E''° (V) !!Неутрална/основна реакција!!''E''° (V) |- |align="center" |[[Хипохлорит]] ||{{хем2|2 H+ + 2 HOCl + 2 e− → Cl2(''g'') + 2 H2O}} ||align="center" |1.63||{{хем2|ClO− + H2O + 2 e− → Cl− + 2 OH−}} ||align="center" |0.89 |- |align="center" |[[Хлорит]] ||{{хем2|6 H+ + 2 HOClO + 6 e− → Cl2(''g'') + 4 H2O}} ||align="center" |1.64||{{хем2|ClO2− + 2 H2O + 4 e− → Cl− + 4 OH−}} ||align="center" |0.78 |- |align="center" |[[Хлорат]] ||{{хем2|12 H+ + 2 ClO3− + 10 e− → Cl2(''g'') + 6 H2O}} ||align="center" |1.47||{{хем2|ClO3− + 3 H2O + 6 e− → Cl− + 6 OH−}} ||align="center" |0.63 |- |align="center" |Перхолат||{{хем2|16 H+ + 2 ClO4− + 14 e− → Cl2(''g'') + 8 H2O}} ||align="center" |1.42||{{хем2|ClO4− + 4 H2O + 8 e− → Cl− + 8 OH−}} ||align="center" |0.56 |} Овие податоци покажуваат дека перхлоратот и хлоратот се посилни оксидатори во кисели услови отколку во базни услови. Мерењата на гасната фаза на топлината на реакцијата (кои овозможуваат пресметување на Δ''H''<sub>f</sub>°) на различни оксиди на хлор го следат очекуваниот тренд каде што [[Дихлор хептоксид|{{хем2|Cl2O7}}]] ја покажува најголемата ендотермичка вредност на Δ''H''<sub>f</sub>° (238,1&nbsp;kJ/mol) додека [[Дихлор моноксид|{{хем2|Cl2O}}]] покажува најниска ендотермична вредност на Δ''H''<sub>f</sub>° (80,3&nbsp;kJ/mol).<ref>Wagman, D. D.; Evans, W. H.; Parker, V. P.; Schumm, R. H.; Halow, I.; Bailey, S. M.; Churney, K. L.; Nuttall, R. L. ''J. Phys. Chem. Ref. Data'' Vol. 11(2); 1982, American Chemical Society and the American Institute of Physics.</ref> Хлорот во перхлоратниот анјон е атом [[затворена обвивка]] и е добро заштитен со четирите кислороди. [[натриум перхлорат]] или [[калиум перхлорат]], не се оксидираат органски соединенија сè додека смесата не се загрее, каде што е потребно палење за да се започне реакција. Амониум перхлоратот е стабилен кога е чист, но може да формира потенцијално експлозивни мешавини со реактивни метали или органски соединенија. [[Катастрофа ПЕПКОН|Катастрофата ПЕПКОН]] уништила производствена фабрика за [[амониум перхлорат]] кога пожар предизвикал амониум перхлоратот складиран на локацијата да реагира со алуминиумот со кој биле изградени резервоарите за складирање. Во раствор, Ru(II) може да го намали {{хем2|ClO4-}} на {{хем2|ClO3-}}, додека V(II), V(III), Mo(III), Cr(II) и Ti( III) може да го намали {{хем2|ClO4-}} на {{хем2|Cl-}}.<ref>Edward T. Urbansky. [https://clu-in.org/download/contaminantfocus/perchlorate/urbansky2.pdf Хемија на перхлорат: импликации за анализа и санација] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220129071859/http://https/ |датум=29 јануари 2022 година |date=2022-01-29 }}, 1998</ref> ===Биологија=== Над 40 филогенетски и метаболички разновидни микроорганизми способни да растат преку редукција на перхлорат<ref>{{cite journal | pmid = 19921177 | doi=10.1007/s00253-009-2336-6 | volume=86 | issue=1 | title=Description of the novel perchlorate-reducing bacteria ''Dechlorobacter hydrogenophilus'' gen. nov., sp. nov. and ''Propionivibrio militaris'', sp. nov | pmc=2822220 | year=2010 | journal=Appl Microbiol Biotechnol | pages=335–43 | author=Thrash JC, Pollock J, Torok T, Coates JD}}</ref> се изолирани од 1996 година. Повеќето потекнуваат од [[протеобактерии]], но други ги вклучуваат [[Firmicutes]], ''[[Moorella perchloratireducens ]]'' и ''Sporomusa'' sp., и [[археи]] ''[[Archaeoglobus|Archaeoglobus fulgidus]]''.<ref name=Coates>{{cite journal | title = Microbial perchlorate reduction: rocket-fuelled metabolism |author1=John D. Coates |author2=Laurie A. Achenbach | journal = [[Nature Reviews Microbiology]] | volume = 2 | issue = 7 | pages = 569–580 | year = 2004 | pmid = 15197392| doi = 10.1038/nrmicro926|s2cid=21600794 }}</ref><ref>{{cite journal|journal=Science|date=5 April 2013|volume=340|issue=6128|pages=85–87| doi=10.1126/science.1233957|title=Archaeal (Per)Chlorate Reduction at High Temperature: An Interplay of Biotic and Abiotic Reactions|url=https://archive.org/details/sim_science_2013-04-05_340_6128/page/85|author=Martin G. Liebensteiner, Martijn W. H. Pinkse, Peter J. Schaap, Alfons J. M. Stams, Bart P. Lomans|pmid=23559251|bibcode=2013Sci...340...85L|s2cid=32634949}}</ref> Со исклучок на ''A. fulgidus'', сите познати микроби кои растат преку редукција на перхлорат ги користат ензимите [[перхлорат редуктаза]] и [[хлорит дисмутаза]], кои колективно го земаат перхлоратот во безопасен хлорид.<ref name=Coates/> Во тој процес, се генерира слободен [[кислород]] ({{хем2|O2}}).<ref name=Coates/> ==Природно изобилство== ===Терестријално изобилство=== Природниот перхлорат во најзастапен може да се најде во комбинација со наслаги на натриум нитрат во пустината [[Атакама]] во северно [[Чиле]]. Овие наслаги се многу минирани како извори за ѓубрива базирани на нитрати. Чилеанскиот нитрат всушност се проценува дека е изворот на околу {{convert|81000|тони}} перхлорат увезен во САД (1909–1997). Резултатите од истражувањата на подземните води, мразот и релативно невознемирените пустини се искористени за да се процени „''глобален инвентар''“ на природниот перхлорат моментално на Земјата.<ref> {{cite book | first1=Jennifer L. | last1= DuBois | first2= Sunil | last2= Ojha | editor=Peter M.H. Kroneck and Martha E. Sosa Torres | title=Sustaining Life on Planet Earth: Metalloenzymes Mastering Dioxygen and Other Chewy Gases | series=Metal Ions in Life Sciences | volume=15 | pages= 45–87 | year=2015 | publisher=Springer | chapter=Chapter 3, Section 2.2 ''Natural Abundance of Perchlorate on Earth'' | doi=10.1007/978-3-319-12415-5_3 | pmid= 25707466 | pmc= 5012666 | isbn= 978-3-319-12414-8 }} </ref> ===На Марс=== Перхлорат е откриен во марсовска почва на ниво од ~ 0,6% по тежина. Се претпоставува дека постои како мешавина од 48% {{хем2|Ca(ClO4)2}}, 32% {{хем2|Mg(ClO4)2}} и 20% {{хем2|[NH4]ClO4}}.<ref>{{cite journal | title = Detection of Perchlorate & the Soluble Chemistry of Martian Soil at the Phoenix Mars Lander Site | author = Hecht, M. H., S. P. Kounaves, R. Quinn| journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 325 |pages = 64–67 | year = 2009 | pmid=19574385 | doi=10.1126/science.1172466 | issue = 5936|bibcode = 2009Sci...325...64H | s2cid = 24299495|display-authors=etal| url = https://semanticscholar.org/paper/bfe5cad54aa9afc5b786d272cd1ca872ae08408d}}</ref><ref>{{cite journal | author = Kounaves S. P. | year = 2010 | title = Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results | journal = J. Geophys. Res. | volume = 115 | issue = E3| pages = E00E10 | doi = 10.1029/2008JE003084 | bibcode=2009JGRE..114.0A19K|display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite journal | author = Kounaves S. P. | year = 2014 | title = Identification of the Perchlorate Parent Salts at the Phoenix Mars Landing Site and Possible Implications | journal = Icarus | volume = 232 | pages = 226–231 | doi = 10.1016/j.icarus.2014.01.016 |display-authors=etal | bibcode=2014Icar..232..226K}}</ref> Овие соли, формирани од перхлорати, делуваат како [[антифриз]] и значително ја намалуваат [[Точка на топење|точка на замрзнување]] на водата. Врз основа на условите за температура и притисок на денешниот Марс на местото на слетување ''[[Феникс (вселенско летало)|Феникс]]'', условите ќе овозможат растворот на сол на перхлор да биде стабилен во течна форма неколку часа секој ден во текот на летото<ref>{{cite journal | title = Stability of perchlorate hydrates and their liquid solutions at the Phoenix landing site, Mars | author = Chevrier, V. C., Hanley, J., and Altheide, T.S. | journal = [[Geophysical Research Letters]] | volume = 36 | pages = L10202 | year = 2009 | doi = 10.1029/2009GL037497 | bibcode=2009GeoRL..3610202C | issue = 10| s2cid = 42150205 | doi-access = free }}</ref> Можноста дека перхлоратот бил загадувач донесен од Земјата е елиминирана со неколку докази. Ретро-ракетите „Феникс“ користеа ултра чист [[хидразин]] и лансираа погони кои се состојат од [[амониум перхлорат]] или [[амониум нитрат]]. Сензорите на бродот „Феникс“ не пронашле траги од [[амониум нитрат]], а со тоа нитратот во количините присутни во сите три примероци почва е автохтона на почва на Марс. Наместо тоа, „Викинг“ пронашол траги од [[амониум перхлорат]] на површината на планетата во 1977 година. Перхлоратот е широко распространет во почвите на Марс во концентрации помеѓу 0,5 и 1%. Во такви концентрации, перхлоратот може да биде важен извор на кислород, но исто така може да стане критична хемиска опасност за астронаутите.<ref name="DavilaWillson2013">{{cite journal|last1=Davila|first1=Alfonso F.|last2=Willson|first2=David|last3=Coates|first3=John D.|last4=McKay|first4=Christopher P.|title=Perchlorate on Mars: a chemical hazard and a resource for humans|journal=International Journal of Astrobiology|volume=12|issue=4|year=2013|pages=321–325|issn=1473-5504|doi=10.1017/S1473550413000189|bibcode=2013IJAsB..12..321D|s2cid=123983003}}</ref> Во 2006 година, бил предложен механизам за формирање на перхлорати што е особено релевантен за откривањето на перхлорат на локацијата за слетување „Феникс“. Се покажало дека почвите со високи концентрации на [[хлорид]] се претвораат во перхлорат во присуство на титан диоксид и сончева светлина/ултравиолетова светлина. Конверзијата била репродуцирана во лабораторија користејќи почви богати со хлориди од [[Долина на Смртта]]<ref>Miller, Glen. "[http://oasys2.confex.com/acs/231nm/techprogram/P945888.HTM Photooxidation of chloride to perchlorate in the presence of desert soils and titanium dioxide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160907085946/http://oasys2.confex.com/acs/231nm/techprogram/P945888.HTM|date=2016-09-07}}". ''[[American Chemical Society]]''. March 29, 2006</ref>. Други експерименти покажале дека формирањето на перхлорат е поврзано со полупроводнички оксиди со широк опсег<ref>{{cite journal |author1=Schuttlefield Jennifer D. |author2=Sambur Justin B. |author3=Gelwicks Melissa |author4=Eggleston Carrick M. |author5=Parkinson B. A. | year = 2011 | title = Photooxidation of Chloride by Oxide Minerals: Implications for Perchlorate on Mars | journal = J. Am. Chem. Soc. | volume = 133 | issue = 44| pages = 17521–17523 | doi = 10.1021/ja2064878 | pmid=21961793}}</ref>. Во 2014 година, се покажало дека перхлорат и хлорат може да се произведуваат од хлоридни минерали под услови на Марс преку УВ користејќи само NaCl и силикат<ref>{{cite journal |author1=Carrier B. L. |author2=Kounaves S. P. | year = 2015 | title = The Origin of Perchlorates in the Martian Soil | journal = Geophys. Res. Lett. | volume = 42 | issue = 10| pages = 3746–3754 | doi = 10.1002/2015GL064290 | bibcode = 2015GeoRL..42.3739C |hdl=10044/1/53915 |s2cid=97694189 | hdl-access = free }}</ref>. Дополнителни наоди за перхлорат и хлорат во марсовскиот метеорит EETA79001<ref>{{cite journal |author1=Kounaves S. P. |author2=Carrier B. L. |author3=O'Neil G. D. |author4=Stroble S. T. |author5=Clair M. W. |name-list-style=amp | year = 2014 | title = Evidence of Martian Perchlorate, Chlorate, and Nitrate in Mars Meteorite EETA79001: Implications for Oxidants and Organics | journal = Icarus | volume = 229 | pages = 206–213 | doi = 10.1016/j.icarus.2013.11.012 | bibcode=2014Icar..229..206K}}</ref> и од роверот Марс [[Curiosity (ровер)|''Curiosity'']] во 2012-2013 година ја поддржуваат идејата дека перхлоратите се глобално распоредени низ површината на Марс .<ref>Adam Mann. "[https://www.wired.com/wiredscience/2013/09/curiosity-science-package/#slideid-263511 Look What We Found on Mars – Curiosity Rover Serves Up Awesome Science]". ''[[Slate (magazine)]].'' 26 September 2013.</ref><ref name="NYT-20131001">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Hitting Pay Dirt on Mars |url=https://www.nytimes.com/2013/10/01/science/space/hitting-pay-dirt-on-mars.html |date=1 October 2013 |work=[[New York Times]] |access-date=2 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Kerr Richard A | year = 2013 | title = Pesky Perchlorates All Over Mars | url = https://archive.org/details/sim_science_2013-04-12_340_6129/page/138 | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 340 | issue = 6129| page = 138 | doi = 10.1126/science.340.6129.138-b | pmid=23580505| bibcode = 2013Sci...340R.138K }}</ref> Со концентрации кои се приближуваат до 0,5% и ги надминуваат нивоата на токсични на тлото на Марс, перхлоратите на Марс би претставувале сериозен предизвик за [[Колонизација на Марс|човечки населби]],<ref name="David">{{cite web|last1=David|first1=Leonard|title=Toxic Mars: Astronauts Must Deal with Perchlorate on the Red Planet|url=http://www.space.com/21554-mars-toxic-perchlorate-chemicals.html|website=Space.com|access-date=May 9, 2017|date=June 13, 2013}}</ref> како и микроорганизми.<ref>[https://www.theguardian.com/science/2017/jul/06/mars-covered-in-toxic-chemicals-that-can-wipe-out-living-organisms-tests-reveal Mars covered in toxic chemicals that can wipe out living organisms, tests reveal]. Ian Sample, ''The Guardian''. 6 July 2017.</ref> Од друга страна, перхлоратот би обезбедил пригоден извор на [[кислород]] за населбите. На 28 септември 2015 година, НАСА објавила дека анализите на спектралните податоци од Компактниот извидувачки спектрометар за Марс (CRISM) на одборот на ''Mars Reconnaissance Orbiter'' од четири различни локации каде што се присутни повторливите линии на наклон (RSL) откриле докази за хидрирани соли. Хидрираните соли кои се најконзистентни со одликите на спектралната апсорпција се магнезиум перхлорат, магнезиум хлорат и натриум перхлорат. Наодите силно ја поддржуваат хипотезата дека RSL се формира како резултат на современата водена активност на Марс.<ref name="NASA-20150928">{{cite web |last1=Webster |first1=Guy |last2=Agle |first2=DC |last3=Brown |first3=Dwayne |last4=Cantillo |first4=Laurie |title=NASA Confirms Evidence That Liquid Water Flows on Today's Mars |website=[[Jet Propulsion Laboratory]] |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4722 |date=28 September 2015 |access-date=28 September 2015 }}</ref><ref name="NYT-20150928">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=NASA Says Signs of Liquid Water Flowing on Mars |url=https://www.nytimes.com/2015/09/29/science/space/mars-life-liquid-water.html |date=28 September 2015 |work=[[New York Times]] |access-date=28 September 2015 }}</ref><ref name="NG-20150928">{{cite journal |last1=Ojha |first1=Lujendra |last2=Wilhelm |first2=Mary Beth |last3=Murchie |first3=scortt L. |last4=McEwen |first4=Alfred S. |last5=Wray |first5=James J. |last6=Hanley |first6=Jennifer |last7=Massé |first7=Marion |last8=Chojnacki |first8=Matt |title=Spectral evidence for hydrated salts in recurring slope lineae on Mars |date=28 September 2015 |journal=[[Nature Geoscience]] |doi=10.1038/ngeo2546 |volume=8 |issue=11 |pages=829–832 |bibcode=2015NatGe...8..829O}}</ref><ref name="NASA-20150928b">{{cite web |author=Staff |title=Video Highlight (02:58) - NASA News Conference - Evidence of Liquid Water on Today's Mars |url=https://www.youtube.com/watch?v=bDv4FRHI3J8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/bDv4FRHI3J8 |archive-date=2021-12-21 |url-status=live|date=28 September 2015 |work=[[NASA]] |access-date=30 September 2015 }}{{cbignore}}</ref><ref name="NASA-20150928a">{{cite web |author=Staff |title=Video Complete (58:18) – NASA News Conference – Water Flowing on Present-Day Mars m|url=https://www.youtube.com/watch?v=MRQ5B_ik2dU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/MRQ5B_ik2dU |archive-date=2021-12-21 |url-status=live|date=28 September 2015 |work=[[NASA]] |access-date=30 September 2015 }}{{cbignore}}</ref> ==Загадување во околината== Перхлоратите се загрижувачки поради несигурноста за токсичноста и здравствените ефекти на ниските нивоа во водата за пиење, влијанието врз екосистемите и индиректните патишта на изложеност за луѓето поради акумулацијата во зеленчукот.<ref name="Sridhar Susarla 1999"/> Тие се растворливи во вода, многу подвижни во водни системи и може да опстојува многу децении под типични услови на подземните и површинските води.<ref name="ReferenceA"/> ===Индустриско потекло=== Перхлоратите најчесто потекнуваат од [[ракетно гориво]], но исто така и од средства за дезинфекција, средства за белење, хербициди. Перхлоратот е нуспроизвод од производството на [[ракетно гориво]] и огномет.<ref name="Kucharzyk">{{cite journal|last=Kucharzyk|first=Katarzyna|title=Development of drinking water standards for perchlorate in the United States |date=2009 |doi=10.1016/j.jenvman.2009.09.023|volume=91|issue=2|journal=Journal of Environmental Management |pages=303–310|pmid=19850401}}</ref> огномет исто така е извор на перхлорат во езерата.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Fireworks Displays Linked To Perchlorate Contamination In Lakes |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/05/070528095714.htm |work=Science Daily |location=Rockville, MD |date=2007-05-28}}</ref> Методите за отстранување и обновување на овие соединенија од експлозиви и ракетни погони вклучуваат испирање на вода под висок притисок, што генерира воден амониум перхлорат. ===Вода за пиење=== Во 2000 година, контаминацијата со перхлорат под поранешната фабрика за производство на пламен [[Olin Corporation]] Flare Facility, [[Морган Хил, Калифорнија]] првпат била откриена неколку години по затворањето на фабриката. Фабриката користела калиум перхлорат како една од состојките во текот на своето 40-годишно работење. До крајот на 2003 година, државата Калифорнија и Водениот округ на долината Санта Клара потврдиле подземна вода која моментално се протега над девет милји низ станбени и земјоделски заедници<ref>{{cite web |url=http://archive.epa.gov/region9/toxic/web/html/per_ca.html#olin |title=Perchlorate in the Pacific Southwest: California |website=EPA – Region 9 |publisher=EPA |location=San Francisco, CA |accessdate=2023-03-07 |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307104737/https://archive.epa.gov/region9/toxic/web/html/per_ca.html#olin |url-status=dead }}</ref>. Регионалниот одбор за контрола на квалитетот на водата во [[Калифорнија]] и водениот округ на долината Санта Клара се вклучиле во голем теренски напор, во тек е програма за тестирање на бунари за вода за околу 1.200 станбени, општински и земјоделски бунари. Големи единици за третман на јонска размена работат во три јавни системи за водоснабдување кои вклучуваат седум општински бунари со детекција на перхлорат. Потенцијално одговорните страни, ''Olin Corporation и Standard Fuse Incorporated'', снабдувале флаширана вода за речиси 800 домаќинства со приватни бунари и Регионалниот одбор за контрола на квалитетот на водата ги надгледуваше напорите за чистење. Изворот на перхлорат во Калифорнија главно се припишува на двајца производители во југоисточниот дел на долината Лас Вегас во [[Невада]], каде што се произведувал перхлорат за индустриска употреба<ref>{{cite web |url=https://www.lvvwd.com/wq/facts_perchlorate.html |title=Perchlorate |website=Las Vegas Valley Water District |location=Las Vegas, NV |access-date=2017-07-06 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104210252/https://www.lvvwd.com/wq/facts_perchlorate.html |url-status=dead }}</ref>. Ова довело до ослободување на перхлорат во [[Мид (езеро)|езерото Мид]] во [[Невада]] и реката [[Колорадо (река)|Колорадо]] што ги зафатило регионите на Невада, Калифорнија и [[Аризона]], каде што водата од овој резервоар се користи за потрошувачка, наводнување и рекреација за приближно половина од населението на овие држави. Езерото Мид се припишува како извор на 90% од перхлоратот во водата за пиење во Јужна Невада. Врз основа на земање примероци, перхлоратот влијаел на 20 милиони луѓе, со највисока детекција во [[Тексас]], јужна Калифорнија, [[Њу Џерси]] и [[Масачусетс]], но интензивното земање примероци од Големите Рамнини и другите региони на средната држава може да доведе до ревидирани проценки со дополнителни погодени региони. Акциско ниво од 18 μg/L е усвоено од неколку засегнати држави. Во 2001 година, хемикалијата била откриена на нивоа до 5 μg/L во заедничката база Кејп Код (поранешен воен резерват на Масачусетс), многу над тогашната државна регулатива на Масачусетс од 2 μg/L<ref>{{cite web |url=http://jbcc-iagwsp.org/groundwater/papers/EPATSP2001Perchlorat%20pres.pdf |last=Clausen |first=Jay |title=Perchlorate, Source and Distribution in Groundwater at Massachusetts Military Reservation |date=November 2001 |id=Presentation at U.S. EPA Technical Support Project Semi-Annual Meeting, Cambridge, MA}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mass.gov/eea/docs/dep/water/laws/i-thru-z/perchlorate-310cmr22-07282006.pdf |title=Inorganic Chemical Maximum Contaminant Levels, Monitoring Requirements and Analytical Methods |access-date=2017-07-05 |publisher=Massachusetts Office of Energy and Environmental Affairs |id=''Code of Massachusetts Regulations'' (CMR), 310 CMR 22.06 |archive-date=2017-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228075214/http://www.mass.gov/eea/docs/dep/water/laws/i-thru-z/perchlorate-310cmr22-07282006.pdf |url-status=dead }}</ref>. Почнувајќи од 2009 година, ниски нивоа на перхлорат биле откриени и во водата за пиење и во подземните води во 26 држави во САД, според Агенцијата за заштита на животната средина (EPA)<ref>{{cite journal |last1=Brandhuber |first1=Philip |last2=Clark |first2=Sarah |last3=Morley |first3=Kevin |date=November 2009 |title=A review of perchlorate occurrence in public drinking water systems |url=https://www.epa.gov/sites/production/files/2015-09/documents/12004-exhibita.pdf |journal=Journal American Water Works Association |volume=101 |issue=11 |pages=63–73 |doi=10.1002/j.1551-8833.2009.tb09991.x|s2cid=17523940 }}</ref>. ===Во храната=== Во 2004 година, хемикалијата била пронајдена во кравјото млеко во Калифорнија на просечно ниво од 1,3 делови на милијарда (ppb, или µg/L), кои можеби навлегле во кравите преку хранење со култури изложени на вода што содржи перхлорати<ref name="AP2004">[[Associated Press]]. "[http://www.nbcnews.com/id/5268705 Toxic chemical found in California milk]". ''[[NBC News]]''. June 22, 2004.</ref>. Студија од 2005 година сугерирала дека човечкото мајчино млеко има просечно 10,5 μg/L перхлорат<ref>McKee, Maggie. "[https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7057 Perchlorate found in breast milk across US] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080927031838/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7057|date=2008-09-27}}". ''New Scientist''. February 23, 2005</ref>. ===Од минерали и други природни појави=== На некои места, не постои јасен извор на перхлорат и може да се појави природно. Природниот перхлорат на Земјата првпат бил идентификуван во копнените наслаги на нитрати/ѓубрива на пустината [[Атакама]] во Чиле уште во 1880-тите и долго време се сметал за единствен извор на перхлорат. Перхлоратот ослободен од историската употреба на чилеанското ѓубриво базирано на нитрат, кое [[Соединети Американски Држави|САД]] го увезле со стотици тони на почетокот на 19 век, сè уште може да се најде во некои подземни извори на Соединетите држави, на пример, Лонг Ајленд, Њујорк<ref>{{cite journal |author1=Böhlke J. K. |author2=Hatzinger P. B. |author3=Sturchio N. C. |author4=Gu B. |author5=Abbene I. |author6=Mroczkowski S. J. |year = 2009 | title = Atacama perchlorate as an agricultural contaminant in groundwater: Isotopic and chronologic evidence from Long Island, New York |journal = Environmental Science & Technology |volume = 43 |issue = 15| pages = 5619–5625 |doi=10.1021/es9006433|pmid=19731653 |bibcode=2009EnST...43.5619B }}</ref>. Неодамнешните подобрувања во аналитичката чувствителност со користење на техники засновани на јонска хроматографија откриле пораспространето присуство на природен перхлорат, особено во подпочвите на југозападниот дел на САД<ref>{{cite journal |author1=Rao B. |author2=Anderson T. A. |author3=Orris G. J. |author4=Rainwater K. A. |author5=Rajagopalan S. |author6=Sandvig R. M. |author7=Scanlon B. R.|author7-link= Bridget Scanlon |author8=Stonestrom S. A. |author9=Walvoord M. A. |author10=Jackson W. A. |year = 2007 |title = Widespread NaturalPerchlorate in Unsaturated zones of the Southwest United States |journal = Environ. Sci. Technol. |volume = 41 |issue = 13|pages = 4522–4528 |doi=10.1021/es062853i|pmid=17695891 |bibcode=2007EnST...41.4522R }}</ref>, испарувања на сол во [[Калифорнија]] и [[Невада]]<ref>Orris, G. J.; Harvey, G. J.; Tsui, D. T.; Eldridge, J. E. Preliminaryanalyses for perchlorate in selected natural materials and theirderivative products; USGS Open File Report 03-314; USGS, U.S.Government Printing Office: Washington, DC, 2003.</ref> Pleistocene groundwater in New Mexico,<ref>{{cite journal |author1=Plummer L. N. |author2=Bohlke J. K. |author3=Doughten M. W. | year = 2005 | title = Perchlorate in Pleistocene and Holocene groundwater in North-Central New Mexico | doi = 10.1021/es051739h |pmid=16570594 | journal = Environ. Sci. Technol. | volume = 40 | issue = 6| pages = 1757–1763| bibcode = 2006EnST...40.1757P }}</ref>, плеистоценски подземни води во [[Ново Мексико]], и дури и присутна на екстремно оддалечени места како што е [[Антарктик]]от.<ref name="S. P. Kounaves et al. 2010 2360–2364">{{cite journal | doi = 10.1021/es9033606 | title = Natural Perchlorate in the Antarctic Dry Valleys and Implications for its Global Distribution and History | author = S. P. Kounaves| journal = [[Environmental Science & Technology]] | volume = 44 | issue = 7 |pages = 2360–2364 | year = 2010 | pmid = 20155929|bibcode = 2010EnST...44.2360K |display-authors=etal}}</ref> , Податоците од овие и други студии покажуваат дека природниот перхлорат е глобално депониран на Земјата со последователната акумулација и транспорт регулирани од локалните хидролошки услови. И покрај неговата важност за контаминација на животната средина, специфичниот извор и процеси вклучени во производството на природни перхлорат остануваат слабо разбрани. Лабораториските експерименти во врска со изотопските проучувања имплицирале дека перхлоратот може да се произведе на земјата со оксидација на видовите на хлор преку патишта кои вклучуваат озон или неговите фотохемиски производи. Други проучувања сугерираат дека перхлоратот може да се создаде и со молња активирана оксидација на хлоридни аеросоли (на пр., хлорид во прскање со морска сол), и ултравиолетова или топлинска оксидација на хлорот (на пр., раствори за белење што се користат во базени) во вода<ref>{{cite journal |author1=Rao B. |author2=Estrada N |author3=Mangold J. |author4=Shelly M. |author5=Gu B. |author6=Jackson W. A. | year = 2012 | title = Perchlorate production byphotodecomposition of aqueous chlorine |journal = Environ. Sci. Technol. |volume = 46 |issue = 21|pages =11635–11643| doi = 10.1021/es3015277|pmid=22962844 |bibcode=2012EnST...4611635R}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Stanford B. D. |author2=Pisarenko A. N. |author3=Snyder S. A. |author4=Gordon G. |year = 2011 |title = Perchlorate, bromate, and chlorate in hypochlorite solutions: Guidelines for utilities |url=https://archive.org/details/sim_american-water-works-association-journal_2011-06_103_6/page/71 | journal = Journal American Water Works Association | volume = 103 |issue = 6|page = 71|doi=10.1002/j.1551-8833.2011.tb11474.x |s2cid=21620375 }}</ref><ref>{{cite journal |author = William E. Motzer |title = Perchlorate: Problems, Detection, and Solutions |pages = 301–311 |doi = 10.1006/enfo.2001.0059 |journal = Environmental Forensics |volume = 2 |issue = 4 |year = 2001|s2cid = 95709844 }}</ref>. ===Од ѓубрива=== Иако перхлоратот како загадувач на животната средина обично се поврзува со складирањето, производството и тестирањето на цврсти ракетни мотори, контаминацијата на перхлоратот е фокусирана во употребата на ѓубриво и неговото ослободување на перхлорат во подземните води<ref name="Matthew L. Magnuson 2000">{{cite journal |author1=Magnuson Matthew L. |author2=Urbansky Edward T. |author3=Kelty Catherine A. | year = 2000 | title = Determination of Perchlorate at Trace Levels in Drinking Water by Ion-Pair Extraction with Electrospray Ionization Mass Spectrometry | journal = Analytical Chemistry | volume = 72 |issue=1 | pages = 25–29| doi=10.1021/ac9909204|pmid=10655630 }}</ref>. Ѓубривото остава перхлорат анјони да истечат во подземните води и да ги загрозат резервите на вода на многу региони во САД. Утврдено е дека еден од главните извори на контаминација со перхлорат од употребата на ѓубриво доаѓа од ѓубривото добиено од чилеанскиот калише (калциум карбонат), бидејќи Чиле има богат извор на природно присутен перхлорат анјон<ref name="S.K. Brown, M.L. Magnuson 2001">{{cite journal |author1=Urbansky T. |author2=Brown S.K. |author3=Magnuson M.L. |author4=Kelty C.A. | year = 2001 | title = Perchlorate levels in samples of sodium nitrate fertilizer derived from Chilean caliche | url = https://zenodo.org/record/1259965| journal = Environmental Pollution | volume = 112 | issue = 3| pages = 299–302| doi=10.1016/s0269-7491(00)00132-9|pmid=11291435 }}</ref>. Концентрацијата на перхлорат била највисока во чилеанскиот нитрат, која се движела од 3,3 до 3,98%. Перхлоратот во цврстото ѓубриво се движел од 0,7 до 2,0&nbsp;mg g-1, варијација помала од фактор 3 и се проценува дека натриум нитратните ѓубрива добиени од чилеанскиот калише содржат приближно 0,5–2&nbsp;mg g-1 перхлорат анјон. Директниот еколошки ефект на перхлоратот не е добро познат; Неговото влијание може да биде под влијание на фактори вклучувајќи врнежи од дожд и наводнување, разредување, природно слабеење, адсорпција на почвата и биорасположивост. Квантификацијата на концентрациите на перхлорат во компонентите на ѓубривото преку јонска хроматографија открила дека во градинарското ѓубриво компонентите содржеле перхлорат кои се движат помеѓу 0,1 и 0,46%<ref name="ReferenceA">{{cite journal |author1=Susarla Sridhar |author2=Collette T. W. |author3=Garrison A. W. |author4=Wolfe N. L. |author5=McCutcheon S. C. | year = 1999 | title = Perchlorate Identification in Fertilizers |url=https://archive.org/details/environmental-science-technology_1999-10-01_33_19/page/3469 | journal = Environmental Science and Technology | volume = 33 | issue = 19| pages = 3469–3472| doi=10.1021/es990577k|bibcode=1999EnST...33.3469S}}</ref>. ==Чистење на животната средина== Имало многу обиди да се елиминира контаминацијата со перхлорат. Тековните технологии за санација на перхлорат имаат негативни страни на високи трошоци и тешкотија во работењето<ref name="Eliminating Water Contamination by Inorganic Disinfection Byproducts.">{{cite web|title=Eliminating Water Contamination by Inorganic Disinfection Byproducts.|url=http://www.hazenandsawyer.com/news/eliminating-water-contamination-by-inorganic-disinfection-byproducts/|work=Hazen and Sawyer|publisher=Hazen and Sawyer|date=19 July 2012|accessdate=2023-03-07|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429022151/https://www.hazenandsawyer.com/news/eliminating-water-contamination-by-inorganic-disinfection-byproducts/|url-status=dead}}</ref>. Така, постоеле интереси за развој на системи кои би понудиле економски и зелени алтернативи.<ref name="Eliminating Water Contamination by Inorganic Disinfection Byproducts."/> ===Третман ex situ и in situ=== Неколку технологии можат да го отстранат перхлоратот, преку третмани ''ex situ'' (далеку од локацијата) и ''[[in situ]]'' (на локацијата). ''Ex situ'' третманите вклучуваат јонска размена со користење на перхлорат-селективни или нитрит-специфични смоли, биоремедијација со употреба на биореактори со пакување или флуидизирано корито и мембрански технологии преку електродијализа и обратна осмоза<ref name="Technical Fact Sheet – Perchlorate.">{{cite web|title=Technical Fact Sheet – Perchlorate.|url=http://www.epa.gov/fedfac/pdf/technical_fact_sheet_perchlorate.pdf|work=US EPA|publisher=US EPA|date=2013-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607125351/http://www.epa.gov/fedfac/pdf/technical_fact_sheet_perchlorate.pdf|archive-date=7 June 2013}}</ref> . ''In ex situ'' третман преку јонска размена, загадувачите се привлекуваат и се прилепуваат на смолата за размена на јони бидејќи таквите смоли и јони на загадувачи имаат спротивен полнеж. Како што јонот на загадувачот се прилепува до смолата, друг наелектризиран јон се исфрла во водата што се третира, во која потоа јонот се разменува за загадувачот<ref name="ara.com">{{cite web|title=ARA Perchlorate Contamination Solutions|publisher=[[Applied Research Associates|Applied Research Associates, Inc.]]|url=http://www.ara.com/perchlorate/Ion-Exchange-Perchlorate.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429203505/http://www.ara.com/perchlorate/Ion-Exchange-Perchlorate.html|archive-date=29 April 2014}}</ref>. Технологијата за размена на јони има предности во тоа што е добро погодна за третман со перхлорат и голема пропусна моќ, но има негативна страна што не ги третира хлорираните растворувачи. Дополнително, употребена е ''ex situ'' технологија за адсорпција на јаглерод во течна фаза, каде што се користи грануларен активен јаглен (GAC) за да се елиминираат ниските нивоа на перхлорат и може да биде потребен предтретман при уредувањето на GAC за елиминација на перхлорат. Третмани на самото место, како што е биоремедијација преку микроби кои селективни за перхлорат и пропустлива реактивна бариера, исто така се користат за лекување на перхлорат. ''In situ'' биоремедијацијата има предности од минималната надземна инфраструктура и нејзината способност истовремено да третира хлорирани растворувачи, перхлорат, нитрат и RDX. Сепак, има негативна страна што може негативно да влијае на квалитетот на секундарната вода. Исто така, може да се користи технологијата на фиторемедијација на самото место, иако механизмот за фиторемедијација на перхлорат сè уште не е целосно основан. Предложена е и биоремедијација со употреба на бактерии кои редуцираат перхлорат, кои ги намалуваат јоните на перхлорат до безопасен хлорид<ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.micres.2010.11.005|title=Dissimilatory perchlorate reduction: A review|url=https://archive.org/details/microbiological-research_2011_166_4/page/237|journal=Microbiological Research|volume=166|issue=4|pages=237–254|year=2011|last1=Bardiya|first1=Nirmala|last2=Bae|first2=Jae-Ho|pmid=21242067|doi-access=free}}</ref>. ==Здравствени ефекти== ===Инхибиција на штитната жлезда=== Перхлоратот е моќен конкурентен инхибитор на тироидните симпортери на натриум-јодид<ref name="pmid15572417">{{cite journal | author1 = Braverman, L. E. | author2 = He X. | author3 = Pino S. | display-authors = etal | title = The effect of perchlorate, thiocyanate, and nitrate on thyroid function in workers exposed to perchlorate long-term | journal = J Clin Endocrinol Metab | year = 2005 | volume = 90 | issue = 2 | pages = 700–706 | pmid = 15572417 | doi = 10.1210/jc.2004-1821 | doi-access = free }}</ref>. Така, се користи за лекување на хипертироидизам од 1950-тите<ref>{{cite journal |last=Godley |first=A. F. |author2=Stanbury, J. B. |year=1954 |title=Preliminary experience in the treatment of hyperthyroidism with potassium perchlorate |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1954-01_14_1/page/70 |journal=J Clin Endocrinol Metab |volume=14 |issue= 1|pages=70–78 |pmid=13130654 |doi=10.1210/jcem-14-1-70 }}</ref>. Во многу високи дози (70.000-300.000 ppb) администрацијата на калиум перхлорат се сметаше за стандард за нега во Соединетите Држави и останува одобрена фармаколошка интервенција за многу земји<ref>{{cite journal |author1=Wu Q. |author2=Zhang T. |author3=Sun H. |author4=Kannan K. | date = Apr 2010 | title = Perchlorate in tap water, groundwater, surface waters, and bottled water from China and its association with other inorganic anions and with disinfection byproducts |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-environmental-contamination-and-toxicology_2010-04_58_3/page/543 | journal = Archives of Environmental Contamination and Toxicology | volume = 58 | issue = 3| pages = 543–50 | doi = 10.1007/s00244-010-9485-6 | pmid = 20162260 }}</ref>. Во големи количини перхлоратот го попречува навлегувањето на јод во штитната жлезда. Кај возрасните штитната жлезда помага во регулирањето на метаболизмот со ослободување на хормони, додека кај децата штитната жлезда помага во правилен развој<ref>{{cite web|url=http://www.dtsc.ca.gov/hazardouswaste/perchlorate/|title=Perchlorate|publisher=California Department of Toxic Substances Control|date=Jan 26, 2008|access-date=January 27, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090823021109/http://www.dtsc.ca.gov/HazardousWaste/Perchlorate/|archive-date=August 23, 2009|url-status=dead}}</ref>. NAS, во својот извештај од [[2005]] година, здравствени импликации на ингестијата на перхлорат, нагласил дека овој ефект, познат и како инхибиција на усвојување јодид (IUI) не е негативен ефект врз здравјето. Меѓутоа, во јануари 2008 година, Калифорниското одделение за контрола на токсични материи изјавило дека перхлоратот станува сериозна закана за човековото здравје и водните ресурси. Во 2010 година, Канцеларијата на Генералниот инспектор на ЕПА утврдила дека референтната доза на перхлорат на агенцијата од 24,5 делови на милијарда штити од сите човечки биолошки ефекти од изложеност. Ова откритие се должи на значителна промена во политиката на ЕПА во засновањето на нејзината проценка на ризикот на не-негативни ефекти како што е IUI наместо негативни ефекти. Канцеларијата на генералниот инспектор, исто така, открила дека поради тоа што референтната доза на перхлорат на EPA е конзервативна и го заштитува човековото здравје, дополнителното намалување на изложеноста на перхлорат под референтната доза ефективно не го намалува ризикот<ref name="EPA1">{{Cite report |date=19 April 2010 |title=Scientific Analysis of Perchlorate: What We Found |website=Office of the Inspector General |publisher=EPA}}</ref>. Перхлоратот влијае само на тироидните хормони. Бидејќи не се складира ниту метаболизира, ефектите на перхлоратот врз штитната жлезда се реверзибилни, иако ефектите врз развојот на мозокот од недостаток на тироиден хормон кај фетуси, новороденчиња и деца не се<ref>{{cite journal |author = J. Wolff |year = 1998 |title = Perchlorate and the Thyroid Gland |journal = Pharmacological Reviews |volume = 50 |issue = 1 |pages = 89–105 |pmid = 9549759}}</ref>. Токсичните ефекти на перхлоратот се проучувани во анкета на работници во индустриски погони кои биле изложени на перхлорат, во споредба со контролната група на други работници во индустриски погони кои немале позната изложеност на перхлорат. По извршените повеќекратни тестови, откриено е дека работниците изложени на перхлорат имаат значително зголемување на систолниот крвен притисок во споредба со работниците кои не биле изложени на перхлорат, како и значително намалена функција на штитната жлезда во споредба со контролните работници<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HX, Shao YP, Wu FH, Li YP, Peng KL | date = Jan 2013 | title = [Health survey of plant workers for an occupational exposure to ammonium perchlorate] | journal = Zhonghua Lao Dong Wei Sheng Zhi Ye Bing Za Zhi. | volume = 31 | issue = 1| pages = 45–7 | pmid = 23433158 }}</ref>. Студијата во која учествувале здрави возрасни доброволци утврдила дека на нивоа над 0,007 милиграми на килограм дневно (mg/(kg·d)), перхлоратот може привремено да ја инхибира способноста на штитната жлезда да апсорбира јод од крвотокот („инхибиција на навлегувањето на јодид“, на тој начин перхлорат е познат гушавост<ref>{{cite journal | doi = 10.1289/ehp.02110927 | author = Greer, M. A., Goodman, G., Pleuss, R. C., Greer, S. E. | year = 2002 | title = Health effect assessment for environmental perchlorate contamination: The dose response for inhibition of thyroidal radioiodide uptake in humans | journal = [[Environmental Health Perspectives]] | volume = 110 | issue = 9 | pages = 927–937 | url = http://www.ehponline.org/docs/2002/110p927-937greer/abstract.html | format = free online | pmid=12204829 | pmc=1240994}}</ref>). EPA ја претвора оваа доза во референтна доза од 0,0007&nbsp;mg/(kg·d) со делење на ова ниво со стандардниот фактор на несигурност меѓу видовите од 10. Агенцијата потоа пресмета „''ниво еквивалентно на вода за пиење''“ од 24,5 ppb со претпоставка дека лицето тежи 70&nbsp;kg (150&nbsp;lb) и троши 2 L (0,44 imp gal; 0,53 US gal) вода за пиење дневно во текот на животот<ref>{{cite web |url=http://www.epa.gov/fedfac/pdf/perchlorate_guidance.pdf |title=Perchlorate Guidance (Memorandum) |publisher=EPA |date=January 26, 2006}}</ref>. Во 2006 година, една студија објавила статистичка поврзаност помеѓу еколошките нивоа на перхлорат и промените во тироидните хормони кај жени со низок јод. Авторите на студијата биле внимателни да истакнат дека нивото на хормоните кај сите испитаници остана во нормални граници. Авторите, исто така, посочиле дека тие првично не ги нормализирале нивните наоди за креатинин, што во суштина би ги отсликало флуктуациите во концентрациите на еднократните примероци на урина како оние што се користат во оваа проучување<ref>{{cite journal | title = Urinary Perchlorate and Thyroid Hormone Levels in Adolescent and Adult Men and Women Living in the United States | url = https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_2006-12_114_12/page/1865 |author1=Benjamin C. Blount |author2=James L. Pirkle |author3=John D. Osterloh |author4=Liza Valentin-Blasini |author5=Kathleen L. Caldwell |name-list-style=amp | journal = [[Environmental Health Perspectives]] | volume = 114 | issue = 12 | year = 2006 | doi = 10.1289/ehp.9466 | pmid=17185277 | pages = 1865–71 | pmc = 1764147}}</ref>. Кога истражувањето на Blount било повторно анализирано со извршеното прилагодување на креатинин, испитуваната популација била ограничена на жени во репродуктивна возраст, а резултатите што не биле прикажани во оригиналната анализа, исчезна секоја преостаната поврзаност помеѓу резултатите и внесот на перхлорат<ref name="Tarone1">{{cite journal |author=Tarone|year=2010 |title=The Epidemiology of Environmental Perchlorate Exposure and Thyroid Function: A Comprehensive Review |journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine |issue=June |pmid=20523234 |doi=10.1097/JOM.0b013e3181e31955 |volume=52 |pages=653–60|s2cid=2090190 |display-authors=etal}}</ref>. Набргу по објавувањето на ревидираната студија ''Blount'', Роберт Утигер, доктор од Медицинскиот институт Харвард, сведочел пред американскиот Конгрес и изјавил: „''Продолжувам да верувам дека таа референтна доза, 0,007 милиграми на килограм (24,5 ppb), која вклучува фактор 10 за да се заштитат оние кои би можеле да бидат поранливи, е сосема адекватен''.<ref name="Testimony">{{cite web |title=Perchlorate: Health and Environmental Impacts of Unregulated Exposure |url=http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=110_house_hearings&docid=f:38495.wais |publisher=United States Congress |access-date=15 April 2012}}</ref>“ Во 2014 година била објавена студија, која покажува дека еколошката изложеност на перхлорат кај бремени жени со хипотироидизам е поврзана со значителен ризик од низок коефициент на интелигенција кај нивните деца<ref name="UK">{{Cite journal |last=Taylor |first=Peter N. |last2=Okosieme |first2=Onyebuchi E. |last3=Murphy |first3=Rhian |last4=Hales |first4=Charlotte |last5=Chiusano |first5=Elisabetta |last6=Maina |first6=Aldo |last7=Joomun |first7=Mohamed |last8=Bestwick |first8=Jonathan P. |last9=Smyth |first9=Peter |last10=Paradice |first10=Ruth |last11=Channon |first11=Sue |last12=Braverman |first12=Lewis E. |last13=Dayan |first13=Colin M. |last14=Lazarus |first14=John H. |last15=Pearce |first15=Elizabeth N. |date=November 2014 |title=Maternal Perchlorate Levels in Women With Borderline Thyroid Function During Pregnancy and the Cognitive Development of Their Offspring: Data From the Controlled Antenatal Thyroid Study |url=https://academic.oup.com/jcem/article-lookup/doi/10.1210/jc.2014-1901 |journal=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism |language=en |volume=99 |issue=11 |pages=4291–4298 |doi=10.1210/jc.2014-1901 |issn=0021-972X |pmid=23706508}}</ref>. ==Токсичност на белите дробови== Некои студии сугерираат дека перхлоратот има и белодробни токсични ефекти. Извршени се студии на зајаци каде што перхлорат бил инјектиран во душникот. Белодробното ткиво било отстрането и анализирано, и било откриено дека ткивото на белите дробови инјектирано со перхлорат покажало неколку негативни ефекти во споредба со контролната група која била интратрахеално инјектирана со физиолошки раствор. Несаканите ефекти вклучуваат воспалителни инфилтрати, алвеоларен колапс, субплеврално задебелување и пролиферација на лимфоцити.<ref>{{cite journal |author1=Wu F. |author2=Chen H. |author3=Zhou X. |author4=Zhang R. |author5=Ding M. |author6=Liu Q. |author7=Peng KL. | year = 2013 | title = Pulmonary fibrosis effect of ammonium perchlorate exposure in rabbit |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-environmental-occupational-health_2013-08_68_3/page/161 | journal = Arch Environ Occup Health | volume = 68 | issue = 3| pages = 161–5 | doi = 10.1080/19338244.2012.676105 | pmid = 23566323 |s2cid=205941484 }}</ref> ==Апластична анемија== Во раните 1960-ти, калиум перхлорат кој се користел за лекување на Грејвсовата болест бил вмешан во развојот на апластична анемија - состојба кога коскената срцевина не успева да произведе нови крвни клетки во доволна количина - кај тринаесет пациенти, од кои седум починале<ref name="NRC">{{cite book|url=https://archive.org/details/healthimplicatio00nati/page/7|title=Health implications of perchlorate ingestion|publisher=[[National Academies Press]]|year=2005|isbn=978-0-309-09568-6|location=Washington, D.C|pages=[https://archive.org/details/healthimplicatio00nati/page/7 7]|chapter=Perchlorate and the thyroid|author-link=United States National Research Council|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EMX4ZTF6pusC&pg=PA7|author=National Research Council}} Retrieved on April 3, 2009 through [[Google Book Search]].</ref>. Последователните истражувања покажале дека врската помеѓу администрацијата на калиум перхлорат и развојот на апластична анемија е „''во најдобар случај недвосмислена''“, што значи дека користа од третманот, ако е единствениот познат третман, го надминува ризикот и се појави отруен загадувач 13<ref>{{cite book|title=Perchlorate in the environment|publisher=Kluwer Academic/Plenum Publishers|year=2000|isbn=978-0-306-46389-1|editor=Urbansky ET|location=New York|pages=19–20|chapter=Toxicology of perchlorate|chapter-url=https://books.google.com/books?id=aN1nV174zVIC&pg=PA19|author=Clark, J. J. J.}} Retrieved on April 3, 2009 through [[Google Book Search]].</ref> ==Регулатива во САД== ===Вода=== Во 1998 година, перхлоратот бил вклучен во ЕПА на американскиот [[Закон за безбедна вода за пиење#Нерегулирани загадувачи|Список на кандидати за загадувачи]], првенствено поради неговото откривање во водата за пиење во Калифорнија.<ref name="Kucharzyk"/><ref>EPA (1998-03-02). "Announcement of the Drinking Water Contaminant Candidate List." ''Federal Register,'' {{usfr|63|10274}}</ref> Во 2002 година, EPA го завршила својот нацрт токсиколошки преглед на перхлорат и предложи [[референтна доза]] од 0,00003 милиграми на килограм дневно (mg/kg/ден) врз основа првенствено на студии кои идентификувале невро-развојни дефицити кај младенчињата стаорци. Овие дефицити биле поврзани со мајчината изложеност на перхлорат.<ref name="greer"/> Во 2003 година, [[Окружен суд на Соединетите Американски Држави за Централниот округ на Калифорнија|Федералниот окружен суд]] во Калифорнија утврдил дека се применува [[CERCLA|сеопфатен Закон за еколошки одговор, компензација и одговорност]], бидејќи перхлоратот е запалив и затоа бил „карактеристичен“ опасен отпад.<ref>''Castaic Lake Water Agency v. Whittaker,'' 272 F. Supp. 2d 1053, 1059–61 (C.D. Cal. 2003).</ref> Потоа, Националниот совет за истражување на САД на Националната академија на науките (NAS) ги разгледал здравствените импликации на перхлоратот и во 2005 година предложил многу повисока референтна доза од 0,0007&nbsp;mg/kg/ден, главно врз основа на студија од 2002 година од Грир и сор<ref name="greer">{{cite journal | vauthors = Greer MA, Goodman G, Pleus RC, Greer SE | title = Health effects assessment for environmental perchlorate contamination: the dose response for inhibition of thyroidal radioiodine uptake in humans | url = https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_2002-09_110_9/page/927 | journal = Environmental Health Perspectives | volume = 110 | issue = 9 | pages = 927–937 | date = September 2002 | pmid = 12204829 | pmc = 1240994 | doi = 10.1289/ehp.02110927 }}</ref>. За време на таа студија, 37 возрасни човечки субјекти биле поделени во четири групи изложени на 0,007 (7 субјекти), 0,02 (10 субјекти), 0,1 (10 субјекти) и 0,5 (10 субјекти) mg/kg/ден. Значително намалување на навлегувањето на јодид било пронајдено во трите групи со најголема изложеност. Навлегувањето на јодид не беше значително намалено во групата со најниско изложување, но четири од седумте субјекти во оваа група доживеаја инхибирано навлегување на јодид. Во 2005 година, RfD предложена од NAS беше прифатена од EPA и додадена во нејзиниот интегриран информациски систем за ризик (IRIS). * Извештајот на NAS го опиша нивото на најниска изложеност од Грир и други како NOEL. Сепак, всушност постоел ефект на тоа ниво, иако не статистички значаен во голема мера поради малата големина на испитуваната популација (четири од седум субјекти покажаа мало намалување во навлегувањето на јодид). * Намаленото навлегување на јодид не се сметало за негативен ефект, иако тоа е претходник на несакан ефект, хипотироидизам. Затоа, дополнителни безбедносни фактори би биле неопходни при екстраполирање од точката на поаѓање до RfD. * Разгледувањето на несигурноста на податоците беше недоволно бидејќи Грир и сор. Студијата рефлектира само 14-дневна изложеност (=акутна) на здрави возрасни лица и не беа земени предвид дополнителни безбедносни фактори за заштита на чувствителните субпопулации како на пример, новороденчињата кои дојат. Иако генерално постоеше консензус со студијата на Грир и соработниците, немло консензус во однос на развојот на RfD на перхлорат. Една од клучните разлики произлегле од тоа како се гледа појдовната точка (т.е. NOEL или LOAEL) или дали треба да се користи репер доза за да се изведе RfD. Дефинирањето на појдовната точка како NOEL или LOAEL има импликации кога станува збор за примена на соодветни безбедносни фактори до точката на поаѓање за да се изведе RfD<ref>{{cite web | title = EPA's Perchlorate Drinking Water Preliminary Remediation Goal (Prg). | url = http://www.epa.gov/region10/pdf/sites/euclid/eroad-perchlorate-memo-071307.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20170303012904/http://www.epa.gov/region10/pdf/sites/euclid/eroad-perchlorate-memo-071307.pdf | archive-date = 3 March 2017 | work = Office of Environmental Health Assessments | publisher = Washington State Department of Health | date = 13 July 2007 }}]</ref> На почетокот на 2006 година, EPA издала „''Упатство за чистење''“ и препорача ниво на еквивалентно ниво на вода за пиење (DWEL) за перхлорат од 24,5 μg/L. Национална академија на науките (НАС)<ref name="NAS1">{{cite book |title=Health Implications of Perchlorate Ingestion |author=Committee to Assess the Health Implications of Perchlorate Ingestion, National Research Council |year=2005 |publisher=The National Academies Press |location=Washington, DC |isbn=978-0-309-09568-6 |url=https://archive.org/details/healthimplicatio00nati |doi=10.17226/11202 }}</ref>. Немајќи федерален стандард за вода за пиење, неколку држави последователно ги објавија своите стандарди за перхлорат, вклучително [[Масачусетс]] во 2006 година и [[Калифорнија]] во 2007 година. Други држави, вклучувајќи ги Аризона, Мериленд, Невада, Ново Мексико, Њујорк и Тексас воспоставиле не-спроведливи, советодавни нивоа за перхлорат. Во 2008 година, ЕПА издала привремен совет за здравјето на водата за пиење за перхлорат, а со тоа и упатство и анализа во врска со влијанијата врз животната средина и водата за пиење<ref name="EPA-perchlorate">{{cite web |url=https://www.epa.gov/dwstandardsregulations/perchlorate-drinking-water |title=Perchlorate in Drinking Water |author=<!--Not stated--> |date=2017-03-31 |website=Drinking Water Contaminants—Standards and Regulations |publisher=EPA}}</ref>. Калифорнија, исто така, издала упатства во врска со употребата на перхлорат<ref>{{cite web |url=http://www.cdph.ca.gov/certlic/drinkingwater/Pages/Perchlorate.aspx |title=Perchlorate in Drinking Water |date=2012-12-07 |website=Drinking Water Systems |publisher=California Department of Public Health |location=Sacramento, CA |archive-date=2013-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130206064109/http://www.cdph.ca.gov/certlic/drinkingwater/Pages/Perchlorate.aspx}}</ref>. И Министерството за одбрана и некои еколошки групи изразиле прашања во врска со извештајот на НАС, но не се појавиле веродостојна наука за да ги оспори наодите на НАС. Во февруари 2008 година, американската Администрација за храна и лекови (FDA) објавила дека американските мали деца во просек биле изложени на повеќе од половина од безбедната доза на EPA само од храна<ref>{{cite journal |last1=Renner |first1=Rebecca |date=2008-03-15 |title=Perchlorate In Food |journal=Environ. Sci. Technol. |volume=42 |issue=6 |page=1817 |doi=10.1021/es0870552|pmid=18409597 |bibcode=2008EnST...42.1817R |doi-access=free }}</ref>. Во март 2009 година, студијата на Центрите за контрола на болести откри 15 марки на формула за новороденчиња контаминирани со перхлорат и дека во комбинација со постоечката контаминација на водата за пиење со перхлорат, доенчињата би можеле да бидат изложени на ризик за изложеност на перхлорат над нивоата што ЕПА ги смета за безбедни. Во 2010 година, Одделот за заштита на животната средина во Масачусетс поставила 10 пати помал RfD (0,07 μg/kg/ден) од NAS RfD користејќи многу повисок фактор на несигурност од 100. Тие, исто така, пресметале вредност на водата за пиење за новороденчињата, која ниту ЕПА на САД, ниту CalEPA направи<ref name="ma">{{cite journal | vauthors = Zewdie T, Smith CM, Hutcheson M, West CR | title = Basis of the Massachusetts reference dose and drinking water standard for perchlorate | journal = Environmental Health Perspectives | volume = 118 | issue = 1 | pages = 42–48 | date = January 2010 | pmid = 20056583 | pmc = 2831965 | doi = 10.1289/ehp.0900635 }}</ref>. На 11 февруари 2011 година, EPA утврдила дека перхлоратот ги исполнува критериумите на Законот за безбедна вода за пиење за регулирање како загадувач. Агенцијата открила дека перхлоратот може да има негативен ефект врз здравјето на луѓето и е познато дека се јавува во јавните водни системи со фреквенција и на нивоа што претставуваат загриженост за јавното здравје. Оттогаш, ЕПА продолжила да одредува кое ниво на контаминација е соодветно. ЕПА подготвила опсежни одговори на поднесените јавни коментари<ref>[http://www.regulations.gov/#!searchResults;rpp=10;po=0;s=EPA-HQ-OW-2008-0692 EPA-HQ-OW-2009-0297] "Docket ID" for EPA</ref>. Во 2016 година, Советот за одбрана на природните ресурси (NRDC) поднел тужба за да се забрза регулацијата на EPA за перхлорат<ref>{{cite web |title=Regulatory Update At-A-Glance |url=https://www.amwa.net/update-glance/regulatory-update-glance |access-date=2019-04-04 |publisher=Association of Metropolitan Water Agencies |location=Washington, DC |archive-date=2019-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406015412/https://www.amwa.net/update-glance/regulatory-update-glance |url-status=dead }}</ref>. Во 2019 година, EPA предложила Максимално ниво на загадувачи од 0,056&nbsp;mg/L за јавни системи за вода<ref>EPA (2019-06-26). "National Primary Drinking Water Regulations: Perchlorate." Proposed Rule. ''Federal Register.'' {{usfr|84|30524}}.</ref>. На 18 јуни 2020 година, ЕПА објавила дека ја повлекува својата регулаторна определба од 2011 година и нејзиниот предлог од 2019 година<ref>{{cite web |title=Perchlorate in Drinking Water; Final Action |url=https://www.epa.gov/sdwa/perchlorate-drinking-water |date=2020-06-18 |publisher=EPA}}</ref>, наведувајќи дека презела „проактивни чекори“ со државните и локалните власти за справување со контаминацијата со перхлорат. Во септември 2020 година, NRDC поднела тужба против EPA за нејзиниот неуспех да го регулира перхлоратот и изјави дека 26 милиони луѓе може да бидат погодени од перхлоратот во нивната вода за пиење<ref>{{cite news |last=Slisco |first=Aila |title=EPA Sued For Not Regulating Rocket Fuel Chemical in Drinking Water |url=https://www.msn.com/en-us/news/us/epa-sued-for-not-regulating-rocket-fuel-chemical-in-drinking-water/ar-BB18GT1p |date=2020-09-04 |work=Newsweek}}</ref>. На 31 март 2022 година, ЕПА објавилс дека прегледот ја потврдил нејзината одлука од 2020 година<ref>{{cite web |title=EPA Announces Plan to Protect the Public from Perchlorate in Drinking Water |url=https://www.epa.gov/newsreleases/epa-announces-plan-protect-public-perchlorate-drinking-water |publisher=U.S. Environmental Protection Agency |access-date=18 April 2022 |date=March 31, 2022}}</ref> ===Останато=== ФДА ја одобрил употребата на перхлорат во пакувањето на храната во 2005 година.<ref>{{Cite web|title=Perchlorate in food|url=https://www.edf.org/health/perchlorate-food|access-date=2021-08-24|website=Environmental Defense Fund|language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20050907022215/http://lab.nap.edu/nap-cgi/discover.cgi?term=perchlorate&restric=NAP NAS Report: The Health Effects of Perchlorate Ingestion] * [http://www.nrdc.org/media/pressreleases/050110.asp NRDC's criticism of NAS report] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160318012457/http://www.nrdc.org/media/pressreleases/050110.asp |date=2016-03-18 }} * [http://environmentcalifornia.org/envirocalif.asp?id2=15344&id3=CE& Environment California report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609191142/http://environmentcalifornia.org/envirocalif.asp?id2=15344&id3=CE& |date=2010-06-09 }} (Executive Summary with link to full text) * [http://www.sciencenews.org/articles/20060812/fob2.asp Macho Moms: Perchlorate pollutant masculinizes fish: Science News Online, August 12, 2006] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080220230204/http://www.sciencenews.org/articles/20060812/fob2.asp |date=2008-02-20 }} * [https://www.newscientist.com/blog/space/2008/08/phoenix-discovery-may-be-bad-for-mars.html?DCMP=ILC-hmts&nsref=specrt10_bar New Scientist Space Blog: Phoenix discovery may be bad for Mars life] * [http://www.yourlawyer.com/practice/news.htm?story_id=5959&topic=Perchlorate State Threatening To Sue Military Over Water Pollution] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051109052234/http://yourlawyer.com/practice/news.htm?story_id=5959&topic=Perchlorate |date=2005-11-09 }}, [[Associated Press]], May 19, 2003. * [http://www.spacedaily.com/news/fuel-02h.html Health Effects Of Perchlorate From Spent Rocket] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210213222027/https://www.spacedaily.com/news/fuel-02h.html |date=2021-02-13 }}, ''SpaceDaily.com'', July 11, 2002. * [http://www.serdp.org/Research/upload/WP_FS_1280.pdf Dept of Defense, Dept of Energy, and US Environmental Protection Agency's Strategic Environmental Research and Development Program, Elimination of Perchlorate Oxidizers from Pyrotechnic Flare Compositions, 2009] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070806070236/http://www.serdp.org/Research/upload/WP_FS_1280.pdf |date=2007-08-06 }} {{Перхлорати}} [[Категорија:Перхлорати|*]] [[Категорија:Некоординирачки анјони]] [[Категорија:Оксиданси]] c3p4oi68n3yisqbne8u64tnoi76ditz Паданска Низина 0 1318930 5575052 5401713 2026-06-10T18:00:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575052 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pia_padana.jpg|мини| Низината Падана во Северна [[Италија]] (зелена) и сливот на реката По во Низината (црвен круг)]] [[Податотека:Po_bacino_idrografico.png|мини| Карта што ја прикажува реката [[По]] и притоките во Паданската Низина. Забележете ги бројните [[Италијански Езера|италијански езера]] на маргината на [[Алпи]]те.]] [[Податотека:Italy_map_with_regions_numbered_2.svg|мини| Регионите на Италија дефинирани од владата на Италија. Според Одборот за вода на басенот По, долината вклучува: 14) [[Пиемонт]], 2) [[Аостинска Долина|долина Аоста]], 11) [[Ломбардија]], 20) [[Венето]], 10) [[Лигурија]], 7) [[Емилија-Ромања]], 17) [[Трентино-Јужен Тирол|Трентино-Алто Адиџе]] и 8) [[Фурланија-Јулиска Краина|Фриули - Венеција Џулија]]]] '''Паданска Низина''' или '''Долина на По''' — значаен крај во [[Северна Италија]]. Се протега околу 650 км во правец исток-запад, со површина од 46 квадратни километри вклучувајќи го и неговото венетско проширување кое всушност не било поврзано со сливот на реката [[По]]; Се протегала од Западните [[Алпи]] до [[Јадранско Море|Јадранското Море]]. Рамнините на [[Венето]] и Фриули често се сметале за одвоени бидејќи не се влевале во По, но ефективно се комбинирале во непрекината низина, што ја правело најголемата во [[Јужна Европа]]. Имала 17 милиони жители или една третина од вкупното население на Италија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://water.jrc.ec.europa.eu/pdf/po-fs.pdf|title=FACT SHEET: Po River Basin}}</ref> Низината била површина на исполнет систем од древни клисури („Апенинските предни делови“) кои се протегале од [[Апенини]]те на југ до Алпите на север, вклучувајќи го и северниот дел на Јадранот. Покрај По и неговите богатства, современата површина можела да се смета дека ги вклучувала Савио, Ламоне и Рено на југ, и [[Адиџе]], [[Брента (река)|Брента]], Пјаве и Таљаменто на Венецијанската низина на север, меѓу многуте потоци што се празни во северниот дел на Јадранот од запад и север. Геополитичките дефиниции на долината зависеле од дефинирачкиот авторитет. Водената табла за басенот По, овластен во 1989 година со Закон бр. 183/89 за надгледување на „заштитата на земјиштето, рехабилитацијата на водите, користењето и управувањето со хидроресурси за национален економски и социјален развој и заштита на поврзаната животна средина“ во сливот По, имало овластување во неколку административни региони на северна Италија, вклучително и низината северно од Јадранот и територијата јужно од долниот дел на По, како што било прикажано во регионалниот приказ вклучен во овој напис. Законот го дефинирал басенот По како „територија од која дождовницата или снегот и ледниците се топеле на површината, се собирале во водни потоци директно или преку притоки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cabri-volga.org/DOC/D3-CaseStudies/CaseStudyPoBasin.doc|title=The Po Basin Water Board, Italy|publisher=CABRI-Volga|accessdate=4 June 2009|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806123914/http://www.cabri-volga.org/DOC/D3-CaseStudies/CaseStudyPoBasin.doc|url-status=dead}}</ref> Програмата за животна средина на Обединетите нации ги вклучувала [[Алпи]]<nowiki/>те и [[Апенини]]<nowiki/>те до изворите на притоките на По, но ги исклучувала [[Венето]] и тој дел од Емилија-Ромања јужно од долниот дел на По; односно го вклучува регионот исцеден од По, но само По и неговите притоки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.grid.unep.ch/product/publication/freshwater_europe/po.php|title=Po|publisher=United Nations Environment Programme, Division of Early Warning and Assessment (DEWA), Global Resource Information Database (GRID) - Europe|archive-url=https://web.archive.org/web/20090801114726/http://www.grid.unep.ch/product/publication/freshwater_europe/po.php|archive-date=1 August 2009|accessdate=4 June 2009}}</ref> Висината на долината низ која течела По, без нејзините притоки, варирала од приближно 4 метри под нивото на морето во подрегионот Полесине ( [[Речна делта|делтата]] околу [[Ферара]]) до околу 2100 метри на потеклото на реката во јужната [[Пиемонт]]еска провинција Кунео, позната и како ''Provincia granda''. Долината ја минувале голем број на [[Притока|богатства]] што се спуштале од Алпите на север и од Апенините на југ. Главните богатства на По ги вклучувале [[Танаро]], Скривија, Требија, Панаро и Секија на југ, Дора Рипариа, Дора Балтеа, Сесија, [[Тичино (река)|Тичино]] (го исцедувало [[Маџоре|езерото Маџоре]] ), Ламбро, Ада (се исцедувало [[Комо (езеро)|езерото Комо]] ), Оглио (се испуштало [[Изео (езеро)|езерото Комо]] ) и Минсио (го исцедувало [[Гарда (езеро)|езерото Гарда]] и се нарекувал Сарка во неговиот горен тек) на север. == Геологија == [[Податотека:HauteVallePo.JPG|мини|Поблиску до изворот во западните Алпи]] Долината на По и Јадранот прекривале преден слив и систем од длабоко затрупани антички кањони кои преживеале од тектонскиот судир на копнената маса Тиренис со копното, инцидент во судирот на африканските и евроазиските плочи. Од Месинскиот (7–5 [[Мегагодина|милиони милји]]) системот се полнел со седимент главно од постарите [[Апенини]], но и од Алпите. Крајбрежјето на Јадранот зависел од рамнотежата помеѓу стапката на седиментација и изостатските фактори. До околу 1950 година, делтата на По напредувал во Јадранското Море. После тоа време, поради човечките промени на геолошките фактори, како што била стапката на седиментација, делтата се деградирале и крајбрежјето се смирувало, што резултирало со тековни современи кризи во градот [[Венеција]], каде што многу незаменлива уметност и архитектура веројатно ќе биле изгубени поради издигнувањето на нивото на морето во следните векови. Онаму каде што површината на земјата сега се спуштала под нивото на морето, реката морала да тече на релативна височина помеѓу насипите. Полето на гасен кондензат Малоса било откриено во 1973 година и произведувало на длабочини од 6 км од доломитот на горнотријаскиот Главен доломит и доломитот Зандобио од долната [[јура]], покриен со лапорот Марне од Брунтино во лапор[[Креда (период)|креда(период).]]<ref>Errico, G., Groppi, G., Savelli, S., and Vaghi, G.C., 1980, Malossa Field: A deep Discovery in the Po Valley, Italy, in Giant Oil and Gas Fields of the decade: 1968-1978, AAPG Memoir 30, Halbouty, M.T., editor, Tulsa: American Association of Petroleum Geologists, {{ISBN|0891813063}}, pp. 525-538</ref> == Географија == [[Податотека:Borgo_San_Michele_e_Grato_Uccelli_Carmagnola_Miele.jpg|десно|мини| Кармањола, село во близина на [[По|реката По]]]] [[Податотека:RisaieVercellesi_Panorama2.jpg|десно|мини| Полиња со ориз во провинцијата Верчели, источен [[Пиемонт]].]] [[Податотека:Campagna_di_Soresina.jpg|мини| Пејзаж на Баса: фарма во провинцијата Кремона, јужна [[Ломбардија]].]] Долината на По често се сметала за синклина или натопување во кората поради компресија на рабовите. Без оглед на тоа дали овој концепт точно ја опишувал нејзината геологија, долината очигледно било корито исполнето со седименти или виртуелна синклина, континуирано со длабочините на [[Јадранско Море|Јадранското Море]]. Според тоа, површинскиот терен бил поделен на два севкупни типа на копно: рамна, или рамна површина на полнењето и антиклинала на рабовите, земајќи ја формата на ридска земја во која биле видливи излетите на првобитната карпа заедно со алувијалните вентилатори формирана од излевање на потешкиот антиклинален терен; односно Апенините и Алпите.<ref>{{Наведена книга|title=World geomorphology|last=Bridges|first=Edwin Michael|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=978-0-521-28965-8|location=Cambridge; New York|page=225}}</ref> Долината била широко поделена на горен, посув дел, често не особено погоден за земјоделство, и долен, многу плоден и добро наводнуван дел, познат во [[Ломбардија]] и западна Емилија како ''ла Баса'', „низина“. Горните области на долината на По добивале локални имиња кои во нивното значење го рефлектирале нивното скромно погодно за земјоделство. Значи, ги имале Пиемонтскиот ''вод'' и ''бараж'', ломбардскиот ''бругје'' и ''Гроан'', или, излегувајќи од соодветната долина По, фрилијанските ''магреди'', области оддалечени од лесно достапни водни маси и покриени со густи шуми или суви почви. Ова специфично значење за „долната низина“ потекнувало од геолошка одлика наречена линија или зона ''фонтанили'' („пролет“), појас на извори околу Вал По, најтешки на север, на најдолните падини на антиклиналот. Таа варирала од неколку километри до дури {{Convert|50|km|mi}} широк. Линијата фонтанили била излета, или пресек, на водената маса на антиклиналот со површината на работ на ''басата''. Карпата над линијата била порозна. Површинските води во повремените потоци на планините имале тенденција да исчезнувале под земја само за повторно да извирале во пролетната зона.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.comune.udine.it/opencms/opencms/release/ComuneUdine/cittavicina/cultura/it/musei/storianaturale/quaderni/allegati_en/02_Springs_SpringWatercourses_1.pdf|title=Springs and spring watercourses: Springs in the Northern Italian plains|publisher=Italian Ministry of the Environment and Territory Protection / Ministero dell’Ambiente e della Tutela del Territorio, Friuli Museum of Natural History / Museo Friulano di Storia Naturale, Comune di Udine|year=2002|isbn=978-88-88192-04-8|series=Italian Habitats|access-date=6 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215225211/https://www.comune.udine.it/opencms/opencms/release/ComuneUdine/cittavicina/cultura/it/musei/storianaturale/quaderni/allegati_en/02_Springs_SpringWatercourses_1.pdf|archive-date=15 December 2019}}</ref> Пролетната зона често се нарекувала „средна долина“. Површинските истекувачки води (По и неговите приливи) не биле од голема вредност за густата популација во долината за пиење и други непосредни намени, бидејќи биле несигурни, често деструктивни и силно загадени со канализација и ѓубрива. Неговата главна антропска вредност била за хидроелектрична енергија, наводнување и индустриски транспорт. Трошоците за негово прочистување за човечка исхрана го правеле тој процес помалку изводлив. Свежата вода за пиење доаѓала од стотици илјади бунари концентрирани особено во зоната фонтанили. Значи, главните населби биле исто така во таа зона, која станала центар на економскиот развој и индустријата во Италија, а сега бил речиси континуиран мегалопол кој се протегал од [[Торино]] до [[Трст]].<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/europeanculturea00jord_1/page/41|title=The European culture area: a systematic geography|last=Jordan-Bychkov|first=Terry G.|last2=Bella Bychkova Jordan|publisher=Rowman & Littlefield|year=2001|isbn=978-0-7425-1628-1|edition=4, illustrated|location=Lanham, MD|page=[https://archive.org/details/europeanculturea00jord_1/page/41 41]|url-access=registration}}</ref> ''Баса Падана'' била населена и одгледувана најрано, во етрурско и римско време. По распадот на [[Римско Царство|Римската империја]] (5 век н.е.), недостатокот на одржување на системите за наводнување<ref>{{Наведена книга|title=Water and society in early medieval Italy, AD 400-1000|last=Squatriti, Paolo|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521522069|location=Cambridge|oclc=49550805}}</ref> поврзани со фазата на разладување на климата (т.н. Миграциски период или Темно доба студен период<ref>{{Наведено списание|last=Büntgen|first=Ulf|last2=Tegel|first2=Willy|last3=Nicolussi|first3=Kurt|last4=McCormick|first4=Michael|last5=Frank|first5=David|last6=Trouet|first6=Valerie|last7=Kaplan|first7=Jed O.|last8=Herzig|first8=Franz|last9=Heussner|first9=Karl-Uwe|date=2011-02-04|title=2500 Years of European Climate Variability and Human Susceptibility|journal=Science|language=en|volume=331|issue=6017|pages=578–582|bibcode=2011Sci...331..578B|doi=10.1126/science.1197175|issn=0036-8075|pmid=21233349|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Christiansen|first=B.|last2=Ljungqvist|first2=F. C.|date=2012-04-18|title=The extra-tropical Northern Hemisphere temperature in the last two millennia: reconstructions of low-frequency variability|journal=Clim. Past|volume=8|issue=2|pages=765–786|bibcode=2012CliPa...8..765C|doi=10.5194/cp-8-765-2012|issn=1814-9332|doi-access=free}}</ref> ) довело до прогресивно натопување на долината на По и природните вдлабнатини на десната страна на [[По|реката По]] претворени во огромни мочуришни басени.<ref>{{Наведено списание|last=Marchetti|first=Mauro|date=May 2002|title=Environmental changes in the central Po Plain (northern Italy) due to fluvial modifications and anthropogenic activities|journal=Geomorphology|volume=44|issue=3–4|pages=361–373|bibcode=2002Geomo..44..361M|citeseerx=10.1.1.566.2279|doi=10.1016/s0169-555x(01)00183-0|issn=0169-555X}}</ref> Процесот на запирање на водата во областа продолжил до 10 век, влијаејќи врз човечката исхрана и населување. Според историско-археолошките податоци, [[Моклиште|мочуриштата]] навистина биле искористени за риболов, како и за транспорт со брод, додека [[Ран среден век|раните средновековни]] локалитети се населувале на флувијалните сртови, на топографски повисока и стратешка положба<ref>{{Наведено списание|last=Brandolini|first=F.|last2=Trombino|first2=L.|last3=Sibilia|first3=E.|last4=Cremaschi|first4=M.|date=August 2018|title=Micromorphology and site formation processes in the Castrum Popilii Medieval Motte (N Italy)|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=20|pages=18–32|doi=10.1016/j.jasrep.2018.04.017|issn=2352-409X}}</ref> во околните мочурливи ливади. Долината на По била целосно свртена кон земјоделството уште од [[Среден век|средниот век]], кога се споиле напорите на монашките редови, феудалците и слободните комуни.Таму сè уште се наоѓале постарите и помалите градови кои потекнувале од античко време. Според историските карти и документи, мелиорацијата на долината на По го достигнала својот врв за време на [[ренесанса]]та (15-16 век) и продолжила во модерното доба (17-18 век), а последните мочуришни области биле обновени дури во 20 век: каналите и системот за одводнување сè уште биле активни и овозможувале долината на По да се исцедела и да била обработлива. == Клима и вегетација == [[Податотека:Guado_per_Staffarda.JPG|лево|мини| Природна вегетација (централно-европски широколисни дрвја) на Паданската Низина]] Долината на По имала опсег од влажна континентална клима (Köppen: ''Dfa'' ) до влажна суптропска (Köppen: ''Cfa'' ), или ''континентална умерена'' (ладно-влажна со магла во зима и топло-влажна во лето) клима во друга класификација. Конформацијата на низината, опкружена со [[Алпи]]те и [[Апенини]]те, и влијанието на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] предизвикувале високи нивоа на [[Влажност|релативна влажност]] во текот на целата година. Климата во долината на По станувала сè потопла и повлажна подалеку на југ и на исток. Зимите биле свежи и влажни, а просечната температура во јануари се движела помеѓу {{Convert|0|and|5|C|F}} (просеци 1981–2010). [[Магла]]та и маглата биле чести, иако ефектот на урбана топлина ги направил зимите помалку магливи и студени од порано во некои области. Повремено можело да се појави снег, а долгите зимски [[Суша|суши]] сè повеќе не дозволувале доволно влага во почвата. Летата биле топли и влажни, а во јули средните температури се движеле помеѓу {{Convert|22|and|25|C}} (просеци 1971–2000). Честите невреме со грмотевици и ненадејни [[Град (метеорологија)|врнежи]] од град имале потенцијал да произвеле голем град, да исфрлеле големи количини дожд и да биле многу деструктивни за земјоделските култури. Најголемиот град бил произведен од интензивните суперклеточни грмотевици, со значителни земјоделски трошоци.<ref>{{Наведено списание|last=Morgan|first=Griffith M. Jr.|date=1973|title=A General Description of the Hail Problem in the Po Valley of Northern Italy|journal=Journal of Applied Meteorology and Climatology|volume=12|issue=2|pages=338–353|bibcode=1973JApMe..12..338M|doi=10.1175/1520-0450(1973)012<0338:AGDOTH>2.0.CO;2|doi-access=free}}</ref> [[Торнадо|Торнадата]] исто така не биле невообичаени во рамнините на долината. За овие климатолошки размислувања[[Фурланија-Јулиска Краина|, Фриули Венеција Џулија]] било важно проширување надвор од самата низина на реката По, бидејќи тие се наоѓале надолу од планините и наспроти изворите на влага од блиските мориња. Пролетта и есента биле добро обележани и пријатни. И зимата и летото биле помалку благи во пониските делови по должината на По, додека [[Јадранско Море|Јадранското Море]] и големите езера ја ублажувале локалната клима во нивната близина. [[Дожд|Врнежите]] варирале помеѓу 700 и 1200 мл и биле подеднакво распоредени во текот на годината, иако во последниве години климата имала тенденција да стане нешто посува, особено во лето. Максималните врнежи се постигнувале во есен и пролет. Ветровите обично биле слаби, иако ненадејните изливи на [[Фен (ветар)|фени]] или грмотевици можат да го исчистеле воздухот. Речиси затворената природа на басенот Падан, навистина, додадена на огромната тежина на патниот сообраќај, го правела подложен на високо ниво на загадување во зима, кога студениот воздух се прилепувал до почвата. Природната потенцијална вегетација на сливот на По била мешана широколисна шума од даб педункуларен, [[Топола|тополи]], европски габер, [[евла]], [[бозел]], [[брест]], [[Врба|врби]], [[јавор]], [[јасен]] и други централно-европски дрвја. Најголемите преостанати фрагменти од шумата се наоѓале околу реката Тичино и биле заштитени со биосферен резерват.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america/italy/valle-del-ticino/|title=Valle del Ticino &#124; United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}</ref> [[Податотека:Po_Valley,_Italy_(32923359107).jpg|центар|мини| Долината на По видена од Сентинел-2 на [[Европска вселенска агенција|ESA]].]] == Историја == === Праисторија и антика === Долината на По имала траги на населување уште од пред најмалку 780.000 години, кога се случила првата голема глацијација на плеистоценот. Локациите како Монте Поџоло можеби служеле како засолниште на човечкото население кое бегало од ужасно студените услови на северна Европа за време на следните глацијации долж плеистоценот.<ref>Human migration into Europe during the late Early Pleistocene climate transition Article in Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology · October 2010</ref> Долината била покриена со морско ниво во топлите времиња, но глацијациите можеле да предизвикаат пониско ниво на морето што им овозможило на големите цицачи и луѓето да мигрирале од Африка и Блискиот Исток во централна и западна Европа преку празна и отворена долина По, избегнувајќи ја бариерата на Алпите, стигнувајќи до долината на Лоара и Пиринејскиот Полуостров, а потоа, кога глацијацијата се повлекла, остатокот од континентална Европа. Урбаниот развој започнал во долината на По многу подоцна отколку во јужна Италија или Грција. Првите познати антички жители на густите шуми и мочуришта биле Лигурите, [[Индоевропски јазици|индоевропски]] народ. По прогресивната имиграција во 7 век п.н.е. на [[Келти|келтските]] народи познати како Инсубри (оттука и името Инсубрија понекогаш се давало на северозападна [[Ломбардија]] ), јужните и централните региони биле освојувани и колонизирани овде и таму од прединдоевропски народ, [[Етрурци]]те, кои оставиле имиња како [[Парма]], [[Равена]] и Фелсина, античкото име на [[Болоња]]. Етрурската доминација оставила значајни траги и вовела урбана цивилизација, но била краткотрајна.{{Се бара извор|date=November 2021}} Нејзините жители, Венетите, најверојатно биле посебна група која, како вешти трговци, со текот на времето биле под културно влијание и од [[Етрурци]]те и [[Грци|од Грците]]. [[Податотека:Celts_in_Europe.png|мини|Дијахронична дистрибуција на келтските народи:<br /><br /><br /><br />]] До 196 година п.н.е., Рим бил господар на рамнините со шума и набрзо ги раселувал Етрурците, преполнувајќи го регионот со раздвижени колонии, расчистувајќи ја земјата, борејќи се со последните бунтовнички племиња и постепено наметнувајќи ја сопствената цивилизација. === Среден век === Готската војна и чумата на Јустинијан го опустошиле населението во Пада. Во ова сценарио на пустош, од кое многу луѓе побегнале во планините заради безбедност (што ги направил прилично населени до 20 век) стасале [[Германи|германските]] Ломбарди, воин народ кој го дал своето име на речиси целата долина По: [[Ломбардија]]. Во средниот век терминот се користел за да се означела цела северна Италија. Ломбардите го поделиле својот домен во војводства, честопати претендирајќи за престолот; [[Торино]] и Фриули, во крајниот западен и источен крај, соодветно, се чинело дека биле најмоќните, додека главниот град набрзо се префрлил од [[Верона]] во [[Павија]]. Монца исто така бил важен град во тоа време, повеќе од разурнат [[Милано]]. Суровото владеење на ломбардите над домородците донекаде омекнало со нивното претворање од [[аријанство]] во [[Римокатоличка црква|католицизам]]. Ломбардското кралство било соборено во 774 година од страна на [[Карло Велики]] и неговите [[франки]]ски војски, станувајќи ценет дел од Каролиншката империја, формирајќи го кралството Италија, секогаш со главен град во Павија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Ethnic-identity-and-government|title=Ethnic identity and government|work=britannica.com|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=2 October 2022}}</ref> Афирмацијата на големата земјопоседност од осмиот/деветтиот век го забрзала процесот на мелиорација и го интензивирала користењето на земјиштето, трансформирајќи го пределот на долината на По.<ref>{{Наведено списание|last=Campopiano|first=Michele|date=January 2013|title=The evolution of the landscape and the social and political organisation of water management: the Po Valley in the Middle Ages (fifth to fourteenth centuries)|journal=Landscapes or Seascapes?|series=Comparative Rural History of the North Sea Area|volume=13|pages=313–332|doi=10.1484/M.CORN.1.101558|isbn=978-2-503-54058-0}}</ref> По хаотичното феудално распаѓање на империјата и многуте борби меѓу претендентите за царската круна, [[Отон I (Свето Римско Царство)|Отон I]] од [[Саксонија]] ја поставил сцената за следната фаза од историјата на регионот со додавање на долината на По на [[Свето Римско Царство|Светото римско царство]] на германската нација во 962 година. Во [[Венето]], главниот град на лагуната на [[Венеција]], се појавила голема морска сила во сојуз со нејзиниот стар господар, [[Византија|Византиската империја]]. Со текот на времето се појавиле [[Италијанска комуна|Комуни]], додека градовите напредувале во трговијата. Наскоро [[Милано]] станал најмоќниот град во централната низина на Ломбардија, и покрај тоа што бил срамнет во 1162 година, тоа бил [[Ломбардски Сојуз|Ломбардскиот Сојуз]] управуван од Милано со [[Папа|папски]] благослов што го поразил царот [[Фридрих I (Свето Римско Царство)|Фридрих Барбароса]] во Битката кај Лењано во 1176 година. Помеѓу 10 и 13 век, истовремено со климатската фаза од средновековниот топол период, европското население значително пораснало, речиси тројно (во Северна и Централна Италија, урбаното население се удвоило) и ја зголемила побарувачката за обработливи површини. Житариците станале позначајна состојка во просечната исхрана и во аграрниот режим во споредба со вековите пред тоа, што довело до тоа населението да го реконфигурирал средновековниот природен пејсаж за земјоделски цели. Создавајќи нова земја за обработка и населување, европските заедници предизвикале масовна трансформација на пределот преку расчистување на шумите, интензивирање на обработливите површини, развој на системи за наводнување и одводнување на мочуриштата. Мелиорациите длабоко модифицирале многу европски региони. Во Централна По низината, најраните докази за обиди да се исчистиле шумите и да се исцедиле мочуриштата биле споменати во историските документи од крајот на 8 век, но само од 10 до 13 век активностите за управување со земјиштето и водата всушност биле спроведени нашироко.<ref>{{Наведено списание|last=Brandolini|first=Filippo|last2=Cremaschi|first2=Mauro|date=2018-10-31|title=The Impact of Late Holocene Flood Management on the Central Po Plain (Northern Italy)|journal=Sustainability|language=en|volume=10|issue=11|pages=3968|doi=10.3390/su10113968|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.fulcrum.org/concern/monographs/xd07gw08q|title=Tecniche digitali e geoarcheologia per lo studio del paesaggio medievale: Uno studio interdisciplinare in Pianura Padana centrale|last=Brandolini|first=Filippo|date=2021|publisher=BAR Publishing|isbn=978-1-4073-5855-0|language=en|doi=10.30861/9781407358543}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Brandolini|first=Filippo|last2=Carrer|first2=Francesco|date=2021-09-03|title=Terra, Silva et Paludes. Assessing the Role of Alluvial Geomorphology for Late-Holocene Settlement Strategies (Po Plain – N Italy) Through Point Pattern Analysis|url=https://doi.org/10.1080/14614103.2020.1740866|journal=Environmental Archaeology|volume=26|issue=5|pages=511–525|doi=10.1080/14614103.2020.1740866|issn=1461-4103}}</ref> Понатамошни граѓански војни ескалирале во реципрочното крвопролевање на Гелф-Гибелин од 13 и 14 век. Сињорие доаѓал од потрошени комунални институции. Со проширувањето на [[Венеција]] на источното копно во првата половина на 15 век и надмоќта на [[Милано]] во центарот и западот, регионот (не значително намален со [[Црна смрт|Црната смрт]] од 1348 година) достигнал невиден врвови на просперитет. Огромните површини биле наводнувани и обработувани со најсовремените достапни техники. Населението во просек броело околу 50 луѓе на квадратен километар, што бил многу висок стандард за тоа време. === Рано модерно === [[Податотека:Delta-Pô-1585.jpg|мини| Карта од 1585 година на која била прикажана источната долина По и [[По|делтата на реката]], [[Ватикански музеи|Музеите на Ватикан]].]] Во 1494 година започнале разорните [[италијански војни]] меѓу [[Франција]] и [[Шпанија]], кои траеле со децении. Земјиштето често се менувало. Дури и [[Швајцарија]] добила некои земји што зборувале италијански на север ( [[Тичино|Кантон Тичино]], технички не бил дел од регионот Падан), а [[Венецијанска Република|венецијанскиот]] домен бил нападнат, принудувајќи ја [[Венеција]] на неутралност како независна сила. На крајот, Шпанија победила со победата на [[Карло V (Свето Римско Царство)|Чарлс V]] над [[Франсоа I|Францис I од Франција]] во Битката кај Павија во 1525 година. [[Шпанија|Шпанската]] доминација била угнетувачка, додавајќи го својот товар на контрареформацијата наметната од Миланската архиепископија; [[Протестантство]]то било спречено да навлезе во областа. Палењето на клада станал вообичаена практика за време [[Лов на вештерки|на лов на вештерки]], особено во соседните алпски земји. Во овој мрачен период, сепак, ломбардската индустрија закрепнала, особено [[текстил]]ната гранка, нејзиниот столб. Кога [[Војна за шпанското наследство|војната за шпанско наследство]] го разменил [[Милано|Милан]] со [[Австрија]], владата и администрацијата значително се подобриле. Иако селанството започнало едновековно нурнување во мизерија, градовите напредувале и растеле. Кога [[Наполеон Бонапарт|Наполеон I]] влегол во долината на По за време на некои од неговите најсветли кампањи (1796 и 1800 година, кулминирајќи со историската битка кај Маренго ), тој нашол напредна земја и станал неговото [[Кралство Италија (Наполеонова)|Кралство Италија]]. Со конечниот пораз на Наполеон Австријците се вратиле, но повеќе не биле добредојдени. На запад, во [[Пиемонт]], [[Савојска династија|династијата Савој]] ќе се појавила за да послужела како отскочна даска за италијанското обединување. === Доцно модерно и современо === [[Обединување на Италија|Ризоргименто]], по неуспешниот почеток во 1848 и 1849 година, триумфирал десет години подоцна во [[Ломбардија]], која била освоена од француско-пиемонтската војска. Во 1866 година[[Венето|, Венето]] се приклучил на младата Италија, благодарение на поразот на [[Прусија]] од [[Австрија]]. Сиромаштијата во селата ја зголемила емиграцијата во [[Америка]], феномен кој стивнал во централниот регион кон крајот на 19 век, но опстојувал во [[Венето]] и во 20 век. Индустријата брзо растела, благодарение на изобилството вода и писмената работна сила. Светските војни не ја оштетиле значително областа, и покрај уништувањето предизвикано од [[Сојузници во Втората светска војна|сојузничките]] воздушни бомбардирања на многу градови и тешките борби на фронтот во Ромања. Отпорот ги заштитил главните индустрии, кои [[Трет Рајх|Третиот Рајх]] ги користел за воено производство, спречувајќи го нивното уништување: на 25 април 1945 година, општо востание по германскиот пораз бил огромен успех. Повеќето градови и градови, особено Милано и Торино, биле ослободени од партизаните неколку дена пред да пристигнеле сојузниците. По војната, областа Падан го презела водството во економското чудо од 1950-тите и 60-тите. Од 1989 година, Лега Норд, федерација на северните регионалистички партии, промовирала или отцепување или поголема автономија за областа Падан, која тие ја нарекувале ''Паданија''. == Економија == Долината на По била една од најважните индустриски и земјоделски области во Европа. Хидроелектричната енергија се произведувала од протокот на По. Реката интензивно се користела за наводнување за земјоделството во регионот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.infoplease.com/encyclopedia/world/po-river-italy.html|title=Po|work=Infoplease|publisher=Sandbox Networks, Inc., publishing as Infoplease|accessdate=3 December 2015}}</ref> == Загадување == Долината на По се сметала за најлоша област во Европа за квалитетот на воздухот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vitesy.com/blog/air-pollution/nitrogen-dioxide-fine-particles-po-valley-air-quality/|title=Nitrogen dioxide and fine particles are threatening Po valley air quality|accessdate=27 January 2021|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329104033/https://vitesy.com/blog/air-pollution/nitrogen-dioxide-fine-particles-po-valley-air-quality/|url-status=dead}}</ref> Во март 2019 година, [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] (ESA)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2019/05/Nitrogen_dioxide_over_northern_Italy|title=Nitrogen dioxide over northern Italy|accessdate=28 January 2021}}</ref> објавила слики од концентрации на [[азот диоксид]] земени од сателитот Sentinel-5P. Овие слики покажувале голема црвена област, направена од азот диоксид и фини честички, сместена над областа По долина, која ги вклучувала градот [[Милано]], [[Торино]] и [[Болоња]]. Милано и Торино споделувале високо ниво на [[озон]] и [[азотни оксиди]], кои главно се произведувале од дизел и бензински мотори на автомобилите. За да ја расветлил опасноста за луѓето кои живееле во загадена средина, Институтот за енергетска политика во Чикаго<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aqli.epic.uchicago.edu/news/air-pollution-hotspots-in-europe/|title=Air pollution hotspots in Europe|accessdate=29 January 2021}}</ref> го развил Индексот на живот за квалитет на воздухот (AQLI), систем способен да го анализирал загадувањето на воздухот ширум светот. Според наодите на AQLI, загадувањето на воздухот во долината на По толку силно влијаело на жителите што прекинувало околу половина година од нивниот животен век. Главните причини за високата количина на загадување на воздухот над долината на По биле строго поврзани со добитокот и фабриките. Таканаречените „НПК ѓубрива“, направени од азот, фосфор и калиум, заедно со емисиите на ѓубриво од интензивното размножување и високите нивоа на азот диоксид ослободен од дизел и бензинските мотори, биле одговорни за оваа катастрофална состојба на воздухот во Северна Италија. Регионот на [[Ломбардија]], исто така, произведувал огромни количини животински отпад, што бил голем придонесувач за загадувањето. Таа испорачувала повеќе од 40 проценти од италијанското производство на млеко, на пример, додека повеќе од половина од италијанското производство на свињи се наоѓал во долината на По.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.digitaljournal.com/news/world/italy-s-polluted-po-valley-gasps-for-fresh-air/article/544211|title=Italy's polluted Po Valley gasps for fresh air|date=28 February 2019|accessdate=27 January 2021}}</ref> Според истражувањето објавено во The Lancet Planetary Health<ref>{{Наведено списание|last=Khomenko|first=Sasha|last2=Cirach|first2=Marta|last3=Pereira-Barboza|first3=Evelise|last4=Mueller|first4=Natalie|last5=Barrera-Gómez|first5=Jose|last6=Rojas-Rueda|first6=David|last7=de Hoogh|first7=Kees|last8=Hoek|first8=Gerard|last9=Nieuwenhuijsen|first9=Mark|date=March 2021|title=Premature mortality due to air pollution in European cities: a health impact assessment|journal=The Lancet Planetary Health|volume=5|issue=3|pages=e121–e134|doi=10.1016/S2542-5196(20)30272-2|pmid=33482109|doi-access=free}}</ref> во јануари 2021 година, кое ја проценувал стапката на смртност поврзана со загадувањето со ситни честички (PM <sub>2,5</sub> ) и азот диоксид (NO <sub>2</sub> ) во 1000 европски градови, [[Бреша]] и [[Бергамо]] во [[Ломбардија]] имале највисока стапка на смртност од ситни честички (PM <sub>2,5</sub> ) во Европа. Виченца ( [[Венето]] ) и Сароно (Ломбардија) биле на четвртото и осмото место, соодветно, во првите десет од десет градови. [[Торино]] и [[Милано]] исто така биле на врвот на европската ранг-листа - 3-то и 5-то соодветно - според зголемената смртност од азот диоксид, гас што се произведувал главно од густиот сообраќај, а особено од возилата на дизел, додека [[Верона]], [[Тревизо]], [[Падова]], [[Комо]] и [[Венеција]] биле рангирани на единаесетто, четиринаесетто, петнаесетто, седумнаесетто и дваесет и третото соодветно. Податоците покажувале дека многу градови во долината на По имале најсериозно влијание на европско ниво поради лошиот квалитет на воздухот, пред сè градското подрачје на [[Милано]], тринаесеттото место во рангирањето во однос на влијанието на фините честички, каде секоја година 3967 предвремени смртни случаи се јавувале – приближно 9% од вкупниот број. == Наводи == <references group="" responsive="1"></references> == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Pianura Padana|Po Valley}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.freelancecartographer.com/gallery_po_valley.html|title=Po Valley panorama map|date=2004–2009|publisher=Red Geographics|archive-url=https://web.archive.org/web/20091223003623/http://www.freelancecartographer.com/gallery_po_valley.html|archive-date=23 December 2009|accessdate=3 June 2009}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Италија]] [[Категорија:Долини]] k0r7ci45jwaqvpc79suuq6k9zqf3kfb Џорџоне 0 1319049 5575002 5275093 2026-06-10T16:36:02Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Tizian_080.jpg]] со [[File:Cariani_Giovanni;_Portrait_of_a_Venetian_Gentleman.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: 2, 3). 5575002 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Уметник|name=Џорџоне|image=Giorgione 059.jpg|image_size=250px|caption=Автопортрет, можеби како [[Давид]]|birth_name=Џорџо Барбарели од Кастелфранко|birth_date=1477–78 or 1473–74|birth_place=[[Кастелфранко Венето]], [[Република Венеција]] (денешен [[Венето]], [[Италија]])|death_date=1510 (на возраст од 31–37 години)|death_place=[[Венеција]], Република Венеција {{мала|(денешно Венето, Италија)}}|nationality=[[Република Венеција]]|movement=[[Висока ренесанса]] ([[Венецијанско сликарство|Венецијанско училиште]])}} '''Џорџоне''' роден '''Џорџо Барбарели да Кастелфранко''' (1477–78 или 1473–74 – 17 септември 1510 година) бил италијански сликар од [[Венецијанско сликарство|венецијанската школа]] за време на [[Висока ренесанса|високата ренесанса]], кој починал во своите триесетти. Тој е познат по неостварливиот поетски квалитет на неговата работа, иако само околу шест преживеани слики цврсто му се припишуваат. Неизвесноста околу идентитетот и значењето на неговото дело го направи Џорџоне една од најмистериозните фигури во европската уметност. Заедно со неговиот помлад современ [[Тицијан]], тој го основал венецијанското училиште за италијанско ренесансно сликарство, кое се одликува со употреба на боја и расположение. == Животопис == Она што малку е познато за животот на Џорџоне е дадено во ''[[Животите на најизвонредните сликари, вајари и архитекти]]'' на [[Џорџо Вазари]]. Тој дошол од малиот град Кастелфранко Венето, 40 км во внатрешноста на Венеција. Неговото име понекогаш се појавува како ''Зорзо''; варијантата ''Џорџоне'' (или ''Зорзон'') може да се преведе „Големиот Џорџ“. Не е јасно колку рано во детството отишол во Венеција, но стилските докази ја поддржуваат изјавата на Карло Ридолфи дека таму служел чирак кај [[Џовани Белини]]; таму се населил и се издигнал како мајстор.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theaustralian.com.au/arts/visual-arts/divine-discovery-renaissance-art-found-by-sydney-university-librarian/news-story/77420fce50252209f1c4daf877bea896?nk=56239546460dc1c65cb39d13c7303445-1551048047|title=Divine discovery: Renaissance art found by Sydney University librarian|last=Slattery|first=Luke|date=16 February 2019|work=The Australian|access-date=24 February 2019}}</ref> Современите документи покажуваат дека неговиот талент бил препознаен рано. Во 1500 година, кога имал дваесетти години, бил избран да слика портрети на дужот Агостино Барбариго и кондотиер Консалво Феранте. Во 1504 година, тој добил задача да наслика жртвеник во спомен на друг кондотиер, Матео Костанзо, во катедралата во неговиот роден град Кастелфранко. Во 1507 година, тој добил, по наредба на Советот на Десетте, делумно плаќање за слика (непозната тема) на која бил ангажиран за салата на публиката во [[Дуждова палата|Дуждовата палата]]. Од 1507 до 1508 година тој бил вработен, заедно со други уметници од неговата генерација, да ја украсува со фрески надворешноста на новоизградената германски трговска сала во Венеција, откако веќе направил слична работа на надворешноста на Куќата Соранзо, Куќа Гримани али Серви и други венецијански палати. Многу малку од оваа работа сега преживеала. [[Податотека:Giorgione - Young Woman (“Laura”) - Google Art Project.jpg|мини| ''Лаура'' (1506), Уметничкоисториски музеј [[Виена]], Австрија]] Вазари ја споменувал неговата средба со [[Леонардо да Винчи]] по повод посетата на тосканскиот мајстор на Венеција во 1500 година. Сите извештаи се согласуваат во претставувањето на Џорџоне како личност со истакнат и романтичен шарм, голем вљубеник и музичар, дадена да ја изрази во својата уметност сензуалната и имагинативна благодат, допрена со поетска меланхолија, на венецијанскиот живот од неговото време. Тие го претставуваат понатаму како да направил во венецијанското сликарство напредок аналоген на оној направен во тосканското сликарство од Леонардо повеќе од дваесет години претходно. Тој бил многу тесно поврзан со [[Тицијан]]; додека Вазари велел дека Џорџоне бил господар на Тицијан, Ридолфи велел дека и двајцата биле ученици на [[Џовани Белини]] и живееле во неговата куќа. Тие работеле заедно на фреските на Фондако деи Тедески, а Тицијан завршил барем некои слики на Џорџоне по неговата смрт, иако кои остануваат многу контроверзни. Џорџоне вовел и нов опсег на теми. Покрај жртвениците и портретите, тој сликал слики што не кажуваат никаква приказна, било библиска или класична, или ако се исповедаат дека раскажуваат приказна, го занемариле дејството и едноставно ги отелотворуваат во форма и боја расположение на лирски или романтични чувства, слично како што може да ги отелотвори музичарот во звуци. Иновирајќи со храброста и среќата на генијалноста, тој одредено време имал огромно влијание врз неговите современици и непосредни наследници во венецијанската школа, вклучувајќи ги [[Тицијан]], Себастиано дел Пиомбо, Палма ил Векио, ил Кариани, Џулио Кампањола (и неговиот брат) па дури и на неговиот веќе еминентен мајстор Џовани Белини. Во венецијанското копно, ''Џорџионизам'' силно влијаел на Морто да Фелтре, Доменико Каприоло и Доменико Манчини. Џорџоне починал од чума што тогаш беснеела, на 17 септември 1510 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://digital.library.sydney.edu.au/nodes/view/7500|title=Dante's Divine Comedy with Giorgione illustration and death notice|last=University of Sydney Library|work=Digital Collections|accessdate=23 May 2021}}</ref> Обично се мислело дека тој умрел и бил погребан на островот Повеља во венецијанската лагуна,<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/visionofnaturetr00tobi|title=A Vision of Nature|last=Tobias|first=Michael|date=1995|publisher=Kent State University Press|isbn=978-0-87338-483-4|page=[https://archive.org/details/visionofnaturetr00tobi/page/130 130]|url-access=registration}}</ref> но архивскиот документ објавен за првпат во 2011 година ја ставиле неговата смрт на островот Лазарето Нуово; и двете се користеле како места за [[карантин]] во време на чума. Октомври 1510 година е исто така датум на писмо од [[Изабела д’Есте]] до еден венецијански пријател; барајќи од него да купи слика од Џорџоне; писмото покажува дека таа била свесна дека тој веќе е мртов. Значајно е што во одговорот еден месец подоцна се вели дека сликата не требала да се има по секоја цена. Неговото име и дело продолжуваат да прават магија на потомството. Но, да се идентификува и дефинира, меѓу моштите на неговото време и училиште, точно што е тоа дело, и да се разликува од сличната работа на другите луѓе кои ги инспирирало неговото влијание, е многу тешка работа. == Работи == [[Податотека:Giorgione_-_Sleeping_Venus_-_Google_Art_Project_2.jpg|десно|мини| ''Заспаната Венера'' (околу 1510), Галерија на старите мајстори, [[Дрезден]], Германија]] За неговиот роден град Кастелфранко, Џорџоне ја насликал ''Кастелфранко Мадона'', жртвеник во форма на сакра разговор- Мадона устоличена, со светци од двете страни кои формираат рамностран триаголник. Ова ѝ дало важност на позадината на пејзажот што означува иновација во венецијанската уметност, и брзо било проследено од неговиот мајстор [[Џовани Белини]] и други.<ref>Teresa Pignati in Jane Martineau (ed.), ''The Genius of Venice, 1500–1600'', pp. 29–30, 1983, Royal Academy of Arts, London.</ref> Џорџоне почнал да го користи многу рафинираното киароскуро наречено сфумато - деликатна употреба на нијанси на бои за прикажување на светлината и перспективата - приближно во исто време како и Леонардо. Дали Вазари бил во право кога велел дека тоа го научил од делата на Леонардо не е јасно- тој секогаш сакал да ги припише сите достигнувања на изворите од Фиренца. Деликатните модулации на бојата на Леонардо се резултат на ситните исклучени дамки на бојата што тој веројатно ги извел од техниките на [[Илуминирани ракописи]] и први ги донел во сликарството во масло. Тие им дал на делата на Џорџоне магичниот сјај на светлината поради кој се слават. Најцентрално и најтипично за сите постоечки дела на Џорџоне е ''Заспаната Венера'' сега во [[Дрезден]]. Прво било препознаено од Џовани Морели, а сега е универзално прифатено, како иста како сликата што ја видел Маркантонио Микиел, а подоцна и Ридолфи (неговиот биограф од 17 век) во Каза Марчело во Венеција. Исклучително чист и строг ритам на линијата и контурата го казнува сензуалното богатство на сликата. Изметот на белото перде на која лежи божицата; и блескавиот пејзаж што го исполнува просторот зад неа; најхармонично ја врамува нејзината божественост. Употребата на надворешен пејзаж за врамување на гол е иновативна; но покрај тоа, за да се додаде нејзината мистерија, таа е обвиткана во сон, духовита далеку од пристапноста до секое свесно изразување. Забележано е од Мишел дека Џорџоне го оставил ова дело недовршено и дека пејзажот, со [[Купидон]] кој последователната реставрација е отстранет, бил завршен по неговата смрт од Тицијан. Сликата е прототип на сопствената ''Венера од Урбино на'' Тицијан и на многу други од други сликари од училиштето; но никој од нив не ја достигнал славата на првиот примерок. Истиот концепт на идеализирана убавина е евоциран во девствено замислената ''Џудит'' од [[Ермитаж|музејот Ермитаж]], голема слика која ги прикажувала посебните квалитети на Џорџоне за богатство на бои и романса на пејзажи, притоа демонстрирајќи дека животот и смртта се едни со други придружници наместо непријатели. Освен олтарниот дел и фреските, сите преживеани дела на Џорџоне се мали слики дизајнирани за богатиот венецијански колекционер да ги чува во својот дом; повеќето се под две стапки (60сm) во која било димензија. Овој пазар се појавувил во последната половина на 15 век во Италија и бил многу подобро воспоставен во [[Холандија]], но Џорџоне бил првиот голем италијански сликар што ја концентрирал својата работа на него во толкава мера - навистина веднаш по неговата смрт, големината на сликите почнале да се зголемува со просперитетот и палатите на патроните. [[Податотека:Giorgione,_The_tempest.jpg|лево|мини|342x342пкс| ''Бура'' (околу 1508), Галерија на академијата, [[Венеција]], Италија]] ''Бура'' е наречен првиот пејзаж во историјата на западното сликарство. Темата на оваа слика е нејасна, но нејзиното уметничко мајсторство е очигледно. ''Бурата'' прикажува маж и жена што дои од двете страни на потокот, среде урнатините на градот и бурата што доаѓа. Мноштвото симболи во ''Бурата'' нудат многу толкувања, но ниту една не е целосно задоволувачка. Теориите дека сликата е за двојност (град и земја, машко и женско) се отфрлени бидејќи радиографијата покажала дека во претходните фази на сликата, мажот лево бил седнат гол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.students.sbc.edu/wackenhut02/euroart116/giorgione.html|title=The Tempest|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209012047/http://www2.students.sbc.edu/wackenhut02/euroart116/giorgione.html|archive-date=2007-02-09|accessdate=2013-05-27}}</ref> ''Тројцата филозофи'' е подеднакво енигматичен и неговото припишување на Џорџоне сè уште е спорно. Трите фигури стојат во близина на темна празна пештера. Понекогаш толкувани како симболи на платоновата пештера или на [[Мудреци од исток|тројцата мудреци]], тие изгледаат изгубени во типично сонувачко расположение, засилено со маглива светлина карактеристична за неговите други пејзажи, како што е ''Пасторалниот концерт'', сега во [[Лувр]]. Вториот „ја открива љубовта на Венецијанците кон текстурите“, бидејќи сликарот „го прави речиси опиплив изгледот на месото, ткаенината, дрвото, каменот и зеленилото“. Сликата е лишена од груби контури и нејзиниот третман на пејзажот често се споредува со пастирска поезија, па оттука и насловот. Џорџоне и младиот [[Тицијан]] направиле револуција и во жанрот на [[портрет]]от. Исклучително е тешко, а понекогаш и едноставно невозможно да се разликуваат раните дела на Тицијан од оние на Џорџоне. Ниту една од сликите на Џорџоне не е потпишана и само една носи сигурен датум:<ref>Brown, D. A., Ferino Pagden, S., Anderson, J., & Berrie, B. H. (2006). ''Bellini, Giorgione, Titian, and the Renaissance of Venetian Painting''. Washington: National Gallery of Art. {{ISBN|0-300-11677-2}} p. 42</ref> неговиот портрет на ''Лаура'' (1 јуни 1506 година), еден од првите насликани на „модерен начин“, одликуван со достоинство, јасност и софистицирана карактеризација. Уште повпечатлив е ''Портретот на еден млад човек'' сега во [[Берлин]], познат од историчарите на уметност за „неописливо суптилниот израз на спокојство и неподвижните одлики, додадени на издлабениот ефект на силуетата и моделирањето“. Неколку од портретите што му се припишуваат на Џорџоне се појавуваат како директни записи за појавата на поединец нарачател, иако е сосема можно многу да се. Многу од нив може да се читаат како типови дизајнирани да изразат расположение или атмосфера, и секако многу од примерите на традицијата на портрет што ја иницирал Џорџоне ја имале оваа цел, а не дека биле продадени на гледачот. Темите на неговите нерелигиозни слики со фигури подеднакво тешко се препознаваат. Можеби првото прашање што треба да се постави е дали има намера да има специфично значење на овие слики што генијалните истражувања може да се надеваат дека ќе го вратат. Многу историчари на уметност тврдат дека не постои: „Најдобриот доказ, можеби, дека сликите на Џорџоне не биле особено езотерични во нивното значење е обезбеден од фактот дека иако неговите стилски иновации биле широко прифатени, карактеристичната одлика на речиси сите венецијански нерелигиозни сликарството во првата половина на XVI век е недостатокот на научена или литературна содржина“.<ref>Charles Hope in Jane Martineau (ed.), ''The Genius of Venice, 1500–1600'', 1983, p. 35, Royal Academy of Arts, London</ref> == Атрибути == [[Податотека:Giorgione_029b.jpg|мини|250x250пкс| ''Тројцата филозофи'', [[Виена]]. Му се припишува на Џорџоне од Микиел, кој рече дека Себастиано дел Пиомбо го завршил; некои современи писатели го вклучуваат и [[Тицијан]] во неговото завршување]] Атрибутите на делата од раката на Џорџоне датираат веднаш по неговата смрт, кога некои од неговите слики биле завршени од други уметници, а неговата значителна репутација, исто така, довеле до многу рани погрешни тврдења за припишување. Огромниот дел од документацијата за слики во овој период се однесува на големи провизии за црквата или владата; малите домашни панели кои го сочинуваат најголемиот дел од опусот на Џорџоне се секогаш многу помалку шанси да бидат снимени. Други уметници продолжиле да работат во негов стил неколку години, а веројатно до средината на векот започнала намерно измамничката работа. Примарната документација за атрибути доаѓа од венецијанскиот колекционер Маркантонио Микиел. Во белешките кои датираат од 1525 до 1543 година тој идентификува дванаесет слики и еден цртеж како на Џорџоне, од кои пет од сликите се идентификувани практично едногласно со преживеаните дела од историчари на уметност: ''Бура'', ''Тројцата филозофи'', ''Заспаната Венера'', ''Момчето со Стрела'', и ''Овчар со флејта'' (не сите го прифаќаат последното како Џорџоне). Микиел ги опишува ''Филозофите'' како завршени од Себастиано дел Пиомбо, а ''Венера'' како завршена од Тицијан (сега е општо прифатено дека Тицијан го направил пејзажот). Некои неодамнешни историчари на уметност, исто така, го вклучуваат Тицијан во ''Тројцата филозофи''. Затоа, ''Бурата'' е единствената од групата универзално прифатена како целосно од Џорџоне. Дополнително, ''олтарниот дел на Кастелфранко'' во неговиот роден град ретко, ако некогаш, бил сомнеж, ниту пак урнатините фрагменти од фреските од германскиот магацин. Виенската ''Лаура'' е единственото дело со неговото име и датум (1506). Ова е на задната страна и не е нужно од негова рака, но изгледа дека доаѓа од тој период. Раните пар слики во [[Уфици]] обично се прифаќаат. [[Податотека:Fiesta_campestre.jpg|лево|мини|250x250пкс| ''Пастирски концерт'', [[Лувр]], Париз. Дело што музејот сега му го припишува на [[Тицијан]], околу 1509]] После тоа, работите станале покомплицирани, како што е примерот на [[Џорџо Вазари]]. Неизвесноста во разликувањето помеѓу сликата на Џорџоне и младиот Тицијан е најочигледна во случајот со ''Пасторалниот концерт'' на [[Лувр]], опишан во 2003 година како „можеби најспорниот проблем на атрибуцијата во целата италијанска ренесансна уметност“,<ref>Charles Hope in David Jaffé (ed.), ''Titian'', The National Gallery Company/Yale, p. 14, London 2003 {{ISBN|1-85709-903-6}}</ref> но влијае на голем број слики веројатно од последните години на Џорџоне. ''Пасторалниот концерт'' е една од малата група слики, вклучувајќи ги ''Богородица и детето со Свети Антониј и Свети Рох'' во [[Прадо]], кои се многу блиски по стил и, според Чарлс Хоуп, биле „сè почесто дадена на Тицијан, не толку поради некоја многу привлечна сличност со неговите неоспорни рани дела - што сигурно би биле забележани порано - колку затоа што изгледало како помалку неверојатен кандидат од Џорџоне. Но, никој не можел да создаде кохерентна низа од раните дела на Тицијан што ги вклучува овие, на начин што ќе добие општа поддршка и ќе одговара на познатите факти од неговата кариера. Алтернативен предлог е да се доделат ''Пасторалниот концерт'' и другите слики како него на трет уметник, многу нејасниот Доменико Манчини.“<ref>Charles Hope in Jaffé (ed.), ''Titian'', 2003, op. cit., p. 14. Francis Richardson, who wrote the catalogue entry for the Prado painting (no. 34) in: Jane Martineau (ed.), ''The Genius of Venice, 1500–1600'', 1983, Royal Academy of Arts, London, after considering Mancini, is one of those happy to attribute the painting to Titian. The Mancini suggestion comes originally from a German article of 1933 by J. Wilde: "Die Probleme um Domenico Mancini", JKSW</ref> Додека Кроу и Кавалкасел го сметале ''Концертот'' од Палацо Пити за ремек-дело на Џорџоне, но го дистрибуирале ''Пасторалниот концерт'' на Лувр, Лермолиев го вратил ''Пасторалниот концерт'' и наместо тоа тврдел дека ''концертот'' на Пити бил на Тицијан.<ref>Uglow, Luke, [https://arthistoriography.files.wordpress.com/2014/11/uglow.pdf Giovanni Morelli and his friend Giorgione: connoisseurship, science and irony], ''Journal of Art Historiography'', No. 11, December 2014.</ref> Џулио Кампањола, добро познат како гравер кој го превел жоргионески стил во отпечатоци, но ниту една од сликите не е безбедно идентификувана, исто така понекогаш се зема предвид. [[Податотека:The_Adoration_of_the_Shepherds_-_Giorgione_-_1505_NG_Wash_DC.jpg|лево|мини|260x260пкс| ''Поклонение на овчарите'' околу 1505 – Национална галерија на уметност, „Групата Алендејл“ го зема своето име од оваа слика.]] Во претходниот период од кратката кариера на Џорџоне, група слики понекогаш се опишуваат како „група Алендејл“, по ''Рождеството Алендејл'' (или ''Поклонувањето на овчарите на Алендејл'', поточно) во Националната галерија на уметност, Вашингтон. Оваа група вклучува уште една слика од Вашингтон, ''Светото семејство'' и панелот ''Обожување на магите'' преддела во [[Национална галерија (Лондон)|Националната галерија, Лондон]].<ref>[http://www.nga.gov/press/exh/191/invention.pdf NGA 2006 exhibition brochure, page 4] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121012072059/http://www.nga.gov/press/exh/191/invention.pdf}}</ref> Оваа група, која сега често се проширува за да вклучи многу слично ''Обожување на овчарите'' во Виена,<ref>[http://www.khm.at/giorgione/en/03/paintings.html Kunthistoriches Museum 2004 exhibition website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050325161807/http://www.khm.at/giorgione/en/03/paintings.html}}</ref> а понекогаш и понатаму, обично се вклучени (сè повеќе) или исклучени заедно од опусот на Џорџоне. Иронично, ''Рождеството Алендејл'' предизвикало прекин во 1930-тите помеѓу лордот Дувен, кој му го продал на Семјуел Крес како Џорџоне, и неговиот експерт Бернард Беренсон, кој инсистирал на тоа дека станува збор за ран Тицијан. Беренсон одиграл значајна улога во намалувањето на каталогот Џорџоне, препознавајќи помалку од дваесет слики. Работите се дополнително комплицирани бидејќи ниту еден цртеж не може да се идентификува како од Џорџоне (иако еден во Ротердам е широко прифатен), а голем број аспекти на аргументите околу дефинирањето на доцниот стил на Џорџоне вклучуваат цртежи. И покрај тоа што бил многу пофален од сите современи писатели и останал големо име во Италија, Џорџоне станал помалку познат на поширокиот свет, а многу од неговите (веројатни) слики биле доделени на други. Ермитаж ''Џудит,'' на пример, долго време се сметало за [[Рафаело Санти|Рафаел]], а Дрезденската ''Венера'' како Тицијан. Кон крајот на 19 век започнала големата преродба на Џорџоне, а модата тргнал на другата страна. И покрај повеќе од еден век спор, контроверзите остануваат активни. Голем број слики кои му се припишале на Џорџоне пред еден век, особено портрети, сега се цврсто исклучени од неговиот опус, но дебатата е, ако ништо друго, пожестока сега отколку тогаш.<ref>See the ''Art Journal'' review of a major 1993 Paris exhibition, which lists some Ballarin additions to the corpus [http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-15383257.html by Wendy Stedman Sheard]</ref> Ефективно постојат два фронта на кои се водат битките: слики со фигури и пејзажи и портрети. Според Дејвид Росанд во 1997 година, „Ситуацијата е фрлена во нова критична конфузија со радикалната ревизија на корпусот на Алесандро Баларин... [Каталог на изложба во Париз, 1993 година, зголемувајќи го]... како и Мауро Луко... [Миланска книга, 1996 година].“<ref>David Rosand, ''Painting in Sixteenth-Century Venice'', 2nd ed. 1997, p. 186, n. 74; Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-56568-5}} For some Ballarin attributions, see previous note.</ref> Неодамнешните големи изложби во Виена и Венеција во 2004 година и Вашингтон во 2006 година, им дале историчарите на уметност дополнителни можности да ги видат спорните дела. Но, ситуацијата останува збунета; во 2012 година, Чарлс Хоуп се пожалил: „Всушност, денес се познати само три слики за кои постојат јасни и веродостојни рани докази дека се дело на него. И покрај тоа, сега генерално му се припишуваат меѓу дваесет и четириесет слики. Но, повеќето од овие... немаат никаква сличност со трите штотуку споменати. Некои од нив можеби се на Џорџоне, но во повеќето случаи не постои начин да се каже.“<ref>{{Наведено списание|last=Hope|first=Charles|author-link=Charles Hope (art historian)|date=24 May 2012|title=At the National Gallery|url=http://www.lrb.co.uk/v34/n10/charles-hope/at-the-national-gallery|journal=[[London Review of Books]]|volume=34|issue=10|page=22|access-date=28 November 2012}}</ref> == Наследство == [[Податотека:Giorgione_001.jpg|мини|''Кастелфранко Мадона'', пред неодамнешното чистење. Единствениот жртвеник на Џорџоне]] Иако умрел во своите триесетти, Џорџоне оставил трајно наследство што требало да го развијат Тицијан и уметниците од 17 век. Џорџоне никогаш не ги подредил линијата и бојата на архитектурата, ниту уметничкиот ефект на сентименталната презентација. Тој бил веројатно првиот Италијанец кој наслика пејзажи со фигури како подвижни слики во свои рамки без побожна, алегорична или историска цел - и првиот чии бои го поседувале тој жесток, блескав и топење интензитет што толку брзо требало да го типизира делото на целото [[венецијанско сликарство]]. == Избрани дела == * ''Тестот на огнот на Мојсеј'' (1500–1501) - <small>масло на панел, 89 x 72, [[Уфици]], [[Фиренца]]</small> * ''Судот на Соломон'' (1500–1501) - <small>масло на панел, 89 x 72&nbsp;см, Уфици, Фиренца</small> * ''Џудит'' (околу 1504) <small>- Масло на платно, пренесено од панел, 144 x 66,5&nbsp;см, [[Ермитаж]], [[Санкт Петербург]]</small> * ''Обожување на овчарите'' (околу 1505–1010) - <small>масло на панел, 90,8 x 110,5&nbsp;см, Национална галерија на уметност, [[Вашингтон]]</small> * ''Кастелфранко Мадона'' ( ''Мадона и дете устоличени меѓу Свети Францис и Свети Никасиј'' ); в. 1505 <small>- Масло на дрво, 200 x 152&nbsp;см, Дуомо, Кастелфранко Венето</small> * ''Портрет на млада невеста (Лаура)'' (околу 1506) <small>Масло на дрво, 41 x 33,5&nbsp;см, Уметничкоисториски музеј [[Виена]]</small> * ''Бура'' (околу 1508) <small>- Масло на платно, 82 x 73&nbsp;cm, Галерија на академијата, Венеција</small> * ''La Vecchia (Старица)'' (околу 1508) <small>- Масло на платно, 68 x 59&nbsp;cm, Accademia, Венеција</small> * ''Пасторален концерт'' (околу 1509) сега нашироко му се дава на Тицијан <small>- Масло на платно, 110 x 138&nbsp;см, [[Лувр]], Париз</small> * ''Портрет на една младост'' (1508–1010) <small>- масло на платно, 72,5 x 54&nbsp;см, Музеј на ликовната уметност Будимпешта</small> * ''Тројцата филозофи'' (1509) <small>- масло на платно, Уметничкоисториски музеј, Виена</small> * ''Портрет на воинот со неговиот коњаник'' (околу 1509) <small>- масло на платно, 90 x 73&nbsp;cm, Фиренца</small> * ''Заспаната Венера'' (околу 1510) <small>- масло на платно, 108,5 x 175&nbsp;cm, Галерија на старите мајстори Дрезден</small> * ''Портрет на млад човек'' <small>-69,4 x 53,5&nbsp;cm, Минхен</small> == Галерија == <gallery widths="198" heights="200" perrow="5" mode="nolines" class="center" style="center"> Giorgione_-_The_Adoration_of_the_Kings_-_Google_Art_Project.jpg| Giorgione_060.jpg| Giorgione_-_Judith.jpg| Col tempo by Giorgione.jpg| Giorgione_042.jpg| Giorgione_-_Portrait_of_a_young_man_-_Gemäldegalerie,_Berlin.jpg| Palma_il_Vecchio_003.jpg| Giorgione_Budapest_01.jpg| Cariani Giovanni; Portrait of a Venetian Gentleman.jpg| Giorgione,_Portrait_of_a_Young_Man_2.jpg| </gallery> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Дополнителна литература == * {{1911|volume=12|last1=Colvin|first1=Sidney}} * Gould, Cecil, ''The Sixteenth Century Italian Schools'', National Gallery Catalogues, London 1975, {{ISBN|0-947645-22-5}} * ''Encyclopedia of Artists, volume 2'', edited by William H.T. Vaughan, {{ISBN|0-19-521572-9}}, 2000 == Надворешни врски == * [https://www.lrb.co.uk/2016/05/10/charles-hope/video-giorgione-and-the-problem-of-attribution Видео: „Giorgione and the problem of attribution“] * [https://web.archive.org/web/20150311184224/http://www.nga.gov/collection/gallery/gg16/gg16-main1.html Тура: Џорџоне и високата ренесанса во Венеција, Национална галерија на уметност, Вашингтон] * [http://news.coinupdate.com/giorgione-silver-coin-from-the-italian-state-mint-0437/ Џорџоне е претставен на паричка од 10 евра] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230331214614/http://news.coinupdate.com/giorgione-silver-coin-from-the-italian-state-mint-0437/ |date=2023-03-31 }} * [https://digital.library.sydney.edu.au/nodes/view/7505 Известување за смртта на Џорџоне и оригинална скица] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Починати во 1510 година]] [[Категорија:Родени во 1470-тите]] [[Категорија:Сликари од Венеција]] [[Категорија:Италијански ренесансни сликари]] soauuysplet0detuyfg1sihl55wvmk3 Куќа на Данабаш 0 1320647 5574902 5299124 2026-06-10T12:23:31Z P.Nedelkovski 47736 поврзница, поправки 5574902 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда | name = Куќа на Данабаш<br/>Поранешен објект на Народниот музеј | native_name = | native_name_lang = | former_names = | alternate_names = | status = | image = Објект на ул. Широк Сокак бр. 91.jpg | image_alt = | caption = | map_type = | map_caption = Местоположба во рамките на Битола | altitude = | building_type = двокатна куќа со подрум | architectural_style = | structural_system = | cost = | ren_cost = | client = | owner = | current_tenants = | landlord = | location = | address = ул. Широк Сокак бр.91 | location_town = [[Битола]], [[Општина Битола]] | location_country = [[Македонија]] | iso_region = | coordinates_display = | latitude = | longitude = | latd = 41 | latm = 1 | lats = 37.96 | latNS = N | longd = 21 | longm = 20 | longs = 12.74 | longEW = E | coordinates = | groundbreaking_date = | start_date = | completion_date = 1911 | completed_date = | opened_date = | inauguration_date = | renovation_date = | demolition_date = | destruction_date = | height = | diameter = | antenna_spire = | roof = | top_floor = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | seating_type = | seating_capacity = | elevator_count = | main_contractor = | architect = | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | designations = | ren_architect = | ren_firm = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_awards = | url = | nrhp = | references = }} '''Куќа на Данабаш, Поранешен објект на Народниот музеј''' — куќа на ул. „Широк Сокак“ бр. 91, архитектонско обележје во градот [[Битола]], заведена како [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]] во '''Списокот на заштитени добра''' на [[Министерство за култура на Македонија|Министерството за култура]] под реден број 11 во Битола.<ref>{{наведена мрежна страница |last1= |first1= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |title=Национален регистар на објекти кои се заштитено културно наследство |url=http://mkopen.org/entry/b4lneRwy7EHOIGvCtgc7Vg |format= |accessdate=13 април 2023 |date=2012 |publisher=[[Министерство за култура на Македонија]] |language= |archive-date=2021-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809121456/http://mkopen.org/entry/b4lneRwy7EHOIGvCtgc7Vg |url-status=live }}</ref> == Изградба == Куќата ја изградило богатото семејство Данабаш (Данабаши, Данабаси) како нивно живеалиште. Изградбата на куќата завршила во 1911 година. Во првата половина од минатиот век се состоело од двајца браќа, Петар и Јанко, трговци, од кои едниот, Петар, основал семејство и имал три ќерки, вториот, Јанко, останал неженет и животот го завршил насилно при грабеж додека спиел.<ref name=KD>{{наведена книга |title=[[Битола – Градби[[|last=Стерјовски |first=Александар |authorlink=Александар Стерјовски |year=2020 |publisher=Конзулат на Република Србија во Република Македонија |location= |isbn= |page=179-180 |pages=566 |url= }}</ref> ==Опис== Куќата на Данабаш е еден од најубавите во битолското градежништво од пред [[Првата светска војна]]. Се состои од приземје и [[кат]] и два влеза, јужен и источен. Јужниот е главниот и раскошниот што остава и посебен впечаток, кој ги прифаќа посетителите што доаѓаат од „[[Широк Сокак]]“. Заради визбените простории, кои се целосно над земјата, влезот до приземјето води преку [[мермер]]ни скали, со странична ограда изведена со украсни столпчиња и со поширок одмор над кој поздравуваат плафонски сликарски изведби. Внатрешното предворие води во 4 простории и кон скалите за првиот кат. Источниот влез е засебен и е само за првиот кат. Собите насекаде дишат со изобилен воздух и заради пространоста и заради високите [[таван]]и и се добива впечаток дека тука не се штедело пари, но и стручно умеење во изведбата. Нема да се згреши ако се констатира дека [[архитект]]от е надворешен, имајќи ги сознанијата дека Петар и јавно се декларирал за гркофил, дека направил обид да основа и грчка партија во Битола, уште повеќе дека го милувал и солунското градежно искуство.<ref name=KD/> ==Користење== По [[Втората светска војна]], куќата им била конфискувана. Извесен период се користела како Народен музеј. Денес во објектот се сместени: * Црногорскиот конзулат * Хрватското културно друштво „Марко Марулиќ“ * Битолскиот огранок на [[СПМ]] ==Наводи== {{наводи}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Згради и градби во Битола]] sxx5x8f69umocl87wxkvzcqr1eumink 5574904 5574902 2026-06-10T12:24:49Z P.Nedelkovski 47736 5574904 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда | name = Куќа на Данабаш<br/>Поранешен објект на Народниот музеј | native_name = | native_name_lang = | former_names = | alternate_names = | status = | image = Објект на ул. Широк Сокак бр. 91.jpg | image_alt = | caption = | map_type = | map_caption = Местоположба во рамките на Битола | altitude = | building_type = двокатна куќа со подрум | architectural_style = | structural_system = | cost = | ren_cost = | client = | owner = | current_tenants = | landlord = | location = | address = ул. Широк Сокак бр.91 | location_town = [[Битола]], [[Општина Битола]] | location_country = [[Македонија]] | iso_region = | coordinates_display = | latitude = | longitude = | latd = 41 | latm = 1 | lats = 37.96 | latNS = N | longd = 21 | longm = 20 | longs = 12.74 | longEW = E | coordinates = | groundbreaking_date = | start_date = | completion_date = 1911 | completed_date = | opened_date = | inauguration_date = | renovation_date = | demolition_date = | destruction_date = | height = | diameter = | antenna_spire = | roof = | top_floor = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | seating_type = | seating_capacity = | elevator_count = | main_contractor = | architect = | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | designations = | ren_architect = | ren_firm = | ren_str_engineer = | ren_serv_engineer = | ren_civ_engineer = | ren_oth_designers = | ren_qty_surveyor = | ren_awards = | url = | nrhp = | references = }} '''Куќа на Данабаш, Поранешен објект на Народниот музеј''' — куќа на ул. „Широк Сокак“ бр. 91, архитектонско обележје во градот [[Битола]], заведена како [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]] во '''Списокот на заштитени добра''' на [[Министерство за култура на Македонија|Министерството за култура]] под реден број 11 во Битола.<ref>{{наведена мрежна страница |last1= |first1= |editor1-first= |editor1-last= |editor1-link= |title=Национален регистар на објекти кои се заштитено културно наследство |url=http://mkopen.org/entry/b4lneRwy7EHOIGvCtgc7Vg |format= |accessdate=13 април 2023 |date=2012 |publisher=[[Министерство за култура на Македонија]] |language= |archive-date=2021-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809121456/http://mkopen.org/entry/b4lneRwy7EHOIGvCtgc7Vg |url-status=live }}</ref> == Изградба == Куќата ја изградило богатото семејство Данабаш (Данабаши, Данабаси) како нивно живеалиште. Изградбата на куќата завршила во 1911 година. Во првата половина од минатиот век се состоело од двајца браќа, Петар и Јанко, трговци, од кои едниот, Петар, основал семејство и имал три ќерки, вториот, Јанко, останал неженет и животот го завршил насилно при грабеж додека спиел.<ref name=KD>{{наведена книга |title=[[Битола – Градби]]|last=Стерјовски |first=Александар |authorlink=Александар Стерјовски |year=2020 |publisher=Конзулат на Република Србија во Република Македонија |location= |isbn= |page=179-180 |pages=566 |url= }}</ref> ==Опис== Куќата на Данабаш е еден од најубавите во битолското градежништво од пред [[Првата светска војна]]. Се состои од приземје и [[кат]] и два влеза, јужен и источен. Јужниот е главниот и раскошниот што остава и посебен впечаток, кој ги прифаќа посетителите што доаѓаат од „[[Широк Сокак]]“. Заради визбените простории, кои се целосно над земјата, влезот до приземјето води преку [[мермер]]ни скали, со странична ограда изведена со украсни столпчиња и со поширок одмор над кој поздравуваат плафонски сликарски изведби. Внатрешното предворие води во 4 простории и кон скалите за првиот кат. Источниот влез е засебен и е само за првиот кат. Собите насекаде дишат со изобилен воздух и заради пространоста и заради високите [[таван]]и и се добива впечаток дека тука не се штедело пари, но и стручно умеење во изведбата. Нема да се згреши ако се констатира дека [[архитект]]от е надворешен, имајќи ги сознанијата дека Петар и јавно се декларирал за гркофил, дека направил обид да основа и грчка партија во Битола, уште повеќе дека го милувал и солунското градежно искуство.<ref name=KD/> ==Користење== По [[Втората светска војна]], куќата им била конфискувана. Извесен период се користела како Народен музеј. Денес во објектот се сместени: * Црногорскиот конзулат * Хрватското културно друштво „Марко Марулиќ“ * Битолскиот огранок на [[СПМ]] ==Наводи== {{наводи}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Згради и градби во Битола]] 54hmaerm0q2e8au96bhoiihy00xsvze ТСЦ Арена 0 1321108 5575001 5273329 2026-06-10T16:32:28Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:TSC-FTC_030921.jpg]] со [[File:TSC_Arena_Bačka_Topola.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: More precise name). 5575001 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Стадион | име = Стадион „ТСЦ Арена“ | прекар = | слика = [[File:TSC Arena Bačka Topola.jpg|300px]] | целоиме = Стадион „ТСЦ Арена“ | локација = [[Бачка Топола]], [[Србија]] | координати = {{Coord|45.815881|19.627569|region:RS_type:landmark|display=inline,title}} | темели = | изграден = 2018–2021 | отворен = 3 септември | реновиран = | проширен = | затворен = | срушен = | сопственик = [[ФК ТСЦ]] | оператор = [[ФК ТСЦ]] | подлога = трева | цена = | архитект = | структурен_инженер = | сервис_инженер = | главен_изведувач = | менаџер = | главни_изведувачи = | поранешни_имиња = | играат = [[ФК ТСЦ]] | сместивост = 4,500 | димензии = | табла =[[LED]] }} '''ТСЦ Арена''' — [[фудбал]]ски стадион во [[Бачка Топола]], [[Србија]]. Тоа е домашен терен на [[ФК ТСЦ]]. Стадионот се состои од четири трибини со вкупна сместивост за седење од 4.500 места.<ref>{{Cite web | url=https://b92.net/sport/fudbal/vesti.php?yyyy=2021&mm=09&dd=03&nav_id=1917177 | title=TSC svečano otvorio novi stadion | language=sr | publisher=b92.net | date=3 September 2021 | access-date=3 September 2021}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.nemzetisport.hu/minden_mas_foci/topolya-tsc-ferencvaros-stadionavato-merkozes-2847913 | title=A Topolya a Ferencváros legyőzésével avatta fel új stadionját | language=hu| publisher=Nemzeti Sport Online | date=3 September 2021 | access-date=3 September 2021}}</ref> ==Наводи== {{reflist}} [[Категорија:Стадиони во Србија]] [[Категорија:Спортски зданија во Србија]] [[Категорија:Бачка Топола]] [[Категорија:Фудбалски стадиони во Србија]] dltvk3q0er3kf1bw6odp77gsgcjd587 Планинарски патеки во Македонија 0 1322262 5575166 4978447 2026-06-11T02:20:35Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575166 wikitext text/x-wiki Бележењето на '''планинарските патеки во Македонија''' ― активност која се спроведува од Федерацијата на планинарство на Македонија. Тоа е спектар на професионални услуги кој создава одржливи модел на управување со планинарските и рекреативните патеки, како и обука на стручни лица за одржување на истите. Планините се отворен простор, без оглед на националната, етничката, расната, половата или било која друга припадност на посетителите. Движењето во планините не е само физичка активност, тоа е извор на етички, естетски, образовни, културни и духовни вредности.<ref>{{Наведена книга|url=https://planinarskipateki.mk/wp-content/uploads/2018/01/PRIRACNIK-ZA-MARKACISTI-FINAL.pdf|title=Прирачник за маркацисти|last=Симоновски|first=Симончо|publisher=ФПСМ|year=2017|location=[[Скопје]]|pages=3|access-date=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515175144/https://planinarskipateki.mk/wp-content/uploads/2018/01/PRIRACNIK-ZA-MARKACISTI-FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> Планинарско-рекреативната мрежа на патеки овозможува пешачење, [[Планинарство|планинарење]], возење [[велосипед]]и, јавање и сл. и дава можности за подобар квалитет на животот и здравје на граѓаните. Системот за класификација на патеките, нивното оценување (степен на тежина), обезбедува насоки за заштита на патеките, животната средина и типот на земјиштето преку кои тие поминуваат. Проширувањето и одржувањето на таа мрежа на патеки е од витално значење за сите заедници и организации кои се поврзани со функционирањето на планинарско – рекреативните патеки, со нивниот развој и управување.<ref>{{Наведена книга|url=https://planinarskipateki.mk/wp-content/uploads/2018/01/PRIRACNIK-ZA-MARKACISTI-FINAL.pdf|title=Прирачник за маркцисти|last=Симоновски|first=Симончо|publisher=ФПСМ|year=2017|location=[[Скопје]]|pages=4|access-date=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515175144/https://planinarskipateki.mk/wp-content/uploads/2018/01/PRIRACNIK-ZA-MARKACISTI-FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> == Географија на Македонија == {{главна|Географија на Македонија}} [[Македонија|Република Македонија]] е претежно [[Планина|планинско]]-[[Котлина|котлинска]] земја. Дури 80% од целокупната територија на државата се планини. Просечната [[Надморска височина|височина]] на релјефот на Република Македонија изнесува 829 м. Најниската надморска височина е 44 м во близина на [[Гевгелија]], на местото каде што реката [[Вардар]] ја напушта територијата на Република Македонија и оди кон [[Грција]], додека за највисока надморска височина се смета врвот [[Голем Кораб]] на планината [[Кораб]] со височина од 2.764 м. Релативната височина на територијата на Република Македонија е 1720 м. Релјефот на Република Македонија има разновидни рељефни облици: рамничарски предели, котлини, [[Речна долина|речни долини]], [[рид]]ови, ниски, средни и високи планини, [[Висорамнина|висорамнини]] и други голем број помали релјефни облици. За да се посетат тие рељефни облици потребни се патеки. == Класификација == Постојат четири основни класи според ФПСМ односно Комисијата за планинарски патеки:<ref>{{Наведена книга|url=https://planinarskipateki.mk/wp-content/uploads/2018/01/PRIRACNIK-ZA-MARKACISTI-FINAL.pdf|title=Прирачник за маркацисти|last=Симоновски|first=Симончо|publisher=ФПСМ|year=2017|location=Скопје|pages=9|access-date=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515175144/https://planinarskipateki.mk/wp-content/uploads/2018/01/PRIRACNIK-ZA-MARKACISTI-FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> * Класа 1- рекреативно пешачење * Класа 2 – пешачење, лесна (патека достапна за одредена група луѓе со добра здравствена состојба и со основно планинарско знаење) * Класа 3 – пешачење, средно тешка (патека која бара добра здравствена состојба, добра физичка кондиција и добро познавање на планинарска техника) * Класа 4 – пешачење, тешкa патекa (патека за планинари „професионалци“) == Основни ознаки на планинарските патеки == На планинарските патеки во нашава земја има два вида ознаки. Тоа се: маркации и смерни табли. === Кнафелцова ознака === [[Податотека:Кнафелцова маркација (вертикална).jpg|мини|Цртеж од Кнафелцова ознака.]] Основна маркација на македонските планини е т.н. Кнафелцовата ознака која се поставува на: [[Дрво|дрвја]], на [[Камен|камења]], на [[Карпа|карпи]], на огради, на градби и др., каде со својот изглед ќе биде лесно препознатлива. Се поставува во висина на очите (1.7 - 2 м) и, во зависност од теренот на кој се движи, патеката вообичаено е поставена како вертикална ознака. Кнафелцовата ознака, како препознатлива маркација на патеките, е со бела точка, обрабена со црвен круг. Големина на ознаката е 12 см. Кнафелцова ознака поголема од 12 см може да се користи само во исклучителни случаи, во интерес на добрата видливост, но не поголема од 20 – 25 см. Големината на белата точка е 6 см, а ширината на црвениот прстен околу белата точка е 3 см.<ref>{{Наведена книга|url=https://planinarskipateki.mk/wp-content/uploads/2018/01/PRIRACNIK-ZA-MARKACISTI-FINAL.pdf|title=Прирачник за маркацисти|last=Симоновски|first=Симончо|publisher=ФПСМ|year=2017|location=Скопје|pages=13|access-date=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515175144/https://planinarskipateki.mk/wp-content/uploads/2018/01/PRIRACNIK-ZA-MARKACISTI-FINAL.pdf|url-status=dead}}</ref> == Поврзано == * [[Планинарски домови во Македонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Hiking trails in North Macedonia}} * [https://planinarskipateki.mk/category/%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B8/ Планинарски патеки во Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230516100458/https://planinarskipateki.mk/category/%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B8/ |date=2023-05-16 }} на службената страница на Комисијата за планинарски патеки при Федерацијата за планинарство на Македонија [[Категорија:Планинарски патеки во Македонија]] jtmb0fbt7js3d7l3938vbty6g9frskd Перо Спироски 0 1324265 5575125 5556616 2026-06-10T22:37:37Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575125 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност |име=Перо Спироски |портрет= |px=170px |опис= |роден-дата= {{роден на|22|март|1928}} |роден-место=[[Битола]], [[Кралство СХС]] |починал-дата= {{починат на|27|март|1995}} |починал-место= [[Битола]] |занимање = сликар }} '''Перо Спироски''' ({{роден во|Битола}}, {{роден на|22|март|1928}} – {{починат во|Битола}}, {{починат на|27|март|1995}})<ref>{{Наведено списание |last=Христова |first=Лиљана |author= |authorurl= |date= |year=1995 |month= |title=Сеќавање во чест на Перо Спироски |journal=Зборник на трудови |volume=12-13-14 |series= |issue= |page=212-213 |pages= |publisher=Завод за заштита на спомениците на културата, природните реткости, музеј и галерија - Битола |location= |issn= |pmid= |pmc= |doi= |bibcode= |oclc= |id= |url=https://muzejbitola.mk/wp-content/uploads/zbornici/zbornik_12-14.pdf#page=107 |language=македонски |format= |accessdate=30 август 2024 |laysummary= |laypublisher= |laydate= |quote= }}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — [[Македонија|македонски]] [[сликар]] <ref name="ЗЛБ 173">{{Наведена книга |title=Значајни личности за Битола. |last=Андоновска |first=Ленче |authorlink= |author2=Ѓоргиевски, Науме, Николов, Благој, Огненовски, Трајко, Пешевска, Гордана, Стефановска, Анета, Талеска, Светлана |year=2007 |publisher=НУУБ „Св. Климент Охридски“ – Битола |location=Битола |isbn=978-9989-2783-0-3 |pages=173-174 |url=http://jewishcommunitybitola.mk/documents/doc_view/116-znacajni-licnosti-vo-kulturata-vo-bitola-2010.html |accessdate=1 јули 2023 |quote= |archive-date=2021-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126195837/http://jewishcommunitybitola.mk/documents/doc_view/116-znacajni-licnosti-vo-kulturata-vo-bitola-2010.html |url-status=dead }}</ref> ==Животопис== Роден e во [[Битола]] во 1928 година.<ref name="ЗЛБ 173"/> Завршил Виша педагошка академија, Ликовна насока во [[Скопје]]. Член на ДЛУМ од 1952 година. Спироски со четворица други битолски уметници ([[Пецо Видимче]], [[Јован Димовски]], [[Методија Ивановски|Методија Ивановски-Менде]] и [[Борислав Траиковски]]), бил член на познатата уметничка група [[ВДИСТ]], која во средината на минатиот век влијаела врз насоките на современото југословенско сликарство. Приврзан кон [[пределно сликарство|пределното сликарство]] и родниот град Битола, Спироски целиот свој творечки живот го поминал во Битола. Во неговиот природен предел секогаш наоѓал поттик за ликовно обликување на стотици слики. За овој сликар, природните амбиенти на Битола и неговата околина, со широката Пелагониска Рамнина, се јавуваат како главна содржинска одредница во неговото сликарство. Основните систематски поуки за сликарството ги стекнува во Уметничката школа во Скопје, кај професорите [[Вангел Коџоман]], [[Лазар Личеноски]] и [[Љубомир Белогаски]], а подоцна ги пренесува на генерации млади како ликовен [[педагог]] во Битола. Своите први творби ги претставил на изложбите на ДЛУМ од 1952 год., а подоцна со групата ВДИСТ приредува повеќе самостојни изложби низ Македонија. Неговите дела се вклучени на изложбите на македонското современо сликарство како и во македонската селекција за 3. триенале на југословенската уметност во Белград во 1967 год. Одделни негови дела, уште со првите настапи на ДЛУМ, се позитивно оценувани од ликовната критика, која ја нагласува неговата лирска природа, поуките од импресионистичкото сликарство, чувството за хармоничен колорит и избегнување на експерименти. Иако во почетокот неговите дела се блиски до [[импресионизам|импресионистичкиот]] стил, подоцна тие добиваат [[експресионизам|експресионистички]] призвук, останувајќи доследен на него со нагласувањето на изразувањето на бојата, со која ги определува контурите и природниот предел, оставајќи го цртежот во втор план. Организацијата на композицијата ја решава класично, најчесто во три хоризонтални планови, на кои ги спротивставува вертикалите на тополите и другата пелагониска вегетација. Перспективата ја означува со интензитетот на боените површини. Стилизацијата и поедноставените облици, честата примена на црни контури и симболиката на боите, раното творештво на Спироски го поврзуваат со естетиката на [[фовизам|фовистите]]. На моменти на некои слики се доближува до асоцијативната апстракција (кога од пејзажите ги апстрахира сите препознатливи елементи), а во последните дела се доближува до лирската апстракција. Неговото творештво зазема значајно место во македонската современа уметност, особено во пределното сликарство во Македонија. ==Поврзано== * [[Пејзаж (Спироски)|Пејзаж]] ==Наводи== {{Наводи}} ==Надворешни врски== * [https://muzejbitola.mk/pps/ УМЕТНИЧКА СЛИКА „ ПЕЈЗАЖ“- СОВРЕМЕНА УМЕТНОСТ, АВТОР ПЕРО СПИРОСКИ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230701050830/https://muzejbitola.mk/pps/ |date=2023-07-01 }} на семрежното место на [[Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј во Битола|Заводот за заштита на спомениците на културата и музеј во Битола]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Спироски, Перо}} [[Категорија:Македонски сликари]] tje9ytaew0i5glrm1iienn8v0m1ffhb Поделена линија (телефонија) 0 1331767 5575180 5097326 2026-06-11T03:33:10Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575180 wikitext text/x-wiki '''Поделена линија,''' или '''линија со поделени услуги''' — [[локална јамка]] на [[Телефон|телефонско]] коло што го делат повеќе претплатници на телефонски услуги.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/party%20line|title=Party Line – Definition of Party line by Merriam-Webster}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.best-norman-rockwell-art.com/norman-rockwell-leslies-cover-1919-03-22-the-party-wire.html|title=The Party Wire, the 3/22/1919 Norman Rockwell Leslie's Cover|work=Best-Norman-Rockwell-Art.com}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.telephonesuk.co.uk/shared_service.htm|title=Telephones UK – Shared Service|accessdate=2023-09-20|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211224914/http://www.telephonesuk.co.uk/shared_service.htm|url-status=dead}}</ref> Системите за двојнички линии биле широко користени за обезбедување телефонски услуги, почнувајќи со првите комерцијални мануелни централи во 1878 година<ref name="Farley">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.telephonetribute.com/pdf/telephone_history_series_rev1.pdf|title=privateline.com's Telephone History Series|last=Farley|first=Tom|publisher=Privateline.com|accessdate=30 September 2015}}</ref> Мнозинството претплатници на Бел систем во средината на 20 век во [[Соединетите Американски Држави]] и [[Канада]] биле опслужувани со двојнички линии, кои имале попуст во однос на директните линии. За време на воената криза, двојничките линии често биле единствените достапни линии. Македонските корисници на сличен начин имале корист од попустот за двојничка линија. Попуст имало на месечната претплата, додека остварените разговори се наплаќале по иста цена како и за директните линии. == Историја == [[Податотека:American_telephone_practice_(1905)_(14569629440).jpg|мини| Дијаграм на колo, 1905 година]] Телефонските компании нуделе линии со поделени услуги почнувајќи од доцните 1800-ти, <ref>{{Наведени вести|url=https://news.google.com/newspapers?id=fClBAAAAIBAJ&pg=6559,1082190|title='Party Line' telephone exchange service|date=April 21, 1897|work=Dubuque Sunday Herald|access-date=July 27, 2014|page=3|type=Advertisement}}</ref> иако претплатниците во сите, освен во повеќето рурални области, имале опција да користат директна линија со дополнителна месечна наплата. Услугата била вообичаена во ретко населените области каде што претплатниците биле распространети на големи растојанија. Пример е [[Австралија]] каде што тие биле управувани од владиниот генерален директор на поштата. Во руралните области на почетокот на 20 век, претплатниците и телефоните, кои често броеле неколку десетици, често биле поврзани со една единствената локална јамка. Линиите со поделени услуги не обезбедувале приватност во комуникацијата. Тие често се користеле како извор на забава и озборувања, како и средство за брзо предупредување на цели населби за итни случаи како што се пожари, станувајќи културен додаток на руралните области со децении. Двојничките линии што се користеле во Македонија се делеле само на два корисници (од каде и го добиле името). Истите го немале горенаведениот недостаток - била обезбедена приватност во комуникацијата така што двојничката кутија ја префрлала цела линија кај еден од корисниците во случај на повик. === Демонтирање === До 1980-тите, линиите со поделени услуги биле демонтирани во повеќето места. Тие не биле поддржани од новите технологии и опрема во сопственост на претплатниците, како што се [[Телефонска секретарска|телефонските секретарки]] и [[Сметач|компјутерските]] [[Модем|модеми]]. Во меѓувреме, електромеханичката преклопна опрема потребна за нивно функционирање брзо станувала застарена, била заменета со електронска и дигитална преклопна опрема. Опремата на новите [[Телефонска централа|телефонски централи]] нуделе функции на дополнителни услуги како што се [[Пренасочување на повик|пренасочување на повици]] и [[Повик на чекање|повици на чекање]], кои честопати биле некомпатибилни со линиите со поделени услуги. Во Соединетите Држави за овие линии не следувале субвенции од [[Фонд за универзална услуга|Фондот за универзална услуга]], што довело до тоа телефонските компании да ги префрлат во директни линии за да имаат корист од овие субвенции. == Поврзано == * [[Универзална услуга]] * [[Телефонска секретарка]] * [[Пренасочување на повик]] * [[Повик на чекање]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://atlantatelephonehistory.info/part1.html Atlanta telephone history] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170223041205/http://www.atlantatelephonehistory.info/part1.html |date=2017-02-23 }} * [http://www.thisisarecording.com/party-line.html Party Line intercept messages]{{Мртва_врска|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категорија:Локална јамка]] [[Категорија:Застарени технологии]] h9rrvbriwz1prsmlh12ztl7ofc24uk6 Офира 0 1335071 5575005 5417701 2026-06-10T16:42:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575005 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место|name=Офира|native_name=אופירה|native_name_lang=he|settlement_type=[[Израелско населено место]] (поранешно)|pushpin_map=Egypt|pushpin_map_caption=Местоположба на Офира|subdivision_type=[[Список на држави во светот|Држава]]|subdivision_name=[[Египет]]|subdivision_type1=[[Административна поделба на Египет|Гувернат]]|subdivision_name1=[[Јужен Синај]]|population_total=ок. 1,000|population_as_of=1982}} '''Офира''' ({{Langx|he|אופירה}}; {{ArB|عوفيرا}}) ― [[Египет|египетско]] [[населено место]] кое претходно било израелска населба во областа Шарм ел Шеик на јужниот [[Синајски Полуостров|Синајскиот Полуостров]], која е денешна египетска територија која била под израелска окупација од 1967 до 1982 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.haaretz.com/culture/arts-leisure/the-last-class-in-sinai-1.159784 |title=The last class in Sinai |accessdate=2023-10-28 |archive-date=2010-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811030912/http://www.haaretz.com/culture/arts-leisure/the-last-class-in-sinai-1.159784 |url-status=dead }}</ref> Офира била населена од 1969 година и требала да прими 500 семејства. Леталиште било отворено во 1976 година, денес познат како Меѓународен аеродром Шарм ел Шеик. Името го добила по [[Библија|библискиот]] Офир, [[Африка|африканска]] земја во која било [[Рударство|ископувано]] [[злато]].<ref name="early">{{Наведена мрежна страница|url=https://books.google.com/books?id=h5QL1LkFGm0C&dq=ofira+%22after%22&pg=PT67|title=Imperfect Compromise A New Consensus Among Israelis and Palestinians|last=I. Karpin|first=Michael|date=7 април 2021|publisher=Potomac Books}}</ref> Офира гледал на заливот кај Шарм ел-Маја и областа Несима. На шест километри северно во заливот Наама, Израел го изградил своето прво туристичко село. За време на [[Јомкипурска војна|Јомкипурската војна]], тоа било место на една воздушна битка,<ref>{{Наведена книга|title=Arab-Israeli Air Wars 1947–1982|last=Aloni|first=Shlomo|date=25 февруари 2001|publisher=Osprey Publishing|isbn=1-84176-294-6|pages=96}}</ref> каде што бил убиен полубратот на египетскиот претседател Анвар Садат, Атеф.<ref>Gawrych, стр. 81.</ref> Во пролетта 1982 година, Офира била испразнета бидејќи Синај бил вратен во Египет во согласност со Договорот од Кемп Дејвид што довело до мировен договор меѓу Египет и Израел. За разлика од Јамит, Офира не била урната. Наместо тоа, таа била дадена на Египет и населена со Египќани и продолжува да биде до денес.{{Се бара извор|date=September 2012}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред|Ofira}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Престаноци во 1982 година во Израелскиот Воен Гувернат]] [[Категорија:Појавено во 1969 година во Израелскиот Воен Гувернат]] [[Категорија:Поранешни израелски населени места во Синај]] [[Категорија:Никулци за Египет]] p1v6t6k86cc5635gxqjx0520cd2yn7i Панде Шахов 0 1335481 5575056 5096896 2026-06-10T18:55:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575056 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Панде Шахов | портрет = | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на и возраст|df=yes|1973|1|29}} | роден-место = [[Скопје]], {{СФРЈ}} | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = Македонец | познат = | наставка = | занимање = композитор | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Панде Шахов''' (р. {{роден на|29|јануари|1973}} во {{роден во|Скопје}}) — [[Македонија|македонски]] композитор.<ref>{{МакЕнц|1649|Шашко|II}}</ref> == Животопис == Музичката едукација ја започнува во Скопје. Првите часови по композиција ги добива од композиторот, aкадемик [[Ристо Аврамовски]]. Подоцна студира на [[Факултет за музичка уметност - Скопје|Факултетот за музичка уметност]] во класата на [[Томислав Зографски]], каде што и дипломирал во 1997 година. Магистерски студии завршува во [[Лондон]] (стипендист на Британскиот Форин Офис), на [[Кралски колеџ за музика (Лондон)|Кралскиот колеџ за музика]] во класата на [[Џулијан Андерсон]]. Во 2013 година докторирал на [[Кралски лондонски универзитет|Кралскиот лондонски универзитет]] под менторство на [[Филип Кашин]]. Во последните години развива плодна активност и како концертен организатор, координатор на семинари и работилници и како диригент на современа музика. Од 2013 година е ангажиран како уметнички директор на Фестивалот Фарнам во Сари ([[Франција]]). Живее во [[Англија]] и работи како професор на Кралскиот колеџ за музика во Лондон. Во неговата камерна и оркестарска музика има влијанија од импресионизмот и доцниот романтизам, но и од македонскиот музички фолклор. Шахов е член на [[Сојуз на композиторите на Македонија|Сојузот на композиторите на Македонија]] (СОКОМ). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://sokom.mk/mk/%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D1%88%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2/ Биографија на СОКОМ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20231104091613/https://sokom.mk/mk/%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5-%D1%88%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2/ |date=2023-11-04 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шахов, Панде}} [[Категорија:Македонски композитори]] 986t4oeuutomps9cya1fz222nozwlus Прашок за печиво 0 1339340 5575226 5400027 2026-06-11T07:19:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575226 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Јадење | име = Прашок за печиво<br/>Печивен прашок | слика = Backpulver RZ.jpg | опис = Прашок за печиво | изворно_име = | друго_име = | земја = [[Англија]] | регион = | творец = | дел_од_оброкот = средство за нараснување на тестото | вид = | темература = | главни_состојки = | варијанти = | калории = | друго = }} '''Прашок за печиво''' или '''печивен прашок''' — [[квасец]] што се користи во производството на разни [[Печиво|печива]] и [[десерт]]и. Прашокот за печиво е замена за [[квасец]] и други супстанции, што се сметале за лоши за луѓето или за самиот производ.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.sveznan.com/ishrana/sta-je-to-prasak-za-pecivo/ |title=Šta je to prašak za pecivo? |accessdate=2023-12-22 |archive-date=2023-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224225024/https://www.sveznan.com/ishrana/sta-je-to-prasak-za-pecivo/ |url-status=dead }}</ref> == Добивање и механизам на делување == [[Податотека:Calcium_dihydrogen_phosphate.png|мини|220x220пкс| [[Монокалцијум фосфат|Монокалциум фосфат]] ("MCP") е вообичаена кисела состојка на домашен прашок за печиво.]] [[Натријум карбонат|Натриум карбонат]] е производ на реакцијата помеѓу [[натриум хидроксид]] и [[јаглерод диоксид]]: : CO<sub>2</sub> + 2 NaOH → Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O [[Натријум бикарбонат|Натриум бикарбонат]], основната компонента на прашокот за печиво, се добива со дополнително додавање на јаглерод диоксид<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lallemand.com/BakerYeastNA/eng/PDFs/LBU%20PDF%20FILES/1_12CHEM.PDF|title=Chemical Leaveners, Lallemand Baking Update, Vol. 1 No. 12, 1996|publisher=Lallemand Inc.|accessdate=2 јануари 2017|archive-date=2006-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20061014185015/http://www.lallemand.com/BakerYeastNA/eng/PDFs/LBU+PDF+FILES/1_12CHEM.PDF|url-status=dead}}</ref> и киселинско-базната реакција може генерички да се претстави како што е прикажано:<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=OTy8aIWxHhQC&pg=PA102|title=The Technology of Cake Making|publisher=Springer|year=1997|isbn=9780751403497|editor-last=A.J. Bent|edition=6|page=102|access-date=2009-08-12}}</ref> : Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> + CO<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O → 2 NaHCO<sub>3</sub> Прашокот за печиво, во киселинско-базната реакција, ослободува јаглерод диоксид во [[тесто]]то, создавајќи меурчиња кои предизвикуваат нараснување на тестото. Вистинските реакции се посложени. На пример, почнувајќи од прашокот за печиво и [[Монокалцијум фосфат|монокалциум фосфат,]] реакцијата произведува јаглерод диоксид со следнава [[стехиометрија]]:<ref name="KO">{{Наведена книга|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology|last=Brodie|first=John|last2=Godber|first2=John|date=2007|isbn=9780471484943|volume=|pages=|chapter=Bakery Processes, Chemical Leavening Agents|doi=10.1002/0471238961.0308051303082114.a01.pub2}}</ref> : 14 NaHCO<sub>3</sub> + 5 Ca(H<sub>2</sub>PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> → 14 CO<sub>2</sub> + Ca<sub>5</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>3</sub>OH + 7 Na<sub>2</sub>HPO<sub>4</sub> + 13 H<sub>2</sub>O == Историја == Во текот на 1830-тите, било забележано дека со додавање на натриум бикарбонат и кисело млеко во тестото, печивата добивале помека и воздушна структура. Како решение за проблемот со додавање [[кисело млеко]] во тестото, 1840 година во употреба бил воведен тартар. Тартарот бил еден од производите на [[ферментација]] на вино.<ref>[https://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/landmarks/bakingpowder.html Development of Baking Powder - National Historic Chemical Landmark ]</ref> После тоа, во 1843 година, британскиот хемичар [[Алфред Бирд]] патентирал и произвел современа верзија на прашок за печиво, со цел да овозможи производство на [[бесквасен леб]] за луѓето алергични на [[квасец]].{{Efn|Занимливо е дека Бирд ја патентирал и смесата за инстант пудинг, од која денес се прави овој популарен десерт во цел свет.<ref name="Pauza">{{cite web |title=Puding – slano ili slatko? |url=https://www.pauza.hr/blog/pauziraj-malo/puding-slano-ili-slatko |website=Pauza |accessdate=11 февруари 2020 |archive-date=1 ноември 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101104911/https://www.pauza.hr/blog/pauziraj-malo/puding-slano-ili-slatko |url-status=dead }}</ref>}} [[Јустус фон Леибих|Јустус фон Лајбих]], германски хемичар, во 1846 година спроведувал опит во кој се обидел да го нарасне тестото користејќи натриум бикарбонат. Во 1855 година, [[Ебен Нортон Хорсфорд]] основал фабрика за производство на прашок за печиво. Тој го патентирал и првиот прашок за печиво со [[калциум фосфат]]. Во 1866 година било основано претпријатие за производство на прашок за печиво, чии основачи биле браќата Хогланд.<ref>[https://whatscookingamerica.net/History/BakingPowderHistory.htm Baking Powder History]</ref> == Прашок за печиво и сода бикарбона == Иако прашокот за печиво и [[сода бикарбона]] се користат за иста цел (нараснување на тестото), овие две супстанции значително се разликуваат во нивниот хемиски состав. Имено, сода бикарбона се состои само од натриум бикарбонат. Додека прашокот за печиво, покрај натриум бикарбонат, содржи и тартарат (KHC<sub>4</sub>H<sub>4</sub>O<sub>6</sub>) и [[Кукурузни скроб|пченкарен скроб]]. Заедничко им е тоа што имаат ист начин на делување на тестото, па затоа е можно да се замени едното со другото во производството на печива. == Белешки == <references group="б"/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.foodsubs.com/Leaven.html Cook's Thesaurus: Leavens] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161128002210/http://www.foodsubs.com/Leaven.html |date=2016-11-28 }} Descriptions of various chemical leavening agents and substitutions. * [http://bowlofplenty.blogspot.com/2009/02/baking-powder_16.html Baking Powder] Contains list of aluminum-free baking powders available in the US. [[Категорија:Прехранбени состојки]] t2tlezuossr675gk8d97w71hkp7zt6x Орашачки даб 0 1340081 5574965 5543125 2026-06-10T14:11:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574965 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Орашачки даб | alt_name = | iucn_category = III | iucn_ref = | photo = Орашачи Даб.jpg | photo_width = | photo_alt = | photo_caption = Поглед на дабот од дворот на [[Црква „Св. Илија“ - Орашац|црквата „Св. Илија“]] | map = <!-- or | map_image = --> | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Орашац]], [[Општина Куманово]] | nearest_city = [[Куманово]] | coordinates = {{coord|42|04|33.5|N|21|48|18.2|E|region:MK_type:landmark|display=inline}} | coords_ref = | area_ha = | designation = [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]] | authorized = | created = | designated = {{start date|1967}}<ref name="мтц.гов">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author=ЕкоМозаик |date=јуни 2021 |year= |month= |title=Извештај за стратегиска оцена на Државна урбанистичко - планска документација за брана и акумулација „Слупчанска Река“ |journal=[[Универзитет „Св. Климент Охридски“ - Битола]] |volume= |issue= |pages=33 |id= |url=http://www.mtc.gov.mk/media/files/2021/NACRT%20SEA_DUPD_brana%20na%20Slupcanska%20Reka_%20Lipkovo_30.6.21.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109193553/http://www.mtc.gov.mk/media/files/2021/NACRT%20SEA_DUPD_brana%20na%20Slupcanska%20Reka_%20Lipkovo_30.6.21.pdf |archive-date=2022-01-09 |accessdate=11 април 2022 |quote= |url-status=live }}</ref><ref name="укло">{{Наведено списание |last= |first= |authorurl= |author=Глобал Проект Консалтинг |date=март 2016 |year= |month= |title=Регистар на потенцијали за развој на рурален туризам во Североистичниот плански регион |journal=[[Универзитет „Св. Климент Охридски“ - Битола]] |volume= |issue= |pages=25 |id= |url=http://eprints.uklo.edu.mk/6329/1/Registar%20SIPR%20final-04.07.2016-ID.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411201522/http://eprints.uklo.edu.mk/6329/1/Registar%20SIPR%20final-04.07.2016-ID.pdf |archive-date=2022-04-11 |accessdate=11 април 2022 |quote= |url-status=live }}</ref> | established = | disestablished = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = | world_heritage_site = | website = | url = | child = | embedded = <mapframe latitude="42.0759791" longitude="21.8050423" zoom="13" width="269" height="259" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 21.8050423, 42.0759791 ] } } ] } </mapframe> }} '''Орашачки даб''' — [[даб]] од видот на [[благун]]и ({{науч|Quercus pubescens Wild-Lanunginosa thuill}}) којшто се наоѓа во дворот на [[Црква „Св. Илија“ - Орашац|црквата „Св. Илија“]] во [[кумановско]]то село [[Орашац]]. Со закон, дрвото е заштитено како споменик на природата од 1967 година.<ref name="мтц.гов"/><ref name="укло"/> == Местоположба == Дабот се наоѓа надвор од селото Орашац, но во неговиот атар. Тој е веднаш во непосредна близина на селската [[Црква „Св. Илија“ - Орашац|црква „Св. Илија“]] и до него се стигнува преку земјен пат, кој се исклучува од [[Регионален пат 1204|регионалниот пат Куманово-Свети Николе]], така што наместо десно по асфалтниот пат за селото Орашац, ќе се исклучите лево. == Природни особености и околина == Стеблото е високо преку 20 метри, со преку обем од 6 метри, и распон на гранки од преку 20 метри. Подрачјето каде се наоѓа овој даб, заедно со други дабови, се наоѓа на надморска височина од 325 метри, на површина од 0,1 километар квадратен и е заштитено уште од 1967 година. Припаѓа на континенталниот биогеографски регион. Дабовото стебло се одликува со значајни хабитатни особини и добра физиолошка состојба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kumanovo.gov.mk/wp-content/uploads/2022/07/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B5%D0%BD-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D1%80.-9-2022-%D0%B3.-celosen.pdf|title=Службен гласник на Општина Куманово, бр. 9, 2022|work=[[Општина Куманово]]|accessdate=6 јануари 2024|archive-date=2024-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106165850/https://kumanovo.gov.mk/wp-content/uploads/2022/07/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B5%D0%BD-%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%B1%D1%80.-9-2022-%D0%B3.-celosen.pdf|url-status=dead}}</ref> == Поврзано == * [[Црква „Св. Илија“ - Орашац]] * [[Орашац]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Orašac oak}} [[Категорија:Орашац]] [[Категорија:Споменици на природата на Македонија]] [[Категорија:Поединечни дрва во Македонија]] rwbo1h4xapgg6ahz9e0z5oq5zqr0jub Пер Лашез 0 1340121 5575117 5431991 2026-06-10T22:07:53Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575117 wikitext text/x-wiki {{Infobox cemetery | name = Гробишта Пер Лашез<br/>Cimetière du Père-Lachaise | image = Pere Lachaise Chemin Errazu.jpg | imagesize = | map_type = Париз | map_size = | map_caption = | caption = Пер Лашез, патека Ерази | established = {{start date|1804}} | country = [[Франција]] | location = [[Париз]] | coordinates = {{coord|48.860|2.396|display=inline,title}} | type = Јавни, граѓански | style = | owner = | size = 44 ха | interments = Преку милион | website = | findagraveid= 639018 }} [[Податотека:Pere_Lachaise_looking_down_the_hill.jpg|мини|250x250пкс| Поглед на Пер Лашез.]] '''Пјер Лашез''' ({{Langx|fr|Cimetière du Père-Lachaise}}) (се нарекуваат и Источни гробишта) - најголемите гробишта во [[Париз]] и се сметаат за едни од најпознатите во светот, каде што се закопани голем број познати личности. Денес е и една од туристичките одредниви во Париз. == Почетоци == [[Податотека:Perelachaise-BrigadesInternationales-p1000377.jpg|мини|Споменик на француските бригадири]] Овие гробишта го добиле името по [[Исусовци|језуитот]], исповедникот на [[Луј XIV]], Пјер Франсоа де Лашез (1624-1709). Земјиштето на кое се наоѓа им припаѓало на језуитите сè додека државата не го купила [[1804|во 1804 година]], кога [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] го прогласил за гробишта. Така, Пер Лашез станале источни гробишта, додека гробиштата [[Монмартр]] биле на север, а гробиштата Монпарнас на југ. Во центарот на градот, во сенката на [[Ајфелова кула|Ајфеловата кула]], се наоѓаат гробиштата [[Паси]]. Кога првпат биле отворени, гробиштата биле предалеку од градот и немало многу погребувања. Поради оваа причина, управителите на гробиштата со голем оглас, во [[1804]] година го организирале преносот на посмртните останки на [[Жан де Лафонтен|Лафонтен]] и [[Жан Батист Поклен Молиер|Молиер]]. Пер Лашез е уреден како голем парк, има 47.000 билки и 5.300 дрвја. Денес таму се закопани над 300.000 луѓе, а уште поголем е бројот на урни со пепел од кремирани покојници. == Познати починати личности погребани во Пер Лашез == * [[Жан Батист Поклен Молиер|Жан-Батист Поклен, Молиер]] ({{langx|fr|Jean-Baptiste Poquelin, Molière}}), француски писател. * [[Жан де Лафонтен]] ({{langx|fr|Jean de La Fontaine}}), познат баснописец. * [[Мигел Анхел Астуријас Росалес|Мигел Анхел Астуријас]] ({{langx|es|Miguel Ángel Asturias}}), писател од Гватемала, добитник на [[Нобелова награда|Нобеловата награда]] за литература ([[1967|1967 година]]). * [[Марија Калас]] ({{langx|en|Maria Callas}}), грчка оперска пејачка. Најпрво нејзината пепел била закопана на овие гробишта, додека не била украдена. Откако беше пронајдена урната, било одлучено пепелта да се расфрли во [[Егејско Море|Егејското Море]]. Празна урна сè уште стои на Пер Лашез. * Клод Бернар ({{langx|fr|Claude Bernard}}), познат француски психолог * [[Сара Бернар]] ({{langx|fr|Sarah Bernhardt}}), француска глумица. * [[Фредерик Шопен]] ({{langx|pl|Frédéric Chopin}}), чие тело било погребано на овие гробишта, додека неговото срце било погребано во [[Варшава]]. * [[Жак-Луј Давид]] ({{langx|fr|Jacques-Louis David}}), сликар на [[Француска револуција|Француската револуција]] и дворски сликар на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] . По реставрацијата на [[Бурбонци]]те, бил протеран од Франција како револуционер. По неговата смрт, неговото тело не смеело да се врати во Франција, па во гробницата останало само неговото срце. * [[Ежен Делакроа]] ({{langx|fr|Eugène Delacroix}}), познат француски сликар. * Грофица [[Консуело де Сент-Егзипери]] ({{langx|fr|Consuelo de Saint-Exupéry}}), писател од Ел Салвадор, омажена за грофот [[Антоан де Сент Егзипери|Антоан де Сент-Егзипери]] ({{langx|fr|Antoine de Saint-Exupéry}}), автор на ''[[Малиот принц]]''. * [[Гистав Кајбот]] ({{langx|fr|Gustave Caillebotte}}), [[Франција|француски]] [[Импресионизам|импресионистички]] [[Сликарство|сликар]]. * [[Теодор Жерико]] ({{langx|fr|Theodore Gericault}}), романтичен сликар. * [[Едит Пјаф]] ({{langx|fr|Édith Piaf}}), една од најпознатите француски пејачки на [[шансон]]и. * [[Ив Монтан]] ({{langx|fr|Yves Montand}}), глумец. * [[Џим Морисон]] ({{langx|en|Jim Morrison}}), американски рок-музичар, главен вокал на групата [[The Doors]]. Поради повремен вандализам и масовни собири на навивачи (што ги вознемируваlo семејствата на други помалку познати личности погребани во близина на гробот на Морисон), гробиштата морале да ангажираат чувари за да го чуваат гробот. Многу други гробови се вандализирани со стрели исцртани со зборовите „На Џим“, што е дополнителна работа за работниците на гробиштата. * [[Жорж Пјер Сера]] ({{langx|fr|Georges-Pierre Seurat}}), француски сликар, татко на [[Неоимпресионизан|неоимпресионизмот]]. * [[Џоакино Росини]] ({{langx|it|Gioachino Rossini}}), италијански композитор. Во [[1887|1887 година]], посмртните останки на Росини биле пренесени во [[Фиренца]], но [[крипта]]та останала во Пер Лашез. * [[Оскар Вајлд]] ({{langx|en|Oscar Wilde}}), [[Ирска (остров)|ирски]] писател, драматург и поет. Според традицијата, обожавателите на Оскар Вајлд го бакнуваат споменикот со кармин на усните и на тој начин оставаат отпечаток од бакнежот. * [[Жорж Бизе]] ({{langx|fr|Georges Bizet}}), француски композитор и диригент, автор на операта „Кармен“. * [[Изадора Данкан]] ({{langx|en|Isadora Duncan}}), американска танчерка, уметник и сопруга на [[Сергеј Есенин|Есенин]]. [[Податотека:Piaf.grave.600pix.jpg|мини|341x341пкс| Гробот на Едит Пјаф]] * [[Оноре де Балзак]] ({{Langx|fr|Honoré de Balzac}}), француски писател од 19 век. * [[Жорж Енеску]] ({{Langx|ro|George Enescu}}), романски композитор, пијанист, виолинист * [[Шарл Месје]] ({{Langx|fr|Charles Messier}}), француски астроном. * [[Мишел Неј]] ({{Langx|fr|Michel Ney}}), маршал на француската армија кој се борел во Револуционерните и Наполеонските војни. * [[Виктор Ноар]] ({{langx|fr|Victor Noir}}), новинар од времето на Наполеон, работел во весникот „Марсејеза“. Бил убиен од внукот на Наполеон, [[Пјер Бонапарте|Пјер Бонапарт]] во кавга. Особено е интересна скулптурата направена од [[Жил Далу]] ({{langx|fr|Jules Dalou}}) и кој го претставува Ноар мртов како лежи на грб додека [[ерекција]] може да се види низ неговите панталони. Споменикот станал многу популарен меѓу припадничките на понежниот пол, бидејќи постои верување дека триењето на интимните делови, усните и стапалата на овој споменик промовира плодност, возбудлив [[Полов однос|сексуален живот]] или можеби сопруг за една година.<ref>[http://tvnz.co.nz/view/page/411749/636145 One News World. Statue fenced off to protect groin. 5. децембар 2005. Пристапено на:11 јули 2007] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120726005317/http://tvnz.co.nz/view/page/411749/636145 |date=2012-07-26 }}, Пристапено на23. 4. 2013</ref> Управата на гробиштата морала да го огради споменикот за да го заштити од пропаѓање, бидејќи со текот на годините [[бронза]]та во тој дел била доста истрошена. До оградата има натпис кој забранува „неправилно триење на споменикот“ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3975607.stm БиБиСи Вести. 2 ноември 2004 Пристапено на:11 јули 2007], Пристапено на: 23. 4. 2013</ref> * [[Марсел Пруст]] ({{langx|fr|Marcel Proust}}), француски интелектуалец, писател, есеист и критичар. * [[Алис Б. Токлас]] ({{langx|en|Alice B. Toklas}}), американска писателка, интимен партнер на американската писателка [[Гертруд Стајн|Гертруда Стајн]] ({{langx|en|Gertrude Stein}}). Нејзиното име било врежано на другата страна на гробот на Гертруда Штајн со ист фонт и стил, и на тој начин тие останале неразделни во смртта како и во животот. * [[Симон Сињоре]] ({{langx|fr|Simone Signoret}}), позната француска глумица, добитничка на Оскар во 1959 година за филмот ''Соба на покривот'' ({{langx|en|Room at the Top}}). * [[Жан Франсоа Шамполион]] ({{langx|fr|Jean-François Champollion}}), египтолог кој ги дешифрирал египетските хиероглифи. На гробот на Шамполион има голем [[обелиск]]. * [[Ричард Рајт (писац)|Ричард Рајт]] ({{langx|en|Richard Wright}}), афроамерикански писател од првата половина на 20 век. * [[Жозеф Геј-Лисак|Жозеф Луј Геј-Лисак]] ({{langx|fr|Joseph Louis Gay-Lussac}}), француски физичар и хемичар. == Галерија == <center><gallery> Податотека:Paris_Monument_aux_morts_Bartholomé_2013.jpg|Споменик Податотека:Père-Lachaise_-_entrée_principale_04.jpg|Главниот влез Податотека:1_pere_lachaise_primavera.jpg|Пер Лашез во пролет. Податотека:Jim-Morrison_Pere_Lachaise_2.jpg|Гробот на [[Џим Морисон]] Податотека:Marcel_Proust_(Père_Lachaise).jpg|Гробот на [[Марсел Пруст]] Податотека:Tomb_of_Simone_Signoret_and_Yves_Montand.jpg|[[Ив Монтан]] и [[Симон Сињоре]]. </gallery></center> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.pere-lachaise.com/ Гробиштата Пер Лашез - Виртуелен водич на француски и англиски јазик]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051125030437/http://www.pere-lachaise.com/ |date=2005-11-25 }} * [https://web.archive.org/web/20061129012603/http://cemetery.innersource.com/group/11457 Фотографии од гробиштата Пер Лашез] * [http://editura.liternet.ro/ebooks/tmavrodinvoluptuous/tmavrodinvoluptuous.html Скулптури на гробиштата] * [http://paris1900.lartnouveau.com/paris20/le_cimetiere_du_pere_lachaise.htm Гробиштата Пер Лашез] * [https://web.archive.org/web/20061129012603/http://cemetery.innersource.com/group/11457 Фотографии] * [http://editura.liternet.ro/ebooks/tmavrodinvoluptuous/tmavrodinvoluptuous.html Фотографии] * [https://web.archive.org/web/20080308051144/http://www.candelabratours.com/pere-lachaise-history-paris.html Филмска обиколка на Пер-Лашез - на англиски јазик] [[Категорија:Гробишта во Париз]] fhrptmg62222jwhl7co3uwb2196zsl2 Потпетица 0 1342686 5575211 5432659 2026-06-11T06:24:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575211 wikitext text/x-wiki [[Податотека:My_Shoes.jpg|мини|342x342пкс| Сандала со потпетица]] '''Потпетица'''<ref>{{ДРМЈ|потпетица}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|потпетица}}</ref>, '''топук'''<ref>{{ДРМЈ|топук}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|топук}}</ref> или '''штикла'''<ref>{{ДРМЈ|штикла}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|штикла}}</ref> ({{langx|de|die Stöckel}}) - дел од [[обувка]] што ја крева [[Петица (анатомија)|петицата]] на оној што ја носи на повисоко рамниште од она на [[Прсти на нозете|прстите]]. Таквиот [[чевел]] се нарекува чевел со потпетица. Кога и [[Петица (анатомија)|петицата]] и [[прст]]ите се на исто повисоко ниво, тогаш се вели дека таквиот чевел е платформа. Потпетиците се многу популарни и можат да бидат со различни облици, висини, бои и материјали. Кога велиме високи потпетици, најчесто мислиме на обувки направени исклучиво за жени. Сепак, голем број производители произведуваат и машки чевли со потпетици. Еден пример за машки чевли со потпетици се каубојските чизми, кај кои петицата на оној што ги носи е подигната во однос на прстите. Потпетицата, зависно од висината, може да биде ниска, средна или висока: * Ниската потпетица е помала од 2,54 сантиметри, * Средната потпетица е помеѓу 2,54 и 6 см. * Високата потпетица е над 6 сантиметри. == Историја == Се смета дека повишените потпетици се резултат на проблем од 15 век, кога на подолги растојанија се патувало на коњ, при што [[стапало]]то на јавачот често се излизгувало од [[стремен]]от. На почетокот на 1500-тите, за првпат се појавува потпетица висока ~ 3 см и се нарекува '''јавачка потпетица'''. Првичната потпетица и самата [[Чизми|чизма]] потсетуваат на денешниот изглед на каубојски чизми. Во текот на првите три десетлетија од векот, оваа потпетица полека почнала да добива стилски облик, особено кај машките обувки и почнала да станува потенка и подолга, па на крајот повеќе не била корисна при јавање. Со текот на времето, овој вид обувки станал секојдневен само на [[двор]]овите. На крајот на 16 век, машките обувки имале потпетици високи од 6 до 9 сантиметри. [[Податотека:Heel_04.jpg|мини|281x281пкс| Чизма со висока потпетица]] Во [[1533|1533 година]], сопругата на [[гроф]]от од [[Орлеан]], Катарина де Мичи, која инаку била многу ниска, побарала од својот чевлар да и направи пар чевли со потпетици, како стилски привлечни, така и високи, за да ја направат повисока отколку што е. [[Чевларство|Чевларот]] и изработил дрвени чевли, кои имале платформа, но петицата била повисока од прстите, а самата платформа се свивала на средината на [[табан]]от, кон прстите.<ref>Катарина де Мичи, 1533 година и првиот чевел со потпетица http://users.powernet.co.uk/wingett/History1.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050729074220/http://users.powernet.co.uk/wingett/History1.htm |date=2005-07-29 }}</ref> Чевлите со потпетици многу брзо постигнале успех во [[Аристократија|аристократските]] кругови низ Франција и станале дел од секојдневната мода во високите кругови. Преку [[брак]]овите склопувани меѓу членови од кралските семејства низ [[Европа]], модата на чевли со високи потпетици се проширила преку границите на [[Франција]] и набрзо ги вклучила сите видови обувки, од чизми до [[сандали]]. Чевлите со високи потпетици станале симбол на модата, класниот статус и богатството и станале многу популарни во текот на 17 и 18 век. Набргу по [[Француска револуција|Француската револуција]], чевлите со високи потпетици паѓаат во заборав, бидејќи биле симбол на аристократите и буржоаската класа. По револуцијата, во мода дошле чевлите со рамни [[ѓон]]ови, а веќе во средината на 19 век, чевлите со потпетици повторно се вратиле во мода, особено кај жените. [[Податотека:Cowboyboot_heals_buckaroo-.jpg|лево|мини|250x250пкс| Машки каубојски чизми со потпетици]] Во 1960-тите и 1970-тите години преовладувале рамните чевли, а во средината на 1980-тите и доцните 1980-ти, чевлите со високи потпетици станале хит. Ова во голема мера се должи на доаѓањето на [[супермодел]]ите, како [[Синди Крафорд]], [[Клаудија Шифер]], [[Наоми Кемпбел]], [[Линда Еванџелиста]] и [[Јасмин Гаури]], кои на сите [[Модна ревија|модни ревии]] и на насловните страници на модните списанија биле со високи потпетици. Како што постојат општествени норми за однесување, постојат и норми кои налагаат кога да се носат кои чевли и кога се сметаат за соодветни, а кога не прилегаат. На пример, ретко е да се видат жени кои носат чевли со потпетица повисока од 2 до 3 [[Сантиметар|сантиметри]] на работно место. Чевли со потпетици повисоки од 3 сантиметри обично може да се видат навечер, во [[клуб]]ови, [[ресторан]]и, театри итн. Непишано правило е дека [[Судија|судијките]] и [[адвокат]]ките не треба да носат чевли со потпетица повисока од 2 сантиметри бидејќи тоа би изгледало непрофесионално.<ref>Моден бонтон: http://money.cnn.com/blogs/askannie/2006/11/whats-wrong-with-dressing-sexy-at-work.html {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240717130935/https://money.cnn.com/blogs/askannie/2006/11/whats-wrong-with-dressing-sexy-at-work.html |date=2024-07-17 }}</ref> == Потпетиците и здравјето == Во последните неколку години, биле спроведени неколку студии и објавени се резултатите од студиите кои ги поврзуваат проблемите со [[’Рбетен столб (човек)|'рбетот]], како што е [[сколиоза]]та, со долгорочното одење во чевли со високи потпетици. [[Ортопедија]]та и [[Неврохирургија|неврохирурзите]] често велат дека носењето чевли со високи потпетици предизвикува целата телесна тежина да лежи исклучиво на [[прст]]ите и не е рамномерно распоредена по целиот табан. Друг, неодамна забележан проблем е тоа што прстите се свиткуваат и се заглавуваат во чевелот под притисок и по долго одење по штикли. Ова се однесува на оние кои постојано се во високи потпетици. == Галерија == <gallery> Податотека:2Dámský_střevíc_z_kolekce_pro_světovou_výstavu_v_New_Yorku,_výrobce_firma_Baťa,_1939._Součást_sbírky_obuvi_Muzea_jihovýchodní_Moravy_ve_Zlíně.jpg|врска=Датотека:2Dámský_střevíc_z_kolekce_pro_světovou_výstavu_v_New_Yorku,_výrobce_firma_Baťa,_1939._Součást_sbírky_obuvi_Muzea_jihovýchodní_Moravy_ve_Zlíně.jpg|алт=Штикле из 1939.|Штикли од 1939 година. Податотека:Gele_leren_sandalettes_met_hoge_naaldhak_en_zeer_smalle_enkelbandjes_met_gespsluiting,_witte_glanzende_plastic_zool,_hak_bekleedt_met_geel_textiel,_“Pierre_Cardin”,_objectnr_61875-1-2.JPG|врска=Датотека:Gele_leren_sandalettes_met_hoge_naaldhak_en_zeer_smalle_enkelbandjes_met_gespsluiting,_witte_glanzende_plastic_zool,_hak_bekleedt_met_geel_textiel,_“Pierre_Cardin”,_objectnr_61875-1-2.JPG|алт=Жуте сандале на потпетицу|Сандали со жолти потпетици Податотека:Zilverkleurige_sandalettes_met_smalle_bandjes_en_hoge_blokhak,_objectnr_69350-1-2.JPG|врска=Датотека:Zilverkleurige_sandalettes_met_smalle_bandjes_en_hoge_blokhak,_objectnr_69350-1-2.JPG|алт=Сребрне сандале на блок штиклу|Сандали со потпетици од сребрен блок </gallery> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Мода]] [[Категорија:Обувки]] 7ymxkerahcxk2zdsv820as8xe2pdlpd Јуда (син на Јаков) 0 1344563 5575241 5417718 2026-06-11T08:19:36Z Bjankuloski06 332 5575241 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Yehuda, son of Jacob (cropped).jpg|мини|298x298пкс|''Јуда'' (1840) од [[Орас Верне]]]] '''Јуда''' ({{langx|he|יהודה}}) — четвртиот син на [[Јаков]] од [[Лија]], основачот на Јудејското племе. Имал син — [[Фарес]]. Тој бил внук на [[Исак]] и правнук на [[Авраам]]. [[Апостол Лука (Евангелист)|Апостол Лука]] го спомнува како предок на [[Свети Јосиф|Јосиф]] во Родословието на Исус Христос. == Приказна == Јуда бил четвртиот син на патријархот [[Јаков]] од неговата прва [[Сопруга|жена]] [[Лија]]. Неговите браќа се: Рувен, Симон (или Симеон), Леви, Исахар и Завулон. Браќата биле алчни спрема Јосиф бидејќи тој бил најстариот син од жената на Јаков, [[Рахила]], која ја сакал повеќе од Лија. Еден ден Јосиф бил испратен од татко му да ги посети своите браќа на полето. Го пречекале и го фрлиле во длабока јама без [[вода]]. Дошле трговци, а браќата го извадиле Јосиф од јамата и го продале на трговците. Му посипувале јарешка крв по облеката и му кажале на татко му дека ѕверовите го растргнале. Јуда се оженил и имал три сина: Ир, [[Онан]] и Шела. Подоцна имал две близнаци: [[Фарес]] и [[Зерах]], кои ги родила [[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]]. Фарес бил предок на јудејскиот цар [[Давид]]. Во тоа време, Јосиф се искачил на положбата на најважниот човек во Египет. 20 години откако Јосиф бил продаден во ропство, во [[Ханан]] дошол глад. Јаков ги испратил своите деца (освен Венијамин) во Египет да донесат храна. Тие побарале од Јосиф храна, но не препознале дека е тој. Тој им рекол да го доведат Венијамин, најмладиот брат, а Симон го држел во затвор. Таткото со тешко срце им го дал Венијамин да го однесат во Египет. Тие ја земаат храната, а Јосиф скришно им става сребрена чаша во вреќите, потоа ги запира и го обвинува за кражба. Јуда се нуди да биде одведен во [[затвор]], но бидејќи Јосиф видел дека браќата повеќе не се расипани, им открива дека тој е нивниот брат што бил продаден на трговците пред 20 години и го пушта Симон од затвор. Потоа целото семејство се преселило во Египет.<ref>According to the [[Talmud]], Judah's confession atoned for some of his prior faults, and itself resulted in him being divinely rewarded by [[Jewish Eschatology|a share in the future world]] (''[[Sotah]]'' 7b) that he had used a prostitute. Tamar's sons by her father-in-law were the twins [[Pharez]] and [[Zerah]], the fourth and fifth sons of Judah. [[Pharez]] in turn was an ancestor of [[David]]. ({{Bibleverse||Genesis|38:1-30|}})</ref><ref>{{Bibleverse||Genesis|42:24|}}, {{BibleVerse-nb||Genesis|42:34|}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|}}{{Adam to David}} [[Категорија:Библиски личности]] [[Категорија:Битие (библиска книга)]] [[Категорија:Личности од Стариот завет]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ 0u4np2ajt6l5vy4vod8lcg03vysaolw Природен парк Кораб-Коритник 0 1346473 5575290 5551960 2026-06-11T09:55:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575290 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје |name=Природен парк Кораб-Коритник<br/>Parku Natyror i Korab-Koritnikut |photo=Mali Bardhe.jpg |photo_width=260 |photo_caption=Mali i Bardhë |map= |relief=1 |map_caption=Location within Europe |map_width=260 |location=[[Дебар (област)|Дебарска]] и [[Кукуш (област)|Кукушка Област]] |nearest_city=[[Кукуш (Албанија)|Кукуш]] и [[Пешкопеја]] |coords={{Coord|41|47|N|20|33|E|display=inline,title}} |area=55.550 хектари |established=21 декември 2011<ref>{{нмс|title=Korab - Koritnik Natural Park Management Plan|url=https://www.researchgate.net/publication/269573299|website=researchgate.net|page=9|language=en|format=PDF|date=July 2014|quote=The decision of Council of Ministers No. 898 dated 21.12.2011 proclaims the mountains natural ecosystem Korab – Koritnik as a “Natural Park” with a surface area of 55,550.2 ha (555.5 км<sup>2</sup>).}}</ref> |governing_body=[[Национална агенција за заштитени подрачја (Албанија)|Национална агенција за заштитени подрачја]]}} '''Природен парк Кораб-Коритник''' ({{langx|sq|Parku Natyror i Korab-Koritnikut}}) — [[Парк на природата|природен парк]] во Источна [[Албанија]] кој образува дел од [[Европски зелен појас|Европскиот зелен појас]], што служи како засолниште за [[Загрозен вид|загрозените]] животински и растителни видови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mjedisi.gov.al/files/userfiles/widgets_zonat_e_mbr/RRJETI_I_ZONAVE_TE_MBROJTURA_NE_SHQIPERI_MARS-20141.pdf|title=RRJETI I ZONAVE TË MBROJTURA NË SHQIPËRI|work=mjedisi.gov.al|page=2|language=sq|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905185904/http://www.mjedisi.gov.al/files/userfiles/widgets_zonat_e_mbr/RRJETI_I_ZONAVE_TE_MBROJTURA_NE_SHQIPERI_MARS-20141.pdf|archive-date=2017-09-05|accessdate=2017-09-05}}</ref> Зафаќа површина од 55.550 хектари (555,5 квадратни километри) на алпски планински терен, со [[Долина|долини]], [[Река|реки]], [[Ледничко езеро|леднички езера]], [[Пештера|пештери]], [[кањон]]и и густа [[Четинари|иглолисна]] и [[Листопадни растенија|листопадна]] шума.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.researchgate.net/publication/269573299|title=Korab - Koritnik Natural Park Management Plan|work=researchgate.net|page=9|language=en|format=PDF}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.planifikimi.gov.al/sites/default/files/Draft%20Raporti%20Paraprak%20i%20VSM%20PINS%20Bregdeti.pdf|title=Vlerësimi Strategjik Mjedisor për Planin e Integruar Ndersektorial te Bregdetit|work=planifikimi.gov.al|page=44|language=sq|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028093305/http://www.planifikimi.gov.al/sites/default/files/Draft%20Raporti%20Paraprak%20i%20VSM%20PINS%20Bregdeti.pdf|archive-date=2017-10-28|accessdate=2017-10-27}}</ref> [[Меѓународен сојуз за заштита на природата|Меѓународниот сојуз за заштита на природата]] (МСЗП) го класификувал паркот во IV категорија. [[Коритник]] и [[Голем Кораб|Кораб]] се признати како значајно растително подрачје од меѓународно значење од [[Растителниот свет|Plantlife]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2011-014.pdf|title=Important Plant Areas of the south and east Mediterranean region|last=[[IUCN]], [[World Wide Fund for Nature]], [[Plantlife]]|work=portals.iucn.org|page=75|language=en}}</ref> Паркот на природата Кораб-Коритник започнува на границата со [[Република Косово|Косово]] на север и се протега долж границата со [[Македонија]] до планината [[Дешат]] на југ. Природниот парк е именуван по [[Кораб|планините Кораб]] и планината [[Коритник]]. [[Голем Кораб]] е највисокиот врв и во [[Албанија]] и [[Македонија|во Македонија]], кој се наоѓа на надморска височина од 2.764 метри. Тој е еден од само двата врвови во [[Европа]], што е највисоката точка за повеќе од една земја и исто така 18-ти највисок планински врв во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dmwcorg.tk/wp-content/uploads/2017/01/The_King_of_the_Mountains.pdf|title=The King of the Mountains|work=dmwcorg.tk|page=24|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402204601/http://www.dmwcorg.tk/wp-content/uploads/2017/01/The_King_of_the_Mountains.pdf|archive-date=2019-04-02|accessdate=2017-09-05|quote=At 2764 meters Korab peak is one of only two summits in Europe which are the highest point for more than one country.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/EuroCoreP1500m.html|title=EUROPE ULTRA-PROMINENCES 99 Peaks with Prominence of 1,500 meters or greater|work=peaklist.org|page=|language=en}}</ref> Врвот е многу груб [[планински масив]] и се состои главно од [[Шкрилец|шкрилци]] и [[варовник]] од [[Палеозоик|палеозојскиот]] период со блок-структури и исто така сериозно оштетени [[гипс]]ени карпи од пермо [[тријас]]от. На западната страна, планината стрмно паѓа над карпести ѕидини, додека северната страна се состои од карпи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.researchgate.net/publication/269573299|title=Korab - Koritnik Natural Park Management Plan|work=researchgate.net|page=25|language=en|format=PDF}}</ref> Природниот парк има умерена [[влажна континентална клима]] со влажни студени зими и суви топли лета. Поради големата промена во надморската височина, на територијата може да се најде богата разновидност на клима, [[флора]] и [[фауна]]. Спаѓа во [[Динарски мешани шуми|мешаните шуми на Динарските Планини]] и копнените [[екорегион]]и на [[Балкански мешани шуми|балканските мешани шуми]] на [[Палеарктика|палеарктичкиот]] [[биом]] на [[Широколисни и мешани шуми од умерените предели|умерените широколисни и мешани шуми]]. Шумите се составени од различни видови [[Листопадни растенија|листопадни]] и [[Четинари|иглолисни]] дрвја и голема разновидност на [[Диво цвеќе|диви цвеќиња]]. Нивоата на вегетацијата се разликуваат врз основа на различни надморски височини, [[даб]]ови шуми од 400 до 900 метри, [[четинари]] и [[Бука|букови]] шуми со мешани [[Листопадно дрво|широколисни]] шуми од 1000 до 2000 метри [[надморска височина]]. Падините на планинските ливади се претежно покриени со листопадни шуми. Најзастапени видови дрвја во паркот се [[сребрена ела]], [[Црн бор|австриски бор]], [[Муника|босански бор]], [[молика]] и [[црн евла]]. На пониските надморски височини се среќаваат дабови шуми вклучувајќи го [[Бел габер|ориенталниот габер]], [[благун]]от, [[Македонски даб|македонскиот даб]] и [[клен]]. [[Фауна]]та е претставена со 37 видови [[цицачи]]. На подрачјето може да се најдат големите цицачи како [[кафеава мечка]], [[волк]], [[балкански рис]],<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Balkan Lynx Conservation|date=9 August 2013|work=fightingforhope.wordpress.com|language=en}}</ref> [[срна]], [[дива свиња]], [[Ласици|ласица]], [[златна куна]] и [[црвена верверица]]. Исто така, има разновидни погодни живеалишта кои поддржуваат густи популации на птици како што се [[Златен орел|златниот орел]], [[голем тетреб]], [[сив сокол]], [[јастреб глувчар]], акципитерот, [[Голем ушест був|голем у]], [[Белоглав мршојадец|белоглавиот мршојадец]], [[Лештарка|тетребот]] и многу други.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.researchgate.net/publication/269573299|title=Korab - Koritnik Natural Park Management Plan|work=researchgate.net|page=41|language=en|format=PDF}}</ref> {| align="left" |[[Податотека:Korabi.jpg|мини|220x220пкс| [[Голем Кораб]]]] |[[Податотека:Velky_Korab_2011.jpg|мини|195x195пкс| [[Голем Кораб]]]] |[[Податотека:Close_to_Koritnik_peak_2395_m.jpg|мини|220x220пкс| Во близина на највисокиот врв на [[Коритник]]]] |[[Податотека:Mali_i_Grames.jpg|мини|220x220пкс| Мали и Грамес]] |} {{clear}} == Поврзано == * [[Кораб]] и [[Голем Кораб]] * [[Коритник]] * [[Географија на Албанија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://visitdiber.com/ Посетете го официјалниот портал за туризам Дибер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210213155840/https://visitdiber.com/ |date=2021-02-13 }} [[Категорија:Кораб]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Паркови на природата во Албанија]] [[Категорија:Шуми во Албанија]] tn2ux92lcn7tc9ob8bi09pvlv9qqxsw Грабнувањето на Сабињанките (Пусен) 0 1347661 5574939 5204591 2026-06-10T13:40:40Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5574939 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{multiple image | direction = vertical | width = 300 | image1 = Nicolas Poussin - L'Enlèvement des Sabines (1634-5).jpg | alt1 = | image2 = Rape of the Sabine women, Poussin, Louvre.jpg | alt2 = | footer = Првата верзија (горе), втората верзија (долу) }} '''''Грабнувањето на Сабињанките''''' — две слики од [[Никола Пусен]]. Предметот за сликите е преземен од делото на [[Плутарх]] ''Животот на Ромул'' и го слика мигот кога Римјаните ги грабнале Сабињанките, за да ги земат за сопруги. Првата, насликана во [[1634 во уметноста|1634]]—[[1635 во уметноста|1635 година]] се чува во [[Метрополитен (музеј)|музејот Метрополитен]] во [[Њујорк (град)|Њујорк]] и била насликана во [[Рим]]. Втората верзија, насликана во [[1637 во уметноста|1637]]—[[1638 во уметноста|1638]] година е изложена во [[Лувр|музејот Лувр]], покажува дека тој не ја исцрпил темата, дури иако некои главни ликови се исти. == Заедничкиот предмет == Сликата го прикажува Ромул, лево, како дава сигнал за грабнување на Сабињанките. Неговата поза потекнува директно од древниот царски статует што Никола Пусен имал можност да го набљудува во Рим. Самата драматична композиција на овие слики ја отсликува целата напнатост на случката. Има многу ликови: Римските војници зграпчуваат жени кои се обидуваат да побегнат и плачат. Сама во средината на хаосот, стара Сабињанка го моли [[Ромул и Рем|Ромулус]] со лице скршено од ужасот на сцената. Лево на сликата, лик во црвена наметка ја надгледува сцената. === Темата за грабнувањето === Темата на грабнувањето била многу користена во XVI и XVII век. Таа овозможува спојување на женско и машко тело, како во [[Вајарство|скулптура]], но и прикажување на различни изрази и, особено во сликарството, ефектите од турканицата и тревога. Меѓу епизодите кои се однесуваат на киднапирања, најчести, не сметајќи ја онаа на Сабињанките, се оние на [[Елена Тројанска|Елена]] од [[Парис (митологија)|Парис]], на [[Европа (митологија)|Европа]] од [[Зевс]], на [[Дејанира]] од [[кентаур]]от [[Несос]], на Миконос од Галите и на [[Просерпина]] од [[Плутон (митологија)|Плутон]], кое [[Џан Лоренцо Бернини|Бернини]] го извајал во [[Грабнувањето на Персефона (Бернини)|скулптура]]. Пусен веројатно бил вдахновен од него во групата во преден план лево, заедничка за двете слики. == Верзијата во Метрополитен == Архитектурата е претставена како театарска поставка. Очигледно е анахрона по својот [[класицизам]]. Пусен користи „бесен“ начин на изразување кој, според него, совршено ги опишува неверојатните воени сцени. Негова грижа е да биде разбирлив за оние кои не се запознаени со оваа тема. За таа цел, тој им дава на своите ликови многу изразни ставови. Силните црвени, жолти и сини бои помагаат да се создаде оваа атмосфера на ужас и немир. За да го замисли последното дело, Пусен изработил мали фигури во восок кои ги облекол и ги поставил пред крајолик (начело наречено „оптичка кутија“). Тој е учен класичен сликар кој внимателно ги гради своите композиции. == Верзија во Лувр == Оваа слика е насликана за кардиналот [[Лујци Омодеи (1607-1685)|Лујци Омодеи]]. Откако била дел од збирката на [[Луј XIV]], во 1685 година пристигнала во Лувр. Еден век подоцна, во 1793 година, таа била една од првите слики изложени во Централниот музеј на уметностите, идниот [[Лувр|музеј Лувр]]. Покрај тоа што одредени ликови се разликуваат од верзијата насликана три години претходно, архитектонската композиција е посложена. Конструкцијата на сликата се заснова на две дијагонали што се вкрстуваат во триумфалната порта во центарот, што е оттаму точката на исчезнување . Облините и кружните ефекти даваат впечаток на движење во толпата. Средишниот простор, со храм, базилика и дворци групирани околу огромен плоштад, го илустрира [[Витрувиј|витрувискиот]] [[Римски форум|форум]].<ref>{{Наведена книга|title=Peindre l'architecture durant la Renaissance italienne|last=Sabine Frommel|publisher=Louvre éditions|year=2020|series=La Chaire du Louvre|page=196-197}}.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Никола Пусен}} [[Категорија:Слики во Лувр од француски уметници]] [[Категорија:Слики во Метрополитен]] [[Категорија:Уметнички слики од 1630-тите]] [[Категорија:Слики од Никола Пусен]] guro661ngevo38os5antk2zfba0oupo Предатор (филм од 1987) 0 1353727 5575013 5573252 2026-06-10T17:00:45Z Andrew012p 85224 5575013 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Predator | image = Предатор 1987 ДВД.png | caption = ДВД-издание на македонски | alt = | director = [[Џон Мактирнан]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | starring = {{Plainlist| * [[Арнолд Шварценегер]] * [[Карл Ведерс]]}} *[[Џеси Вентура]] *[[Шејн Блек]] *[[Ричард Чавес]] *[[Кевин Питер Хол]] | cinematography = [[Доналд Макалпин]] | editing = | music = [[Алан Силвестри]] | studio = {{Plainlist| * [[20th Century Fox]]<ref name=afi>{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/57783|title=''Predator'' (1987)|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]|accessdate=2024-06-04}}</ref> * [[Davis Entertainment]]<ref name=afi/> }} | distributor = 20th Century Fox | released = 12 јуни 1987 г. | runtime = 107 минути<ref>{{cite web |title=Predator |publisher=[[British Board of Film Classification]] |url=https://bbfc.co.uk/releases/predator-1970-9 |access-date=December 15, 2014 |archive-date=December 15, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215232748/http://www.bbfc.co.uk/releases/predator-1970-9 |url-status=dead}}</ref> | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 15 — 18 милиони долари<ref name="Mojo">{{cite web |title=Predator (1987) |website=[[Box Office Mojo]] |url= https://www.boxofficemojo.com/title/tt0093773/?ref_=bo_rl_ti |access-date=July 4, 2014 |archive-date=July 7, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707153508/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=predator.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Numbers">{{cite web |title=Predator - Financial Information |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |url=https://the-numbers.com/movie/Predator#tab=summary |access-date=December 15, 2014 |archive-date=December 18, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218140259/http://www.the-numbers.com/movie/Predator#tab=summary |url-status=live }}</ref> | gross = 98,3 милиони долари | followed_by = ''[[Предатор 2]]'' }}'''''Предатор''''', во некои преводи '''''Грабливец''''' ({{langx|en|Predator}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм во режија на Џон Мактирнан по сценарио на браќата Томас и објавен на 12 јуни 1987 г.<ref>[http://www.guardian.co.uk/film/2009/feb/17/pride-and-predator-to-give-jane-austen-extreme-makeover Pride and Predator to give Jane Austen an extreme makeover] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130316092020/http://www.guardian.co.uk/film/2009/feb/17/pride-and-predator-to-give-jane-austen-extreme-makeover |date=2013-03-16 }}.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-21028776 Die Hard director John McTiernan heading to prison] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220808180245/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-21028776 |date=2022-08-08 }}.</ref> Главните улоги ги толкуваат [[Арнолд Шварценегер]], Карл Ведерс, Елпидија Кариљо, Џеси Вентура. Снимањето се одвивало во џунглите на Јужно [[Мексико]], во близина на [[Паленке]] и Пуерто Ваљарта.<ref>[https://www.nytimes.com/1987/06/12/movies/film-schwarzenegger-in-predator.html SCHWARZENEGGER IN 'PREDATOR'] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170829162853/https://www.nytimes.com/1987/06/12/movies/film-schwarzenegger-in-predator.html |date=2017-08-29 }}.</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/film/2009/apr/24/predator-robert-rodriguez Predator returns, again, as Robert Rodriguez plans a franchise reboot] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090521085252/http://www.guardian.co.uk/film/2009/apr/24/predator-robert-rodriguez |date=2009-05-21 }}.</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/film/filmblog/2011/nov/04/my-favourite-film-predator Arnold Schwarzenegger, left, and other cast members in Predator (1987)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130221091342/http://www.guardian.co.uk/film/filmblog/2011/nov/04/my-favourite-film-predator |date=2013-02-21 }}.</ref> Заплетот раскажува за битка помеѓу група американски платеници и вонземјанско суштество во [[Џунгла|џунглите]] на [[Средна Америка]]; За време на оваа битка, [[луѓе]]то трпат загуби и се принудени да ги напуштат технолошките задоволства на цивилизацијата, прибегнувајќи кон искуството на првобитните ловци заради сопствен опстанок.<ref>[https://lenta.ru/news/2016/09/06/predator/ «Хищника» и «Нечто» покажут в Москве на большом экране] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161115194326/https://lenta.ru/news/2016/09/06/predator/ |date=2016-11-15 }}.</ref> == Содржина == {{Разоткривање}}Во [[вселена]]та, вонземјанско вселенско летало испраќа шатл до [[Земјата]], каде мајорот Алан „Дач“ Шефер, ветеран од [[Виетнамска војна|Виетнамската војна]] и неговата воена спасувачка екипа — Мак, Пончо, Блејн, Били и Хокинс — се назначени да спасат странски министер за надворешни работи и неговиот помошник од комунистичките бунтовници во неоткриена средноамериканска земја. Офицерот на [[Централна разузнавачка агенција|ЦРА]] Ал Дилон, поранешен соборец на Дач од Виетнамската војна, е назначен да се придружи на екипата и покрај приговорите на Дач. По патот, екипата открива соборен [[вртолет]] и три одрани тела. Дач ги препознава како Зелени баретки што ги знаел, станувајќи претпазлив за мотивите на Дилон. Екипата пристигнува во герилскиот логор и е сведок на погубување на заложник. Тие започнуваат напад, убивајќи ги повеќето бунтовници и неколку советски разузнавачи. Дач се соочува со Дилон, кој ја открива нивната вистинска мисија: да го спречат планираниот упад поддржан од [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], при што ЦРА ги испратила Зелените баретки неколку недели порано за истата цел. Единствената преживеана герилка, Ана, е заробена. Со приближувањето на повеќе бунтовници, екипата одлучува да се приближи до местото на извлекување. Без да знаат, суштество ги следи со помош на прикривачки уред и топлинска слика. Арно ама, Били успева да го види суштеството; во тој миг Ана се обидува да избега, но е фатена од Хокинс, кој подоцна е убиен од суштеството, кое ја поштедува Ана. Дач води потрага, но Блејн е убиен од плазмениот топ на суштеството. Во напад на бес, Мак ја провоцира екипата да пука невнимателно во џунглата, ненамерно ранувајќи го суштеството. Како што Предаторот се грижи за своите повреди, командосите се прегрупираат, сфаќајќи дека се ловат. Дилон се сомнева во герилците, но Били настојува дека нивниот гонител не е човек. Тие поставуваат камп и стапици, кои се вклучени од [[дива свиња]]. Среде нередот, суштеството го краде телото на Блејн. Дач заклучува дека суштеството ги користи дрвјата за движење и дека е одговорно за смртта на Зелените баретки. Тој ја ослободува Ана, која открива дека нејзините луѓе претходно наишле на слично осакатени тела. Екипата прави мрежна стапица и го фаќа суштеството, но тоа бега, повредувајќи го Пончо. Мак и Дилон го бркаат Предаторот, но се надмудрени и убиени. Додека преживеаните бегаат, суштеството ги фаќа и ги убива Били и Пончо. Дач сфаќа дека суштеството не напаѓа невооружени поединци и ѝ дава насоки на Ана да стигне до вртолетот. Тој се обидува да му го одвлече вниманието на суштеството со трчање, покривајќи се во кал за да го прикрие неговиот топлински потпис. Суштеството не успева да го открие и заминува да ги собере трофеите (черепи) од останатите. Дач признава дека калта обезбедува прикривање. Следната ноќ, Дач му поставува стапица на суштеството, повредувајќи го малку и оневозможувајќи го неговиот прикривачки уред. Суштеството се одмаздува со диво пукање во шумата. Додека се обидува да избега, Дач паѓа во река, измивајќи го прикривањето. Додека суштеството го удира Дач, ја отстранува маската и плазмениот топ за да влезе во [[ракопашна борба]], гледајќи го како достоен противник. Совладан, Дач се обидува да го примами суштеството во замка. Суштеството ја забележува стапицата и ја избегнува, но Дач сепак ја вклучува, згмечувајќи го суштеството. Дач го прашува смртно ранетото суштество што е, но Предаторот го вклучува самоуништувачкиот уред и да го подражава смеењето на Били додека одбројува. Сфаќајќи го претстојното избувнување, Дач бега токму на време. Во зори, Дач е спасен од спасувачки вртолет, со Ана веќе во него, иако тој е видно потресен од тешкото искушение. == Улоги == {{список со глумци}} |- |[[Арнолд Шварценегер]] |мајор Дач |- |[[Карл Ведерс]] |Дилон |- |[[Џеси Вентура]] |Блејн |- |[[Шејн Блек]] |каплар Хокинс |- |[[Кевин Питер Хол]] |Предаторот |- |[[Ричард Чавес]] |Пончо |- |[[Сани Ландам]] |Били |- |[[Елпидија Кариљо]] |Ана Санчес |- |[[Бил Дјук]] |наредник Мак |- |[[Ар-Џи Армстронг]] |генерал-мајор Филипс |- |[[Свен Оле Торсен]] |советски воен советник (неспомнат) |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|0093773}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови од 1987 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] 8nkhlghojxczfda9dq1ku4hphszkrom Плехан 0 1353931 5575174 5502786 2026-06-11T02:39:21Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575174 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Plehan_1930.gif|десно|мини|400x400пкс]] '''Плехан''' — рид висок околу 315 метри во [[Босна и Херцеговина]] 9 км југоисточно од градот [[Дервента]]. Тоа е истакнато верско место - Плехан, [[Ковачевци (Дервента)|Ковачевци]], [[Дервента|градот Дервента]], [[Република Српска]], [[Босна и Херцеговина]].<ref>Marko Karamatić, Zlatko Ugljen, Nina Ugljen [https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=238220 The Plehan Religious and Cultural Centre]</ref> == Историја == Познат е по истоимената [[Римокатоличка црква|католичка]] парохија, една од најстарите во областа која датира од средниот век. Во 19 век [[Францисканци|Францисканците]] изградиле манастир и подоцна додале нова црква.<ref>[https://garevac.net/2019/04/24/zupa-plehan/ Župa Plehan]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Имало богата библиотека и музеј и станало место за поклонение и место за јавно собирање на многу [[Хрвати]] кои живееле во округот Дервента.<ref>[https://www.plehan.net Franjevačko vjersko-kulturnog središta Plehan]</ref> За време на војната во Босна и Херцеговина во 1992 година, црквата и манастирот биле урнати од српските воени сили, некои од новите структури почнале да се обновуваат во 2001 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.plehan.ch/ |title=Hrvatska zajednica Plehan-Derventa |accessdate=2024-08-20 |archive-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820194948/https://www.plehan.ch/ |url-status=dead }}</ref> == Наводи == {{Наводи}}<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|44|56|9|N|17|59|27|E}} [[Категорија:Манастири во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Римокатолички манастири во Босна и Херцеговина]] jmtvh5b4js91a0v9cbqr10zfozzfkmh Гренланд (филм) 0 1354392 5574982 5457732 2026-06-10T15:24:27Z Andrew012p 85224 /* */ 5574982 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Гренланд|image=Гренланд филм плакат.png|caption=Плакатот на македонски јазик|director=[[Рик Роман Вo]]|producer={{Plainlist| * [[Џерард Батлер]] * [[Базил Иваник]] * Себастијен Рејбаунд * Алан Сигел }}|writer=[[Крис Спарлинг]]|starring={{Plainlist| * Џерард Батлер * [[Морена Бакарин]] * Роџер Дејл Флојд * [[Скот Глен]] * [[Дејвид Денман]] * [[Хоуп Дејвис]] }}|music=[[Дејвид Бакли]]|cinematography=Дејна Гонсалес|editing=Гејбриел Флеминг|studio={{Plainlist| * Anton * [[Thunder Road Films|Thunder Road]] * G-BASE Film Production * [[Riverstone Pictures]] }}|distributor=[[STX Entertainment|STXfilms]]|released=18 декември 2020 г. (САД)<br>4 март 2021 г. (Македонија)|runtime=119 минути|country={{САД}}|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|budget=35 милиони долари<ref>{{Cite web |last=Rubin |first=Rebecca |date=2020-10-12 |title=Gerard Butler's 'Greenland' Sets Premium On-Demand Debut After Skipping U.S. Theaters |url=https://variety.com/2020/film/box-office/gerard-butler-greenland-skips-theaters-on-demand-1234801305/ |access-date=2022-12-20 |website=Variety |language=en-US}}</ref>|gross=52,3 милиони долари<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7737786/|title=Greenland (2020)|website=[[Box Office Mojo]]|publisher=[[IMDb]]|access-date=August 12, 2021}}</ref>|followed_by=''[[Гренланд 2: Преселба]]''}}'''''Гренланд''''' ({{langx|en|Greenland}}) — американски [[филм]] за катастрофи од 2020 г., во режија на Рик Роман Во и напишан од Крис Спарлинг, кој ја раскажува приказната за потрагата да се спаси семејството на главниот лик во предвечерието на падот на фрагмент од гигантска [[комета]] на [[Земјата]].<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2020/06/gerard-butler-greenland-movie-july-opening-date-1202956851/|title=Gerard Butler Action Pic 'Greenland' Jumps To 4Q Opening Stateside – Update|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=September 14, 2020|access-date=August 12, 2021}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://variety.com/2019/film/global/gerard-butler-star-thriller-greenland-stx-international-1203133943/|title=Gerard Butler to Star in Thriller 'Greenland' for STX International|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|first=Patrick|last=Frater|date=February 9, 2019}}</ref> Премиерата на филмот во [[Соединети Американски Држави|САД]] била на [[18 декември]] [[2020]] г., а во [[Македонија]] на [[4 март]] [[2021]] г.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kinoverzum.mk/film/greenland/|title=Гренланд {{!}} Kinoverzum MK|language=mk-MK|accessdate=2024-08-28}}</ref> == Содржина == Научниците откриле дека комета е на судир со [[Земјата]], што се заканува да донесе апокалипса и истребување на [[Светско население|човештвото]]. Единствената шанса за преживување е да се најде засолниште во бункерите на [[Гренланд]]. Филмот се сосредоточува на патешествието на главните ликови додека тие се стремат да стигнат до нивното засолниште на Гренланд. == Улоги == {{список со глумци}} |- |[[Џерард Батлер]] |Џон Герити |- |[[Морена Бакарин]] |Алисон Герити |- |[[Роџер Дејл Флојд]] |Нејтан Герити |- |[[Скот Глен]] |Дејл |- |[[Дејвид Денман]] |Ралф Венто |- |[[Хоуп Дејвис]] |Џуди Венто |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://www.greenlandmovie.com/}} {{IMDb title|7737786}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови од 2020 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] sa3tg47h0gnoujz704nqjcaem6zozvf Падот на Лондон 0 1354579 5574983 5435614 2026-06-10T15:24:51Z Andrew012p 85224 /* */ 5574983 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Падот на Лондон|image=Падот на Лондон плакат.png|caption=Плакатот на македонски јазик|director=[[Бабак Наџафи]]|producer={{Plainlist| * [[Џерард Батлер]] * Алан Сигел * Марк Гил * Џон Томпсон * Мет О'Тул * Лес Велдон }}|screenplay=|story=|based_on=|starring={{Plainlist| * Џерард Батлер * [[Арон Екхарт]] * [[Морган Фриман]] * [[Алон Мони Абутбул]] * [[Анџела Басет]] * [[Роберт Форстер]] * [[Џеки Ерл Хејли]] * [[Мелиса Лео]] * [[Рада Мичел]] * [[Шон О'Брајан]] * [[Валид Цајтер]] }}|music=Тревор Морис|cinematography=Ед Вајлд|editing={{Plainlist| * Пол Мартин Смит * Мајкл Дати }}|studio={{Plainlist| * [[Millennium Media|Millennium Films]] * G-BASE }}|distributor=[[Focus Features]] (преку [[Gramercy Pictures]])<ref name="deadline.com">{{Cite news |last=Petski |first=Denise |date=May 20, 2015 |title=Focus Features Revives Gramercy Pictures Label For Genre Films |work=Deadline Hollywood |url=https://deadline.com/2015/05/focus-features-revives-gramercy-pictures-label-genre-films-1201430500/ |access-date=May 20, 2015}}</ref>|released=4 март 2016 г. (САД)<br>17 март 2016 г. (Македонија)|runtime=99 минути<!--Во кино: 98:53--><ref>{{Cite web |date=February 4, 2016 |title=''LONDON HAS FALLEN'' (15) |url=https://www.bbfc.co.uk/releases/london-has-fallen-film |access-date=February 4, 2016 |website=[[British Board of Film Classification]]}}</ref>|country={{САД}}|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|budget=60 милиони долари<ref name="budget">{{Cite web |date=2016-03-02 |title=Box Office: 'Zootopia' to Take Down 'Deadpool' With Huge $60 Million-Plus Debut |url=https://variety.com/2016/film/box-office/zootopia-deadpool-box-office-1201720769/ |website=Variety}}</ref><ref name="BOM" />|gross=205,9 милиони долари<ref name="BOM">{{Cite web |title=London Has Fallen (2016) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=londonhasfallen.htm |access-date=March 5, 2018 |website=Box Office Mojo}}</ref>|followed_by=''[[Падот на ангелот]]''|preceded_by=''[[Падот на Олимп]]''}}'''''Падот на Лондон''''' ({{langx|en|London Has Fallen}}) — акционен [[филм]] во режија на Бабак Наџафи, продолжение на филмот „[[Падот на Олимп]]“. Главните улоги ги толкуваат [[Џерард Батлер]], Арон Екхарт и [[Морган Фриман]].<ref>{{Cite web|url=https://collider.com/olympus-has-fallen-sequel-london-has-fallen-gerard-butler/|title=OLYMPUS HAS FALLEN Sequel LONDON HAS FALLEN Moving Forward with Gerard Butler|author=Adam Chitwood|date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726044907/https://collider.com/olympus-has-fallen-sequel-london-has-fallen-gerard-butler/|archive-date=2020-07-26|lang=en-US|website=Collider|access-date=2022-11-06|deadlink=no}}</ref> Премиерата во [[Соединети Американски Држави|САД]] се одржала на [[4 март]] [[2016]] г., а во [[Македонија]] на [[17 март]] [[2016]] г.<ref>{{Наведување|title=Падот на Лондон {{!}} 3D-КИНО БИТОЛА|url=https://www.facebook.com/LondonHasFallenOfficial/videos/london-has-fallen-in-theaters-march-4th/1089432524411217/|accessdate=2024-08-31|language=mk}}</ref> == Содржина == Откако британскиот [[премиер]] починал под таинствени околности, сите водачи на западниот свет мораат да присуствуваат на неговиот погреб. Но она што започнува како најзаштитениот настан на земјата, се претвора во смртоносен заговор за убивање на најмоќните водачи во светот и ослободување на застрашувачко претскажување за иднината. Претседателот на [[Соединети Американски Држави|САД]], неговиот моќен шеф на Тајната служба и британскиот агент на МИ-6 што не верува никому се единствените [[Човек|луѓе]] што имаат некаква надеж да го спречат тоа. == Улоги == {| class="wikitable" !Глумец !Улога |- |[[Џерард Батлер]] |Мајк Бенинг |- |[[Арон Екхарт]] |Бенџамин Ашер |- |[[Морган Фриман]] |Алан Трамбул |- |[[Алон Мони Абутбул]] |Амир Баркави |- |[[Анџела Басет]] |Лин Џејкобс |- |[[Роберт Ферстер]] |Едвард Клег |- |[[Џеки Ерл Хејли]] |Мејсон |- |[[Мелиса Лео]] |Рут Макмилан |- |[[Рада Мичел]] |Лија Бенинг |- |[[Шон О'Брајан]] |Реј Монро |- |[[Мехди Дехби]] |Султан Мансур |- |Валид Цајтер |Камран Баркави |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.uphe.com/movies/london-has-fallen Матична страница] {{IMDb title}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови од 2016 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] 0l7es86yvg1tvthm3x9vhj8jquosl1o Причини за климатските промени 0 1356838 5575304 5539683 2026-06-11T10:33:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575304 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Physical_Drivers_of_climate_change.svg|десно|мини| Предизвикувачи на климатските промени од 1850-1900 до 2010-2019 година. Идниот потенцијал за глобално затоплување за долготрајните двигатели како што се емисиите на јаглерод диоксид не е претставен.]] Научната заедница со децении ги истражувала '''причините за климатските промени.''' По илјадници студии, дошло до [[консензус]], каде што е „недвосмислено дека човечкото влијание ја загрева атмосферата, океаните и копното уште од прединдустриското време“.<ref name="AR6WG1CH3">{{Наведена книга|title={{Harvnb|IPCC AR6 WG1|2021}}|last=Eyring|first=Veronika|last2=Gillett|first2=Nathan P.|last3=Achutarao|first3=Krishna M.|last4=Barimalala|first4=Rondrotiana|last5=Barreiro Parrillo|first5=Marcelo|last6=Bellouin|first6=Nicolas|year=2021|chapter=Chapter 3: Human influence on the climate system|ref={{harvid|IPCC AR6 WG1 Ch3|2021}}|display-authors=4|chapter-url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter_03.pdf}}</ref>{{Rp|3}} Овој [[консензус]] е поддржан од околу 200 научни организации ширум светот,<ref name="opr list of scientific organizations">{{Наведување|date=n.d.|last=OPR|title=Office of Planning and Research (OPR) List of Organizations|url=http://opr.ca.gov/s_listoforganizations.php|publisher=OPR, Office of the Governor, State of California|access-date=30 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140401120753/http://opr.ca.gov/s_listoforganizations.php|archivedate=1 April 2014}}. Archived page: The source appears to incorrectly list the Society of Biology (UK) twice.</ref> Доминантна улога во овие [[Глобално затоплување|климатски промени]] имаат директните емисии на [[јаглерод диоксид]] од согорувањето на [[Фосилно гориво|фосилните горива]]. Индиректните емисии {{CO2}} од [[Наука за промена на земјиште|промената на користењето на земјиштето]] и емисиите на [[метан]], [[Азот субоксид|азотен оксид]] и други [[стакленички гасови]] играат главна помошна улога.<ref name="AR6WG1CH3" /> [[Податотека:Global_Temperature_And_Forces_With_Fahrenheit.svg|десно|мини| Набљудувана температура од НАСА<ref name="nasa temperatures">{{Наведена мрежна страница|url=https://data.giss.nasa.gov/gistemp/graphs_v4/|title=Global Annual Mean Surface Air Temperature Change|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416074510/https://data.giss.nasa.gov/gistemp/graphs_v4/|archive-date=16 April 2020|accessdate=23 February 2020}}.</ref> наспроти просекот од 1850-1900 година користен од IPCC како прединдустриска основна линија.<ref name="ipcc pre industrial baseline">{{Harvnb|IPCC AR5 SYR Glossary|2014}}.</ref> Примарниот двигател за зголемените глобални температури во индустриската ера е човечката активност, при што природните сили додаваат варијабилност.<ref name="USGCRP Chapter 3 Figure 3-1 panel 2">{{Harvnb|USGCRP Chapter 3|2017}} [https://science2017.globalchange.gov/chapter/3#fig-3-1 Figure 3.1 panel 2] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180409042234/https://science2017.globalchange.gov/chapter/3/#fig-3-1}}, [https://science2017.globalchange.gov/chapter/3#fig-3-3 Figure 3.3 panel 5] .</ref>]] Затоплувањето од [[Ефект на стаклена градина|ефектот на стаклена градина]] има [[Логаритамски раст|логаритамска]] врска со концентрацијата на стакленички гасови. Само околу половина од емисиите {{CO2}} постојано се наоѓаат во атмосферата на прво место, бидејќи другата половина брзо се апсорбира од јаглеродните тонови во земјата и океаните.<ref name=":0">Bindoff, N.L., W.W.L. Cheung, J.G. Kairo, J. Arístegui, V.A. Guinder, R. Hallberg, N. Hilmi, N. Jiao, M.S. Karim, L. Levin, S. O’Donoghue, S.R. Purca Cuicapusa, B. Rinkevich, T. Suga, A. Tagliabue, and P. Williamson, 2019: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2022/03/07_SROCC_Ch05_FINAL.pdf Chapter 5: Changing Ocean, Marine Ecosystems, and Dependent Communities]. In: [https://www.ipcc.ch/srocc/ IPCC Special Report on the Ocean and Cryosphere in a Changing Climate] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, V. Masson-Delmotte, P. Zhai, M. Tignor, E. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Nicolai, A. Okem, J. Petzold, B. Rama, N.M. Weyer (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 447–587. <nowiki>https://doi.org/10.1017/9781009157964.007</nowiki>.</ref> Понатаму, затоплувањето по единица стакленички гасови е исто така под влијание на повратните информации, како што се промените во концентрациите на [[водена пареа]] или [[албедо]]то на Земјата.<ref name="AR6_Glossary">IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_AnnexVII.pdf Annex VII: Glossary] [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, [[doi:10.1017/9781009157896.022]].</ref> Како што се зголемува затоплувањето од CO2, јаглеродните тонови апсорбираат помал дел од вкупните емисии, додека „брзите“ [[повратни информации за климатските промени]] го засилуваат затоплувањето на стакленички гасови. Така, двата ефекти се земаат во предвид, а затоплувањето од секоја единица CO2 емитирана од луѓето ја зголемува температурата во линеарна пропорција со вкупната количина на емисии. Сепак, ова [[Глобално затемнување|маскирање]] се повлекува во последниве години, поради мерките за борба против [[Кисел дожд|киселите дождови]] и [[Загадување на воздухот|загадувањето на воздухот]] предизвикано од сулфати.<ref name="Quaas2022" /><ref>{{Наведено списание|last=Cao|first=Yang|last2=Zhu|first2=Yannian|last3=Wang|first3=Minghuai|last4=Rosenfeld|first4=Daniel|last5=Liang|first5=Yuan|last6=Liu|first6=Jihu|last7=Liu|first7=Zhoukun|last8=Bai|first8=Heming|date=7 January 2023|title=Emission Reductions Significantly Reduce the Hemispheric Contrast in Cloud Droplet Number Concentration in Recent Two Decades|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|volume=128|issue=2|page=e2022JD037417|bibcode=2023JGRD..12837417C|doi=10.1029/2022JD037417|doi-access=free}}</ref> == Фактори кои влијаат на климата на Земјата == [[Податотека:Schematic_presentation_on_the_Earth_heat_inventory_for_the_current_anthropogenically_driven_positive_Earth_energy_imbalance_(EEI)_at_the_top_of_the_atmosphere_(TOA).png|мини|Дијаграм кој покажува каде оди дополнителната топлина задржана на Земјата поради енергетскиот дисбаланс.]] Присилувањето е нешто што се наметнува надворешно на [[Климатски систем|климатскиот систем]]. Надворешните присилувања вклучуваат природни феномени како што се вулкански ерупции и варијации во излезот на сонцето.<ref>Le Treut ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch1.html Chapter 1: Historical Overview of Climate Change Science] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111221183427/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch1.html |date=2011-12-21 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/faq-1-1.html FAQ 1.1, What Factors Determine Earth's Climate?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181102212306/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/faq-1-1.html |date=2018-11-02 }}, in {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Човечките активности можат да наметнат и присилувања, на пример, преку менување на составот на [[Земјина атмосфера|атмосферата на Земјата]]. [[Радијативно принудување|Радијативното принудување]] е мерка за тоа како различни фактори го менуваат енергетскиот биланс на планетата Земја.<ref>Forster ''et al.'', [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch2.html Chapter 2: Changes in Atmospheric Constituents and Radiative Forcing] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181102182315/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch2.html |date=2018-11-02 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/faq-2-1.html FAQ 2.1, How do Human Activities Contribute to Climate Change and How do They Compare with Natural Influences?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181201195612/https://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/faq-2-1.html |date=2018-12-01 }} in {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Позитивното зрачење ќе доведе до затоплување на површината и, со текот на времето, на климатскиот систем. Помеѓу почетокот на [[Индустриска револуција|Индустриската револуција]] во 1750 година и 2005 година, зголемувањето на атмосферската концентрација на [[Јаглерод диоксид во Земјината атмосфера|јаглерод диоксид]] ([[хемиска формула]]: {{CO2}}) довело до позитивно зрачење, просечно на површината на Земјата, од околу 1,66 вати на квадратен метар (скратено W m<sup>−2</sup>).<ref name="ipcc radiative forcing">IPCC, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spm.html Summary for Policymakers] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181102182309/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spm.html |date=2018-11-02 }}, [http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spmsspm-human-and.html Human and Natural Drivers of Climate Change] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181102212113/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/spmsspm-human-and.html |date=2018-11-02 }}, Figure SPM.2, in {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Повратните информации за климата можат или да ја засилат или да ја намалат реакцијата на климата на дадено принудување.<ref name="nrc2008">{{Наведена книга|url=http://americasclimatechoices.org/climate_change_2008_final.pdf|title=Understanding and responding to climate change: Highlights of National Academies Reports, 2008 edition|last=US National Research Council|publisher=National Academy of Sciences|year=2008|location=Washington D.C.|access-date=20 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213210836/http://americasclimatechoices.org/climate_change_2008_final.pdf|archive-date=13 December 2011}}</ref> {{Rp|7}}Постојат многу механизми за повратни информации во климатскиот систем кои можат или да ги засилат (позитивна повратна информација) или да ги намалат (негативните повратни информации) ефектите од промената на климатските принудувања. Климатскиот систем ќе се разликува како одговор на промените во присилувањето.<ref>{{Наведена книга|title=Climate Change Science: An Analysis of Some Key Questions|last=Committee on the Science of Climate Change, US National Research Council|publisher=[[National Academies Press]]|year=2001|isbn=0-309-07574-2|location=Washington, D.C., US|page=8|chapter=2. Natural Climatic Variations|doi=10.17226/10139|access-date=20 May 2011|chapter-url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=10139&page=8|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927120212/http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=10139&page=8|archive-date=27 September 2011}}</ref> Климатскиот систем ќе ја покаже внатрешна варијабилност и во присуство и во отсуство на наметнати принудувања врз него. Оваа внатрешна варијабилност е резултат на сложени интеракции помеѓу компонентите на климатскиот систем, како што е спојувањето помеѓу атмосферата и океанот.<ref>Albritton ''et al.'', [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/010.htm Technical Summary] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111224074756/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/010.htm}}, [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/011.htm#box1 Box 1: What drives changes in climate?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170119085908/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/011.htm#box1}}, in {{Harvnb|IPCC TAR WG1|2001}}.</ref> Пример за внатрешна варијабилност е [[Ел Нињо - Јужна Осцилација|Ел Нињо-Јужна осцилација.]] == Влијанија предизвикани од човекот == [[Податотека:Greenhouse_Effect_(2017_NASA_data).svg|мини|Енергијата тече помеѓу вселената, атмосферата и површината на Земјата. Зголемените нивоа на стакленички гасови придонесуваат за енергетска нерамнотежа.]] Факторите кои влијаат на климата на Земјата може да се поделат на [[Климатски систем|принудувања]], [[Глобално затоплување|повратни информации]] и [[Климатски промени|внатрешни варијации]].<ref name="nrc2008" />{{Rp|7}} Четирите главни линии на докази кои ја поддржуваат доминантната улога на човековите активности во неодамнешните климатски промени се: # [[Физика|Физичко]] разбирање на [[Климатски систем|климатскиот систем]]: концентрациите на стакленички гасови се зголемени и нивните својства за затоплување се добро воспоставени. # Постојат историски проценки за минатите климатски промени кои сугерираат дека неодамнешните промени во глобалната температура на површината се невообичаени. # Напредните климатски модели не можат да го реплицираат забележаното затоплување освен ако не се вклучени човечките емисии на стакленички гасови. # Набљудувањата на природните сили, како што се сончевата и вулканската активност, покажуваат дека тоа не може да го објасни забележаното затоплување. На пример, зголемувањето на сончевата активност би ја загреало целата атмосфера, но само долниот дел од атмосферата се загреал.{{Sfn|USGCRP|2009}} === Стакленички гасови === [[Податотека:1979-_Radiative_forcing_-_climate_change_-_global_warming_-_EPA_NOAA.svg|мини|Влијанието на затоплувањето на атмосферските стакленички гасови е речиси двојно зголемено од 1979 година, а јаглерод диоксидот и метанот се доминантни двигатели.<ref name="NOAA_AGGI_2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html|title=The NOAA Annual Greenhouse Gas Index (AGGI)|date=2024|work=NOAA.gov|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005195609/https://gml.noaa.gov/aggi/aggi.html|archive-date=5 October 2024}}</ref>]] [[Стакленички гасови|Гасовите на стаклена градина]] се проѕирни за [[Сончево зрачење|сончевата светлина]] и на тој начин дозволуваат да помине низ атмосферата за да се загрее површината на Земјата. Земјата ја зрачи како топлина, а стакленичките гасови апсорбираат дел од неа. Оваа апсорпција ја забавува брзината со која топлината бега во вселената, задржувајќи ја топлината во близина на површината на Земјата и загревајќи ја со текот на времето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://climate.nasa.gov/causes|title=The Causes of Climate Change|last=NASA|work=Climate Change: Vital Signs of the Planet|archive-url=https://web.archive.org/web/20190508000022/https://climate.nasa.gov/causes/|archive-date=8 May 2019|accessdate=8 May 2019}}</ref> Додека [[Водена пареа|водената пареа]] и облаците се најголеми придонесувачи за ефектот на стаклена градина, тие првенствено се менуваат како функција на температурата. Затоа, тие се сметаат за повратни информации што ја менуваат климатската чувствителност. Од друга страна, гасовите како {{CO2}}, тропосферскиот озон,<ref>{{Наведено списание|last=Wang|first=Bin|last2=Shugart|first2=Herman H|last3=Lerdau|first3=Manuel T|date=2017-08-01|title=Sensitivity of global greenhouse gas budgets to tropospheric ozone pollution mediated by the biosphere|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/aa7885|journal=Environmental Research Letters|volume=12|issue=8|pages=084001|bibcode=2017ERL....12h4001W|doi=10.1088/1748-9326/aa7885|issn=1748-9326|quote=Ozone acts as a greenhouse gas in the lowest layer of the atmosphere, the troposphere (as opposed to the stratospheric ozone layer)}}</ref> [[Хлорофлуоројаглерод]] и [[Азот субоксид|азотен оксид]] се додаваат или отстрануваат независно од температурата. Оттука, тие се сметаат за надворешни сили кои ги менуваат глобалните температури.<ref>{{Наведено списание|last=Schmidt|first=Gavin A.|last2=Ruedy|first2=Reto A.|last3=Miller|first3=Ron L.|last4=Lacis|first4=Andy A.|date=2010-10-27|title=Attribution of the present-day total greenhouse effect|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2010JD014287|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|language=en|volume=115|issue=D20|bibcode=2010JGRD..11520106S|doi=10.1029/2010JD014287|issn=0148-0227}}</ref><ref>Walsh, J., D. Wuebbles, K. Hayhoe, J. Kossin, K. Kunkel, G. Stephens, P. Thorne, R. Vose, M. Wehner, J. Willis, D. Anderson, V. Kharin, T. Knutson, F. Landerer, T. Lenton, J. Kennedy, and R. Somerville, 2014: [https://www.researchgate.net/publication/292028114_Appendix_3_Climate_Science_Supplement_Climate_Change_Impacts_in_the_United_States_The_Third_National_Climate_Assessment Appendix 3: Climate Science Supplement. Climate Change Impacts in the United States: The Third National Climate Assessment], J. M. Melillo, Terese (T.C.) Richmond, and G. W. Yohe, Eds., U.S. Global Change Research Program, 735-789. doi:10.7930/J0KS6PHH</ref>{{Rp|742}} [[Податотека:Carbon_Dioxide_800kyr.svg|мини|Концентрациите на {{CO2}} во последните 800.000 години се измерени од ледените јадра<ref>{{Наведено списание|last=Lüthi|first=Dieter|last2=Le Floch|first2=Martine|last3=Bereiter|first3=Bernhard|last4=Blunier|first4=Thomas|last5=Barnola|first5=Jean-Marc|last6=Siegenthaler|first6=Urs|last7=Raynaud|first7=Dominique|last8=Jouzel|first8=Jean|last9=Fischer|first9=Hubertus|date=May 2005|title=High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|language=en|volume=453|issue=7193|pages=379–382|bibcode=2008Natur.453..379L|doi=10.1038/nature06949|issn=0028-0836|pmid=18480821|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Fischer|first=Hubertus|last2=Wahlen|first2=Martin|last3=Smith|first3=Jesse|last4=Mastroianni|first4=Derek|last5=Deck|first5=Bruce|date=12 March 1999|title=Ice Core Records of Atmospheric CO 2 Around the Last Three Glacial Terminations|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.283.5408.1712|journal=[[Science (journal)|Science]]|language=en|volume=283|issue=5408|pages=1712–1714|bibcode=1999Sci...283.1712F|doi=10.1126/science.283.5408.1712|issn=0036-8075|pmid=10073931}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Indermühle|first=Andreas|last2=Monnin|first2=Eric|last3=Stauffer|first3=Bernhard|last4=Stocker|first4=Thomas F.|last5=Wahlen|first5=Martin|date=1 March 2000|title=Atmospheric CO 2 concentration from 60 to 20 kyr BP from the Taylor Dome Ice Core, Antarctica|url=http://doi.wiley.com/10.1029/1999GL010960|journal=[[Geophysical Research Letters]]|language=en|volume=27|issue=5|pages=735–738|bibcode=2000GeoRL..27..735I|doi=10.1029/1999GL010960}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cdiac.ess-dive.lbl.gov/trends/co2/lawdome.html|title=Historical CO2 Records from the Law Dome DE08, DE08-2, and DSS Ice Cores|last=Etheridge|first=D.|last2=Steele|first2=L.|date=1998|work=Carbon Dioxide Information Analysis Center, Oak Ridge National Laboratory|accessdate=20 November 2022|last3=Langenfelds|first3=R.|last4=Francey|first4=R.|last5=Barnola|first5=J.-M.|last6=Morgan|first6=V.}}</ref> (сино/зелено) и директно<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cdiac.ess-dive.lbl.gov/trends/co2/sio-keel.html|title=Atmospheric CO2 Records from Sites in the SIO Air Sampling Network|last=Keeling|first=C.|authorlink=Charles David Keeling|last2=Whorf|first2=T.|date=2004|work=[[Carbon Dioxide Information Analysis Center]], [[Oak Ridge National Laboratory]]|accessdate=20 November 2022|archive-date=2017-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929234352/https://cdiac.ess-dive.lbl.gov/trends/co2/sio-keel.html|url-status=dead}}</ref>(црно)]] Човечката активност од [[Индустриска револуција|Индустриската револуција]] (околу 1750 година), главно со екстракција и согорување на фосилни горива ([[јаглен]], [[нафта]] и [[Земен гас|природен гас]]), го зголеми количеството на стакленички гасови во атмосферата, што резултира со радијативна нерамнотежа. Во текот на изминатите 150 години човечките активности испуштаат зголемени количини на стакленички гасови во [[Земјина атмосфера|атмосферата]]. До 2019 година, [[Јаглерод диоксид во Земјината атмосфера|концентрациите на јаглерод диоксид]] и метан се зголемиле за околу 48% и 160% од 1750 година.<ref>{{Harvnb|WMO|2021}}.</ref> Овие нивоа на {{CO2}} се повисоки отколку што биле во кое било време во последните 2 милиони години. Концентрациите на метан се многу повисоки отколку што биле во последните 800.000 години.{{Sfn|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021}} Ова довело до зголемување на просечната глобална температура или [[глобално затоплување]]. Веројатниот опсег на затоплување на воздухот на ниво на површината предизвикано од човекот до 2010-2019 година во споредба со нивоата во 1850-1900 година е 0,8&nbsp;°C до 1,3&nbsp;°C, со најдобра проценка од 1,07&nbsp;°C. Ова е блиску до забележаното вкупно затоплување за тоа време од 0,9&nbsp;°C до 1,2&nbsp;°C. Температурните промени во тоа време беа веројатно само ± 0,1&nbsp;°C поради природните принудувања и ±0,2&nbsp;°C поради варијабилноста на климата.<sup class="reference nowrap"><span title="Page: 3, 443">:</span></sup> Глобалните антропогени емисии на стакленички гасови во 2019 година биле еквивалентни на 59 милијарди тони {{CO2}}. Од овие емисии, 75% биле CO, 18% биле [[метан]], 4% биле азотен оксид и 2% биле флуорирани гасови.<ref name=":1">IPCC, 2022: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/downloads/report/IPCC_AR6_WGIII_SummaryForPolicymakers.pdf Summary for Policymakers] [P.R. Shukla, J. Skea, A. Reisinger, R. Slade, R. Fradera, M. Pathak, A. Al Khourdajie, M. Belkacemi, R. van Diemen, A. Hasija, G. Lisboa, S. Luz, J. Malley, D. McCollum, S. Some, P. Vyas, (eds.)]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/ Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [P.R. Shukla, J. Skea, R. Slade, A. Al Khourdajie, R. van Diemen, D. McCollum, M. Pathak, S. Some, P. Vyas, R. Fradera, M. Belkacemi, A. Hasija, G. Lisboa, S. Luz, J. Malley, (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA. doi: 10.1017/9781009157926.001.</ref>{{Rp|7|date=November 2012}} ==== Јаглерод диоксид ==== [[Податотека:CO2 Emissions by Source.svg|мини| [[Глобален проект за јаглерод|Глобалниот проект за јаглерод]] покажува како дополнувањата на {{CO2}} од 1880 година се предизвикани од различни извори кои се зголемуваат еден по друг.]] [[Податотека:Mauna_Loa_CO2_monthly_mean_concentration.svg|мини| [[Килингова крива]] го покажува долгорочното зголемување на концентрациите на [[јаглерод диоксид]] ({{CO2}}) во атмосферата од 1958 година.]] Емисиите на {{CO2}} првенствено доаѓаат од согорувањето на фосилните горива за да се обезбеди енергија за [[транспорт]], производство, [[Топлина|греење]] и електрична енергија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ourworldindata.org/ghg-emissions-by-sector|title=Sector by sector: where do global greenhouse gas emissions come from?|last=Ritchie|first=Hannah|authorlink=Hannah Ritchie|date=18 September 2020|work=[[Our World in Data]]|accessdate=28 October 2020}}</ref> Дополнителните емисии на {{CO2}} доаѓаат од уништувањето на шумите и индустриските процеси, кои вклучуваат {{CO2}} ослободен од хемиските реакции за производство на [[цемент]], [[челик]], [[алуминиум]] и [[ѓубрива]].<ref>{{Harvnb|Olivier|Peters|2019}}; {{Harvnb|Our World in Data, 18 September|2020}}; {{Harvnb|EPA|2020}}; {{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zv7f3k7/revision/2|title=Redox, extraction of iron and transition metals|quote=Hot air (oxygen) reacts with the coke (carbon) to produce carbon dioxide and heat energy to heat up the furnace. Removing impurities: The calcium carbonate in the limestone thermally decomposes to form calcium oxide. calcium carbonate → calcium oxide + carbon dioxide}}; {{Harvnb|Kvande|2014}}</ref> {{CO2}} се апсорбира и емитира природно како дел од циклусот на [[јаглеродот]], преку дишењето на животните и растенијата, вулканските ерупции и размената на океанот-атмосферата.<ref name="EPAExplainer">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.epa.gov/climatechange/science/causes.html#greenhouseeffect|title=Causes of Climate Change: The Greenhouse Effect causes the atmosphere to retain heat|last=US Environmental Protection Agency (EPA)|date=28 June 2012|publisher=EPA|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308003615/https://www.epa.gov/climate-change-science/causes-climate-change|archive-date=8 March 2017|accessdate=1 July 2013}}</ref> Човечките активности, како што се согорувањето на фосилните горива и промените во користењето на земјиштето, ослободуваат големи количини на јаглерод во атмосферата, предизвикувајќи зголемување на концентрациите на {{CO2}} во атмосферата.<ref name="EPAExplainer" /><ref>See also: {{Наведување|volume=2. Validity of Observed and Measured Data|url=http://www.epa.gov/climatechange/endangerment/comments/volume2.html#1|title=2.1 Greenhouse Gas Emissions and Concentrations|access-date=1 July 2013|archivedate=27 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160827230525/https://www3.epa.gov/climatechange/endangerment/comments/volume2.html#1}}, in {{Harvnb|EPA|2009}}</ref> Мерењата со висока прецизност на атмосферската концентрација CO, иницирани од [[Чарлс Дејвид Килинг]] во 1958 година, ја сочинуваат главната временска серија која го документира променливиот состав на [[Земјина атмосфера|атмосферата]].<ref name="le treut 2007 CO2 fingerprint">{{Наведување|last=Le Treut, H.|chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch1s1-3.html#1-3-1|chapter=1.3.1 The Human Fingerprint on Greenhouse Gases|title=Historical Overview of Climate Change Science|display-authors=etal|access-date=18 August 2012|archivedate=29 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111229060759/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch1s1-3.html#1-3-1}}, in {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Овие податоци, познати како [[Килингова крива]], имаат иконски статус во науката за климатските промени како доказ за ефектот на човековите активности врз хемискиот состав на глобалната атмосфера.<ref name="le treut 2007 CO2 fingerprint" /> Првичните мерења на Килинг од 1958 година покажале 313 делови на милион по волумен ( ppm). Концентрациите CO во атмосферата, вообичаено напишани "ppm", се мерат во делови-на-милион по волумен (ppmv). Во мај 2019 година, концентрацијата на CO во атмосферата достигнала 415&nbsp;ppm. Последен пат кога го достигна ова ниво било 2,6–5,3&nbsp;пред милиони години. Без човечка интервенција, тоа би било 280&nbsp;ppm.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ecowatch.com/co2-levels-top-415-ppm-2637007719.html|title=CO2 Levels Top 415 PPM for First Time in Human History|last=Rosane|first=Olivia|date=13 May 2019|access-date=14 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514143012/https://www.ecowatch.com/co2-levels-top-415-ppm-2637007719.html|archive-date=14 May 2019|agency=Ecowatch}}</ref> Во период 2022-2024 година, концентрацијата на {{CO2}} во атмосферата се зголемила побрзо од кога било досега, според [[Национална океанска и атмосферска управа|Националната океанска и атмосферска администрација]], како резултат на постојаните емисии и условите на Ел Нињо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.noaa.gov/news-release/during-year-of-extremes-carbon-dioxide-levels-surge-faster-than-ever|title=During a year of extremes, carbon dioxide levels surge faster than ever|work=Home National Oceanic and Atmospheric Administration|accessdate=2 July 2024}}</ref> ==== Метан и азотен оксид ==== [[Податотека:The Global Methane Budget 2008–2017.png|десно|мини| Главни извори на глобалните емисии на метан (2008-2017) според [[Глобален проект за јаглерод|Глобалниот јаглероден проект]].<ref name="Saunois_2020">{{Наведено списание|last=Saunois|first=M.|last2=Stavert|first2=A.R.|last3=Poulter|first3=B.|displayauthors=etal|date=July 15, 2020|title=The Global Methane Budget 2000–2017|url=https://essd.copernicus.org/articles/12/1561/2020/|journal=Earth System Science Data (ESSD)|language=en|volume=12|issue=3|pages=1561–1623|bibcode=2020ESSD...12.1561S|doi=10.5194/essd-12-1561-2020|issn=1866-3508|access-date=28 August 2020|doi-access=free}}</ref>]] Емисиите на метан доаѓаат од добиток, ѓубриво, [[Ориз|одгледување ориз]], депонии, отпадни води и ископ на јаглен, како и од екстракција на нафта и гас.<ref>{{Harvnb|EPA|2020}}; {{Harvnb|Global Methane Initiative|2020}}</ref> Емисиите на азотен оксид во голема мера доаѓаат од микробиското распаѓање на [[Гноиво|вештачкото ѓубриво]].<ref>{{Harvnb|EPA|2019}}; {{Harvnb|Davidson|2009}}</ref> [[Метан]]от и во помала мера [[Азот субоксид|азотен оксид]] се исто така главни предизвикувачи на [[Ефект на стаклена градина|ефектот на стаклена градина]]. [[Протокол од Кјото|Протоколот од Кјото]] ги наведува овие заедно со флуоројаглеводороди (HFCs), перфлуоројаглеводороди (PFCs) и [[сулфур хексафлуорид]] (SF<sub>6</sub>),<ref name="kyoto">{{Наведена мрежна страница|url=http://unfccc.int/resource/docs/convkp/kpeng.html|title=The Kyoto Protocol|publisher=[[UNFCCC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090825212122/http://unfccc.int/resource/docs/convkp/kpeng.html|archive-date=25 August 2009|accessdate=9 September 2007}}</ref> кои се целосно вештачки гасови, како придонесувачи за радијативното присилување. Графиконот десно ги припишува антропогените [[Загадување на воздухот|емисии]] на стакленички гасови на осум главни економски сектори, од кои најголем придонесувач се [[Електрана|електраните]] (од кои многу согоруваат јаглен или други [[Фосилно гориво|фосилни горива]]), индустриски процеси, транспортни [[Гориво|горива]] (генерално [[Фосилно гориво|фосилни горива]]) и земјоделски под - производи (главно метан од ентерична ферментација и азотен оксид од употреба на [[Гноиво|ѓубрива]]).<ref>{{Наведување|title=7. Projecting the Growth of Greenhouse-Gas Emissions|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/d/Chapter_7_Projecting_the_Growth_of_Greenhouse-Gas_Emissions.pdf|pages=171–4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121104032244/http://www.hm-treasury.gov.uk/d/Chapter_7_Projecting_the_Growth_of_Greenhouse-Gas_Emissions.pdf|archivedate=4 November 2012}}, in [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100407172811/http://www.hm-treasury.gov.uk/stern_review_report.htm Stern Review Report on the Economics of Climate Change] (pre-publication edition) (2006)</ref> === Аеросоли === [[Податотека:Bellouin_2019_aerosol_cloud_interactions.jpg|мини| Загадувањето на воздухот значително го зголемува присуството на аеросоли во атмосферата во споредба со прединдустриските нивоа. Различни типови на честички имаат различни ефекти, но генерално, ладењето од аеросоли формирани од емисиите на [[сулфур диоксид]] има огромно влијание. Сепак, сложеноста на интеракциите на аеросолот во атмосферските слоеви ја прави точната јачина на ладењето многу тешко да се процени.<ref name="Bellouin2019">{{Наведено списание|last=Bellouin|first=N.|last2=Quaas|first2=J.|last3=Gryspeerdt|first3=E.|last4=Kinne|first4=S.|last5=Stier|first5=P.|last6=Watson-Parris|first6=D.|last7=Boucher|first7=O.|last8=Carslaw|first8=K. S.|last9=Christensen|first9=M.|date=1 November 2019|title=Bounding Global Aerosol Radiative Forcing of Climate Change|journal=Reviews of Geophysics|volume=58|issue=1|page=e2019RG000660|doi=10.1029/2019RG000660|pmc=7384191|pmid=32734279}}</ref>]] Загадувањето на воздухот, во форма на аеросоли, во голем обем влијае на климата.<ref>{{Наведено списание|last=McNeill|first=V. Faye|date=2017|title=Atmospheric Aerosols: Clouds, Chemistry, and Climate|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-chembioeng-060816-101538|journal=Annual Review of Chemical and Biomolecular Engineering|language=en|volume=8|issue=1|pages=427–444|doi=10.1146/annurev-chembioeng-060816-101538|issn=1947-5438|pmid=28415861}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Samset|first=B. H.|last2=Sand|first2=M.|last3=Smith|first3=C. J.|last4=Bauer|first4=S. E.|last5=Forster|first5=P. M.|last6=Fuglestvedt|first6=J. S.|last7=Osprey|first7=S.|last8=Schleussner|first8=C.-F.|date=2018|title=Climate Impacts From a Removal of Anthropogenic Aerosol Emissions|journal=Geophysical Research Letters|language=en|volume=45|issue=2|pages=1020–1029|bibcode=2018GeoRL..45.1020S|doi=10.1002/2017GL076079|issn=0094-8276|pmc=7427631|pmid=32801404}}</ref> Аеросолите се распрснуваат и апсорбираат сончево зрачење. Од 1961 до 1990 година, било забележано постепено намалување на количината на сончева светлина што стигнува до површината на Земјата. Овој феномен е популарно познат како ''[[глобално затемнување]]'',<ref>{{Harvnb|IPCC AR5 WG1 Ch2|2013}}.</ref> и првенствено се припишува на [[сулфат]]ните аеросоли произведени со согорување на фосилни горива со тешки концентрации на [[сулфур]] како [[јаглен]] и бункер гориво.<ref name="Quaas2022">{{Наведено списание|last=Quaas|first=Johannes|last2=Jia|first2=Hailing|last3=Smith|first3=Chris|last4=Albright|first4=Anna Lea|last5=Aas|first5=Wenche|last6=Bellouin|first6=Nicolas|last7=Boucher|first7=Olivier|last8=Doutriaux-Boucher|first8=Marie|last9=Forster|first9=Piers M.|date=21 September 2022|title=Robust evidence for reversal of the trend in aerosol effective climate forcing|url=https://acp.copernicus.org/articles/22/12221/2022/|journal=Atmospheric Chemistry and Physics|language=en|volume=22|issue=18|pages=12221–12239|bibcode=2022ACP....2212221Q|doi=10.5194/acp-22-12221-2022|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Помал придонес доаѓа од црниот јаглерод, органскиот јаглерод од согорувањето на фосилните горива и биогоривата и од антропогената прашина.<ref>{{Harvnb|He|Wang|Zhou|Wild|2018}}; {{Harvnb|Storelvmo|Phillips|Lohmann|Leirvik|2016}}</ref><ref name="NASA2007">{{Наведени вести|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2007/aerosol_dimming.html|title=Global 'Sunscreen' Has Likely Thinned, Report NASA Scientists|date=15 March 2007|access-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222142212/https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2007/aerosol_dimming.html|archive-date=22 December 2018|publisher=[[NASA]]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.agu.org/press-release/aerosol-pollution-caused-decades-of-global-dimming/|title=Aerosol pollution has caused decades of global dimming|date=18 February 2021|work=[[American Geophysical Union]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327143716/https://news.agu.org/press-release/aerosol-pollution-caused-decades-of-global-dimming/|archive-date=27 March 2023|accessdate=18 December 2023}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Xia|first=Wenwen|last2=Wang|first2=Yong|last3=Chen|first3=Siyu|last4=Huang|first4=Jianping|last5=Wang|first5=Bin|last6=Zhang|first6=Guang J.|last7=Zhang|first7=Yue|last8=Liu|first8=Xiaohong|last9=Ma|first9=Jianmin|year=2022|title=Double Trouble of Air Pollution by Anthropogenic Dust|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.est.1c04779|journal=Environmental Science & Technology|volume=56|issue=2|pages=761–769|bibcode=2022EnST...56..761X|doi=10.1021/acs.est.1c04779|pmid=34941248}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scientistswarning.org/2020/06/04/dimming-dilemma/|title=Global Dimming Dilemma|date=4 June 2020}}</ref> На глобално ниво, аеросолите се намалуваат од 1990 година поради контролата на загадувањето, што значи дека тие повеќе не го маскираат толку затоплувањето на стакленички гасови.<ref name="Quaas2022" /><ref>{{Harvnb|Wild|Gilgen|Roesch|Ohmura|2005}}; {{Harvnb|Storelvmo|Phillips|Lohmann|Leirvik|2016}}; {{Harvnb|Samset|Sand|Smith|Bauer|2018}}.</ref> Аеросолите исто така имаат индиректни ефекти врз енергетскиот буџет на Земјата. Сулфатните аеросоли делуваат како јадра за кондензација на облакот и доведуваат до облаци кои имаат се повеќе и помали капки облаци. Овие облаци поефикасно го рефлектираат сончевото зрачење од облаците со помалку и поголеми капки. Тие, исто така, го намалуваат растот на капките дожд, што ги прави облаците повеќе рефлектирачки на влезната сончева светлина.<ref>{{Harvnb|Albrecht|1989}}.</ref> Индиректните ефекти на аеросолите се најголемата неизвесност во радијативното форсирање.<ref name="NCAR4_ch2">{{Наведена книга|title=National Climate Assessment|last=Fahey|first=D. W.|last2=Doherty|first2=S. J.|last3=Hibbard|first3=K. A.|last4=Romanou|first4=A.|last5=Taylor|first5=P. C.|year=2017|chapter=Chapter 2: Physical Drivers of Climate Change|chapter-url=https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch2_Physical_Drivers.pdf|access-date=2024-10-11|archive-date=2023-07-11|archive-url=https://archive.today/20230711092029/https://science2017.globalchange.gov/downloads/CSSR_Ch2_Physical_Drivers.pdf|url-status=dead}}</ref> Додека аеросолите обично го ограничуваат глобалното затоплување рефлектирајќи ја сончевата светлина, црниот јаглерод во саѓи што паѓа на снег или мраз може да придонесе за глобалното затоплување. Ова не само што ја зголемува апсорпцијата на сончевата светлина, туку и го зголемува топењето и порастот на нивото на морето.<ref>{{Harvnb|Ramanathan|Carmichael|2008}}; {{Harvnb|RIVM|2016}}.</ref> Ограничувањето на новите наоѓалишта на црн јаглерод на Арктикот може да го намали глобалното затоплување за 0,2&nbsp;°C до 2050 година.<ref>{{Наведено списание|last=Sand|first=M.|last2=Berntsen|first2=T. K.|last3=von Salzen|first3=K.|last4=Flanner|first4=M. G.|last5=Langner|first5=J.|last6=Victor|first6=D. G.|date=2016|title=Response of Arctic temperature to changes in emissions of short-lived climate forcers|url=https://www.nature.com/articles/nclimate2880|journal=Nature Climate Change|language=en|volume=6|issue=3|pages=286–289|bibcode=2016NatCC...6..286S|doi=10.1038/nclimate2880|issn=1758-678X}}</ref> === Промени на површината на земјиштето === [[Податотека:20210331_Global_tree_cover_loss_-_World_Resources_Institute.svg|мини|Стапката на глобална загуба на покривката на дрвјата е приближно двојно зголемена од 2001 година, до годишна загуба која се приближува на површина со големина на Италија.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.mongabay.com/2021/03/global-forest-loss-increases-in-2020-but-pandemics-impact-unclear/|title=Global forest loss increases in 2020|last=Butler|first=Rhett A.|date=31 March 2021|work=Mongabay|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401022404/https://news.mongabay.com/2021/03/global-forest-loss-increases-in-2020-but-pandemics-impact-unclear/|archive-date=1 April 2021|ref={{harvid|World Resources Institute, 31 March|2021}}}} ● Data from {{Наведена мрежна страница|url=https://research.wri.org/gfr/forest-extent-indicators/forest-loss|title=Indicators of Forest Extent / Forest Loss|date=4 April 2024|publisher=World Resources Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527180607/https://research.wri.org/gfr/forest-extent-indicators/forest-loss|archive-date=27 May 2024}} Chart in section titled "Annual rates of global tree cover loss have risen since 2000".</ref>]] Според [[Организација за храна и земјоделство на ООН|Организацијата за храна и земјоделство]], околу 30% од површината на Земјата е главно неупотреблива за луѓето ([[Ледник|ледници]], [[Пустина|пустини]], итн.), 26% се [[Шума|шуми]], 10% се грмушки и 34% се земјоделско земјиште.<ref>{{Наведено списание|last=Ritchie|first=Hannah|last2=Roser|first2=Max|date=2024-02-16|title=Land Use|url=https://ourworldindata.org/land-use|journal=Our World in Data}}</ref> Уништувањето на шумите е главниот придонес за промената на користењето на земјиштето за глобалното затоплување,<ref>{{Harvnb|The Sustainability Consortium, 13 September|2018}}; {{Harvnb|UN FAO|2016}}.</ref> Помеѓу 1750 и 2007 година, околу една третина од антропогените емисии [[Јаглерод диоксид|CO]] биле од промените во користењето на земјиштето - првенствено од падот на шумската површина и растот на земјоделското земјиште.<ref>{{Наведување|last=Solomon, S.|chapter-url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-2-1-1.html|chapter=TS.2.1.1 Changes in Atmospheric Carbon Dioxide, Methane and Nitrous Oxide|title=Technical Summary|display-authors=etal|access-date=18 August 2012|archivedate=15 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121015132903/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-2-1-1.html}}, in {{Harvnb|IPCC AR4 WG1|2007}}.</ref> Првенствено уништување на шумите, бидејќи уништените дрвја испуштаат CO, и не се заменуваат со нови дрвја, отстранувајќи го тој јаглероден мијалник.<ref name="SRCCL_SPM">{{Наведена книга|title=[[Special Report on Climate Change and Land]]|last=IPCC|year=2019|pages=3–34|chapter=Summary for Policymakers|author-link=IPCC|chapter-url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/4/2019/12/02_Summary-for-Policymakers_SPM.pdf}}</ref> Помеѓу 2001 и 2018 година, 27% од уништувањето на шумите било од трајно расчистување за да се овозможи земјоделска експанзија за земјоделските култури и добитокот. Други 24% се изгубени поради привременото расчистување со менувањето на земјоделските системи за одгледување, 26% се должат на сеча за дрво и производи од него, а шумските пожари се со останатите 23%.<ref>{{Наведено списание|last=Curtis|first=Philip G.|last2=Slay|first2=Christy M.|last3=Harris|first3=Nancy L.|last4=Tyukavina|first4=Alexandra|last5=Hansen|first5=Matthew C.|date=2018-09-14|title=Classifying drivers of global forest loss|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau3445|journal=Science|language=en|volume=361|issue=6407|pages=1108–1111|bibcode=2018Sci...361.1108C|doi=10.1126/science.aau3445|issn=0036-8075|pmid=30213911}}</ref> Некои шуми не се целосно исчистени, но веќе биле деградирани од овие влијанија. Обновувањето на овие шуми, исто така, го обновува нивниот потенцијал како мијалник за јаглерод.<ref name="Duchelle-2022">{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.4060/cc2510en|title=The key role of forest and landscape restoration in climate action|last=Garrett, L.|last2=Lévite, H.|last3=Besacier, C.|last4=Alekseeva, N.|last5=Duchelle, M.|publisher=FAO|year=2022|isbn=978-92-5-137044-5|location=Rome|doi=10.4060/cc2510en}}</ref> [[Податотека:1850-2019_Cumulative_greenhouse_gas_emissions_by_region_-_bar_chart_-_IPCC_AR6_WG3_-_Fig_SPM.2b.svg|мини|Кумулативните придонеси за промена на користењето на земјиштето за емисиите CO, по региони.<ref name=":1"/>]] Локалната вегетациска покривка влијае на тоа колку сончева светлина се рефлектира назад во вселената ([[албедо]]) и колку топлина се губи со испарувањето. На пример, промената од темна [[шума]] во пасишта ја прави површината полесна, предизвикувајќи таа да рефлектира повеќе сончева светлина. Уништувањето на шумите исто така може да го измени ослободувањето на хемиски соединенија кои влијаат на облаците и со менување на шемите на ветерот.<ref name="Seymour 2019">{{Harvnb|World Resources Institute, 8 December|2019}}</ref> Во тропските и умерените области нето ефектот е да предизвика значително затоплување, а обновувањето на шумите може да ги направи локалните температури поладни.<ref name="Duchelle-2022"/> На географските широчини поблиску до половите, постои ефект на ладење бидејќи шумата се заменува со рамнини покриени со снег (и повеќе рефлектирачки).<ref name="Seymour 2019" /> На глобално ниво, овие зголемувања на површинското албедо се доминантно директно влијание врз температурата од промената на употребата на земјиштето. Така, промената на користењето на земјиштето до денес се проценува дека има благ ефект на ладење.<ref name="IPCC Special Report: Climate change and Land p2-54">{{Harvnb|IPCC SRCCL Ch2|2019}}</ref> ==== Емисии поврзани со добитокот ==== [[Податотека:World_Emissions_Intensity_Of_Agricultural_Commodities_(2021).svg|мини|Месото од говеда и овци имаат најголем интензитет на емисии од сите земјоделски производи.]] Повеќе од 18% од антропогените емисии на стакленички гасови се припишуваат на сточарството и активностите поврзани со добитокот, како што се уништувањето на шумите и земјоделските практики кои се поинтензивни за гориво.<ref name="livestock">{{Наведена книга|url=http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf|title=Livestock's Long Shadow|last=Steinfeld|first=Henning|last2=Gerber|first2=Pierre|last3=Wassenaar|first3=Tom|last4=Castel|first4=Vincent|last5=Rosales|first5=Mauricio|last6=de Haan|first6=Cees|publisher=Food and Agricultural Organization of the U.N.|year=2006|isbn=92-5-105571-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20080625012113/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf|archive-date=25 June 2008}}</ref> Специфичните атрибути на сточарскиот сектор вклучуваат: * 9% од глобалните антропогени емисии на [[јаглерод диоксид]] * 35-40% од глобалните антропогени емисии на метан (главно поради ентерична ферментација и ѓубриво) * 64% од глобалните антропогени емисии на [[Азот субоксид|азотен оксид]], главно поради употребата на [[Гноиво|ѓубрива]].<ref name="livestock"/> == Бран ефекти == === Јаглеродот тоне === [[Податотека:Carbon_Sources_and_Sinks.svg|десно|мини|{{CO2}} извира и тоне од 1880 година. Иако има мала дебата дека вишокот на јаглерод диоксид во индустриската ера најмногу доаѓа од согорувањето на фосилните горива, идната сила на копното и океанските јаглеродни потопи е област на проучување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://climate.nasa.gov/news/2436/co2-is-making-earth-greenerfor-now/|title=CO2 is making Earth greener—for now|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200227173022/https://climate.nasa.gov/news/2436/co2-is-making-earth-greenerfor-now/|archive-date=27 February 2020|accessdate=28 February 2020}}</ref>]] Површината на Земјата апсорбира {{CO2}} како дел од [[Јаглероден циклус|јаглеродниот циклус]]. И покрај придонесот на уништувањето на шумите во емисиите на стакленички гасови, површината на Земјата, особено нејзините шуми, остануваат значајно јаглеродно потопување за {{CO2}}. Процесите на потопување на површината на земјата, како што се фиксирањето на јаглеродот во почвата и фотосинтезата, отстрануваат околу 29% од годишните глобални емисии {{CO2}}.<ref>{{Harvnb|IPCC SRCCL Summary for Policymakers|2019}}</ref> Океанот, исто така, служи како значаен јаглерод потоне преку процес во два чекора. Прво, {{CO2}} се раствора во површинската вода. Потоа, [[Термохалинско кружење|превртувачката циркулација]] на океанот ја дистрибуира длабоко во внатрешноста на океанот, каде што се акумулира со текот на времето како дел од [[Јаглероден циклус|јаглеродниот циклус]]. Во текот на последните две децении, светските океани апсорбирале 20 до 30% од испуштениот {{CO2}}.<ref name=":0" />{{Rp|450}} Така, околу половина од емисиите {{CO2}} предизвикани од човекот се апсорбирани од копнените растенија и од океаните.<ref>{{Harvnb|Climate.gov, 23 June|2022}}</ref> === Повратни информации за климатските промени === [[Податотека:NORTH_POLE_Ice_(19626661335).jpg|мини|Морскиот мраз рефлектира 50% до 70% од влезната сончева светлина, додека океанот, бидејќи е потемен, рефлектира само 6%. Како што областа на морскиот мраз се топи и изложува повеќе океани, повеќе топлина се апсорбира од океанот, зголемувајќи ги температурите кои се топат уште повеќе мраз. Ова е позитивен процес на повратни информации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nsidc.org/cryosphere/seaice/processes/albedo.html|title=Thermodynamics: Albedo|work=NSIDC|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011021602/https://nsidc.org/cryosphere/seaice/processes/albedo.html|archive-date=11 October 2017|accessdate=10 October 2017}}</ref>]] Одговорот на климатскиот систем на првично принудување се менува со повратни информации: зголемен со „само-зајакнувачки“ или „позитивни“ повратни информации и намален со „балансирачки“ или „негативни“ повратни информации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://climate.nasa.gov/nasa_science/science/|title=The study of Earth as an integrated system|year=2013|series=Vitals Signs of the Planet|publisher=Earth Science Communications Team at NASA's Jet Propulsion Laboratory / California Institute of Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226190002/https://climate.nasa.gov/nasa_science/science/|archive-date=26 February 2019}}</ref> Главните повратни информации за зајакнување се [[Стакленички гасови|повратните информации од водената пареа]], повратните информации од мраз-албедо и нето ефектот на облаците.<ref name="IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021">{{Harvnb|IPCC AR6 WG1 Technical Summary|2021}}</ref>{{Sfn|USGCRP Chapter 2|2017}} Примарниот механизам за балансирање е радијативно ладење, бидејќи површината на Земјата дава повеќе [[Инфрацрвено зрачење|топлина]] во вселената како одговор на зголемувањето на температурата.{{Sfn|USGCRP Chapter 2|2017}} Покрај температурните повратни информации, има повратни информации во циклусот на јаглерод, како што е ефектот на ѓубрење на CO врз растот на растенијата.<ref>{{Harvnb|IPCC AR5 WG1|2013}}</ref> Несигурноста околу повратните информации, особено облачноста,<ref name="IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021"/> е главната причина зошто различни климатски модели проектираат различни размери на затоплување за дадена количина на емисии.<ref>{{Harvnb|Wolff|Shepherd|Shuckburgh|Watson|2015}}</ref> Како што воздухот се загрева, [[Влажност|може да задржи повеќе влага]]. Водената пареа, како моќен стакленички гас, ја задржува топлината во атмосферата.{{Sfn|USGCRP Chapter 2|2017}} Ако се зголеми облачноста, повеќе сончева светлина ќе се рефлектира назад во вселената, што ќе ја лади планетата. Ако облаците станат повисоки и потенки, тие дејствуваат како изолатор, рефлектирајќи ја топлината одоздола назад надолу и загревајќи ја планетата.<ref>{{Наведено списание|last=Williams|first=Richard G|last2=Ceppi|first2=Paulo|last3=Katavouta|first3=Anna|date=2020|title=Controls of the transient climate response to emissions by physical feedbacks, heat uptake and carbon cycling|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab97c9|journal=Environmental Research Letters|volume=15|issue=9|pages=0940c1|bibcode=2020ERL....15i40c1W|doi=10.1088/1748-9326/ab97c9|issn=1748-9326}}</ref> Друга голема повратна информација е намалувањето на снежната покривка и морскиот мраз на Арктикот, што ја намалува рефлексивноста на површината на Земјата.<ref>{{Harvnb|NASA, 28 May|2013}}.</ref> Повеќе од сончевата енергија сега се апсорбира во овие региони, што придонесува за засилување на температурните промени на Арктикот.<ref>{{Наведено списание|last=Cohen|first=Judah|last2=Screen|first2=James A.|last3=Furtado|first3=Jason C.|last4=Barlow|first4=Mathew|last5=Whittleston|first5=David|last6=Coumou|first6=Dim|last7=Francis|first7=Jennifer|last8=Dethloff|first8=Klaus|last9=Entekhabi|first9=Dara|date=2014|title=Recent Arctic amplification and extreme mid-latitude weather|url=https://www.nature.com/articles/ngeo2234|journal=Nature Geoscience|language=en|volume=7|issue=9|pages=627–637|bibcode=2014NatGe...7..627C|doi=10.1038/ngeo2234|issn=1752-0894}}</ref> Арктичкото засилување исто така го одмрзнува вечниот мраз, кој ослободува метан и CO во атмосферата.<ref name="Turetsky 2019">{{Harvnb|Turetsky|Abbott|Jones|Anthony|2019}}</ref> Климатските промени, исто така, можат да предизвикаат ослободување на метан од [[Моклиште|мочуриштата]], морските системи и слатководните системи.{{Sfn|Dean|Middelburg|Röckmann|Aerts|2018}} Севкупно, повратните информации за климата се очекува да станат сè попозитивни.<ref name="IPCC AR6 WG1 Technical Summary 2021"/> == Природна варијабилност == [[Податотека:2017_Global_warming_attribution_-_based_on_NCA4_Fig_3.3_-_single-panel_version.svg|десно|мини|Четвртата национална климатска проценка ("NCA4", USGCRP, 2017) вклучува графикони кои илустрираат дека ниту сончевата ниту вулканската активност не можат да го објаснат забележаното затоплување.<ref>{{Наведено списание|date=2017|title=Climate Science Special Report: Fourth National Climate Assessment, Volume I - Chapter 3: Detection and Attribution of Climate Change|url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/3/|publisher=U.S. Global Change Research Program (USGCRP)|pages=1–470|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923190450/https://science2017.globalchange.gov/chapter/3/|archive-date=23 September 2019}} Adapted directly from Fig. 3.3.</ref><ref>{{Наведено списание|last=Wuebbles|first=D.J.|last2=Fahey|first2=D.W.|last3=Hibbard|first3=K.A.|last4=Deangelo|first4=B.|last5=Doherty|first5=S.|last6=Hayhoe|first6=K.|last7=Horton|first7=R.|last8=Kossin|first8=J.P.|last9=Taylor|first9=P.C.|date=23 November 2018|title=Climate Science Special Report / Fourth National Climate Assessment (NCA4), Volume I /Executive Summary / Highlights of the Findings of the U.S. Global Change Research Program Climate Science Special Report|url=https://science2017.globalchange.gov/chapter/executive-summary/|publisher=U.S. Global Change Research Program|pages=1–470|doi=10.7930/J0DJ5CTG|archive-url=https://web.archive.org/web/20190614150544/https://science2017.globalchange.gov/chapter/executive-summary/|archive-date=14 June 2019|doi-access=free}}</ref>]] Веќе во 2001 година, Третиот извештај за проценка на IPCC открил дека „Комбинираната промена во радијативното форсирање на двата главни природни фактори (сончевата варијација и вулканските аеросоли) се проценува дека е негативна во последните две, а можеби и во последните четири децении.<ref>IPCC (2001) [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/07/WG1_TAR_SPM.pdf Summary for Policymakers] - A Report of Working Group I of the Intergovernmental Panel on Climate Change. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar3/wg1/ TAR Climate Change 2001: The Scientific Basis]</ref> [[Сончев циклус|Сончевото зрачење]] се мери директно со [[Вештачки сателит|сателити]],<ref>{{Harvnb|National Academies|2008}}</ref> а индиректните мерења се достапни од раните 1600-ти па наваму.<ref name="NCAR4_ch2"/> Сепак, од 1880 година, нема растечки тренд на количината на сончевата енергија што стигнува до Земјата, за разлика од затоплувањето на долниот дел од атмосферата ([[тропосфера]]та).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://climate.nasa.gov/faq/14/is-the-sun-causing-global-warming|title=Is the Sun causing global warming?|work=Climate Change: Vital Signs of the Planet|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505160051/https://climate.nasa.gov/faq/14/is-the-sun-causing-global-warming/|archive-date=5 May 2019|accessdate=10 May 2019}}</ref> Слично на тоа, вулканската активност го има единственото најголемо природно влијание (присилување) на температурата, но сепак е еквивалентно на помалку од 1% од сегашните емисии на CO<sub>2</sub> предизвикани од човекот.<ref>{{Наведено списание|last=Fischer|first=Tobias P.|last2=Aiuppa|first2=Alessandro|date=2020|title=AGU Centennial Grand Challenge: Volcanoes and Deep Carbon Global CO 2 Emissions From Subaerial Volcanism—Recent Progress and Future Challenges|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2019GC008690|journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems|language=en|volume=21|issue=3|doi=10.1029/2019GC008690|issn=1525-2027}}</ref> Вулканската активност како целина има незначително влијание врз глобалните температурни трендови од Индустриската револуција.<ref name="USGCRP Chapter 2 2017 79">{{Harvnb|USGCRP Chapter 2|2017}}</ref> Помеѓу 1750 и 2007 година, сончевото зрачење може да се зголеми најмногу за 0,12 W/m<sup>2</sup>, во споредба со 1,6 W/m<sup>2</sup> за нето антропогено форсирање.<ref>IPCC, 2007: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ar4-wg1-spm-1.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ar4-wg1-spm-1.pdf Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Solomon, S., D. Qin, M. Manning, Z. Chen, M. Marquis, K.B. Averyt, M.Tignor and H.L. Miller (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.</ref> {{Rp|3}}Следствено, забележаниот брз пораст на глобалните средни температури забележан по 1985 година не може да се припише на [[Сончеви појави|сончевата варијабилност]].<ref name=":02">{{Наведено списание|last=Lockwood|first=Mike|last2=Lockwood|first2=Claus|year=2007|title=Recent oppositely directed trends in solar climate forcings and the global mean surface air temperature|url=http://www.pubs.royalsoc.ac.uk/media/proceedings_a/rspa20071880.pdf|journal=Proceedings of the Royal Society A|volume=463|issue=2086|pages=2447–2460|bibcode=2007RSPSA.463.2447L|doi=10.1098/rspa.2007.1880|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926023811/http://www.pubs.royalsoc.ac.uk/media/proceedings_a/rspa20071880.pdf|archive-date=26 September 2007|access-date=21 July 2007}}</ref> Понатаму, горната атмосфера ([[стратосфера]]та) исто така би се затоплувала доколку Сонцето испраќа повеќе енергија на Земјата, но наместо тоа, се ладело.<ref name="USGCRP-2009">{{Harvnb|USGCRP|2009}}.</ref> Ова е во согласност со стакленички гасови кои спречуваат топлината да ја напушти атмосферата на Земјата.<ref>{{Harvnb|IPCC AR4 WG1 Ch9|2007}}; {{Harvnb|Randel|Shine|Austin|Barnett|2009}}.</ref> [[Вулкански избув|Експлозивните вулкански ерупции]] можат да испуштаат гасови, прашина и пепел кои делумно ја блокираат сончевата светлина и ги намалуваат температурите, или може да испратат водена пареа во атмосферата, што ги зголемува стакленичките гасови и ги зголемува температурите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://climate.nasa.gov/news/3204/tonga-eruption-blasted-unprecedented-amount-of-water-into-stratosphere/|title=Tonga eruption blasted unprecedented amount of water into stratosphere|last=Greicius|first=Tony|date=2022-08-02|work=NASA Global Climate Change|accessdate=2024-01-18|quote=Massive volcanic eruptions like Krakatoa and Mount Pinatubo typically cool Earth’s surface by ejecting gases, dust, and ash that reflect sunlight back into space. In contrast, the Tonga volcano didn’t inject large amounts of aerosols into the stratosphere, and the huge amounts of water vapor from the eruption may have a small, temporary warming effect, since water vapor traps heat. The effect would dissipate when the extra water vapor cycles out of the stratosphere and would not be enough to noticeably exacerbate climate change effects.}}</ref> Бидејќи и водената пареа и вулканскиот материјал имаат мала истрајност во атмосферата, дури и најголемите ерупции имаат ефект само неколку години.<ref name="USGCRP Chapter 2 2017 79" /> == Поврзано == * [[Адаптација на климатски промени|Адаптација на климатските промени]] * [[Негирање на климатските промени]] * [[Ублажување на климатските промени]] * [[Климатска отпорност]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.ipcc.ch/ Меѓувладин панел за климатски промени] * [http://www.metoffice.gov.uk/climate-guide Обединетото Кралство Met Office: Климатски водич] * [https://www.noaa.gov/climate Веб-страница на NOAA за климата] - Национална управа за океани и атмосфера во Соединетите држави [[Категорија:Климатологија]] [[Категорија:Климатски промени]] [[Категорија:CS1-одржување: бројчени имиња: список на автори]] [[Категорија:Историја на климатска варијабилност и промени]] qxm0wbcaf7zi7ie5uy2wo7aihsty9ys Плејн Мед 0 1356954 5575175 5305475 2026-06-11T02:42:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575175 wikitext text/x-wiki '''Плејн Мед''' (англиски: Plane Mad) е [[Ирска (остров)|ирска]] група за директна акција која води кампањи против придонесот на [[Воздухопловство|воздухопловната]] индустрија за [[Глобално затоплување|климатските промени]]. Основана е во 2007 година и претставува сестринска група на [[Обединето Кралство|британската]] група Плејн Стјупид (англиски:Plane Stupid). Таа е нехиерархиска организација. Нејзините четири главни барања се: * Крај на аеродромското проширување * Крај на субвенциите за внатрешни летови * Забрана за рекламирање на авијацијата * Данок на авионско гориво Во септември 2008 година, го прекинале АГМ на Рајанер (англиски:Ryanair) на аеродромот во Даблин, за време на говорот на извршниот директор Мајкл О'Лири.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.clarepeople.com/index.php/This-Weeks-News/clare-protestors-plane-mad-over-air-pollution.html|title=Clare protestors ‘plane mad’ over air pollution {{!}} This Weeks News|work=www.clarepeople.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20081002021600/http://www.clarepeople.com/index.php/This-Weeks-News/clare-protestors-plane-mad-over-air-pollution.html|archive-date=2008-10-02}} </ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.foe.ie/news/2008/09/23/climate-activists-disrupt-ryanair-agm/|title=Climate Activists disrupt Ryanair AGM|date=14 March 2004|accessdate=2024-10-12|archive-date=2017-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202040015/http://www.foe.ie/news/2008/09/23/climate-activists-disrupt-ryanair-agm/|url-status=dead}}</ref> Во ноември 2008 година го прекинале говорот на министерот за животна средина, наследство и локална самоуправа од партијата на Зелените Џон Гормли во северен [[Даблин]] во знак на протест поради планираното проширување на аеродромот во Даблин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fingal-independent.ie/news/group-go-plane-mad-at-minister-during-speech-1539817.html|title=Group go Plane Mad at minister during speech}}</ref> == Надворешни врски == * [http://www.planemad.org/ Веб-страница на Plane Mad] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230525191529/http://planemad.org/ |date=2023-05-25 }} (од 6 февруари 2017 година, ова повеќе не е во употреба) == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Граѓанска непослушност]] [[Категорија:Организации за климатски промени]] [[Категорија:Климатски промени]] fbea837ub5p8y8e5lkev2js6f2jh70d Папаја 0 1357956 5575061 5563828 2026-06-10T19:34:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575061 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Папаја | image = Koeh-029.jpg | image_caption = Растение и плодови на ботаничка илустрација | status = DD | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn | author = Contreras, A. | title = ''Carica papaya'' | page = e.T20681422A20694916 | year = 2016 | access-date = 4 јануари 2022}}</ref> | genus = Carica | species = papaya | authority = [[Карл Линеј|L.]]<ref name=grin>{{ нмс |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?9147 |title=''Carica papaya'' L. |publisher=U.S. National Plant Germplasm System |date=9 мај 2011 |access-date=5 септември 2017}}</ref> }} [[Податотека:Papaya BW 1.jpg|мини|десно|Незрели плодови на дрво]] [[Податотека:Carica papaya leaf 14 07 2012.jpg|мини|десно|Лист]] [[Податотека:Carica papaya1.jpg|Close-up of male flowers|мини|десно|Машки цветови]] [[Податотека:PapayaYield.png|мини|десно|Производство на папаја низ светот.]] '''Папаја''' ({{науч|Carica papaya}}) — вид растение од семејството на [[папаи]]те (''Caricaceae''),<ref>{{нмс |url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-4000006717#children |title= ''Carica'' L. |date= 2022 |website= World Flora Online |publisher= World Flora Consortium |access-date= 17 ноември 2022}}</ref> како и назив за неговиот плод. За првпат е припитомено во [[Мезоамерика]], на подрачјето на денешно јужно [[Мексико]] и [[Средна Америка]].<ref name="morton">{{нмс |last= Morton |first= Julia F. |year=1987 |title= Papaya; In: Fruits of Warm Climates |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/papaya_ars.html |access-date=27 октомври 2023 |publisher=Purdue University Center for New Crops and Plant Products|pages=336–346}}</ref><ref name="frontiers">{{наведено списание|last1=Chávez-Pesqueira |first1=Mariana |last2=Núñez-Farfán |first2=Juan |date=1 декември 2017 |title=Domestication and Genetics of Papaya: A Review |journal=Frontiers in Ecology and Evolution|volume=5|doi=10.3389/fevo.2017.00155 |doi-access=free }}</ref> Денес се одгледува во неколку земји со тропска клима. Во 2022&nbsp;г. најголем производител била [[Индија]], со 38&nbsp;% од светското производство. == Потекло на името == Поимот „папаја“ (''papaya'') доаѓа од [[аравачки јазик|аравачкиот јазик]] преку [[шпански јазик|шпанскиот]].<ref>{{OEtymD|papaya|accessdate=17 ноември 2022}}</ref> Важи како за растението, така и за неговиот плод. == Опис == Ова е мало [[дрво (растение)|дрво]] со проретчени гранки, обично со едно [[стебло]] со висина од 5 до 10&nbsp;м. Има [[спирала|спирално]] распоредени [[лист]]ови ограничени само на врвот од стеблото. Долниот дел од стеблото има забележливи лузни каде некогаш виселе листови и плодови. Листовите се големи, со пречник од 50-70&nbsp;см, изразено дланчести, со седум резни. Сите делови од растението содржат [[латекс]] зглобни млечници.<ref name=Heywood/> === Цветови === Папаите се [[дводомност|дводомни]] растенија. [[Цвет]]овите се петделни и високо диморфни; прашниците кај машките цветови се сраснати со венечните ливчиња. Постојат два вида папаини цветови. Женските имаат горна плодница и пет извиени венечни ливчиња, лабаво поврзани со основата.<ref name="RonseDeCraene">{{наведена книга |last = Ronse De Craene |first = L.P. |date = 2010 |title = Floral diagrams: an aid to understanding flower morphology and evolution |publisher = Cambridge University Press |location = Cambridge |isbn = 978-0-521-49346-8 |url = https://books.google.com/books?id=24p-LgWPA50C }}</ref>{{rp|235}} Машките и женските цветови се поставени на лисните пазуви; машките цветови се повеќецветни и правилноспротивни, а женските се дијазиуми со малку цветови. Поленовите зрнца се издолжени, со должина од 35 [[микрон]]и. Цветовите имаат пријатен мирис и се отвораат ноќе. Опрашувањето се одвива преку ветерот или инсекти.<ref name=Heywood/><ref name="WIFSS" /><ref name="FruitsAndNuts"/> === Плод === [[Податотека:Papaya - longitudinal section.jpg|мини|десно|Надолжно пресечен плод]] Плодот претставува голема [[бобинка]] со должина од 15-45&nbsp;см и пречник од 10-30&nbsp;см.<ref name=Heywood>{{наведена книга |first1=V.H. |last1=Heywood |first2=R.K. |last2=Brummitt |first3=A. |last3=Culham |first4=O. |last4=Seberg |year=2007 |title=Flowering plant families of the world |publisher=Firefly Books |isbn=9781554072064 }}</ref>{{rp|88}} Кога е зрел, плодот омекнува (како зрело [[авокадо]] или помеко), лушпата му добива килибарна до протокалова боја. Долж ѕидовите на големата средишна шуплина има бројни црни семки.<ref>{{нмс|title=papaya {{!}} Description, Cultivation, Uses, & Facts|url=https://www.britannica.com/plant/papaya|access-date=28 јули 2020|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> === Хемија === Лушпата, месото и семињата на папајата содржат најразлични [[фитохемикалии]] како [[каротиноид]]и и [[полифенол]]и,<ref>{{наведено списание |last1=Rivera-Pastrana |first1=D.M. |last2=Yahia |first2=E.M. |last3=González-Aguilar |first3= G.A. |year=2010 |title=Phenolic and carotenoid profiles of papaya fruit (''Carica papaya'' L.) and their contents under low-temperature storage |journal=J Sci Food Agric |volume=90 |issue=14 |pages=2358–65 |doi=10.1002/jsfa.4092 |pmid=20632382|bibcode=2010JSFA...90.2358R }}</ref> како и бензил изотиоцијанати и бензил гликозинати.<ref>{{наведено списание |last1=Rossetto |first1=M.R. |last2=Oliveira do Nascimento |first2=J.R. |last3=Purgatto |first3=E. |last4=Fabi |first4=J.P. |last5=Lajolo |first5=F.M. |last6=Cordenunsi |first6=B.R. |year=2008 |title=Benzylglucosinolate, benzyl isothiocyanate, and myrosinase activity in papaya fruit during development and ripening |journal=J Agric Food Chem |volume=56 |issue=20 |pages=9592–9 |doi=10.1021/jf801934x |pmid=18826320}}</ref> Каротиноидите, [[лутеин]] и [[бета-каротин]], преовладуваат во жолтата лушпа, а [[ликопен]]от преовладува во месото, кое е црвено.<ref name="Shen">{{наведено списание |last1=Shen |first1=Yan Hong |last2=Yang |first2=Fei Ying |last3=Lu |first3=Bing Guo |last4=Zhao |first4=Wan Wan |last5=Jiang |first5=Tao |last6=Feng |first6=Li |last7=Chen |first7=Xiao Jing |last8=Ming |first8=Ray |date=16 јануари 2019 |title=Exploring the differential mechanisms of carotenoid biosynthesis in the yellow peel and red flesh of papaya |journal=BMC Genomics |volume=20 |issue=1 |page=49 |doi=10.1186/s12864-018-5388-0 |issn=1471-2164 |pmc=6335806 |pmid=30651061 |doi-access=free }}</ref> Семињата ја содржат и [[цијанид|цијаногената]] супстанција пруназин.<ref>{{наведено списание |last1=Seigler |first1=D.S. |last2=Pauli |first2=G.F. |last3=Nahrstedt |first3=A. |last4=Leen |first4=R. |year=2002 |title=Cyanogenic allosides and glucosides from Passiflora edulis and Carica papaya |journal=Phytochemistry |volume=60 |issue=8 |pages=873–82 |doi=10.1016/s0031-9422(02)00170-x |pmid=12150815|bibcode=2002PChem..60..873S }}</ref> Незрелиот плод содржи [[папаин]],<ref name="morton"/> цистеински протеазен емзим кој се користи за смекнување на месо. ==Распространетост и живеалиште== Папајата потекнува од тропските подрачја на јужно Месико и Средна Америка.<ref name="morton"/><ref name="frontiers"/><ref name=Heywood/> Се смета за домороден вид и во јужна [[Флорида]], воведена од претходниците на народот Калуса не подоцна од 300&nbsp;г.<ref name="irc">{{наведен нестручен часопис |last=Ward |first=Daniel |date=2011 |title=Papaya |url=https://regionalconservation.org/ircs/pdf/Ward_2011.pdf |magazine=The Palmetto |access-date=1 јануари 2022}}</ref> Шпанците ја донеле папајат во [[Стар Свет|Стариот Свет]] во XVI век.<ref name="morton"/> Денес се огледува во речиси сите тропски краишта: на Хаваите, во Централна Африка, Индија и Австралја.<ref name="morton"/> Дивата папаја е ограничена на природно пореметени тропски шуми.<ref name="frontiers"/> Изобилува во природното подрачје [[Еверглејдс]] во [[Флорида]] по големи урагани, но инаку е ретка.<ref name="irc"/> Во дождовните шуми во јужно Мексико расте изобилно и бргу се размножува во празнини на крошните, но изумира во стари шуми со густа крошнена покривка.<ref name="frontiers"/> == Одгледување == Во историските записи од XVIII век се вели дека семиња од папајата се пренесени од Карибите во [[Малака (град)|Малака]] (денешна Малезија), а потоа во Индија. Од Малака или од Филипините, папајата се проширила низ Азија и Јужна Тихоокеанија. Шпанскиот истражувач и ботаничар Франсиско де Паула Марин на почетокот на XIX век ја довел на [[Хаваи]]те од [[Маркиски Острови|Маркиските Острови]]. Оттогаш одгледувањето на папаја се проширило на сите тропски и многу суптропски подрачја во светот. Денес таа расте ширум целиот свет поради прилагодливоста на разни (поволни) клими и нејзината популарност како тропско овошје.<ref>{{наведена книга |last=Duarte O |first=Paull RE |title=Tropical Fruits, 1. |date=2010 |publisher=Wallingford : CABI}}</ref> Растенијата можат да бидат од три пола: машки, женски и [[хермафродит|двополови]]. Машките произведуваат само [[полен]], а не плодови. Женските произведуваат мали нејадливи плодови доколку не се опрашени. Двополовите единки се самоопрашуваат бидејќи нивните цветовии имаат и машки [[прашник|прашници]] и женски [[плодница|плодници]]. Речиси сите плантажи на светот се состојат од двополови дрва.<ref name="FruitsAndNuts">{{наведено списание |url=http://www.ctahr.hawaii.edu/oc/freepubs/pdf/F_N-5.pdf |title=Why Some Papaya Plants Fail to Fruit |last1=Chia |first1=C. L. |last2=Manshardt |first2=Richard M. |journal= Fruits and Nuts |publisher=College of Tropical Agriculture and Human Resources, University of Hawaii at Manoa |date=октомври 2001 |access-date=1 април 2015 |pages= 1–2}}</ref> Растението природно потекнува од јужно Мексико (особено од [[Чијапас]] и [[Веракрус]]), [[Средна Америка]], северна [[Јужна Америка]] и јужна [[Флорида]]<ref name="morton"/><ref name="irc"/> а денес се среќава во сите тропски земји. Во овоштарниците расте бргу и дава плод за три години. Меѓутоа, дрвото е многу чувствително на [[слана]] и [[иње]], поради што се одгледува само во [[тропски појас|тропските краишта]]. Температури под {{темп|-2}} му нанесуваат голема штета, а често сосем го усмртуваат. Во Флорида, Калифорнија и Тексас расте само во јужните делови. Претпочита песоклива, добро исцедена почва; ако се насобере вода, растението умира во рок од 24 часа.<ref>{{наведена книга|last=Boning|first=Charles R.|title=Florida's Best Fruiting Plants: Native and Exotic Trees, Shrubs, and Vines|year=2006|publisher=Pineapple Press, Inc.|location=Sarasota, Florida|pages=166–167}}</ref> === Производство === Во 2022&nbsp;г. во свето се произведени 13,8 милиони [[тон]]и папаја. Најголем производител била Индија со 38&nbsp;% од вкупната светска количина. Светското производство значително пораснало на почетокот на XXI век, претежно поради зголеменото производство во Индија и побарувачката на плодовите во САД.<ref>{{нмс|url=http://edis.ifas.ufl.edu/fe913|title=An Overview of Global Papaya Production, Trade, and Consumption|publisher=Electronic Data Information Source, University of Florida|access-date=7 февруари 2014}}</ref> [[САД]] се најголем увозник на папаја во светот.<ref name="WIFSS">{{нмс|title=Papayas|url=https://www.wifss.ucdavis.edu/wp-content/uploads/2016/10/Papayas_PDF.pdf|publisher=Western Institute for Food Safety & Security, University of California at Davis|access-date=10 септември 2017|date=2016}}</ref> Во [[Јужноафриканска Република|ЈАР]] овоштарниците даваат до 100 тони овошје по хектар.<ref>{{нмс |last1=Botha |first1=Linda |title=Growing papayas: Easy to produce, tricky to market |url=https://www.farmersweekly.co.za/crops/fruit-and-nuts/growing-papayas-easy-to-produce-tricky-to-market/ |date=16 март 2021 |publisher=Farmer's Weekly |access-date=11 март 2023}}</ref> == Токсичност == Папајата испушта латексна течност кога не е зрела, која ја раздразнува кожата и предизвикува алергии кај некои луѓе. Бидејќи ензимот [[папаин]] делува како [[алерген]] кај чувствителните лица,<ref>{{нмс |date=27 април 2019 |title=Papain |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/9369 |access-date=29 април 2019 |publisher=National Library of Medicine, US National Institutes of Health}}</ref> месото омекнато со папаин сок може да предизвика [[алергија|алергична реакција]].<ref name="morton" /> == Во исхраната == Зрелиот плод на папајата обично се јаде сиров, без лушпата и [[семе|семките]].<ref name="morton" /> Црните семки се јадат и имаат остар вкус кој налутнува.<ref name="morton"/> The unripe green fruit is usually cooked due to its [[латекс]] content. Зелениот плод и неговиот латекс се богати со папаин,<ref name="morton"/> цистеинска протеаза што се употребува со омекнување на месо и други белковински храни, од [[американски староседелци|американските староседелци]], народите на [[Кариби]]те и [[Филипини]]те.<ref name="morton"/> Се среќава и како состојка во прав за омекнување на месо.<ref name="morton"/> Не е погодна за [[желатин]]ски јадења (желе или аспик) бидејќи [[ензим]]ските својства на папаинот го спречува зацврстувањето на желатинот.<ref name=tribune>{{наведени вести |title=Papaya |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-2006-01-18-0601180220-story.html|author=Donna Pierce|work=The Chicago Tribune|date=18 јануари 2006|access-date=4 јуни 2020}}</ref> Месото (кашата) на сировата папаја содржи 88&nbsp;% вода, 11&nbsp;% [[јаглехидрати]] и занемарливи количества на [[маст]]и и [[белковина|белковини]]. На 100 грама, плодот има 43 [[калорија|килокалории]] и претставува значаен извор на [[витамин Ц]] (75&nbsp;% од дневната вредност, ДВ) и умерен извор на [[фолат]] (10&nbsp;% ДВ), но инаку има малку [[хранлива материја|хранливи материи]]. == Поврзано == * [[Бабако]] * [[Папаин]] == Наводи == {{наводи|30em}} == Надворешни врски == {{рвр|Carica papaya}} * [[b:en:Cookbook:Papaya|Папаја во Готварската книга]] на Викиизвор {{en}} * [https://ilike.mk/zivot/zdravje/subcategory/papaja/ Папаја — ангелско овошје] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250120010316/https://ilike.mk/zivot/zdravje/subcategory/papaja/ |date=2025-01-20 }}, напис за придобивките од папајата на д-р Дарко Стојановски {{mk}} {{Таксонска лента|from=Q34887}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Папаи]] [[Категорија:Тропско овошје]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Украсни дрва]] [[Категорија:Тропско земјоделство]] 5sod0hzi80rbfjuxuw8z97wuq55vg8i Петар Поповски (професор) 0 1358277 5574981 5527251 2026-06-10T15:18:28Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5574981 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Петар Поповски | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата ={{birth year and age|1973}} | роден-место ={{роден во|Охрид}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = [[универзитет]]ски [[професор]] | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Петар Поповски''' ({{роден во|Охрид}}, {{роден на|| |1973}} ) – [[Македонија|македонски]] [[универзитет]]ски [[професор]] на Универзитетот во [[Олборг]]<ref name=MNG/> и визитинг професор на [[Бременски универзитет|Бременскиот универзитет]].<ref>{{нмс| title=Prof. Petar Popovski (U Bremen Excellence Chair) | url=https://www.ant.uni-bremen.de/en/staff/11812/ | work= | publisher=University of Bremen | date= | accessdate=10 јуни 2026}}</ref> ==Животопис== Петар Поповски е роден во [[Охрид]] во 1973 година. На [[ФЕИТ|Електротехничкиот факултет]] во Скопје дипломирал во 1997, a магистрирал во 2000 година. Докторирал во 2004 година на Универзитетот во Олборг на безжични комуникации. На факултетот се вработил во 2008 година како помлад асистент. Од 2001 до 2004 година бил на докторски студии на универзитетот во Олборг каде што од 2004 до 2006 година, тој работел како последокторски истражувач. Во 2006 година, тој станал доцент на универзитетот во Олборг.<ref name=MNG>{{наведена книга |title=50 ГОДИНИ ФАКУЛТЕТ ЗА ЕЛЕКТРОТЕХНИКА И ИНФОРМАЦИСКИ ТЕХНОЛОГИИ |last= |first= |authorlink= |author= |year=2009 |publisher=Факултет за електротехника и информациски технологии |location= Скопје|isbn=978-9989-630-58-3 |page=227 |url= }}</ref> Освен професор во Олборг, тој е и посетувачки професор на Универзитетот во [[Бремен]], [[Германија]], главен уредник е на IEEE Journal of Selected Areas in Communications, претседател е на IEEE Communication Theory Technical Committee, комитет за базични истражувања во телекомуникациите, член е на Данскиот истражувачки совет за технологија и производство, претседател на Шведската истражувачка фондација за 6Г безжични системи. Дел е од бордот на директори на „Гејтхаус“, [[претпријатие]] за сателиски комуникации, основач на здружение на 20-ина сателитски претпријатија од Олборг кои соработуваат со неговиот универзитет.<ref>{{нмс| title=Петар Поповски професор на Универзитетот во Олборг: Со работа и аплицирање за грантови, за 12 години изградив катедра со над 30 истражувачи | url= | work= | publisher=fakulteti.mk | date=4.11.2024 | accessdate=6 октомври 2024}}</ref> Автор/соавтор е на повеќе од 300 научни трудови, објавени во реномирани списанија, конференции и книги. Има преку 30 патенти и патентни апликации. Неговите истражувачки интереси се во областа на безжичните комуникации и мрежната и комуникациската/информациската теоријата.<ref name=IEEE>{{нмс| title=Petar Popovski| url=https://ieeexplore.ieee.org/author/37281987200 | work= | publisher=IEEE Xplore | date=| accessdate=6 октомври 2024}}</ref> ==Награди и почести== * 2026 - член на [[Кралска данска академија на науките|Кралската данска академија на науките]]<ref>{{нмс| title=Videnskabernes Selskab har optaget 30 nye medlemmer | url=https://royalacademy.dk/videnskabernes-selskab-har-optaget-30-nye-medlemmer/ | work= | publisher=DET KONGELIGE DANSKE Videnskabern es Selskab Om Videnskabernes | date= | accessdate=10 јуни 2026}}</ref> * 2020 - Данска телекомуникациска награда<ref name=IEEE/> ==Наводи== {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Поповски, Петар}} [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Професори на Универзитетот во Олборг]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за електротехника и информациски технологии - Скопје]] [[Категорија:Магистри на Факултетот за електротехника и информациски технологии - Скопје]] [[Категорија:Доктори на Универзитетот во Олборг]] alaos0pj5le806fegng620rx6t4kecd 5574984 5574981 2026-06-10T15:26:48Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Членови на Кралската данска академија на науките]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5574984 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Петар Поповски | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата ={{birth year and age|1973}} | роден-место ={{роден во|Охрид}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонец]] | народност = [[Македонци|Македонец]] | познат = | занимање = [[универзитет]]ски [[професор]] | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Петар Поповски''' ({{роден во|Охрид}}, {{роден на|| |1973}} ) – [[Македонија|македонски]] [[универзитет]]ски [[професор]] на Универзитетот во [[Олборг]]<ref name=MNG/> и визитинг професор на [[Бременски универзитет|Бременскиот универзитет]].<ref>{{нмс| title=Prof. Petar Popovski (U Bremen Excellence Chair) | url=https://www.ant.uni-bremen.de/en/staff/11812/ | work= | publisher=University of Bremen | date= | accessdate=10 јуни 2026}}</ref> ==Животопис== Петар Поповски е роден во [[Охрид]] во 1973 година. На [[ФЕИТ|Електротехничкиот факултет]] во Скопје дипломирал во 1997, a магистрирал во 2000 година. Докторирал во 2004 година на Универзитетот во Олборг на безжични комуникации. На факултетот се вработил во 2008 година како помлад асистент. Од 2001 до 2004 година бил на докторски студии на универзитетот во Олборг каде што од 2004 до 2006 година, тој работел како последокторски истражувач. Во 2006 година, тој станал доцент на универзитетот во Олборг.<ref name=MNG>{{наведена книга |title=50 ГОДИНИ ФАКУЛТЕТ ЗА ЕЛЕКТРОТЕХНИКА И ИНФОРМАЦИСКИ ТЕХНОЛОГИИ |last= |first= |authorlink= |author= |year=2009 |publisher=Факултет за електротехника и информациски технологии |location= Скопје|isbn=978-9989-630-58-3 |page=227 |url= }}</ref> Освен професор во Олборг, тој е и посетувачки професор на Универзитетот во [[Бремен]], [[Германија]], главен уредник е на IEEE Journal of Selected Areas in Communications, претседател е на IEEE Communication Theory Technical Committee, комитет за базични истражувања во телекомуникациите, член е на Данскиот истражувачки совет за технологија и производство, претседател на Шведската истражувачка фондација за 6Г безжични системи. Дел е од бордот на директори на „Гејтхаус“, [[претпријатие]] за сателиски комуникации, основач на здружение на 20-ина сателитски претпријатија од Олборг кои соработуваат со неговиот универзитет.<ref>{{нмс| title=Петар Поповски професор на Универзитетот во Олборг: Со работа и аплицирање за грантови, за 12 години изградив катедра со над 30 истражувачи | url= | work= | publisher=fakulteti.mk | date=4.11.2024 | accessdate=6 октомври 2024}}</ref> Автор/соавтор е на повеќе од 300 научни трудови, објавени во реномирани списанија, конференции и книги. Има преку 30 патенти и патентни апликации. Неговите истражувачки интереси се во областа на безжичните комуникации и мрежната и комуникациската/информациската теоријата.<ref name=IEEE>{{нмс| title=Petar Popovski| url=https://ieeexplore.ieee.org/author/37281987200 | work= | publisher=IEEE Xplore | date=| accessdate=6 октомври 2024}}</ref> ==Награди и почести== * 2026 - член на [[Кралска данска академија на науките|Кралската данска академија на науките]]<ref>{{нмс| title=Videnskabernes Selskab har optaget 30 nye medlemmer | url=https://royalacademy.dk/videnskabernes-selskab-har-optaget-30-nye-medlemmer/ | work= | publisher=DET KONGELIGE DANSKE Videnskabern es Selskab Om Videnskabernes | date= | accessdate=10 јуни 2026}}</ref> * 2020 - Данска телекомуникациска награда<ref name=IEEE/> ==Наводи== {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Поповски, Петар}} [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Професори на Универзитетот во Олборг]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за електротехника и информациски технологии - Скопје]] [[Категорија:Магистри на Факултетот за електротехника и информациски технологии - Скопје]] [[Категорија:Доктори на Универзитетот во Олборг]] [[Категорија:Членови на Кралската данска академија на науките]] kccpy4lqh7shixauym3f25u2tur6h6l Оризово брашно 0 1358540 5574975 5573983 2026-06-10T14:41:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574975 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Two_kinds_of_rice_flour.jpg|мини|Оризово брашно и лепливо оризово брашно]] '''Оризово брашно''' (исто така '''ориз во прав''' ) е форма на [[брашно]] направено од ситно мелен [[ориз]]. Се разликува од [[скроб]]<nowiki/>от, кој обично се добива со киснење на оризот во луга. Оризовото брашно е честа замена за пченичното брашно. Исто така се користи и како средство за згуснување во рецепти кои се чуваат во фрижидер или замрзнати бидејќи го инхибира одвојувањето на течноста. Оризовото брашно може да се направи од бел ориз, кафеав ориз или сладок ориз. За да се направи брашното, се отстранува [[Арпа|лушпата од оризот]] или оризот и се добива суров ориз, кој потоа се меле во брашно. == Видови и имиња == [[Податотека:Rice_flour_2.jpg|мини|Влажно мелено оризово брашно]] [[Податотека:1097Foods_Bread_Cuisine_of_Bulacan_01.jpg|мини|''Галапонг'' се пече во ''глинен сад во рерна обложено со листови од банана'']] === Од ориз === Оризовото брашно може да се направи од сортите [[Азиски ориз|индика]], јапонија и диви ориз. Обично, оризово брашно се однесува на брашно направено од бел ориз. Кога се прави со ориз (или сладок ориз),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.foodsubs.com/Rice.html#glutinous%20rice|title=Cook's Thesaurus: Rice|last=Alden|first=Lori|year=1996|publisher=Lori Allen|accessdate=2006-03-02|archive-date=2017-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228091951/http://www.foodsubs.com/Rice.html#glutinous%20rice|url-status=dead}}</ref> се нарекува лепливо оризово брашно или слатко оризово брашно.<ref name="hosking">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=1avA7zEYCQ0C&pg=PA191|title=A Dictionary of Japanese Food|last=Hosking|first=Richard|publisher=Tuttle Publishing|year=1997|isbn=9780804820424|page=191|access-date=29 January 2013}}</ref> Во Јапонија, лепливото оризово брашно произведено од мелен варен леплив ориз, што се користи за правење мочи, се нарекува ''мочигомеко'' или скратено ''мочико.''<ref name="jc" /> Во споредба со лепливото оризово брашно, нелепливото оризово брашно може да се нарече како такво.<ref name="jc">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=fby2Er0seMMC&pg=PA70|title=Japanese Cooking: A Simple Art|last=辻静雄|publisher=Kodansha International|year=2006|isbn=9784770030498|page=70|access-date=29 January 2013}}</ref> Кога се прави со кафеав ориз со отстранета само нејадливата надворешна кора, тоа се нарекува брашно од кафеав ориз. Брашното направено од црн, црвен и зелен ориз се нарекува црно оризово брашно, црвено оризово брашно, зелено оризово брашно. Во споредба со брашно од кафеав ориз, белото оризово брашно може да се нарече како такво. === Со методи на мелење === Различни методи на мелење произведуваат и различни видови оризово брашно. Оризовото брашно може да се меле на суво од суви зрна ориз, или на влажно мелење од оризови зрна што биле натопени во вода пред мелењето.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Lee|first=Sang-Hyo|last2=Lee|first2=Hyun-Yu|last3=Kim|first3=Kil-Hwan|last4=Kim|first4=Young-In|year=1993|title=Effect of Different Milling Methods on Distribution of Particle Size of Rice Flours|journal=Korean Journal of Food Science and Technology|volume=25|issue=5|pages=541–545|issn=0367-6293}}</ref> Обично, „оризово брашно“ се однесува на суво мелено оризово брашно, тоа може да се чува на полица. Во [[Кореја]], влажното мелено оризово брашно се прави од ориз кој бил натопен во вода, исцеден, мелен со камена мелница, а потоа по желба просејува.<ref name=":0" /> Како умерено влажен песок, влажното мелено оризово брашно создава лесно кршлива грутка кога ќе се притисне со рака. Обично се чува во замрзнувач. На [[Филипини]]те, оризовото брашно традиционално не се подготвува на суво. Наместо тоа, тој се прави со натопување на неварениот леплив ориз преку ноќ (обично дозволувајќи му малку да ферментира), а потоа резултатите (традиционално со камени мелници) се мелат во богато и мазно вискозно оризово тесто познато како {{Јаз|tl|[[galapóng]]}}. == Употреба == [[Податотека:Mitarashi_dango_by_yomi955_in_Kyoto.jpg|мини|Јапонски ''митараши данго'', слатка кнедла]] === Кулинарство === [[Податотека:Jian_dui_in_London_(Chinatown).jpg|мини|Кинески ''џиан дуи'', пржени топчиња оризово брашно и сусам]] Оризовото брашно може да се користи за правење [[Кондиторски производи|слатки]] како [[Торта од ориз|оризови колачи]], макаруни и некои видови лепчиња поради текстурата и вкусот што ги дава на готовите производи. ==== Источна Азија ==== Во [[Кинеска кујна|Кина]], оризовото брашно се користи за приготвување на храна како ''џиан дуи'', ''тангјуан'', ''ниан гао'', ''кингтуан'' и ''јуанксиао''. Во [[Јапонска кујна|Јапонија]], вареното лепливо оризово брашно, наречено ''мочигомеко'' (или скратено ''мочико'' ) се користи за создавање на мочи, данго или како згуснувач за сосови.<ref name="hosking"/><ref name="jc"/> Неварено лепливо оризово брашно ''ширатамако'' често се користи за производство на слатки.<ref name="jc" /> Нелепливото оризово брашно ''jōshinko'' првенствено се користи за правење на [[Кондиторски производи|слатки]].<ref name="jc" /> Во Кореја, оризовото брашно направено од различни сорти ориз и со различни методи на мелење се користи за различни видови ''теок'' (оризови колачи) и ''хангва'' (конфекции). Глутино оризово брашно ''chapssal-garu'' се користи за правење ''chapsal-tteok'' (лепливи оризови колачи), gochujang (чили паста), како и леплив ориз за кимчи. Нелепливото оризово брашно, исто така, може да се користи и за правење на јадења слични на каша или каша, како што се {{Трансл|ko|beombeok}}, {{Трансл|ko|[[Juk (food)|juk]]}}, {{Трансл|ko|[[Mieum (food)|mieum]]}} и {{Трансл|ko|Дангсу}}. ==== Југоисточна Азија ==== [[Податотека:Khanom_tom.JPG|мини|Тајландски ''Каном Том'']] На Филипините, лепливиот ''галапонг'' од оризово тесто е основа за бројни видови домашни оризови колачи и десерти [[торта од ориз]] (''[[Торта од ориз|каканин]]''). Во зависност од садот, во ''галапонгот'' може да се додаде и [[кокосово млеко]] (''гата''), луга од пепел од дрво и разни други состојки. ''Галапонгот'' може да се подготвува печен, парен, варен или пржен, што резултира со јадења како ''путо'' или ''бингка''.<ref name="Besa">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=He-RBQAAQBAJ&q=Arroz+caldo|title=Memories of Philippine Kitchens|last=Amy Besa & Romy Dorotan|publisher=Abrams|year=2014|isbn=9781613128084}}</ref> ==== Јужна Азија ==== [[Податотека:Nepali_Sel_Roti_and_Khabjey.JPG|мини|непалски ''сел роти'']] [[Податотека:Naan_Berenji_16.jpg|мини|персиски ''нан-е беренџи'']] Во Јужна Индија, оризовото брашно се користи за јадења како што се доса, путу, Чаккули <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://udupi-recipes.com/2017/10/easy-chakkuli-recipe-using-ready-flour.html|title=easy chakkuli recipe using ready flour|date=17 October 2017|publisher=Udupi Recipes|accessdate=28 March 2024}}</ref> голибаје (мангалор баџи) и кори роти. Исто така, се меша со [[пченица]], просо, други житни брашна, а понекогаш и сушено овошје или зеленчук за да се направи мани, еден вид храна за бебиња. Оризовото брашно се користи за правење бакари во регионот Конкан во западна Индија. Во Бангладеш, оризовото брашно е редовна состојка која се употребува. Во бенгалската и асамската кујна од источна Индија, се користи за правење роти и десерти како што се пенадеш и пита (колачи од ориз или палачинки кои понекогаш се варат на пареа, се пржат во длабок сад или се пржат во тава и се сервираат заедно со рендан кокос, сусам, џагер и чашни). Се користи и за правење Кер (чест десерт во индискиот потконтинент). Во [[Шри Ланка]], се користи за правење многу прехранбени производи за домаќинството. Се користи за правење прехранбени производи како што се питу, апа и слатки како, кокис, адхирасам и многу други. Може да се користи и за правење леб и други пекарски производи. Во [[Непал]], Њуарс користат оризово брашно за правење јомари и чатамари. Сел роти е уште една популарна храна базирана на оризово брашно која најчесто се јаде во Непал и во регионите [[Сиким]] и Дарџилинг во [[Индија]]. Сел роти е познато како Шингал во Кумаон. ==== Средна Америка ==== Оризовото брашно се користи и во [[Средна Америка|централноамериканското]] јадење ''пупуса'' како замена за обичното брашно. === Некулинарски === [[Податотека:Cheret,_Jules_-_La_Diaphane_(pl_121).jpg|мини| La Diaphane, ориз во прав, оризово брашно што се користи како козметика, поддржано од [[Сара Бернар|Сара Бернхард]]]] ==== Козметика ==== Во [[Козметика|козметичката]] индустрија се користи оризово брашно. ==== Одгледување печурки ==== Кафеавото оризово брашно може да се комбинира со вермикулит за употреба како подлога за одгледување печурки. Тврдите колачи од колонизирана подлога потоа може да се плодат во влажен сад. Овој метод често (иако не секогаш) го користат одгледувачите на печурки за јадење, бидејќи е многу едноставен и евтин метод за одгледување печурки. == Наводи == [[Категорија:Виетнамска кујна]] [[Категорија:Тајландска кујна]] [[Категорија:Ориз]] [[Категорија:Филипинска кујна]] [[Категорија:Корејска кујна]] [[Категорија:Јапонска кујна]] [[Категорија:Индонезиска кујна]] [[Категорија:Индиска кујна]] [[Категорија:Брашно]] [[Категорија:Кинеска кујна]] [[Категорија:Статии со текст на кинески]] 0r5wo0k4u9lv3whjbg97y8g3ddvp55j Орден на Белиот Орел 0 1358979 5574971 5410066 2026-06-10T14:22:48Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574971 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Order of White Eagle Poland.jpg|мини|Орден на Белиот Орел]] '''Орден на Белиот Орел''' е најстарото и највисокото државно одликување на [[Полска|Република Полска]] доделувано за истакнати граѓански и воени заслуги во корист на Република Полска, во мир или за време на војна. Орденот не е поделен на степени. Се доделува на најистакнатите Полјаци и највисоко рангирани претставници на странски земји. Орденот на Белиот Орел се носи на сина лента префрлена преку левото рамо на десната страна. Ѕвездата на Орденот на Белиот Орел, се носи на левата страна на градите. [[Податотека:Order of the White Eagle - Insignia.jpg|мини|Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел]] == Историја == === Период 1705–1795 година === Орденот на Белиот Орел бил воведен од кралот Август II на 1 ноември 1705 година<ref>{{Наведена книга|title=Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008|date=2008|publisher=Arx Regia Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego|isbn=978-83-7022-178-2|editor-last=Męclewska|editor-first=Marta|location=Warszawa}}</ref> во замокот во Тикоцин на реката Нарев. За време на Првата Полска Република, доделуван бил главно на магнати кои го поддржувале кралот за време на слободните избори. Во времето на Август III, орденот изгубил дел од својот углед бидејќи министерот Хенрик Брул масовно го раздавал. За време на владеењето на [[Станислав Август Поњатовски]], Орденот бил доделуван по наредба на царицата [[Катерина II (Русија)|Катерина II]].<ref>{{Наведено списание|last=Nowak|first=Małgorzata|date=2015|title=Anna Kozłowska, Od psalmów słowiańskich do rzymskich medytacji. O stylu artystycznym Karola Wojtyły, Warszawa 2013, ss. 358|url=http://dx.doi.org/10.18290/rh.2015.63.6-18|journal=Roczniki Humanistyczne|volume=63|issue=6|pages=324–331|doi=10.18290/rh.2015.63.6-18|issn=0035-7707}}</ref> Доделувањето престанало поради Третата поделба на Полска.[[Податотека:August_II_the_Strong.PNG|мини| Август II Силниот, старешина на Орденот на Белиот Орел во периодот 1705-1733 година, со Големата лента и ѕвезда на Орденот на Белиот Орел]] [[Податотека:Stanislaw_poniatowski_bacciarelli.jpg|мини| [[Станислав Август Поњатовски]], старешина на Орденот на Белиот Орел во периодот 1764–1795 година, ѕвезда на Орденот на Белиот Орел на левата страна на градите]] === Период 1807–1917 година === Повторно е воведен во 1807 година како највисоко одликување на Војводството Варшава<ref>{{Наведено списание|last=Krzymkowski|first=Marek|date=2001-06-30|title=Kształtowanie się nowoczesnej magistratury w okresie Księstwa Warszawskiego|url=http://dx.doi.org/10.14746/cph.2001.1.10|journal=Czasopismo Prawno-Historyczne|volume=53|issue=1|pages=201–212|doi=10.14746/cph.2001.1.10|issn=2720-2186}}</ref>, а подоцна и на Конгресното Кралство Полска.<ref>{{Наведено списание|last=Wichowa|first=Maria|date=2020-12-30|title=Stanisława Grochowskiego Modlitwa Kazimierza ś[więtego], królewica polskiego, łacińskim rytmem przez tegoż świętego napisana i takimże na polskie przetłumaczona – dzieje i charakterystyka utworu, edycja krytyczna|url=http://dx.doi.org/10.18778/0860-7435.31.06|journal=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum|volume=2|issue=31|pages=87–111|doi=10.18778/0860-7435.31.06|issn=2450-1336}}</ref> По падот на Ноемвриското востание во 1831 година, заедно со Орденот на Свети Станислав и Воениот Орден, биле укинати по наредба на царот. На негово место бил воведен Царскиот и Кралскиот Орден на Белиот Орел.<ref>{{Наведено списание|last=Dimitrova|first=Darina|date=2008|title=Правен статут на областния управител (Legal Status of the District Governor)|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3324295|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.3324295|issn=1556-5068}}</ref> Овој орден го доделувале руските цареви во периодот 1831–1917 година (до Февруарската револуција и падот на царот во март 1917 година). Воведувањето на одликувањето на Руската империја, преземајќи елементи Кралството на Полска, било репресија по Ноемвриското востание, кога, спротивно на Виенскиот договор, царот го признал Кралството Полска како освоена територија, а не посебна држава, поврзана со [[личен сојуз]] со Русија. Поради оваа причина, орденот во овој период не се смета како продолжение на полскиот орден на витештвото.[[Податотека:Car_Aleksander_I_w_polskim_mundurze_generalskim.jpg|мини| Крал на Полска [[Александар I (Русија)|Александар I]] (1815–1825) во полска генералска униформа со Ѕвездата на орденот]] === Период 1921–1939 година === На 4 февруари 1921 година бил обновен, од страна на парламентот на Република Полска, како највисоко државно одликување.<ref>{{Наведено списание|last=Dąbrowski|first=Karol|date=2021-02-18|title=Marek Geszprych (tłum.) Ustawa z dnia 11 lutego 1949 r. o Izbie Rolniczej Kraju Związkowego Nadrenia Północna-Westfalia, Studia Prawnicze KUL 2018, nr 3, s. 143-155|url=http://dx.doi.org/10.31743/sp.10644|journal=Studia Prawnicze KUL|issue=1|pages=433–443|doi=10.31743/sp.10644|issn=2719-4264}}</ref> Тогаш добил нов изглед и поинакво мото: За татковината и нацијата. Претседателот на Република Полска, со регулатива од 23 октомври 1924 година, го утврдил статутот на Орденот на Белиот Орел. Во меѓувоениот период, одликувани биле 24 полски државјани и 88 странски државјани (вклучувајќи 33 монарси и претседатели, 10 премиери, 12 членови на владејачки семејства, 15 министри).[[Податотека:Józef_Piłsudski_z_córkami_(1923).jpg|мини| Јозеф Пилсудски, старешина на Орденот на Белиот Орел во периодот 1921-1922 година. На фотографијата е прикажан со неговите ќерки во 1923 година, орденот е видлив на градите на Маршалот.]] [[Податотека:President_of_Poland_Stanisław_Wojciechowski.png|мини| Претседателот Станислав Војчеховски, старешина на Орденот на Белиот Орел во периодот 1922-1926 година, со орден.]] === Период 1939–1990 година === Од избувнувањето на Втората светска војна, орденот се доделувал ретко и само од страна на Полската Влада во прогон. Освен претседателите на Република Полска, кои по службена должност го добиваат, со орден биле одликувани и 6 Полјаци, меѓу кои: Тадеуш Томашевски, Евстахи Сапиеха и Михал Токаржевски-Карасшевич и 4 странци, меѓу кои кардиналот Карло Киарло. Во уредбата на Полскиот комитет за национално ослободување од 22 декември 1944 година за ''Ордени, одликувања и медали,'' се наведува Орденот на Белиот Орел, како едно од државните одликувања на Президиумот на Националниот совет за национално сеќавање, но тој не бил никогаш доделен (иако во еден момент се разгледувала можност на негово доделување на водачот на СССР, [[Јосиф Сталин]]<ref>{{Наведено списание|last=Jońca|first=Maciej|date=2021-06-24|title=Krzysztof Szczygielski, Prawa antyczne w piśmiennictwie polskim w latach 1900-1945, Wyd. Temida 2, Białystok 2020, ss. 309|url=http://dx.doi.org/10.21697/zp.2021.21.2.17|journal=Zeszyty Prawnicze|volume=21|issue=2|pages=349–353|doi=10.21697/zp.2021.21.2.17|issn=2353-8139}}</ref>). Подоцна оваа уредба била укината од страна на Полската Народна Република според ''Законот Ордени и одликувања'' од 17 февруари 1960 година, кој во согласност со нејзиниот чл. 29 ги укинува претходните одредби, вклучувајќи го и Законот од 4 февруари 1921 година за воведување на Орден на Белиот Орел. Како највисокото државно одликување бил заменет со Орденот на градители на Народна Полска, основан во 1949 година.<ref>{{Наведено списание|last=Jońca|first=Maciej|date=2021-06-24|title=Krzysztof Szczygielski, Prawa antyczne w piśmiennictwie polskim w latach 1900-1945, Wyd. Temida 2, Białystok 2020, ss. 309|url=http://dx.doi.org/10.21697/zp.2021.21.2.17|journal=Zeszyty Prawnicze|volume=21|issue=2|pages=349–353|doi=10.21697/zp.2021.21.2.17|issn=2353-8139}}</ref>[[Податотека:Trumna_Ryszarda_Kaczorowskiego_3.jpg|мини| Орденот на Белиот Орел презентиран во палатата Белведер на погребот на претседателот Ришард Качоровски, последниот старешина на орденот во прогон, 17 април 2010 година]] === Од 1992 година === На 23 декември 1992 година Орденот на Белиот Орел повторно бил обновен со ''Законот за ордени и одликувања'' од 16 октомври 1992 година (Сл. весник бр. 90, точка 450, изменет). Дизајнот на актуелниот изглед на орденот е дело на Едвард Горол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pgorol-medalierstwo.pl/odznaczenia.html|title=Odznaczenia|last=Gorol|first=Edward|date=1992|work=pgorol-medalierstwo.pl|accessdate=2015-07-21}}</ref> Орденот во моментов го доделува претседателот на Република Полска. Првите личности кои го добиле одлукувањето, по неговото враќањето во 1992 година, од претседателот Лех Валенса во 1993 година, биле: папата [[Папа Јован Павле II|Јован Павле II]] (орденот му бил врацен за време на неговиот аџилак во Полска на 22 мај 1995 година) и шведскиот крал [[Карл XVI Густаф Шведски|Карл Густаф XVI]]. На 20 мај 2008 година, гимназијата бр. 28 во Вроцлав била одликувана со Витешки Орден на Белиот Орел. На 12 септември 2018 година, претседателот Анджеј Дуда на свеченото отварање на салата на Орденот на Белиот Орел во Претседателската палата во Варшава<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/sala-orderu-orla-bialego-w-palacu-prezydenckim,1099|title=Sala Orderu Orła Białego w Pałacu Prezydenckim|date=2018-09-12|work=prezydent.pl|accessdate=2018-09-12|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528201548/https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/sala-orderu-orla-bialego-w-palacu-prezydenckim,1099|url-status=dead}}</ref> ги објавил имињата на 25 лица кои постхумно биле одликувани со Орденот на Белиот Орел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/wybitni-polacy-zostana-uhonorowani-orderem-orla-bialego,1100|title=Wybitni Polacy zostaną uhonorowani Orderem Orła Białego|date=2018-09-12|work=prezydent.pl|accessdate=2018-09-12|archive-date=2022-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618011932/https://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/wybitni-polacy-zostana-uhonorowani-orderem-orla-bialego,1100|url-status=dead}}</ref>[[Податотека:Order_Orła_Białego_2008-12-18.jpg|мини| Проф. Збигњев Релига одликуван со Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел, 18 декември 2008 година]] [[Податотека:Michnik,_Komorowski,_Komorowska,_Hall,_Bielecki.jpg|мини| Адам Михник, Александар Хол и Јан Кшиштоф Биелецки одликувани со Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел од претседателот [[Бронислав Коморовски]], 10 ноември 2010 година]] == Опис на изгледот на орденот == Првично имал форма на овален црвен медал со светло сина лента и мото ''Pro Fide, Rege et Lege'' (латински: За верата, кралот и законот). Полскиот крал имал привилегија да носи одликување на орденот, кој бил крст обложен со скапоцени камења, прикачен на ланец на Орденот на Белиот Орел. Монарсите од династијата Ветин, Август II Силниот и неговиот син Август III Саксон, исто така имаале и цел сет на одликувања наречени ''Орденова униформа''. Во 1709 година, орденот за сите витези, добил форма на малтешки крст. До 1713 година се носел околу вратот со дополнителна ѕвезда. Ланецот на Орденот на Белиот Орел кој датира од владеењето на кралот Станислав Август Поњатовски и орденовиот меч како накит на Република Полска се чуваат во капелата на Кралскиот замок во Варшава. === 1921 - 1990 година === По обновата на орденот во 1921 година, неговото мото е сменето во „''За татковината и нардот“''. Новиот изглед на орденот се состои од златен малтешки крст со бели рабови и златни зраци меѓу краците и бел емајлиран и крунисан орел со раширени крилја и главата свртена надесно (хералдички) поставен во центарот на крстот. Орденот е прикачен на мазна, светло сина лента и се префрла преку левото рамо до десната страна. Ѕвездата пак е осумкратна со прави краци. На неа има златен малтешки крст со црвен емајл и бели рабови, како и златни зраци меѓу краците. Новото мото е испишано на краците на крстот. Монограмот РП (Република Полска) е поставен на бел емајлиран централен диск, опкружен со зелена емајлирана претстава на ловоров венец. === Од 1992 година === Современиот изглед на Орденот на Белиот Орел е позлатен рамнокрак малтешки крст, со димензии 70 × 70 мм. Краците на крстот се покриени со црвен емајл со бели рабови во позлатена рамка. Меѓу краците на крстот се поставени позлатени зраци. Во центарот на крстот има бел емајлиран орел определен во Законот од 1 август 1919 година за ''Амблемите и боите на Република Полска,'' со позлатена круна, клун и канџи. На задната страна, краците на крстот се позлатени со бела емајлирана рамка и испакнат натпис: ЗА ТАТКОВИНАТА И НАРОДОТ. Во центарот на крстот, на тркалезен штит со бел емајл, опкружен со позлатени дабови листови покриени со зелен емајл, има позлатен монограм: РП. Крстот се пркачува на голема сина лента широка 100 мм и се префрла преку левото рамо до десната страна. Ѕвездата на орденот е исто така позлатена со дијаметар од 80мм и осум зраци. На средината има позлатен крст со димензии 50 × 50мм, но без орел и без топчиња на аглите на краците. Меѓу краците на крстот има златни зраци, а на краците на крстот има позлатен натпис: ЗА ТАТКОВИНАТА И НАРОДОТ. Во центарот на крстот на кружен штит со бел емајл, опкружен со позлатени дабови листови покриени со зелен емајл, има позлатен монограм РП (Република Полска). === Крст на орденот === <gallery> Податотека:Cross_of_the_Order_of_White_Eagle_(XVIII_century).PNG|врска=Plik:Cross_of_the_Order_of_White_Eagle_(XVIII_century).PNG|алт=Krzyż Orderu Orła Białego (według wzoru z 1713 r.)| Крст од Орденот на Белиот Орел (според моделот од 1713 година) Податотека:Cross_of_the_Royal_Brillantgarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|врска=Plik:Cross_of_the_Royal_Brillantgarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|алт=Krzyż Orderu Orła Białego z garnituru diamentowego Augusta II Mocnego| Крст од Орденот на Белиот Орел од дијамантското одело на Август II Силниот Податотека:Cross_of_the_Royal_Rubingarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|врска=Plik:Cross_of_the_Royal_Rubingarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|алт=Krzyż Orderu Orła Białego z garnituru rubinowego Augusta II Mocnego| Крст од Орденот на Белиот Орел од рубин оделото на Август II Силниот Податотека:Pillnitz_mpazdziora.JPG|врска=Plik:Pillnitz_mpazdziora.JPG|алт=Wizerunek Orderu Orła Białego na kolumnie zamku w Pillnitz| Слика на Орденот на Белиот Орел на столб во замокот Пилниц Податотека:Cross_of_Order_of_the_White_Eagle_from_1780.PNG|врска=Plik:Cross_of_Order_of_the_White_Eagle_from_1780.PNG|алт=Order Orła Białego z 1780| Орденот на Белиот Орел од 1780 година Податотека:Gross_with_Cordon_Bleu_of_Order_of_the_White_Eagle.png|врска=Plik:Gross_with_Cordon_Bleu_of_Order_of_the_White_Eagle.png|алт=Krzyż i Wielka Wstęga Orderu prezydenta RP na obczyźnie Ryszarda Kaczorowskiego| Крст и голема лента од орденот на претседателот на Република Полска во прогон Ришард Качоровски </gallery> === Ѕвезда на орденот === <gallery> Податотека:Star_of_the_Royal_Diamantrosengarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|врска=Plik:Star_of_the_Royal_Diamantrosengarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|алт=Gwiazda Orderu Orła Białego z garnituru diamentowego Augusta II Mocnego| Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел од дијамантскиот костум на Август II Силниот Податотека:Star_of_the_Royal_Rubingarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|врска=Plik:Star_of_the_Royal_Rubingarnitur_of_the_Order_of_White_Eagle_of_Augustus_II_the_Strong.jpg|алт=Gwiazda Orderu Orła Białego z garnituru rubinowego Augusta II Mocnego| Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел од рубиновото оделото на Август II Силниот Податотека:Star_of_the_Order_of_the_White_Eagle_from_XVIII_century.PNG|врска=Plik:Star_of_the_Order_of_the_White_Eagle_from_XVIII_century.PNG|алт=Gwiazda Orderu w XVIII w.| Ѕвезда на орденот во 18 век Податотека:Gwiazda_OOB_gen._J._Hallera.jpg|врска=Plik:Gwiazda_OOB_gen._J._Hallera.jpg|алт=Gwiazda Orderu Orła Białego gen. Józefa Hallera| Ѕвезда она Орденот на Белиот Орел на генералот Јозеф Халер Податотека:Star_of_Order_of_the_White_Eagle.png|врска=Plik:Star_of_Order_of_the_White_Eagle.png|алт=Gwiazda Orderu Orła Białego (wzór 1921)| Ѕвезда на Орденот на Белиот Орел (модел [[1921|од 1921 година]] ) </gallery> == Историјат на одликувањата на Орденот на Белиот Орел од 1992 година == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Период ! colspan="3" rowspan="2" |Старешина на Орденот на Белиот Орел ! rowspan="2" |период ! rowspan="2" |број на одликувања ! colspan="4" |подетално |- !полјаци !странци !лично одликувани !постхумно |- |[[Податотека:Godlo_Polski_oficjalne_male.png|врска=Plik:Godlo_Polski_oficjalne_male.png|безрамка|71x71пкс]] |III Република Полска |[[Податотека:Lech_walesa_prezydent_RP.gif|врска=Plik:Lech_walesa_prezydent_RP.gif|безрамка|110x110пкс|Lech Wałęsa]] |Претседател на Република Полска |[[Лех Валенса]] | align="center" |1990–1995 | align="center" |'''40'''<ref name="LWiAK">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.prezydent.pl/download/gfx/prezydent/pl/defaultopisy/246/1/1/odznaczeni_orderem_orla_bialego_1992-2005.pdf|title=Lista osób odznaczonych w latach 1992–2005|accessdate=2024-11-26|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924131355/http://www.prezydent.pl/download/gfx/prezydent/pl/defaultopisy/246/1/1/odznaczeni_orderem_orla_bialego_1992-2005.pdf|url-status=dead}}</ref> | align="center" |32 | align="center" |8 | align="center" |27 | align="center" |13 |- |[[Податотека:Godlo_Polski_oficjalne_male.png|врска=Plik:Godlo_Polski_oficjalne_male.png|безрамка|71x71пкс]] |III Република Полска |[[Податотека:Aleksander_kwasniewski_konferencja_(cropped).jpg|врска=Plik:Aleksander_kwasniewski_konferencja_(cropped).jpg|102x102пкс|Aleksander Kwaśniewski]] |Претседател на Република Полска |[[Александар Квашњевски|Александар Квашневски]] | align="center" |1995–2005 | align="center" |'''68'''<ref name="LWiAK" /> | align="center" |27 | align="center" |41 | align="center" |61 | align="center" |7 |- |[[Податотека:Godlo_Polski_oficjalne_male.png|врска=Plik:Godlo_Polski_oficjalne_male.png|безрамка|71x71пкс]] |III Република Полска |[[Податотека:Lech_Kaczyński.jpg|врска=Plik:Lech_Kaczyński.jpg|91x91пкс|Lech Kaczyński]] |Претседател на Република Полска |[[Лех Качињски]] | align="center" |2005–2010 | align="center" |'''29'''<ref name="LK">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.prezydent.pl/download/gfx/prezydent/pl/defaultopisy/246/1/1/marzec_oob_2006-2010_2.rtf|title=Lista osób odznaczonych przez Lecha Kaczyńskiego|accessdate=2024-11-26|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093119/http://www.prezydent.pl/download/gfx/prezydent/pl/defaultopisy/246/1/1/marzec_oob_2006-2010_2.rtf|url-status=dead}}</ref> | align="center" |22 | align="center" |7 | align="center" |16 | align="center" |13 |- |[[Податотека:Godlo_Polski_oficjalne_male.png|врска=Plik:Godlo_Polski_oficjalne_male.png|безрамка|71x71пкс]] |III Република Полска |[[Податотека:KPRP_20130131_WG_305_BRONISLAW_KOMOROWSKI.jpg|врска=Plik:KPRP_20130131_WG_305_BRONISLAW_KOMOROWSKI.jpg|101x101пкс|Bronisław Komorowski]] |Претседател на Република Полска |[[Бронислав Коморовски]] | align="center" |2010–2015 | align="center" |'''37'''<ref name="wykaz">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.prezydent.pl/download/gfx/prezydent/pl/defaultopisy/246/1/1/oob_nadania_bk_kadencja.rtf|title=Wykaz odznaczonych Orderem Orła Białego przez Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego|accessdate=2024-11-26|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730020805/http://www.prezydent.pl/download/gfx/prezydent/pl/defaultopisy/246/1/1/oob_nadania_bk_kadencja.rtf|url-status=dead}}</ref> | align="center" |23 | align="center" |14 | align="center" |35 | align="center" |2 |- |[[Податотека:Godlo_Polski_oficjalne_male.png|врска=Plik:Godlo_Polski_oficjalne_male.png|безрамка|71x71пкс]] |III Република Полска |[[Податотека:President_of_Poland_Andrzej_Duda_Full_Resolution_(cropped).jpg|врска=Plik:President_of_Poland_Andrzej_Duda_Full_Resolution_(cropped).jpg|105x105пкс|Andrzej Duda]] |Претседател на Република Полска |[[Анджеј  Дуда]] | align="center" |од 2015 | align="center" |'''55''' | align="center" |47 | align="center" |6 | align="center" |25 | align="center" |29 |- ! colspan="6" |вкупно !229 !152 !76 !164 !64 |} === Потврда на македонско-полското пријателство и партнерство === Претседателот Стево Пендаровски на 24 октомври 2022 во Варшава, во рамки на неговата официјална посета на Република Полска, од страна на претседателот Анджеј Дуда, бил одликуван со највисокото полско одликување, Орден на Белиот Орел, како симбол на блиските дипломатски и политички релации меѓу двете држави и претседатели и потврда на македонско-полското пријателство и партнерство<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pretsedatel.stevopendarovski.mk/polska-odlikuvanja-24-10-2022/|title=Претседателот Пендаровски во Варшава одликуван со Орден на Белиот Орел, претседателот Дуда со Орден „8 Септември“|date=2022-10-24|accessdate=2022-10-24|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203044325/https://pretsedatel.stevopendarovski.mk/polska-odlikuvanja-24-10-2022/|url-status=dead}}</ref>. == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20090724002552/http://geocities.com/polishnobles/|Полска Аристократија] [[Категорија:Полски ордени и одликувања]] c7op1yh838jk5jgyl63rxuhhaih2bsm ПУ „Климент Охридски“ - Кучичино 0 1360752 5575018 5456848 2026-06-10T17:08:48Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575018 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Климент Охридски | подрачно = [[ОУ „Климент Охридски“ - Облешево|ОУ „Климент Охридски“]] | слика = ОУ „Климент Охридски“ - Кучичино.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Кучичино]] | општина = [[Општина Чешиново-Облешево]] | наречено_по = [[Свети Климент Охридски]] | адреса = с. Кучичино | основање = {{start date and age|1964}} | актуелен директор = | број на ученици = 24 <small>(2024/25)</small> | настава на = македонски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Климент Охридски“''' (официјално: '''Подрачно основно општинско училиште „Климент Охридски“ - Кучичино'''; скратено: '''ПООУ „Климент Охридски“''') — подрачно основно училиште во кочанското село [[Кучичино]], во состав на [[ОУ „Климент Охридски“ - Облешево|истоименото училиште]] од селото [[Облешево]], [[Општина Чешиново-Облешево]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-26|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето е именувано по словенскиот просветител и светец [[Свети Климент Охридски]]. == Историја == Училиштето било изградено во 1964 година.<ref name="програма">{{Наведена мрежна страница|url=https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4.%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3.-%D0%B7%D0%B0-2024-25-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BE.pdf|title=Годишна програма за 2024/25|date=јули 2024|work=[[Општина Чешиново-Облешево]]|accessdate=26 декември 2024|archive-date=2024-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241103180937/https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4.%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3.-%D0%B7%D0%B0-2024-25-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BE.pdf|url-status=dead}}</ref> == Настава == Во училиштето наставата се изведува на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Кучичино 2.jpg|Поглед на училиштето Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Кучичино 3.jpg|Спортското игралиште Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Кучичино 4.jpg|Детското игралиште Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Кучичино 5.jpg|Влезот </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Климент Охридски, Кучичино}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Чешиново-Облешево]] [[Категорија:Училишта посветени на Свети Климент Охридски|Кучичино]] [[Категорија:Кучичино]] n2x7rpxtvjfmzv2p44huqnkz76jzl3q ПУ „Климент Охридски“ - Чифлик 0 1360754 5575020 5456850 2026-06-10T17:08:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575020 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Климент Охридски | подрачно = [[ОУ „Климент Охридски“ - Облешево|ОУ „Климент Охридски“]] | слика = ОУ „Климент Охридски“ - Чифлик.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Чифлик (Кочанско)|Чифлик]] | општина = [[Општина Чешиново-Облешево]] | наречено_по = [[Свети Климент Охридски]] | адреса = с. Чифлик | основање = {{start date and age|1948}} | актуелен директор = | број на ученици = 24 <small>(2024/25)</small> | настава на = македонски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Климент Охридски“''' (официјално: '''Подрачно основно општинско училиште „Климент Охридски“ - Чифлик'''; скратено: '''ПООУ „Климент Охридски“''') — подрачно основно училиште во кочанското село [[Чифлик (Кочанско)|Чифлик]], во состав на [[ОУ „Климент Охридски“ - Облешево|истоименото училиште]] од селото [[Облешево]], [[Општина Чешиново-Облешево]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-26|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето е именувано по словенскиот просветител и светец [[Свети Климент Охридски]]. == Историја == Училиштето било изградено во 1948 година.<ref name="програма">{{Наведена мрежна страница|url=https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4.%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3.-%D0%B7%D0%B0-2024-25-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BE.pdf|title=Годишна програма за 2024/25|date=јули 2024|work=[[Општина Чешиново-Облешево]]|accessdate=26 декември 2024|archive-date=2024-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241103180937/https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4.%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3.-%D0%B7%D0%B0-2024-25-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BE.pdf|url-status=dead}}</ref> == Настава == Во училиштето наставата се изведува на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Чифлик 2.jpg|Поглед на училиштето Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Чифлик 3.jpg|Спортското игралиште Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Чифлик 5.jpg|Детското игралиште Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Чифлик 4.jpg|Влезот </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Климент Охридски, Чифлик}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Чешиново-Облешево]] [[Категорија:Училишта посветени на Свети Климент Охридски|Чифлик]] [[Категорија:Чифлик (Кочанско)]] 9gcil0357s7bgrpzcins1pl31ryc2dl ПУ „Климент Охридски“ - Теранци 0 1360756 5575019 5456849 2026-06-10T17:08:50Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575019 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Климент Охридски | подрачно = [[ОУ „Климент Охридски“ - Облешево|ОУ „Климент Охридски“]] | слика = ОУ „Климент Охридски“ - Теранци.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Теранци]] | општина = [[Општина Чешиново-Облешево]] | наречено_по = [[Свети Климент Охридски]] | адреса = с. Теранци | основање = {{start date and age|1947}} | актуелен директор = | број на ученици = 12 <small>(2024/25)</small> | настава на = македонски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Климент Охридски“''' (официјално: '''Подрачно основно општинско училиште „Климент Охридски“ - Теранци'''; скратено: '''ПООУ „Климент Охридски“''') — подрачно основно училиште во кочанското село [[Теранци]], во состав на [[ОУ „Климент Охридски“ - Облешево|истоименото училиште]] од селото [[Облешево]], [[Општина Чешиново-Облешево]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-26|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето е именувано по словенскиот просветител и светец [[Свети Климент Охридски]]. == Историја == Училиштето било изградено во 1947 година.<ref name="програма">{{Наведена мрежна страница|url=https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4.%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3.-%D0%B7%D0%B0-2024-25-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BE.pdf|title=Годишна програма за 2024/25|date=јули 2024|work=[[Општина Чешиново-Облешево]]|accessdate=26 декември 2024|archive-date=2024-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241103180937/https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4.%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3.-%D0%B7%D0%B0-2024-25-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BE.pdf|url-status=dead}}</ref> == Настава == Во училиштето наставата се изведува на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Теранци 2.jpg|Поглед на училиштето Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Теранци 4.jpg|Спортското игралиште Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Теранци 5.jpg|Детското игралиште Податотека:ОУ „Климент Охридски“ - Теранци 3.jpg|Влезот </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Климент Охридски, Теранци}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Чешиново-Облешево]] [[Категорија:Училишта посветени на Свети Климент Охридски|Теранци]] [[Категорија:Теранци]] 9jyi5p7hh183j09whm4dgd3eu4sy28i ПУ „Климент Охридски“ - Бања 0 1360758 5575017 5456847 2026-06-10T17:08:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575017 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Климент Охридски | подрачно = [[ОУ „Климент Охридски“ - Облешево|ОУ „Климент Охридски“]] | слика = Основно училиште во Бања 4.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Бања (Кочанско)|Бања]] | општина = [[Општина Чешиново-Облешево]] | наречено_по = [[Свети Климент Охридски]] | адреса = с. Бања | основање = {{start date and age|1948}} | актуелен директор = | број на ученици = 15 <small>(2024/25)</small> | настава на = македонски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Климент Охридски“''' (официјално: '''Подрачно основно општинско училиште „Климент Охридски“ - Бања'''; скратено: '''ПООУ „Климент Охридски“''') — подрачно основно училиште во кочанското село [[Бања (Кочанско)|Бања]], во состав на [[ОУ „Климент Охридски“ - Облешево|истоименото училиште]] од селото [[Облешево]], [[Општина Чешиново-Облешево]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-26|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето е именувано по словенскиот просветител и светец [[Свети Климент Охридски]]. == Историја == Училиштето било изградено во 1948 година.<ref name="програма">{{Наведена мрежна страница|url=https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4.%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3.-%D0%B7%D0%B0-2024-25-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BE.pdf|title=Годишна програма за 2024/25|date=јули 2024|work=[[Општина Чешиново-Облешево]]|accessdate=26 декември 2024|archive-date=2024-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241103180937/https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4.%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3.-%D0%B7%D0%B0-2024-25-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BE.pdf|url-status=dead}}</ref> == Настава == Во училиштето наставата се изведува на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:Основно училиште во Бања.jpg|Поглед на училиштето Податотека:Основно училиште во Бања 3.jpg|Спортското игралиште Податотека:Основно училиште во Бања 2.jpg|Детското игралиште </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Климент Охридски, Бања}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Чешиново-Облешево]] [[Категорија:Училишта посветени на Свети Климент Охридски|Бања]] [[Категорија:Бања (Кочанско)]] pnsha2x4bn59w19vasegnty3i1g0ml3 ПУ „Страшо Пинџур“ - Спанчево 0 1360763 5575035 5456958 2026-06-10T17:19:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575035 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Страшо Пинџур | подрачно = [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Соколарци|ОУ „Страшо Пинџур“]] | слика = ОУ „Страшо Пинџур“ - Спанчево.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Спанчево]] | општина = [[Општина Чешиново-Облешево]] | наречено_по = [[Страшо Пинџур]] | адреса = ул. „1 Mај“, бб, с. Спанчево | основање = {{start date and age|1937}} | актуелен директор = | број на ученици = | настава на = македонски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Страшо Пинџур“''' (официјално: '''Подрачно основно општинско училиште „Страшо Пинџур“ - Спанчево'''; скратено: '''ПООУ „Страшо Пинџур“''') — подрачно основно училиште во кочанското село [[Спанчево]], во состав на [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Соколарци|истоименото училиште]] од селото [[Соколарци]], [[Општина Чешиново-Облешево]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-22|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето е именувано по македонскиот партизан [[Страшо Пинџур]]. == Местоположба == Училиштето се наоѓа во селото [[Спанчево]]. == Историја == Училиштето било изградено во 1937 година.<ref name="програма">{{Наведена мрежна страница|url=https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-2024-2025-izmeneta.pdf|title=Годишна програма за 2024/25|date=јули 2024|work=[[Општина Чешиново-Облешево]]|accessdate=26 декември 2024|archive-date=2024-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241103213239/https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-2024-2025-izmeneta.pdf|url-status=dead}}</ref> == Услови == Училиштето располага со 4 училници и 1 наставничка кацеларија, како и спортски терен за реализација на наставата по физичко и здравствено образование. == Настава == Во училиштето наставата се изведува на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Спанчево 4.jpg|Поглед на училиштето Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Спанчево 3.jpg|Спортското игралиште Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Спанчево 5.jpg|Терен за одбојка на песок Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Спанчево 2.jpg|Влезот </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Страшо Пинџур, Спанчево}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Чешиново-Облешево]] [[Категорија:Училишта посветени на Страшо Пинџур|Спанчево]] [[Категорија:Спанчево]] ctequ2vs1k8qsjmnepnczqu22vjrcoz ПУ „Страшо Пинџур“ - Уларци 0 1360776 5575036 5456960 2026-06-10T17:19:54Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575036 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Основно училиште | име = Страшо Пинџур | подрачно = [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Соколарци|ОУ „Страшо Пинџур“]] | слика = ОУ „Страшо Пинџур“ - Уларци.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Уларци]] | општина = [[Општина Чешиново-Облешево]] | наречено_по = [[Страшо Пинџур]] | адреса = Ул. „Здравко Нацев“, бб, с. Уларци | основање = {{start date and age|1960}} | актуелен директор = | број на ученици = | настава на = македонски | веб = | е-пошта = | телефон = | факс = }} '''Основно училиште „Страшо Пинџур“''' (официјално: '''Подрачно основно општинско училиште „Страшо Пинџур“ - Уларци'''; скратено: '''ПООУ „Страшо Пинџур“''') — подрачно основно училиште во кочанското село [[Уларци]], во состав на [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Соколарци|истоименото училиште]] од селото [[Соколарци]], [[Општина Чешиново-Облешево]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-22|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето е именувано по македонскиот партизан [[Страшо Пинџур]]. == Местоположба == Училиштето се наоѓа во селото [[Уларци]]. == Историја == Училиштето било изградено во 1960 година.<ref name="програма">{{Наведена мрежна страница|url=https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-2024-2025-izmeneta.pdf|title=Годишна програма за 2024/25|date=јули 2024|work=[[Општина Чешиново-Облешево]]|accessdate=26 декември 2024|archive-date=2024-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241103213239/https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-2024-2025-izmeneta.pdf|url-status=dead}}</ref> == Услови == Училиштето располага со 2 училници и 1 наставничка кацеларија, како и спортски терен за реализација на наставата по физичко и здравствено образование. == Настава == Во училиштето наставата се изведува на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]] од прво до петто одделение, а подоцна учениците продолжуваат да учат во селото [[Чешиново]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Уларци 4.jpg|Поглед на училиштето Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Уларци 3.jpg|Спортското игралиште Податотека:ОУ „Страшо Пинџур“ - Уларци 2.jpg|Влезот </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Страшо Пинџур, Уларци}} [[Категорија:Основни училишта во Општина Чешиново-Облешево]] [[Категорија:Училишта посветени на Страшо Пинџур|Уларци]] [[Категорија:Уларци]] pat9f7tgyrcdkpdqmbffd0tcc7xjukp ПУ „Страшо Пинџур“ - Жиганци 0 1360778 5575034 5456956 2026-06-10T17:19:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575034 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Поранешно основно училиште | име = Страшо Пинџур | подрачно = [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Соколарци|ОУ „Страшо Пинџур“]] | слика = Основно училиште во Жиганци.jpg | опис = Поглед на училиштето | место = [[Жиганци]] | општина = [[Општина Чешиново-Облешево]] | наречено_по = [[Страшо Пинџур]] | адреса = ул. „4 Јули“, бр. 45, с. Жиганци | основање = {{start date and age|1960}} | затворање = {{end date|2023}} | последен директор = | број на ученици = '''во мирување''' | настава на = македонски }} '''Основно училиште „Страшо Пинџур“''' (официјално: '''Подрачно основно општинско училиште „Страшо Пинџур“ - Жиганци'''; скратено: '''ПООУ „Страшо Пинџур“''') — поранешно подрачно основно училиште во кочанското село [[Жиганци]], кое било во состав на [[ОУ „Страшо Пинџур“ - Соколарци|истоименото училиште]] од селото [[Соколарци]], [[Општина Чешиново-Облешево]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mon.gov.mk/page/?id=2053|title=Листа на активни регистри|work=[[Министерство за образование и наука на Македонија|Министерство за образование и наука]]|accessdate=2024-12-22|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616180325/https://mon.gov.mk/page/?id=2053|url-status=dead}}</ref> Училиштето било именувано по македонскиот партизан [[Страшо Пинџур]]. == Местоположба == Училиштето се наоѓа во селото [[Жиганци]]. == Историја == Училиштето било изградено во 1960 година. Бидејќи училиштето е ставено во мирување, учениците од Жиганци наставата ја посетуваат [[Соколарци]].<ref name="програма">{{Наведена мрежна страница|url=https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-2024-2025-izmeneta.pdf|title=Годишна програма за 2024/25|date=јули 2024|work=[[Општина Чешиново-Облешево]]|accessdate=26 декември 2024|archive-date=2024-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241103213239/https://cesinovo-oblesevo.gov.mk/wp-content/uploads/2024/10/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-2024-2025-izmeneta.pdf|url-status=dead}}</ref> == Услови == Училиштето располага со 2 училници и 1 наставничка кацеларија, како и спортски терен за реализација на наставата по физичко и здравствено образование. Училиштето е моментално затворено и се наоѓа во лоша состојба. == Настава == Во училиштето наставата се изведувала на [[Македонски јазик|македонски наставен јазик]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:Основно училиште во Жиганци 3.jpg|Поглед на училиштето Податотека:Основно училиште во Жиганци 2.jpg|Спортското игралиште </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Страшо Пинџур, Жиганци}} [[Категорија:Поранешни основни училишта во Општина Чешиново-Облешево]] [[Категорија:Поранешни училишта посветени на Страшо Пинџур|Жиганци]] [[Категорија:Жиганци]] [[Категорија:Поранешни основни училишта во Македонија]] dsfjd8zzk495wkahshpqozii8e82yex Празнување на ден на трудот во 1896 година (Софија) 0 1361873 5575222 5450638 2026-06-11T07:05:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575222 wikitext text/x-wiki {{Infobox event|name=Празнување на ден на трудот|image=BASA-VD-19K-1-163-20-Aleko Konstantinov (cropped).jpg|Image_Caption=[[Софија]] во [[1897|1897 г.]]|date=[[1 мај]], [[1896]]|place=[[Софија]], [[Кнежевство Бугарија]]|theme=[[Социјализам]]|duration=непознато|Location=|venue={{Расклопен список|[[Борисова градина]]|бул. Граф Игнатиев|[[Плоштад Петко Славејков (Софија)|Плоштад Славејков]]|ул. Александар I|ул. Алабински}}}} На [[1 мај]], [[1896|1896 година]] дејци на социјалистичкото движење во Бугарија организирале прослава за [[ден на трудот]] во [[Софија|бугарската престолнина]]. Празнувањето е делумно преобработено и проучувано во [[Македонска историографиjа|Македонската историографија]] поради нејзината улога во развитокот на раното македонско социјалистичко движење. Прославата претставувало првото празнување на ден на трудот од страна на [[Македонци|македонскиот народ]].<ref name=":2">{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Pisatelite_na_Ilinden/jFtNAQAAIAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E1+%D0%BC%D0%B0%D1%98%E2%80%9E+%E2%80%9E1896%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E1+%D0%BC%D0%B0%D1%98%E2%80%9E+%E2%80%9E1896%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Писателите на Илинден|last=Пановски|first=Доне|publisher=Наша книга|year=1983|pages=50-51|author-link=Доне Пановски}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Vasil_Glavinov/U5pUAAAAYAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E1+%D0%BC%D0%B0%D1%98%E2%80%9E+%E2%80%9E1896%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E1+%D0%BC%D0%B0%D1%98%E2%80%9E+%E2%80%9E1896%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Васил Главинов|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Радио-телевизија|year=1968|pages=12|author-link=Данчо Зографски}}</ref> Во празнувањето присуствувале истакнати македонски социјалисти и политички дејци, меѓу нив биле: [[Васил Главинов]], [[Атанас Раздолов]], [[Гоце Делчев]] и [[Алексо Мартулков]]. При настанот полицајците во Софија ги малтретирале македонските учесници. Знамиња и други симболи кои прикажале поддршка кон [[Македонско национално движење|македонското национално движење]] биле одземени и уништени. Историчарот [[Христо Андонов Полјански]] наведил дека едиствените преживеани документи кои сведочат за настанот биле [[Моето учество во револуционерните борби на Македонија|мемоарите]] на македонскиот социјалист Алексо Мартулков, еден извештај од британскиот конзул во Софија и статијата „Другари Македонски револуционери“, издаден од [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]]. == Вовед == [[Податотека:Revolution Newspaper 9 August 1895.jpg|мини|408x408пкс|[[Васил Главинов]] бил меѓу главните редактори на весникот „Револуција“.]] Историјатот на македонското социјалистичко движење почнало со [[Васил Главинов]], кој е познат во [[Македонска историографиjа|Македонската историографија]] како ''првиот пропагатор на социјализмот во Македонија''.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Za_makedonskoto_pra%C5%A1anje/4LYzAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=За македонското прашање|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Мисла|year=1990|isbn=9788615001636|pages=435|author-link=Данчо Зографски}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA/5dctAQAAIAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB+%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Историја на македонскиот народ|last=Стојановски|first=Александар|publisher=Институт за национална историја|year=2003|pages=167}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B5_%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%B2_1871_1971/FbUhAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%82+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Даме Груев 1871-1971. Генијален револуционер, идеолог и организатор на македноскиот народ|last=Константинов|first=Душко|publisher=Друштво за проучување на Илинденските настани "2. август 1903"|year=1971|pages=52-53|author-link=Душан Константинов}}</ref> Поради неговата бедна сиромаштија во [[1887|1887 година]] се преселил во [[Софија]] со [[печалбар]]ски поттик. Васил Главинов отпрвен се вработил во туларска фабрика и после во дрводелска. При неговиот престој паднал под влијание на [[Социјализам|социјализмот]] кога се запознал со литературата на дејци на социјалистичкото движење во Бугарија. Во [[1892|1892 година]] се приклучил во работничкото друштво „Братство“ предводено од страна на [[Димитар Благоев]], таткото на [[БКП|Бугарската комунистичка партија]] со македонски корен.{{Sfn|Мојсов|1949|p=8-9}} Во [[1890-тите]] со развитокот на [[Македонско национално движење|македонското национално движење]], дејци од [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], предводени од [[Васил К’нчов|Васил К'нчов]], почнале нападно да ја шират [[Бугарска пропаганда во Македонија|бугарската пропаганда во Македонија]]. [[Македонска емиграција во Бугарија|Македонската емиграција во Бугарија]] особено страдала под новите услови. Главинов бил против политичките одлуки на егзархијата, поради тоа тој изразил желба да се формира [[Македонска социјалистичка група|социјалистичка група која би се борела за правдата на македонскиот народ]].{{Sfn|Мојсов|1949|p=10}} Во [[есен]]та [[1894|1894 година]] Главинов имал можност да се врати во неговиот матичен град каде се запознал со младиот поединец [[Алексо Мартулков]]. Според сеќавањето на Мартулков, почнал да се определува кон социјализмот кога Главинов му ја подарил брошурата „Студентство и социјализам“ од [[Никола Габровски]]. Поради тоа Мартулков одлучил да се приклучи во работилницата на Главинов сместена во [[Булевар „Марија Луиза“ (Софија)|булеварот „Марија Луиза“, Софија]].<ref>{{Мартулков|Поглавје=1}}</ref><ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/7522/1/dstankovic2020.pdf|title=Социјалистите во Македонското револуционерно движење (1893-1912)|last=Станковиќ|first=Далибор|publisher=[[УКИМ]]|year=2020|pages=55-56}}</ref> Алексо Мартулков забележал дека главните претставници на работилницата во тоа време биле: Стојан Русев — главниот редактор на весникот „Револуција“, [[Атанас Раздолов]] кој и покрај тоа што не бил [[Социјализам|социјалист]] сѐ уште учествувал,<ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B7%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%98%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD_1978/vY0cAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%E2%80%9E1+%D0%BC%D0%B0%D1%98%E2%80%9E+%E2%80%9E1896%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9E&dq=%E2%80%9E1+%D0%BC%D0%B0%D1%98%E2%80%9E+%E2%80%9E1896%E2%80%9E+%E2%80%9E%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Прилози за Илинден 1978, материјали од Научниот собир Местото на Илинденското востание и Крушевската република во борбата на македонскиот народ за национално и социјално ослободување, одржан на 3, 4 и 5 август 1978. г. во Крушево по повод 75-годишнината од Илинденското востание|last=Христов|first=Александар|publisher=Совет Десет дена Крушевска република|year=1979|pages=807}}</ref> [[Димитар Мирасчиев]] — социјалист од [[Штип]], Андон Шулев и Стојан Попов со неговата жена Роза Попова. Стојан бил социјалист кој подоцна станал познат автор со неговите детски творби во Бугарија додека неговата жена работела во градскиот театар како уметник и глумица. Со нејзиното искуство во [[уметност]]а таа го направила дизајнот на македонското знаме кое било употребено во прославата.<ref name=":0" /><ref>{{Наведени вести|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/koga-makedoncite-za-prvpat-go-odbelezhaa-1-maj/|title=Кога Македонците за првпат го одбележаа 1 Мај|last=Станковиќ|first=Далибор|date=1 мај 2023|work=[[Нова Македонија]]}}</ref>{{Sfn|Мојсов|1949|p=10}}<ref>{{Мартулков|Цитат=''Членови на групата беа: редакторот на „Револуција" Стојан Русев (во него немаше ништо социјалистичко; тој поскоро беше нешто како анархисти свој род), Атанас Раздолов од Малешевско (поет, не беше лишен од талент, но многу беше се пропил, та неговата даровитост отиде по пустина; тој поскоро беше народник и го привлекуваше секаква посензационална акција), Димитар Мирасчиев, родум од Штип (симпатизер социјалист, стопроцентен национал револуционер, кој играше голема улога во изградувањето на нашето националнo револуционерно движење; особено се истакна со своето херојско држење за време на прочуената во нашата историја „Виничка афера"; до крајот на својот живот беше истакнат прогресивен македонски револуционер), Стојан Попов - Чичото (поет, којшто особено се пројави во детската литература; него социјалистичките идеи го обземаа во извесен период, за да исчезнат во друг), жената на Стојан Попов, Роза Попова (една од талантливите артистки и првите создатели на бугарскиот театар; имаше голем ентузијазам да биде полезна во ослободителното дело на македонскиот народ, само што ѝ недостасуваше социјалистичка култура), Андон Шулев, родум од Велес''|Поглавје=2}}</ref> == Прослава == {{Quote|text=''Работници Македонци! Искористите го работничкиот празник 1 мај и издигните го моќно својот глас на протест против турската тиранија и нека го туриме началото на борбата за полното ослободување на Македонија од сите крстени и некрстени јанкесеџии!“|sign='''Позивот на [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]] за 1 мај, 1896 година'''|source={{Sfn|Мојсов|1949|p=11}}<ref name=BroshuraV>[[Васил Главинов|Главинов, Васил]] (1898). ''[https://www.marxists.org/makedonski/istorija/makedonija/povik-makedonski-raboten-narod.htm Възвание къмъ Македонския работенъ народъ]''. [[Софија]]: Македонската работничка библиотека</ref>}} [[Податотека:BASA-914K-2-107-1-Roza Popova (crop).jpg|мини|222x222пкс|Роза Попова]] [[Податотека:Алексо Мартулков.jpg|мини|194x194пкс|[[Алексо Мартулков]]]] Пред почетокот на манифестацијата, во домот на Андон Шулев, македонските социјалисти го подготвувале манифестото и знамето за [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]]. Роза Попова го искористило нејзиното искуство во уметноста да го направи организационото знаме. Знамето било шиено со црвена коприна и срмата била со чисто злато. Саздо Шулев — таткото на Андон Шулев, го увезил златото од [[Виена]], престолнината на [[Австроунгарија]], кога работел таму со неговата трговска фирма. Алексо Мартулков запомнил во неговите спомени како „трескаво се готвеле“ за настанот.<ref>{{Мартулков|Цитат=''Тоа сето беше во дните пред Први мај. Трескаво се готвевме за неговото отпразнување. Мене ме опфати неопислив ентузијазам, затоа што за прв пат во својот живот ќе земам учество во една улична манифестација со пригодна свеченост, — манифестација во која гледавме средство за подготвување и опробување на силите за водење на борбата за остварувањето на идеалите што ми беа најскапото и свето во мојот живот. Ги приготвувавме транспарентите со соодветни пароли за мајската манифестација. Главно беше да се приготви знамето. Тоа се шиеше и везеше во домот на Андом Шулев. Материјата беше од најфина црвена коприна, срмата беше од најчисто злато. (Се наоѓаше во куќата на Шулев; ја донесол уште од старо време татко му Саздо Шулев од Виена, каде што тој често одел поради своите големи трговски врски со Австрија).''|Поглавје=2}}</ref>{{Sfn|Андонов Полјански|1973|p=82}} На самиот ден бугарските офицери им дале наредба да не го користат знамето поради нејзината македонска содржина. Поради тоа социјалистичките дејци пратиле делегација составена од Андон Шулев, Игно Драндаров и [[Атанас Раздолов]] и одлучиле да го посетат тогашниот градоначалникот на Софија, кој бил Димитар Моллов од Прогресивнолибералната партија создадена од [[Драган Цанков]].{{Sfn|Андонов Полјански|1973|p=82}}<ref name=":1" /> При нивната средба делегацијата нејќеле да отстапат од нивните барања. Поради тоа градоначалникот им се заканил, наведувајќи дека ако го користеле македонското знаме при манифестацијата тогаш би биле уапсани. Покрај заканата делегацијата соопштила: „''Ние, македонските социјалисти — револуционери, и покрај сето ова, ќе манифестираме така како што сметаме дека е целесообразно''“.<ref name=":2" /><ref>{{Мартулков|Поглавје=2|Цитат=''Ваквата забрана од страна на полицијата многу не обеспокои и бевме избрале една делегација да отиде до градоначалникот на престолнината, народникот Славков, да протестира. Делегацијата беше составена од другарите: Андон Шулев, Игно Драндаров и Атанас Раздолов. При среќавањето нивно со градоначалникот, овој изрично им рекол дека ако се обидат членовите на нашата група да манифестираат како Македонци, со македонско знаме, ќе биде принуден да прибегне кон сурови мерки со апсење на виновните. Нашиве другари најенергично протестирале против ваквиот однос на власта, бидејќи не е во склад со тогашната конституција (уставот) на Бугарија. И затоа, рекле делегатите: „ние, македонските социјалисти — револуционери, и покрај сето ова, ќе манифестираме така како што сметаме дека е целесообразно".''}}</ref> За да ја надминат забраната дршката на знамето било изработено во повеќе дела за да може да се зглоби и разглоби. Дршката била состовена од три дела, кои еден со друг се прицврстувале со помошта на цилиндрични желевца. На врвот на знамето било изработено бакарна кама. Мартулков го носел знамето и камата, на една страна знамето го содржило геслото „''Ослободувањето на Македонија е дело на Македонците''“ на другата страна пишувало „''[[Македонија на Македонците]]''“.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA/a0oBAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%221896%22+%E2%80%9E%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0+%D0%BD%D0%B0+%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%82%D0%B5%E2%80%9E&dq=%221896%22+%E2%80%9E%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0+%D0%BD%D0%B0+%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%82%D0%B5%E2%80%9E&printsec=frontcover|title=Историја на македонскиот народ|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Нова Македонија]]|year=1969|pages=200|author-link=Михајло Апостолски}}</ref> Според Мартулков, камата на врвот од знамето било симбол дека ослободувањето на Македонија можело да се оствари само преку вооружена борба.<ref>{{Мартулков|Поглавје=2|Цитат=''Неа заедно знамето јас ја носев за време на манифестацијата, а деловите од дршката, другите другари. На знамето на едната страна беше извезена паролата: „Ослободувањето на Македонија е дело на Македонците", а на другата страна паролата „Македонија на Македонците". Камата на врвот од знамето означуваше дека ослободувањето на Македонија може да се оствари само преку вооружена борба.''}}</ref> Македонците биле значителна група меѓу учесниците, по четворица во ред манифестирале заедно. Според британскиот конзул Елиот, околу 50-мина млади машки Македонци учествувале.{{Sfn|Андонов Полјански|1973|p=84}} Многупати при манифестацијата го вееле нивното патриотско знаме, но кога полицајците пробале да го одземат тие ја поделиле дршката во три дела и ги скриле во нивните џебоби. Алексо Мартулков ја чувал главната дршка на знамето поради тоа што [[Васил Главинов]] сметал дека полицијата би немале сомнение во младинец, Мартулков бил 17 години кога се одвивала манифестацијата — најмладиот член.<ref>{{Мартулков|Поглавје=2|Цитат=''Ние, Македонците, сочинувавме значителна група во редиците на манифестантите. Здружно, по четворица во ред, бодро манифестиравме. На многупати знамето го развевавме при манифестирањето по улиците и тоа при најпрометните места. Штом ќе го видеа веднаш полицајците развеаното знаме, веднаш се втурнуваа за да ни го одземаат. Меѓутоа, ние успевавме веднаш да го разглобиме. И знамето и камата ги прибирав јас, исчезнувајќи во редиците на манифестацијата, а тоа мене ми беше возможно, зашто бев речиси детиште и лесно можев да се сокривам. Претходно ќе си го скриев в џеб моето февче и ќе си го турев каскетот, што за секој случај го носев со мене. Јас си го носев уште февчето на глава за да се истакнува моето скорешно доаѓање од Македонија и уште на тој начин да се манифестира.''}}</ref> [[Податотека:Vasil Glavinov, socijalist.jpg|мини|216x216пкс|[[Васил Главинов]]]] Утрото македонските социјалисти излегле од работилницата на Васил Главинов, сместена во [[Булевар „Марија Луиза“ (Софија)|булеварот „Марија Луиза“]], и стигнале до [[Борисова градина|Борисовата градина]] покрај пред ручек. Ручале во Борисовата градина заедно со другите социјалисти, при нивниот престој имало музика и некои играле [[оро]]. Македонските претставници играле ора од [[Македонска народна музика|македонскиот фолклор]]. Во нивното прво оро Алексо Мартулков со фесот на главата го водел. После полчас нивното играње го привлекло вниманието на бугарските полицајци и тие се обиделе да им го земат нивното знаме, но Алексо Мартулков, како што се договориле со Главинонв, го скрил главниот дел на дршката во неговиот џеб и успешно избегнал. После забавата манифестацијата продолжила во булеварот Граф Игнатиев и подоцна во [[Плоштад Петко Славејков (Софија)|плоштадот Славејков]]. Во плоштадот претставници од другите социјалистичките организации држеле говор каде што ги прикажале нивните организациони цели. За [[Македонска социјалистичка група|Македонската социјалистичка група]] главниот говорник бил Андон Шулев, во нивното манифесто тој ја истакнал главната цел на социјалистичката организација — автономија на [[Македонија]] и [[Одрински Вилает|Одринско]] и нејзиното идно приклучување во [[Балканска федерација]].<ref>{{Мартулков|Поглавје=2|Цитат=''По почивката во „Борисовата градина" манифестантите тргнаа низ булеварот „Грaф Игнатиев", и на плоштадот „Славејков“ се запреа. Тука одржаа говори по повод празникот. Меѓу другите, зборуваше и Андон Шулев од името на нашата група. Наспомнувајќи ја главната цел на нашето движење, тој истакна дека нашата задача е да се бориме за извојување полна автономија на Македонија и Одринско и за нејзиното гарантирање, за создавањето на Балканската федерација, во кој случај би исчезнале причините што ги разделуваат балканските народи, не би имало веќе непријателски односи меѓу нив, би било гарантирано и нивното слободно и независно постоење ''}}</ref> Истовремено кога се одвивала манифестацијата [[Гоце Делчев]] престојувал во Софија заедно со [[Ѓорче Петров]], двајцата биле пратени од [[Задгранично претставништво|Задградничното претставниште]]. Алексо Мартулков истакнал во неговите мемоари дека меѓу набљудувачите бил и Гоце Делчев — срцето на [[Македонско револуционерно движење|македонското револуционерно движење]]. Делчев ракоплескал на говорот на Андон Шулев и тоа оставило силен впечаток врз Мартулков. Првата средба меѓу Мартулков и Делчев се сметаат за корените на [[Однос меѓу Алексо Мартулков и МРО|односот меѓу Македонската револуционерна организација и Алексо Мартулков]]. Манифестацијата продолжила од плоштадот Славејков низ улицата „Александар I“ именувано во чест на [[Александар I Батенберг|Александар Батенберг]] кон дворот. При нивниот марш полицајците ги запрале покрај улицата „Алабинска“ и им дале наредба да не продолжат со манифестацијата. Сурова дебата се развила меѓу полицајците и социјалистите и почнале да се борат. После некое време биле принудени да го сменат нивниот пат. Наместо дворот тие одлучиле да маршираат кон работничкиот клуб сместен денес во булеварот „Цар Борис III“. Кога стигнале до работничкиот клуб имало краткотрајна забава, после неколку часа прославата завршила и социјалистите се вратиле во нивната работилница.<ref>{{Мартулков|Поглавје=2|Цитат=''Манифестацијата тргна од плоштадот „Славејков" низ улица „Александар Први" кон дворецот, но полицијата при пресеката на улица „Алабинска“ ни го пресече патот, не дозволувајќи да поминеме покрај дворецот. Ние лесно не се потчинивме на оваа полициска наредба и стана тепање со полицијата. На крајот на краиштата, таа надви и бевме принудени да се вратиме низ улица „Алабинска", продолжувајќи да манифестираме. Кај Работничкиот клуб манифестацијата се заврши. Сето ова укажа големо влијание на мене за да се зацврстат моите социјалистички убедувања, коишто и до денешниов ден ми се најсветото во животот.''}}</ref> == Надворешни ставови == Во едно писмо насочено кон Маркиз од Солзбери во [[4 мај]], [[1896|1896 година]], британскиот конзул во [[Софија]] Ф. Елиот коментирал за учеството на [[Македонска емиграција во Бугарија|македонската емиграција]] во прославата и како биле дискриминирани од страна на бугарската власт: {{Quote|text=''Мој [[Лорд]]е,'' ''Месниот [[Македонска социјалистичка група|македонски Комитет]] намераваше да им се придружи на [[Социјализам|социјалистите]] во [[Софија]] во демонстрацијата на [[1 мај]] и за случајов подготви знаме со револуционерно мото. Меѓутоа, нивното знаме беше запленето од властите и потоа беше вратено. Им беше кажано дека тоа ќе биде конфискувано, ако со него се парадира до улиците.'' ''Поради тоа, социјалистите парадираа сами откако присобраа околу педесет млади момчиња. Маршираа низ градот во придружба на жандарми на коњи. '' ''Следниот ден се одржа служба во Катедралата за комеморација на дваесет годишнината од избувнувањето на [[Априлско востание|востанието во Панаѓуриште]]. Потоа се одржаа говори пред паметникот на патриотот [[Васил Левски|Левски]].'' ''Во обата дни настаните се одвија сосем во ред.'' ''Јас имам чест да бидам, со највисока почит, Moj Лорде, на Вашето Лордство, најверен, докорен Слуга, Ф. Елиот.''|sign=Ф. Елиот|source={{Sfn|Андонов Полјански|1973|p=84}}}} == Поврзано == * [[Алексо Мартулков]] * [[Васил Главинов]] == Наводи == <references /> === Користена литература === * {{Cite book|url=https://e-biblioteka.metodimitevskibrico.edu.mk/book/1014|title=Васил Главинов, прв пропагатор на социјализмот во Македонија|last=Мојсов|first=Лазо|publisher=Историска библиотека|year=1949|location=[[Скопје]]|author-link=Лазар Мојсов}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Cite book|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2022/01/IST-1973.1.08-Andnov-Poljanski-H.-Okolu-ucestvoto-na-makedonskite-socijalisti-na-Prvomajskite-demonstracii-vo-Sofija-vo-1896-g..pdf|title=Околу учеството на Македонските социјалисти на Првомајските демонстрации во Софија во 1896 година|last=Андонов Полјански|first=Христо|publisher=Здружение на историчари на Република Македонија|year=1973|location=[[Скопје]]|author-link=Христо Андонов Полјански}} [[Категорија:Историја на македонскиот народ]] [[Категорија:Настани во Бугарија]] [[Категорија:Манифестации]] [[Категорија:Македонци во Бугарија]] [[Категорија:Социјализам во Бугарија]] omnk0dsivqzqcx90ag034jwzd0jwhfz Падма 0 1362279 5575053 5415966 2026-06-10T18:02:10Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575053 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Падма <br />পদ্মা নদী | image = Rajshahi T Bandh 10.jpg | image_alt = | image_caption = Падма во Бангладеш | source1_location = раздвој на [[Ганг]] кај Гирија, Индија, и ледникот Ганготри на средните Хималаи | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | mouth_location = [[Бенгалски Залив]] | subdivision_type1 = Земји | subdivision_name1 = [[Бангладеш]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | length = 356 км<ref name="Geologic Framework">{{наведено списание |last=Allison |first=Mead A. |date=лето 1998 |title=Geologic Framework and Environmental Status of the Ganges-Brahmaputra Delta |journal=Journal of Coastal Research |publisher=Coastal Education & Research Foundation, Inc. |volume=13 |number=3 |pages=826–836 |jstor=4298836}}</ref> | discharge1_avg = Годишен просек: : {{м3с|35.000}} Во [[монсун]]ска сезона: : {{м3с|750.000}} Во сува сезона: : {{м3с|15.000}} | river_system = Ганшки систем | bridges = „Падма“, „Лалон Шах“, „Хардингов“ }} [[Податотека:Map of Bangladesh-mk.svg|мини|десно|Падма на карта на Бангладеш.]] '''Падма''' ({{langx|bn|পদ্মা|Padmā}}) — голема река во [[Бангладеш]]. Претставува источна и главна [[растока]] на [[Ганг]] и тече на југоисток во растојание од 356&nbsp;км до нејзиниот влив во [[Мегна]] кај [[Бенгалски Залив|Бенгалскиот Залив]].<ref name="Geologic Framework" /> На нејзините брегови е сместен градот [[Раџшахи]].<ref name="হোসেইন">Hossain ML, Mahmud J, Islam J, Khokon ZH and Islam S (eds.) (2005) Padma, Tatthyakosh Vol. 1 and 2, Dhaka, Bangladesh, p. 182.</ref> Од 1966&nbsp;г. наваму изгубени се над 66.000 хектари земја поради [[ерозија]]та на оваа река.<ref>{{наведени вести |title=Over 66,000 hectares lost to Padma since 1967: NASA report |url=https://www.thedailystar.net/country/news/over-66000-hectares-lost-padma-1967-nasa-report-1633810 |access-date=14 септември 2018 |newspaper=The Daily Star}}</ref> == Потекло на името == Поимот „падма“ е [[санскрит]]ски збор за [[индиски лотос|лотосовиот цвет]], и во хиндуистичките списи се споменува како прекар на божицата [[Лакшми]].<ref>{{наведена книга |last1=Williams |first1=George M. |date=2008 |title=Handbook of Hindu Mythology |url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&pg=PA198 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-533261-2 |page=198}}</ref> [[Податотека:Hardinge Bridge Bangladesh (6).JPG|мини|Хардинговиот мост]] == Гранична улога == Реката Падма ја образува државната граница помеѓу Бангладеш и Индија, двоејќи го округот Раџшахи од бангладешка страна од округот Муршидабад во [[Западен Бенгал]], Индија.<ref>{{нмс |url=http://en.bdfish.org/2011/11/the-padma-river/ |title=The Padma River |date=22 ноември 2011 |access-date=11 февруари 2018}}</ref><ref>{{нмс |url=https://www.indiatoday.in/featured/story/ganga-padma-erosion-poses-security-concerns-in-bengal-mamata-to-demand-additional-funds-210045-2013-08-19 |title=Ganga-Padma erosion poses security concerns in Bengal |date=19 август 2013 |access-date=11 февруари 2018}}</ref> Подрачјето на Џаланги во Муршидабад е тешко погодено од [[ерозија]] на брегот на Падма.<ref name="erosion3">{{нмс |url=http://lrlr.landscapeonline.de/Articles/lrlr-2014-3/articlese6.html |title=River Bank Erosion Induced Human Displacement and Its Consequences – Impact of Ganges River Bank Erosion |work=Tuhin K. Das, Sushil K. Haldar, Ivy Das Gupta and Sayanti Sen |publisher=Living Reviews in Landscape Research |access-date=5 септември 2017}}</ref> == Инфраструктура == === Брана === По изградбата на регулативната брана „Фарака“ на реката Ганг во [[Западен Бенгал]], максималниот проток на Падма заначително опаднал. Ова предизвикало многу проблеми во Бангладеш, како загуба на видови риби, пресушување на растоките на Падма, покачено надоаѓање на морска вода од Бенгалскиот Залив и штети врз мангровските шуми на природната област [[Сундарбан]].<ref>{{наведено списание |last=Islam |first=Nazrul |date=29 април – 5 мај 2006 |title=IRLP or the Ecological Approach to Rivers? |journal=Economic and Political Weekly |volume=41 |number=17 |pages=1693–1702 |jstor=4418148}}</ref> === Мост „Падма“ === Мостот „Падма“ е најголемиот мост во Бангладеш, со цена на чинење од 3&nbsp;милијарди [[американски долар|долари]]. Пуштен е во употреба на 25 јуни 2022&nbsp;г.<ref name="likely">{{наведени вести |date=24 јуни 2022 |title=Grand preparations made for Padma Bridge inauguration |work=The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/development/news/grand-preparations-made-padma-bridge-inauguration-3055601 |access-date=24 јуни 2022}}</ref> Првично намерата била да се пушти во 2013&nbsp;г., но иднината на проектот станала неизвесна кога во јуни 2012&nbsp;г. [[Светска банка|Светската банка]] го отповикала заемот од 1,2&nbsp;милијарди долари поради обвинувања за корупција.<ref>{{наведена изјава за печат |title=World Bank Statement on Padma Bridge |publisher=World Bank Group |url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2012/06/29/world-bank-statement-padma-bridge |date=29 јуни 2012 |access-date=16 октомври 2014}}</ref> Во јуни 2014&nbsp;г. владата на Бангладеш продолжила со работите без заемот и најмила кинеско претпријатие да го изгради главниот потег на мостот долг 6,15&nbsp;км. Во октомври 2014&nbsp;г. најмена е јужнокорејска фирма за надгледување на изградбата, со цел проектот да биде завршен до 2018&nbsp;г.<ref name ="Korean Firm">{{наведени вести |last=Kallol |first=Assif Showkat |date=14 октомври 2014 |title=Korean Firm Gets Padma Bridge Construction Supervision Job |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2014/oct/14/korean-firm-gets-padma-bridge-construction-supervision-job |newspaper=Dhaka Tribune |access-date=16 октомври 2014}}</ref> Последниот (41-ви) потег на мостот е поставен на 10 декември 2020&nbsp;г..<ref name="Last span of Padma Multipurpose Bridge installed">{{наведени вести |date=10 декември 2020 |title=Last span of Padma Multipurpose Bridge installed |url=https://www.thedailystar.net/country/news/last-span-padma-bridge-being-installed-2009001 |access-date=10 декември 2020 |work=The Daily Star |language=en}}</ref><ref>{{наведени вести |title=Last span of Padma Multipurpose Bridge installed |url=https://www.daily-sun.com/post/522887/Last-span-of-Padma-Bridge-installed |access-date=10 декември 2020 |work=Daily Sun |language=en |archive-date=2021-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707082437/https://www.daily-sun.com/post/522887/Last-span-of-Padma-Bridge-installed |url-status=dead }}</ref> Последниот коловозен дел е поставен на 24 август 2021&nbsp;г..<ref>{{наведени вести |title=It's possible to walk across the Padma now |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/transport/news/its-possible-walk-across-the-padma-now-2159256 |work=The Daily Star |date=24 август 2021 |language=en}}</ref><ref name=Open202206>{{наведени вести |title=Padma Bridge likely to open to traffic by June 2022 |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2020/12/10/padma-bridge-likely-to-open-for-traffic-by-june-2022 |work=Dhaka Tribune |access-date=22 декември 2020}}</ref> Во 2009&nbsp;г. владата имала намера да изгради и железнички пруги на обете страни на Падма, кои би биле поврзани со новиот мост.<ref>{{наведени вести |title=Plan to Lay 80&nbsp;km Rail Line on Both Sides of Padma Bridge |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=101453 |newspaper=The Daily Star |agency=BSS |date=15 август 2009 |access-date=2025-01-22 |archive-date=2014-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018040126/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=101453 |url-status=dead }}</ref> Понатаму спротиводно реката ја преминуваат и мостовите „Лалон Шах“ и Хардинговиот мост. == Поврзано == * [[Мегна]] * [[Географија на Бангладеш]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Padma River}} * [https://en.banglapedia.org/index.php/Padma_River Падма] на Банглапедија {{en}} {{Нормативна контрола}} {{Coord|23|16|N|90|36|E|type:waterbody_region:BD_dim:75000|display=title}} [[Категорија:Реки во Бангладеш]] [[Категорија:Реки во Индија]] [[Категорија:Бенгалски Залив]] [[Категорија:Погранични реки]] [[Категорија:Меѓународни реки во Азија]] [[Категорија:Западен Бенгал]] pwx5rxe6z1pi4gl423fzxz42m62qckx Предлошка:Naz/GLP 10 1362450 5575014 5321028 2026-06-10T17:01:14Z Carshalton 30527 5575014 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{ #switch: {{{1}}} | a = Flag of France.svg | b = на&#32; | c = Гвадалупе | cat = зависни | dip = FRA }}</includeonly><noinclude>{{Naz/display}}</noinclude> rclbnfzr36o805dvogbdx445sbbodpt Павле Саздов 0 1363717 5575049 5533700 2026-06-10T17:47:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575049 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Павле Саздов | image = | caption = | office1 = Пратеник во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]] | term_start1 = 2011 | term_end1 = 2016 | constituency1 = македонска дијаспора (Северна и Јужна Америка) | office2 = Државен секретар во [[Министерство за дигитална трансформација на Македонија|Министерството за информатичко општество и администрација]] | term_start2 = 2010 | term_end2 = 2011 | birth_date = {{Birth date and age|1983|12|27|df=yes}} | birth_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], {{СФРЈ}} денешна [[Македонија]] | nationality = Македонец | party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] | alma_mater = [[ФОН Универзитет]] | occupation = политичар | spouse = Александра Поп-Стефанија Саздов | children = 2 }} '''Павле Саздов''' (р. {{роден на|27|декември|1983}} во {{роден во|Скопје}})<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk/vmro-dpmne-2014-2018.nspx|title=Собрание на Република Северна Македонија - ВМРО-ДПМНЕ|work=www.sobranie.mk|language=en|accessdate=2025-02-11}}</ref> е поранешен [[Македонија|македонски]] политичар, државен секретар во [[Министерство за дигитална трансформација на Македонија|Министерството за Информатичко општество и администрација]] и прв пратеник во [[Собрание на Македонија|македонското Собрание]] избран од дијаспората во Северна и Јужна Америка. == Животопис == Саздов е роден на 27 декември 1983 година во Скопје, Македонија. Заминал во [[Канада]] кога бил ученик во средно школо и живеел во [[Торонто]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mk.voanews.com/a/macedonian-voa-pavle-sazdov-candidate-elections-us-122601334/454483.html|title=Павле Саздов: ќе работам во интерес на сите иселеници|date=2011-05-25|work=ВОА|language=mk|accessdate=2026-01-12}}</ref> Дипломирал во областа на информатичките науки на Еверест Колеџ во Канада во 2005 година. Магистрирал на Факултетот за Информациски и комуникациски науки при [[ФОН Универзитет|Универзитет ФОН]] во Скопје, каде има објавено научни трудови од истата област.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://independent.academia.edu/PavleSazdov1|title=Pavle Sazdov - Independent Researcher|last=sazdov|first=pavle|work=independent.academia.edu|language=en|accessdate=2026-01-12}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://idosi.org/wasj/wasj24(5)2013.htm|title=WASJ Volume 24 Number 5, 2013|work=idosi.org|accessdate=2026-01-12}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://idscs.org.mk/en/2012/10/02/promotion-of-political-thought-no39-on-02102012/|title=Promotion of Political Thought No.39 on 02.10.2012|last=Milena|date=2012-10-02|work=IDSCS|language=en-US|accessdate=2026-01-12}}</ref> Тој е оженет, неговата сопруга е дипломат, со која има две деца. == Политичка кариера == Саздов бил член на Унијата на млади сили на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] (УМС) од 1997 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wilsoncenter.org/event/macedonia-and-nato-security-consumer-to-security-provider|title=Macedonia and NATO: From Security Consumer to Security Provider {{!}} Wilson Center|date=2012-03-27|work=www.wilsoncenter.org|language=en|accessdate=2026-01-12}}</ref> На 28 февруари 2010 година е именуван за државен секретар во [[Министерство за информатичко општество и администрација|Министерството за информатичко oпштество]]<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/74282F1F618C044A916315386889A285.pdf#page=2|title=Службен весник на Република Македонија|date=5 March 2010}}</ref>. Во рамки на функцијата е назначен за член на управувачкиот одбор на РеСПА<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.respaweb.eu/|title=ReSPA {{!}} Welcome|last=Administration|first=Regional School of Public|work=www.respaweb.eu|accessdate=2025-02-11}}</ref>, Регионална Школа за Јавна Администрација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.respaweb.eu/download/doc/ReSPA+Newsletter+-+December+2010+(Special+Issue).pdf/fdefe5a9d03c87d5198975df9b6e8257.pdf|title=ReSPA Newsletter}}</ref> [[Македонски парламентарни избори (2011)|Во 2011 година на предвремените парламентарни избори]] како кандидат на партијата [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] е избран за прв пратеник од дијаспората во [[Изборна единица 8|осмата изборна единица]] односно од Северна и Јужна Америка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mrt.com.mk/node/8174|title=МРТ|work=mrt.com.mk|accessdate=2026-01-12}}</ref> Неговите активности во Собранието вклучуваат: * Комисија за надзор над спроведувањето на мерките за следење на комуникациите од страна на Министерството за внатрешни работи и од Министерството за одбрана, член * Комисија за транспорт, врски и екологија, член * Комисија за надворешна политика, заменик-член * Комисија за уставни прашања, заменик-член * Пратеничка група на Собранието на Република Македонија за соработка со Парламентот на Ирска, член * Пратеничка група на Собранието на Република Македонија за соработка со Парламентот на Канада, член * Пратеничка група на Собранието на Република Македонија за соработка со Конгресот на САД, член * Интерпартиска парламентарна група за правата на лицата со хендикеп, претседавач<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk//vmro-democratic-party-for-macedonian-national-unity-ns_article-pavle-sazdov-2011_.nspx|title=Assembly Republic of North Macedonia - VMRO - Democratic Party for Macedonian National Unity|work=www.sobranie.mk|language=en|accessdate=2026-01-12}}</ref> На следните [[Македонски парламентарни избори (2014)|предвремени парламентарни избори во 2014]] година повторно е избран за пратеник од дијаспората во [[Изборна единица 8|осмата изборна единица]] односно од Северна и Јужна Америка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/koi-se-novoizbranite-pratenici-od-koalicijata-za-podobra-makedonija-na-chelo-so-vmro-dpmne/a203843|title=Кои се новоизбраните пратеници од Коалицијата „За подобра Македонија“ на чело со ВМРО-ДПМНЕ?|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2026-01-12}}</ref> Во овој мандат неговите активности во Собранието вклучуваат: * Анкетна комисија за скандалот со прислушкувањето, член * Комисија за надзор над работата на Управата за безбедност и контраразузнавање и на Агенцијата за разузнавање, член * Комисија за надзор над спроведувањето на мерките за следење на комуникациите од страна на Министерството за внатрешни работи и од Министерството за одбрана, член * Комисија за одбрана и безбедност, заменик-член * Постојана анкетна комисија за заштита на слободите и правата на граѓанинот, заменик-член * Пратеничка група на Собранието на Република Македонија за соработка со парламентите на земјите од Латинска Америка и од Карибите, претседател * Пратеничка група на Собранието на Република Македонија за соработка со Парламентот на Канада, член * Пратеничка група на Собранието на Република Македонија за соработка со Парламентот на САД, член<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk//current-structure-2014-2018-ns_article-pavle-sazdov-2014-en.nspx|title=Assembly Republic of North Macedonia - Last structure 2014-2016|work=www.sobranie.mk|language=en|accessdate=2026-01-12}}</ref> == Политички ативности == Како Државен секретар во Министерството за информатичко општество и администрација, Саздов бил одговорен за работата на институцијата, управување со капиталните прокети, изработка на легислатива од областа на информатичкото општество и реформа на администрацијата, како и претставување на министерството и владата во рамки на државата и надвор од неа<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://metamorphosis.org.mk/aktivnosti_arhiva/studiska-poseta-na-regionot-dolna-normandija/|title=Студиска посета на регионот Долна Нормандија - Metamorphosis|date=2010-12-22|work=Metamorphosis - Foundation for Internet and Society|accessdate=2025-02-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2010/05/27/romania-president-on-official-visit-to-macedonia/|title=Romania President on Official Visit to Macedonia|last=Marusic|first=Sinisa Jakov|date=2010-05-27|work=Balkan Insight|language=en-US|accessdate=2026-01-12}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.edemocracy.mk/pavle-sazdov-speaker-2012.nspx|title=English version :: Pavle Sazdov|work=www.edemocracy.mk|accessdate=2026-01-12}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во рамки на пратеничката фунцкија, Саздов остварил голем број средби со македонската дијаспора во Канада и Америка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/makedonsko-kanadska-konferencija-vo-toronto/a170008|title=Македонско-канадска конференција во Торонто|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2026-01-12}}</ref>, како и при нивните посети на Македонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/semakedonska-ilindenska-sredba-vo-trnovo/a180311|title=Семакедонска илинденска средба во Трново|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2026-01-12}}</ref> Се залагал за унапредување на правата на македонците надвор од Македонија, нивно учество во политичкиот и економскиот развој на државата<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/javna-rasprava-za-ulogata-na-dijasporata-za-republika-makedonija/a217882|title=Јавна расправа за улогата на дијаспората за Република Македонија|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2026-01-12}}</ref>,унапредување на услугите кои ги добиваат македонците надвор од Македонија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurasiareview.com/17082011-diaspora-mp-in-macedonian-parliament-interview/|title=Diaspora MP In Macedonian Parliament – Interview|last=SETimes|date=2011-08-17|work=Eurasia Review|language=en-US|accessdate=2025-02-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umdiaspora.org/250/|title=ОМД доби меѓународни честитки за 10-годишното постоење|last=Team|first=U. M. D.|date=2014-10-28|work=United Macedonian Diaspora|language=en-US|accessdate=2026-01-12|archive-date=2025-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250911150618/https://umdiaspora.org/250/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/zavrshi-sednicata-so-pratenichki-prashanja/a220388|title=Заврши седницата со пратенички прашања|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2026-01-12}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/poddrzhani-dve-zakonski-reshenija-na-21-sobraniska-sednica/a219043|title=Поддржани две законски решенија на 21.собраниска седница|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2026-01-12}}</ref>, како и привлекување на нивни инвестиции во државата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/sazdov-zachuvuvanje-na-kulturata-na-makedonskite-iselenici-i-novi-investicii/a202055|title=Саздов: Зачувување на културата на македонските иселеници и нови инвестиции|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2026-01-12}}</ref> Работел на унапредување на врските со САД <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://faktor.mk/shto-kje-donesat-izborite-vo-sad--sazdov---amerika-e-garantor-za-nashiot-mir-|title=ШТО ЌЕ ДОНЕСАТ ИЗБОРИТЕ ВО САД: Саздов - Америка е гарантор за нашиот мир!|work=Фактор Портал|accessdate=2025-02-11}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk//2012-b9713eeb-6945-485d-ba90-8e06281e68d8-ns_article-meeting-of-the-delegation-29-3-12.nspx|title=Assembly Republic of North Macedonia - 2012|work=www.sobranie.mk|language=en|accessdate=2026-01-12}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mk.tv21.tv/sobraniska-delegatsija-na-molitven-pojadok-vo-vashington/|title=Собраниска делегација на Молитвен појадок во Вашингтон|date=2016-02-02|work=https://mk.tv21.tv/|language=en|accessdate=2026-01-12}}</ref> и Канада<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pretsedatel.gjorgeivanov.mk/en/media-centre/press-releases/2861.html|title=Meeting with Andrew Scheer, Speaker of the House of Commons of Canada|date=Monday, 01 September 2014 14:24}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk//2014-108a853f-96e5-4cd4-8f5e-d9be30a94208-ns_article-meeting-miloshoski-scheer-1-9-14.nspx|title=Assembly Republic of North Macedonia - 2014|work=www.sobranie.mk|language=en|accessdate=2026-01-12}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.parl.ca/diplomacy/en/publication?Language=E&sbdid=8d75a95c-9bdb-4d50-b91b-69b2c4338eeb&sbpid=8a075e64-66dc-475f-80f3-3702c2dbbc64|title=Report - Visit of the Honourable Andrew Scheer, M.P., Speaker of the House of Commons, Skopje, Macedonia, September 1-3, 2014 - Diplomacy - Parliament of Canada|work=www.parl.ca|accessdate=2026-01-12}}</ref>, полноправно членство на Македонија во НАТО<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wilsoncenter.org/event/macedonia-and-nato-security-consumer-to-security-provider|title=Macedonia and NATO: From Security Consumer to Security Provider {{!}} Wilson Center|date=2025-02-12|work=www.wilsoncenter.org|language=en|accessdate=2025-02-11}}</ref> и Европската Унија, како и реформи во областа на собранискиот надзор над службите за безбедност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mk.tv21.tv/pratenichka-nadzorna-poseta-na-ubk-i-na-ar-na-5-i-9-fevruari/|title=Пратеничка надзорна посета на УБК и на АР на 5. и 9. февруари|date=2016-01-29|work=https://mk.tv21.tv/|language=en|accessdate=2026-01-12}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mk.tv21.tv/preporaki-za-pogolema-efektivnost-vo-nadzorot-na-razuznavaneto/|title=Препораки за поголема ефективност во надзорот на разузнавањето|date=2016-01-22|work=https://mk.tv21.tv/|language=en|accessdate=2026-01-12}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.analyticamk.org/en/~analytic/en|title=Analytica hosts the Presidents/members of 2 intelligence oversight committees|work=Analytica {{!}} Thinking Laboratory...|language=en-gb|accessdate=2026-01-12}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Како претседавач на Интерпартиската парламентарна група за правата на лицата со хендикеп работел на усогласување и подобрување на легислативата како би се овозможиле рамноправни услови за живот на сите граѓани на Македонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk//dekemvri-5aaa1a0f-dc23-4d8b-8589-b491b8983fae-ns_article-rabotna-sredba-3-12-2013.nspx|title=Собрание на Република Северна Македонија - Декември|work=www.sobranie.mk|language=en|accessdate=2026-01-12}}</ref> == Наводи == {{наводи|2}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Саздов, Павле}} [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Политичари од Скопје]] [[Категорија:Политичари од ВМРО-ДПМНЕ]] [[Категорија:Македонски пратеници]] 3q0g4ewocigl5c7jbjk0txnxb1rxtom Анибал Годој 0 1367425 5575009 5574553 2026-06-10T16:55:07Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5575009 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Анибал Годој | image = [[File:ENG-PAN (15) (cropped).jpg|220px]] | full_name = Анибал Касис Годој Лемус<ref name=FIFA>{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=19 June 2018 |url-status=dead }}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1990|2|10}} | cityofbirth = {{роден во|Панама Сити|}} | countryofbirth = [[Панама]] | nationality = {{flagsport|PAN}} [[Панама]] | height = {{height|m=1.83}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team San Diego}} | clubnumber = 20 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Arsenal Sarandi}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Chepo}} | years1 = 2007-2013 | caps1 = 113 | goals1 = 10 | clubs1 = {{Fb team Chepo}} | years2 = 2012 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Godoy Cruz}} | years3 = 2013-2015 | caps3 = 24 | goals3 = 0 | clubs3 = {{Fb team Honved}} | years4 = 2015-2019 | caps4 = 101 | goals4 = 5 | clubs4 = {{Fb team San Jose Earthquakes}} | years5 = 2020-2024 | caps5 = 111 | goals5 = 3 | clubs5 = {{Fb team Nashville}} | years6 = 2025- | caps6 = 3 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team San Diego}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = | nationalgoals1 = | nationalteam1 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|Панама 17]] | nationalyears2 = 2007-2008 | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 20 години|Панама 20]] | nationalyears3 = 2010- | nationalcaps3 = 145 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] }} '''Анибал Касис Годој Лемус''' (роден на [[10 февруари]] [[1990]], во [[Панама]]) — [[Панама|панамски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Сан Диего|Сан Диего]] и на [[Фудбалска репрезентација на Панама|панамската репрезентација]]. ==Клупска кариера== Годој ја започнал својата кариера во фудбалскиот клуб [[ФК Чепо|Чепо]], во својата татковина, за кој дебитирал во 2007 година. Во ноември 2011 година, тој заминал за своето прво искуство во странство, приклучувајќи му се на [[Аргентина|аргентинскиот]] клуб [[ФК Годој Крус Антонио Томба|Годој Крус]] заедно со својот сонародник [[Армандо Купер]], откако претходно бил избран за Фудбалер на годината во Панама.<ref name=PanamaFutbol>[http://panamafutbol.com/?p=6376 Aníbal Godoy: “Siempre fue un sueño para mi”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180929194703/http://panamafutbol.com/?p=6376 |date=29 September 2018 }} – PanamaFutbol {{in lang|es}}</ref> Не добивајќи можност ниту еднаш да настапи за Годој Крус, тој се вратил во Чепо каде играл уште една сезона пред да се пресели во Европа. Во август 2013, Годој потпишал за [[Унгарија|унгарскиот]] клуб [[ФК Хонвед Будимпешта|Хонвед]],<ref>[http://www.concacaf.com/es/article/panamas-godoy-joins-honved-2 Panameño Godoy firma para el Honved] – CONCACAF {{in lang|es}}</ref> за кој дебитирал на 1 септември 2013 во натпревар против [[ФК Ракоци Капошвар|Ракоци Капошвар]]. Во двете години во кои го носел дресот на Хонвед забележал вкупно 30 настапи без ниту еден постигнат гол. На 6 август 2015 година, Годој потпишал за екипата на [[ФК Сан Хосе Ертквејкс|Сан Хосе Ертквејкс]] од [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite news |url=http://www.mlssoccer.com/post/2015/08/06/san-jose-earthquakes-sign-25-year-old-panamanian-international-anibal-godoy |publisher=MLS |title=San Jose Earthquakes sign 25-year-old Panamanian international Anibal Godoy from Hungarian club |access-date=12 January 2017 |date=5 August 2015}}</ref> Своето деби во МЛС го направил 15 август 2015, во победата со 1-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Colorado Rapids}}. Пет дена подоцна, тој го постигнал својот прв погодок за клубот во победата со 5-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Sporting Kansas City}}. На 30 ноември 2017, тој го продолжил договорот со клубот за уште неколку години.<ref>{{cite web|title=Quakes re-sign midfielder Anibal Godoy|url=https://www.sjearthquakes.com/anibal-godoy-resigned|publisher=San Jose Earthquakes|date=30 November 2017|access-date=30 November 2017|archive-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203011917/https://www.sjearthquakes.com/anibal-godoy-resigned|url-status=dead}}</ref> Во 2018 година, Годој бил назначен за втор капитен на Сан Хосе Ертквејкс, зад иконата на клубот [[Крис Вондоловски]], и за првпат излегол на теренот со капитенската лента на 15 април 2018 во ремито 2-2 на домашен терен против {{Fb team (N) Houston Dynamo}} кога Вондоловски го започнал натпреварот на клупата. На 7 август 2019 година, било објавено дека по завршувањето на сезоната 2019, Годој ќе се пресели во [[ФК Нешвил|Нешвил]] за нивната инаугуративна сезона во [[МЛС]] во 2020 година. Сан Хосе за возврат добиле 650.000 американски долари.<ref>{{cite web|title=NEWS: Earthquakes Trade Anibal Godoy to Nashville SC|url=https://www.sjearthquakes.com/post/2019/08/07/news-earthquakes-trade-anibal-godoy-nashville-sc|publisher=San Jose Earthquakes|date=7 August 2019|access-date=7 August 2019}}</ref> Својот прв гол за Нешвил го постигнал во победата со 1-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Inter Miami}}. По пет сезони во клубот тој бил отпуштен кон крајот на 2024 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.nashvillesc.com/news/nashville-soccer-club-2025-roster-decisions|title=Nashville Soccer Club Announces 2025 Roster Decisions|first=Nashville|last=SC|website=Nashville SC}}</ref> На 19 декември 2024 година, Годој потпишал со уште еден нов клуб кој се приклучил во МЛС, [[ФК Сан Диего|Сан Диего]]. Договорот бил едногодишен со опција клубот да му го продолжи истиот.<ref>{{cite web |title=San Diego FC Signs Free Agent Midfielder Aníbal Godoy |url=https://www.sandiegofc.com/news/san-diego-fc-signs-free-agent-midfielder-anibal-godoy |website=SanDiegoFC.com |publisher=[[San Diego FC]] |access-date=19 December 2024}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Годој настапил за [[Фудбалска репрезентација на Панама под 20 години|панамската репрезентација под 20 години]] на [[Светско првенство во фудбал за играчи под 20 години|Светското првенство под 20 години 2007]] во [[Канада]]. Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Панама|сениорската репрезентација]] го направил на 3 март 2010 година, во [[пријателски натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Венецуела|Венецуела]] во [[Баркисимето]] кој завршил со победа на Панама од 1-2. Првото натпреварување на кое ја претставувал Панама било [[КОНКАКАФ Голд куп 2011|КОНКАКАФ Голд купот 2011]]. Покрај во 2011, тој настапил на уште 4 првенства на Северна Америка во [[КОНКАКАФ Голд куп 2013|2013]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2015|2015]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]] и [[КОНКАКАФ Голд куп 2023|2023]] година, стигајќи најдалеку до финалето на изданието во 2013, каде Панама загубила од [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] со 1-0. Во 2016 година, Годој учествувал со Панама на [[Копа Америка Сентенарио]].<ref>{{cite web|url=http://www.fepafut.com/#!Hernán-Darío-Gómez-entrega-lista-de-23-convocados-para-CA-2016/js4tu/57313d630cf222003e9f658e|title=Hernán Darío Gómez entrega lista de 23 convocados para CA 2016|language=es|access-date=10 мај 2016}}</ref> Во вториот натпревар, против {{NazNB|FUrep|ARG}}, тој бил исклучен во 31-вата минута после добивање на втор жолт картон. Во 2018 година, откако за првпат во нејзината историја Панама се квалификувала за едно Светско првенство, Годој бил повикан да ја претставува земјата на [[Светско првенство во фудбал 2018|мундијалот]] во [[Русија]].<ref>{{Cite news|url=https://www.goal.com/en-gb/news/revealed-every-world-cup-2018-squad-23-man-preliminary-lists/oa0atsduflsv1nsf6oqk576rb|title = Revealed: Every World Cup 2018 squad - Final 23-man lists {{!}} Goal.com|access-date = 5. 6. 2018}}</ref> Тој ги одиграл сите три натпревари во групната фаза против {{NazNB|FUrep|BEL}}, {{NazNB|FUrep|ENG}} и {{NazNB|FUrep|TUN}}, во кој Панама забележала три порази и го завршила настапот на турнирот како последнопласирана репрезентација. Од 2021 година, тој е [[капитен]] на репрезентацијата. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|PAN}} {{Cronopar|3-3-2010|Баркисимето|VEN|1|2|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|11-8-2010|Панама|PAN|3|1|VEN|-|Пријателска|14=Панама (град)}} {{Cronopar|3-9-2010|Панама|PAN|2|2|CRI|-|Пријателска|13={{subon|75}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|17-11-2010|Панама|PAN|2|0|HON (1949-2022)|-|Пријателска|13={{subon|73}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-12-2010|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|86}}}} {{Cronopar|29-3-2011|Хавана|CUB|0|2|PAN|-|Пријателска|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|29-5-2011|Панама|PAN|2|0|GRN|-|Пријателска|13={{subon|62}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-6-2011|Канзас Сити|CAN|1|1|PAN|-|Голд куп|2011|Прва фаза|13={{subon|79}}|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|20-6-2011|Панама|PAN|1|1|SLV|-|Голд куп|2011|Четвртфинале|dts|5 – 3|13={{subon|80}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|23-6-2011|Хјустон|USA|1|0|PAN|-|Голд куп|2011|Полуфинале|13={{subon|86}}}} {{Cronopar|10-8-2011|Санта Крус де ла Сиера|BOL|1|3|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|3-9-2011|Панама|PAN|0|2|PAR|-|Пријателска|13={{subon|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|7-9-2011|Манагва|NIC|1|2|PAN|-|Квал. за СП|2014|13={{subon|88}}}} {{Cronopar|8-10-2011|Розо|DMA|0|5|PAN|-|Квал. за СП|2014|13={{subon|71}}}} {{Cronopar|12-11-2011|Панама|PAN|2|0|CRI|-|Пријателска|13={{subon|85}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|16-11-2011|Панама|PAN|3|0|DMA|-|Квал. за СП|2014|14=Панама (град)}} {{Cronopar|29-2-2012|Асунсион|PAR|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|20-5-2012|Панама|PAN|2|0|GUY|-|Пријателска|13={{subon|}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-5-2012|Кингстон|JAM|0|1|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|1-6-2012|Панама|PAN|2|1|JAM|-|Пријателска|13={{subon|90}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|8-6-2012|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|0|2|PAN|-|Квал. за СП|2014|13={{subon|84}}}} {{Cronopar|7-9-2012|Торонто|CAN|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2014|13={{subon|78}}}} {{Cronopar|11-9-2012|Панама|PAN|2|0|CAN|-|Квал. за СП|2014|13={{subon|69}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|17-10-2012|Хавана|CUB|1|1|PAN|-|Квал. за СП|2014|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|11-1-2013|Панама|PAN|3|0|GTM|-|Пријателска|13={{subon|72}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|13-1-2013|Панама|PAN|2|0|GTM|-|Пријателска|13={{suboff|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|20-1-2013|Сан Хосе|PAN|0|0|SLV|-|[[Копа сентроамерикана 2013]]|13={{subon|65}}|14=Сан Хосе (Костарика)}} {{Cronopar|22-1-2013|Сан Хосе|PAN|1|1|HON (1949-2022)|-|[[Копа сентроамерикана 2013]]|13={{yel|30}}|14=Сан Хосе (Костарика)}} {{Cronopar|25-1-2013|Сан Хосе|PAN|3|1|GTM|-|[[Копа сентроамерикана 2013]]|14=Сан Хосе (Костарика)}} {{Cronopar|7-2-2013|Панама|PAN|2|2|CRI|-|Квал. за СП|2014|13={{subon|70}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|23-3-2013|Кингстон|JAM|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{subon|54}}}} {{Cronopar|27-3-2013|Панама|PAN|2|0|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2014|14=Панама (град)}} {{Cronopar|1-6-2013|Панама|PAN|1|2|PER||Пријателска|14=Панама (град)}} {{Cronopar|11-6-2013|Сиетл|USA|2|0|PAN|-|Квал. за СП|2014|13={{suboff|60}}}} {{Cronopar|7-7-2013|Пасадена|PAN|2|1|MEX|-|Голд куп|2013|Прва фаза|14=Пасадена (Калифорнија)}} {{Cronopar|11-7-2013|Сиетл|PAN|1|0|MTQ|-|Голд куп|2013|Прва фаза}} {{Cronopar|14-7-2013|Денвер|PAN|0|0|CAN|-|Голд куп|2013|Прва фаза|13={{subon|89}}}} {{Cronopar|20-7-2013|Atlanta|PAN|6|1|CUB|-|Голд куп|2013|Четвртфинале|13={{yel|55}} {{suboff|71}}}} {{Cronopar|24-7-2013|Арлингтон|PAN|2|1|MEX|-|Голд куп|2013|Полуфинале|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|28-7-2013|Чикаго|USA|1|0|PAN|-|Голд куп|2013|Финале}} {{Cronopar|7-9-2013|Панама|PAN|0|0|JAM|-|Квал. за СП|2014|14=Панама (град)}} {{Cronopar|11-9-2013|Тегусигалпа|HON (1949-2022)|2|2|PAN|-|Квал. за СП|2014|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|11-10-2013|Мексико|MEX|2|1|PAN|-|Квал. за СП|2014|14=Мексико (град)}} {{Cronopar|12-10-2014|Сантјаго де Керетаро|MEX|1|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2014|Сан Салвадор|SLV|1|3|PAN|1|Пријателска}} {{Cronopar|19-11-2014|Панама|PAN|0|0|CAN|-|Пријателска|13={{sent off|2|59|73}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|8-2-2015|Карсон|USA|2|0|PAN|-|Пријателска|13={{yel|59}}|14=Карсон (Калифорнија)}} {{Cronopar|27-3-2015|Порт од Спејн|TTO|0|1|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|1-4-2015|Панама|PAN|2|1|CRI|-|Пријателска|14=Панама (град)}} {{Cronopar|4-6-2015|Панама|PAN|1|1|ECU|-|Пријателска|13={{subon|46}} {{sent off|0|81}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|6-6-2015|Гвајаквил|ECU|4|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|8-7-2015|Фриско|PAN|1|1|HTI|-|Голд куп|2015|Прва фаза|13={{yel|14}}|14=Фриско (Тексас)}} {{Cronopar|11-7-2015|Фоксборо|HON (1949-2022)|1|1|PAN|-|Голд куп|2015|Прва фаза}} {{Cronopar|13-7-2015|Канзас Сити|USA|1|1|PAN|-|Голд куп|2015|Прва фаза|13={{yel|45+1}}|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|23-7-2015|Атланта|PAN|1|2|MEX|-|Голд куп|2015|Полуфинале|11=dts|13={{yel|3}}}} {{Cronopar|25-7-2015|Честер|USA|1|1|PAN|-|Голд куп|2015|за 3. место|11=dts|12=2 – 3|13={{yel|97}}|14=Честер (Пенсилванија)}} {{Cronopar|4-9-2015|Панама|PAN|0|1|URU|-|Пријателска|13={{yel|48}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|8-9-2015|Мерида|VEN|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|24}}|14=Мерида (Венецуела)}} {{Cronopar|9-10-2015|Панама|PAN|1|2|TTO|-|Пријателска|13={{suboff|62}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|14-10-2015|Толука|MEX|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|57}}}} {{Cronopar|14-11-2015|Кингстон|JAM|0|2|PAN|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|18-11-2015|Панама|PAN|1|2|CRI|-|Квал. за СП|2018|13={{yel|54}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|9-1-2016|Панама|PAN|4|0|CUB|-|[[Копа Америка Сентенарио#КОНКАКАФ плејоф квалификации за турнирот|Копа Америка Сентенарио - Плејоф]]|14=Панама (град)}} {{Cronopar|26-3-2016|Порт о Пренс|HTI|0|0|PAN|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|29-3-2016|Панама|PAN|1|0|HTI|-|Квал. за СП|2018|13={{suboff|38}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|29-5-2016|Комерс Сити|PAN|0|2|BRA|-|Пријателска|13={{yel|50}}}} {{Cronopar|7-6-2016|Орландо|PAN|2|1|BOL|-|Копа Америка|Сентенарио|Прва фаза|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|11-6-2016|Чикаго|ARG|5|0|PAN|-|Копа Америка|Сентенарио|Прва фаза|13={{sent off|2|22|31}}}} {{Cronopar|10-11-2016|Сан Педро Сула|HON (1949-2022)|0|1|PAN|-|Квал. за СП|2018|13={{suboff|54}}}} {{Cronopar|15-11-2016|Панама|PAN|0|0|MEX|-|Квал. за СП|2018|13={{subon|81}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|13-1-2017|Панама|PAN|0|0|BLZ|-|[[Копа сентроамерикана 2017]]|14=Панама (град)}} {{Cronopar|17-1-2017|Панама|PAN|0|1|HON (1949-2022)|-|[[Копа сентроамерикана 2017]]|13=<small>{{Капитен}}</small> {{yel|39}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|21-1-2017|Панама|PAN|1|1|CRI|-|[[Копа сентроамерикана 2017]]|13={{subon|82}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|25-3-2017|Порт оф Спејн|TTO|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|29-3-2017|Панама|PAN|1|1|USA|-|Квал. за СП|2018|14=Панама (град)}} {{Cronopar|9-6-2017|Сан Хосе|CRI|0|0|PAN|-|Квал. за СП|2018|14=Сан Хосе (Костарика)}} {{Cronopar|14-6-2017|Панама|PAN|2|2|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2018|14=Панама (град)}} {{Cronopar|8-7-2017|Нешвил|USA|1|1|PAN|-|Голд куп|2017|Прва фаза|14=Nashville (Tennessee)}} {{Cronopar|13-7-2017|Тампа|PAN|2|1|NIC|-|Голд куп|2017|Прва фаза|13={{yel|64}}|14=Тампа (Флорида)}} {{Cronopar|15-7-2017|Кливленд|PAN|3|0|MTQ|-|Голд куп|2017|Прва фаза|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|20-7-2017|Филаделфија|CRI|1|0|PAN|-|Голд куп|2017|Четвртфинале|13={{yel|75}}}} {{Cronopar|2-9-2017|Мексико|MEX|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2018|14=Мексико (град)}} {{Cronopar|6-9-2017|Панама|PAN|3|0|TTO|-|Квал. за СП|2018|14=Панама (град)}} {{Cronopar|6-10-2017|Орландо|USA|4|0|PAN|-|Квал. за СП|2018|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|10-10-2017|Панама|PAN|2|1|CRI|-|Квал. за СП|2018|14=Панама (град)}} {{Cronopar|22-3-2018|Брондби|DEN|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{yel|37}}}} {{Cronopar|27-3-2018|Базел|CHE|6|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|30-5-2018|Панама|PAN|0|0|NIR|-|Пријателска|13={{suboff|46}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|6-6-2018|Осло|NOR|1|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|18-6-2018|Сочи|BEL|3|0|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{yel|57}}|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Белгија - Панама|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-2018|Нижни Новгород|ENG|6|1|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{suboff|62}}|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Англија - Панама|дет.]]}} {{Cronopar|28-6-2018|Саранск|PAN|1|2|TUN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Панама - Тунис|дет.]]}} {{Cronopar|11-9-2018|Панама|PAN|0|2|VEN|-|Пријателска|13={{yel|37}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-10-2018|Ниигата|JPN|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-2018|Чонан|KOR|2|2|PAN|-|Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|16-11-2018|Тегусигалпа|HON (1949-2022)|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|20-11-2018|Панама|PAN|1|2|ECU|-|Пријателска|13={{Капитен}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|23-3-2019|Порто|BRA|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|7-6-2019|Монтевидео|URU|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-2019|Мексико|MEX|3|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{yel|82}}}} {{Cronopar|25-3-2021|Санто Доминго|PAN|1|0|BRB|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|28-3-2021|Санто Доминго|DOM|1|2|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|9-6-2021|Панама|PAN|3|0|DOM|1|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-6-2021|Панама|PAN|2|1|CUO|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-6-2021|Вилемстад|CUO|0|0|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|30-6-2021|Нешвил|MEX|3|0|PAN|-|Пријателска|14=Нешвил}} {{Cronopar|2-9-2021|Панама|PAN|0|0|CRI|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|5-9-2021|Кингстон|JAM|0|3|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|8-9-2021|Панама|PAN|1|1|MEX|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|7-10-2021|Сан Салвадор|SLV|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{Капитен}} {{yel|44}}}} {{Cronopar|10-10-2021|Панама|PAN|1|0|USA|1|Квал. за СП|2022|13={{Капитен}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|13-10-2021|Торонто|CAN|4|1|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{Капитен}} {{yel|90+5}}}} {{Cronopar|16-11-2021|Панама|PAN|2|1|SLV|-|Квал. за СП|2022|13={{Капитен}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-1-2022|Сан Хосе|CRI|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{Капитен}}|14=Сан Хосе (Костарика)}} {{Cronopar|30-1-2022|Панама|PAN|3|2|JAM|-|Квал. за СП|2022|13={{Капитен}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|2-2-2022|Мексико|MEX|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{Капитен}}|14=Мексико (град)}} {{Cronopar|24-3-2022|Панама|PAN|1|1|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-3-2022|Орландо|USA|5|1|PAN|1|Квал. за СП|2022|13={{Капитен}} {{yel|45+3}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|30-3-2022|Панама|PAN|1|0|CAN|-|Квал. за СП|2022|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|3-6-2022|Панама|PAN|2|0|CRI|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|64}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|10-6-2022|Панама|PAN|5|0|MTQ|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|14=Панама (град)}} {{Cronopar|13-6-2022|Фор де Франс|MTQ|0|0|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|14=Панама (град)}} {{Cronopar|5-11-2022|Сан Педро де Алкантара|QAT|2|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|60}}}} {{Cronopar|10-11-2022|Абу Даби|SAU|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|15-11-2022|Шарџа|VEN|2|2|PAN|1|Пријателска|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|18-11-2022|Абу Даби|CMR|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|86}}}} {{Cronopar|15-6-2023|Парадајс|PAN|0|2|CAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|Полуфинале|13={{Капитен}} {{yel|89}}|14=Парадајс (Невада)}} {{Cronopar|18-6-2023|Парадајс|PAN|0|1|MEX|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|за 3. место|13={{Капитен}} {{yel|57}} {{suboff|65}}|14=Парадајс (Невада)}} {{Cronopar|26-6-2023|Форт Лодердејл|CRI|1|2|PAN|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{Капитен}} {{yel|43}} {{suboff|74}}}} {{Cronopar|30-6-2023|Харисон|MTQ|1|2|PAN|-|Голд куп|2023|Прва фаза|13={{Капитен}} {{yel|79}} {{suboff|82}}|14=Харисон (Њу Џерзи)}} {{Cronopar|8-7-2023|Арлингтон|PAN|4|0|QAT|-|Голд куп|2023|Четвртфинале|13={{Капитен}} {{suboff|82}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|12-7-2023|Сан Диего|USA|1|1|PAN|-|Голд куп|2023|Полуфинале|dts|4 – 5|13={{Капитен}} {{yel|101}} {{suboff|102}}}} {{Cronopar|16-7-2023|Инглвуд|MEX|1|0|PAN|-|Голд куп|2023|Финале|13={{Капитен}} {{yel|59}}|14=Инглвуд (Калифорнија)}} {{Cronopar|7-9-2023|Панама|PAN|3|0|MTQ|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Прва фаза|13={{Капитен}} {{yel|29}} {{suboff|56}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|10-9-2023|Гватемала|GTM|1|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Прва фаза|13={{Капитен}}|14=Гватемала (град)}} {{Cronopar|16-11-2023|Сан Хосе|CRI|0|3|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Четвртфинале|13={{Капитен}} {{yel|59}} {{suboff|68}}|14=Сан Хосе (Костарика)}} {{Cronopar|21-3-2024|Арлингтон|PAN|0|3|MEX|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Полуфинале|13={{Капитен}} {{suboff|68}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|24-3-2024|Арлингтон|PAN|0|1|JAM|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|за 3. место|13={{suboff|68}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|6-6-2024|Панама|PAN|2|0|GUY|-|Квал. за СП|2026|13={{Капитен}} {{yel|77}} {{suboff|83}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|9-6-2024|Манагва|MSR|1|3|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{Капитен}} {{suboff|85}}}} {{Cronopar|16-6-2024|Панама|PAN|0|1|PAR|-|Пријателска|13={{Капитен}} {{suboff|79}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-10-2024|Остин|USA|2|0|PAN|-|Пријателска|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|15-10-2024|Торонто|CAN|2|1|PAN|-|Пријателска|13={{Капитен}} {{suboff|76}}}} {{Cronopar|15-11-2024|Сан Хосе|CRI|0|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{subon|72}}|14=Сан Хосе (Костарика)}} {{Cronopar|19-11-2024|Панама|PAN|2|2|CRI|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{subon|61}}|14=Панама (град)}} {{Cronofin|145|4|2||Фудбалска репрезентација на Панама#Играчи со најмногу настапи|Фудбалска репрезентација на Панама#Играчи со најмногу постигнати голови}} ==Статистика на кариерата== === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 15 март 2024.'' {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 2007 || rowspan=5|{{flagsport|PAN}} [[ФК Чепо|Чепо]] || [[Лига Панамења (фудбал)|A]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 3 || 0 |- || 2008 || [[Лига Панамења (фудбал)|A]] || 20 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 20 || 1 |- || 2009 || [[Лига Панамења (фудбал)|A]] || 25 || 3 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 25 || 3 |- || 2010 || [[Лига Панамења (фудбал)|A]] || 11 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 11 || 0 |- || 2010-2011 || [[Лига Панамења (фудбал)|A]] || 31 || 5 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 31 || 5 |- | јан.-јун. 2012 || {{flagsport|ARG}} [[ФК Годој Крус Антонио Томба|Годој Крус]] || [[Примера Дивисион (Аргентина) 2011-2012|ПД]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Аргентина 2011-2012|КА]] || - || - || [[Копа Либертадорес 2012|КЛ]] || - || - || - || - || - || 0 || 0 |- || 2012-2013 || rowspan=2|{{flagsport|PAN}} [[ФК Чепо|Чепо]] || [[Лига Панамења (фудбал)|A]] || 20 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 20 || 1 |- || авг. 2013 || [[Лига Панамења (фудбал)|A]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 3 || 0 |- ! colspan=3| Вкупно Чепо || 113 || 10 || || - || - || || - || - || || - || - || 113 || 10 |- | [[ФК Хонвед Будимпешта сезона 2013-2014|2013-2014]] || rowspan=2|{{flagsport|HUN}} [[ФК Хонвед Будимпешта|Хонвед]] || [[Немзети Бајнокшаг I 2013-2014|НБI]] || 6 || 0 || [[Фудбалски куп на Унгарија 2013-2014|КУ]]+[[Лига куп на Унгарија 2013-2014|ЛКУ]] || 1+0 || 0+0 || [[УЕФА Лига Европа 2013-2014|ЛЕ]] || - || - || - || - || - || 7 || 0 |- | [[ФК Хонвед Будимпешта сезона 2014-2015|2014-2015]] || [[Немзети Бајнокшаг I 2014-2015|НБI]] || 18 || 1 || [[Фудбалски куп на Унгарија 2014-2015|КУ]]+[[Лига куп на Унгарија|ЛКУ]] || 3+2 || 0+0 || - || - || - || - || - || - || 23 || 1 |- ! colspan="3" | Вкупно Хонвед || 24 || 1 || || 6 || 0 || || - || - || || - || - || 30 || 1 |- | 2015 || rowspan=5|{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}} || [[МЛС 2015|МЛС]] || 10 || 2 || [[Отворен куп на САД 2015|УСКуп]] || - || - || - || - || - || - || - || - || 10 || 2 |- | 2016 || [[МЛС 2016|МЛС]] || 23 || 1 || [[Отворен куп на САД 2015|УСКуп]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 23 || 1 |- || 2017 || [[МЛС 2017|МЛС]] || 26+1<ref name=off>Плејоф.</ref> || 2 || [[Отворен куп на САД 2017|УСКуп]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 28 || 2 |- || 2018 || [[МЛС 2018|МЛС]] || 27 || 0 || [[Отворен куп на САД 2018|УСКуп]] || - || - || - || - || - || - || - || - || 27 || 0 |- || 2019 || [[МЛС 2019|МЛС]] || 15 || 0 || [[Отворен куп на САД 2019|УСКуп]] || - || - || - || - || - || - || - || - || 15 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Сан Хосе Ертквејкс || 101+1 || 5 || || 1 || 0 || || - || - || || - || - || 103 || 5 |- | 2020 || rowspan=5|{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) Nashville}} || [[МЛС 2020|МЛС]] || 20+1<ref name=off/> || 1 || || - || - || - || - || - || - || - || - || 21 || 1 |- | 2021 || [[МЛС 2021|МЛС]] || 26+2<ref name=off/> || 0 || || - || - || - || - || - || - || - || - || 28 || 0 |- | 2022 || [[МЛС 2022|МЛС]] || 19+1<ref name=off/> || 1 || [[Отворен куп на САД 2022|УСКуп]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 21 || 1 |- | 2023 || [[МЛС 2023|МЛС]] || 23+2<ref name=off/> || 0 || [[Отворен куп на САД 2023|УСКуп]] || 0 || 0 || - || - || - || [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2023|КЛ]] || 7 || 1 || 32 || 1 |- | 2024 || [[МЛС 2024|МЛС]] || 23 || 1 || || - || - || [[КОНКАКАФ Лига на шампиони|КЛШ]] || 4 || 0 || [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2024|КЛ]] || 2 || 0 || 29 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Нешвил || 111+6 || 3 || || 1 || 0 || || 4 || 0 || || 9 || 1 || 131 || 4 |- | 2025 || rowspan=1|{{flagsport|USA}} {{Fb team (N) San Diego}} || [[МЛС 2025|МЛС]] || 3 || 0 || || - || - || - || - || - || - || - || - || 3 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 352+7 || 19 || || 8 || 0 || || 4 || 0 || || 9 || 1 || 380 || 20 |} === Репрезентативна статистика === {{updated|15 март 2025}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="15"|{{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] |2010||5||0 |- |2011||11||0 |- |2012||8||0 |- |2013||19||0 |- |2014||3||1 |- |2015||16||0 |- |2016||8||0 |- |2017||15||0 |- |2018||12||0 |- |2019||3||0 |- |2020||0||0 |- |2021||13||2 |- |2022||13||1 |- |2023||10||0 |- |2024||9||0 |- !colspan="2"|Вкупно!!145!!4 |} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Панама |image3=Flag of Panama.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/anibal-godoy/116109/ Анибал Годој на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/anibal-godoy/profil/spieler/161671 Анибал Годој на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/116825/anibal-godoy Анибал Годој на espn] *[https://www.whoscored.com/players/111779/show/an%C3%ADbal-godoy Анибал Годој на whoscored] {{Состав на ФК Сан Диего}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2018}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Годој, Анибал}} [[Категорија:Панамски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сан Хосе Ертквејкс]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Нешвил]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сан Диего]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1990 година]] abk6ns3w37euhlbasofsmht05wzibxa Пожар во ноќен клуб во Кочани 0 1367511 5575182 5556672 2026-06-11T03:40:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575182 wikitext text/x-wiki {{Infobox news event | image =[[Податотека:Remains of night club in Kochani after the fire VOA-full.jpg|250px]] | caption = Дискотеката „Пулс“ по пожарот | map ={{Infobox mapframe |coord={{coord|41|54|18|N|22|23|42|E}} |frame-width=250 |zoom=15}} | map_size = 250 | map_caption = Местоположбата на дискотеката | date = {{start date|2025|03|16|df=y}} | time = 02:35 | timezone = [[UTC+1]] | venue = Дискотека „Пулс“ | Location = [[Кочани]], Македонија | coordinates = {{coord|41|54|18|N|22|23|42|E|display=inline,title}} | cause = [[пиротехника]] | participants = ∼500 | reported deaths = 60+ | reported injuries = 193+<br>(3+ во критична состојба)<br>(101+ хоспитализирани во странство) |place=[[Кочани]], [[Македонија]]|casualties1=|suspect(s)=33|reported death(s)=63<br>1 возач на итната помош починал од шок предизвикан од настанот|event=Пожар во ноќен клуб во Кочани}} '''Пожар во ноќен клуб во Кочани''' — [[пожар]] што се случил на [[16 март]] [[2025]] година во 2:35 часот наутро во дискотеката „Пулс“ во [[Кочани]]. Во трагедијата животот го загубиле 63 лицa, додека пак 193 биле повредени. Ова претставува најсмртоносниот пожар во [[Историја на Македонија (1991 - денес)|историјата]] на [[Македонија]] и најсмртоносниот пожар во [[Европа]] по пожарот во [[Ноќен клуб|ноќниот клуб]] „Колектив“ во [[Романија]] во [[2015]] година. Пожарот е трета најголема трагедија во Македонија според жртвите, веднаш по [[Авионска несреќа на Палер Македонија|Авионската несреќа на Палер Македонија]] во [[1993]] година, а воедно и настан со најголем број на вкупно повредени лица во историјата на државата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/pozharot-vo-puls-e-treta-najgolema-tragedija-vo-makedonija-spored-zhrtvite/|title=Пожарот во „Пулс“ е трета најголема трагедија во Македонија според жртвите|date=2025-03-18|work=Независен весник|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}</ref> Поголем дел од настраданите од пожарот биле на возраст од 16 до 24 години. Претседателката [[Гордана Сиљановска-Давкова]] ги посетила дел од повредените во болниците и се сретнала со нивните роднини. Била прогласена [[Ден на жалост|седумдневна жалост]] по повод трагедијата во Кочани, одложувајќи ги внатрепартиските избори на [[Социјалдемократски сојуз на Македонија|СДСМ]] што требале да се одржат на [[16 март]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://civilmedia.mk/vladata-ke-proglasi-sedumdnevna-zhalost-po-povod-tragedijata-vo-kochani/|title=Владата ќе прогласи седумдневна жалост по повод трагедијата во Кочани|last=Мишев|first=Драган|date=2025-03-16|work=CivilMedia|language=mk|accessdate=2025-03-16}}</ref> Започнале [[Протести против корупцијата во Македонија (2025)|протести за тешката трагедија]] следниот ден во Кочани, [[Штип]], [[Скопје]], [[Струмица]], [[Битола]], како и помали собири низ другите градови од државата.<ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/hronika/vo-shtip-protest-na-srednoshkolci-po-tragichnata-nesrekja-vo-kochani/|title=Во Штип протест на средношколци по трагичната несреќа во Кочани|last=|date=2025-03-17|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref><ref name=":5">{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/protest-vo-kochani-za-tragedijata-vo-koja-zaginaa-59-lica/a690026|title=Протест во Кочани за трагедијата во која загинаа 59 лица|work=Канал 5|language=mk|accessdate=2025-03-17}}</ref> == Заднина == Ноќниот клуб „Пулс“ во [[Кочани]] бил сместен во градба што претходно служела како [[Склад|магацин]] за теписи. Месните новинари ја нарекле „импровизиран ноќен клуб“, како одраз на нејзината спонтана преобразба во место за забава. Властите откриле дека градбата ја немала потребната законска дозвола за работа како [[ноќен клуб]].<ref name="ap">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/north-macedonia-nightclub-fire-abc2033472aeb494b975d34555b13f72|title=59 dead and more than 150 injured in nightclub fire in North Macedonia|date=2025-03-16|language=en|access-date=2025-03-16|website=AP News}}</ref> [[Панче Тошковски|Тошковски]] изјавил дека градбата била одобрена само за лесна индустрија, а не за угостителство, и немало писмен договор помеѓу музичката група [[DNK|ДНК]] и сопственикот на клубот Дејан Јованов-Деко.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/makedonija/%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B3%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB-%D0%B1%D0%B5%D0%BD/|title=Тошковски: Пиротехничките средства ги донел бендот ДНК, концертот бил одржан на диво|last=|first=|date=2025-03-17|work=МАКФАКС|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> == Пожар == [[Податотека:Пожарот во Кочани 2025 дискотека.jpg|лево|мини|Пожарот во дискотеката „Пулс“ во [[Кочани]]|240x240пкс]] Во раните утрински часови на 16 март 2025 година, [[Ноќен клуб|дискотеката]] „Пулс“ во [[Кочани]] била исполнета со над 500 лица, кои со нетрпение го очекувале настапот на македонската поп-група [[DNK|ДНК]]. Во 2:35 часот наутро, додека концертот бил во полн ек, бината била осветлена со пиротехнички ефекти. Ненадејно, искри од [[Пиротехника|пиротехничките средства]] го запалиле лесно запаливиот таван на клубот, предизвикувајќи брзо ширење на огнот. Паниката се проширила меѓу присутните, кои се обидувале да се евакуираат низ единствениот излез, што довело до турканица.<ref name="ap"/> Еден преживеан опишал дека бил газен од толпата откако паднал по скалите.<ref name="apnews.com">{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/north-macedonia-nightclub-fire-abc2033472aeb494b975d34555b13f72|title=Fire rips through overcrowded nightclub in North Macedonia, leaving dozens dead in panicked escape|date=2025-03-16|work=AP News|language=en|accessdate=2025-03-18}}</ref> Еден член на групата ја повикал толпата да се евакуира за време на гаснењето на пожарот, изјавувајќи: „''Сите излезете, ќе се вратиме''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://telegrafi.com/en/Video-released:-%22Everyone-get-out--let's-go-back%22-was-heard-from-the-stage-when-the-fire-started-at-the-disco-in-Kocani/|title=Video released: "Everyone get out, we'll be back" was heard from the scene when the fire broke out at the disco in Kocani|date=2025-03-16|work=Telegrafi|language=en|accessdate=2025-03-18}}</ref> Некои од жртвите се обиделе да избегаат низ тоалетот на клубот, но биле пречекани со решетки на прозорците.<ref name="apnews.com"/> Видеата снимени за време на случката покажуваат обиди на присутните да го изгаснат пламенот, додека други се бореле да излезат на безбедно. Меѓу повредените имало и деца.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/c70wdedp20wo|title=North Macedonia nightclub fire claims more than 50 lives in Kocani|date=2025-03-16|work=www.bbc.com|language=en-GB|accessdate=2025-03-16}}</ref> Дел од луѓето што успеале да се спасат, влегле повторно во клубот со намера да спасат колку е можно повеќе животи. Територијалната противпожарна единица Кочани за 7 минути од добивањето на првиот повик со едно навално возило и со тројца од четирите дежурни пожарникари излегла брзо на терен и била првата што пристигнала на местото на пожарот. По самото пристигање кај градбата во пламен и согледување на ситуацијата, го известила пожарникарот што останал во базата да ја мобилизира целата единица како и да побара помош од сите противпожарни бригади во соседните градови. Веднаш по добивањето на повикот за помош, кон Кочани се упатило возило од ТППЕ Виница, кое пристигнало второ, а веднаш потоа и две возила од Доброволното противпожарно друштво Кочани. На терен дошле и екипи од ТППЕ Штип, ТППЕ Свети Николе и ТППЕ Пробиштип.<ref name=":6">{{Наведена мрежна страница|url=https://skopje1.mk/archives/324521|title=Кратка хронологија на пожарот во Кочани – од стампедо, гушење и уривање на кровот загинале 59-те лица - Скопје1.мк|last=Скопје1.мк|date=2025-03-17|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}</ref> Пожарот во релативно краток период бил изгаснат, а пожарникарите паралелно со гаснење на пожарот, евакуирале и давале прва помош и реанимација на повредените.<ref name=":6" /> Успеале и да ја отворат едната врата од локалот што била блокирана. == Жртви == === Починати === Од 17 април 2025 година, 63 лица<ref>{{Наведени вести|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/kocani-pozar-diskoteka-povrijedjeni-bolnice/33350543.html|title=Povrijeđeni iz Kočana sa teškim opekotinama poslani u najmanje šest zemalja|last=Zoksimovska|first=Sunčica Stojanovska|date=2025-03-18|work=Radio Slobodna Evropa|access-date=2025-03-19|language=sh}}</ref> на возраст меѓу 16 и 48 години загинале во пожарот,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://n1info.rs/region/direktorka-bolnice-u-kocanima-preminuli-u-pozaru-bili-uzrasta-od-14-do-24-godine/|title=Direktorka bolnice u Kočanima: Preminuli u požaru bili uzrasta od 14 do 24 godine|last=Vijesti|first=Beta|date=2025-03-16|work=N1|language=sr-RS|accessdate=2025-03-19}}</ref> од кои шест од жртвите биле малолетници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mia.mk/en/story/moi-three-minors-confirmed-dead-so-far-more-than-20-injured-in-kichevo-nightclub-fire|title=MoI: Three minors confirmed dead so far, more than 20 injured in Kochani nightclub fire|last=Nikolik|first=Nevenka|date=2025-03-16|work=Mia.mk|language=en|accessdate=2025-03-19}}</ref> Најголем број од жртвите биле од [[Кочани]] и [[Кочанско]], но и од [[Штип]], [[Пробиштип]], [[Виница]], [[Скопје]], [[Струмица]] и [[Куманово]]. Ова бил најсмртоносниот пожар во [[ноќен клуб]] во [[Европа]] по пожарот во ноќниот клуб во Букурешт во 2015 година и најсмртоносниот пожар во историјата на Македонија,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/pozharot-vo-puls-e-treta-najgolema-tragedija-vo-makedonija-spored-zhrtvite/|title=Пожарот во „Пулс“ е трета најголема трагедија во Македонија според жртвите|date=2025-03-18|work=Независен Весник|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> и двата предизвикани од [[Пиротехника|пиротехнички]] средства.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/concert-pyrotechnics-nightclub-fire-north-macedonia-1235297318/|title=At Least 59 Dead After Concert Pyrotechnics Spark Nightclub Fire in North Macedonia|last=Kreps|first=Daniel|date=2025-03-16|work=Rolling Stone|language=en-US|accessdate=2025-03-19}}</ref> Најголем број од луѓето биле пронајдени на самиот влез едни врз други. Според директорката на кочанската болница дел од пациентите што се починати, починале во турканицата што се случила при паниката за излез од клубот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mkd.mk/najgolem-del-od-zhrtvite-vo-diskotekata-zaginale-vo-stampedoto-borejkji-se-za-svoite-zhivoti/|title=Повеќето жртви во дискотеката загинале во стампедото борејќи се за својот живот|last=Kejt|date=2025-03-16|work=МКД.МК|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16|archive-date=2025-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250316154214/https://mkd.mk/najgolem-del-od-zhrtvite-vo-diskotekata-zaginale-vo-stampedoto-borejkji-se-za-svoite-zhivoti/|url-status=dead}}</ref> Многу жртви биле тешко да се утврдат поради недостаток на лични карти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/c70wdedp20wo|title=North Macedonia nightclub fire claims more than 50 lives in Kocani|date=2025-03-16|work=www.bbc.com|language=en-GB|accessdate=2025-03-17}}</ref> Андреј Ѓоргиески, еден од водечките пејачи на [[DNK|ДНК]], иако првично успеал да ја напушти градбата, со изгореници се вратил назад во обид да помогне и да спаси што е можно повеќе животи. За жал бил потврден мртов заедно со фотографот на групата, Александар Ефремов; придружната пејачка Сара Пројковска; тапанарот Ѓорѓи Ѓоргиев; и клавијатуристот Филип Стевановски, бит боксерот Мартин Атанасовски познат како "Буцо Битбокс". <ref>{{Cite web|url=https://mia.mk/en/story/dnk-band-members-including-lead-singer-confirmed-dead-in-kochani-fire|title=DNK band members, including lead singer, confirmed dead in Kochani fire|last=Reed|first=Magdalena|date=16 March 2025|website=Media Information Agency}}</ref> Двајца други члена на групата првично го преживеале пожарот, но им подлегнале на повредите подоцна тоа попладне.<ref>{{Cite web|url=https://kosovapress.com/en/Tragedy-in-Kocani:-5-members-of-the-music-group-DNK-among-the-victims|title=Tragedy in Kocani, among the victims are 5 members of the musical group DNK|access-date=2025-03-16|website=KosovaPress.com}}</ref> Владимир „Панчо“ Блажев, друг пејач на дуото ДНК, се здобил со изгореници на лицето и рацете и добил терапија со кислород.<ref>{{Cite web|url=https://telegrafi.com/en/bateristi-23-vjecar-grupit-adn-ne-mesin-e-viktimave-ne-zjarrin-e-diskotekes-ne-kocan/|title=23-year-old drummer of the band DNK, among the victims in the discotheque fire in Kocani|date=2025-03-16|language=en|access-date=2025-03-16|website=Telegrafi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/north-macedonia-fire-nightclub-kocani-pulse-wszffqldl|title=North Macedonia nightclub fire kills at least 59|last=Waterfield|first=Bruno|date=2025-03-16|language=en|access-date=2025-03-16|website=www.thetimes.com}}</ref> Во пожарот загинал и [[полицаец]], кој бил на должност и извршил увид на местото за [[дрога]] и малолетници.<ref>{{Cite web|url=https://www.slobodenpecat.mk/en/toshkovski-policaec-zagina-vo-diskotekata-vo-kochani-vrshel-kontrola-za-maloletnici-vo-objektot/|title=Toshkovski: Policeman died in a disco in Kocani, he was checking for minors in the facility - Sloboden Pechat|last=Nastoski|first=Zarko|date=2025-03-16|language=en|access-date=2025-03-16|website=Слободен печат}}</ref> Фудбалерот на [[ФК Шкупи]], [[Андреј Лазаров]], претрпел тешко вдишување на чад додека се обидувал да ги спаси посетителите на клубот и набргу починал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gol.mk/fudbal/tragichna-vest-pochina-andrej-lazarov-fudbalerot-na-shkupi|title=Трагична вест: Почина Андреј Лазаров, фудбалерот на Шкупи|date=2025-03-16|work=Gol.mk|language=mk|accessdate=2025-03-16}}</ref> Дамјан Танески, млад фудбалски [[голман]] од Штип, и Петар Ивановски, кошаркар на Баскет Дино деликатес, исто така биле дел од жртвите на пожарот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gol.mk/fudbal/mlad-golman-od-shtip-e-megju-zhrtvite-na-pozharot-vo-kochani|title=Млад голман од Штип е меѓу жртвите на пожарот во Кочани|date=2025-03-16|work=Gol.mk|language=mk|accessdate=2025-03-17}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gol.mk/kosharka/pochina-ushte-eden-sportist-basket-dino-se-zboguvashe-od-mladiot-ivanovski|title=Почина уште еден спортист – Баскет Дино се збогуваше од младиот Ивановски!|date=2025-03-17|work=Gol.mk|language=mk|accessdate=2025-03-17}}</ref> Возачот на брзата помош во Кочани, [https://plusinfo.mk/vozach-na-itna-pomosh-pochina-po-napornata-rabota-ile-gocevski-cel-den-prevezuval-povredeni-od-pozharot-vo-kochani/ Иле Гоцевски], кој превезувал жртви во болница во текот на целиот ден, починал во сон на [[17 март]], еден ден по пожарот, откако се вратил дома да се одмори.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sitel.com.mk/utrovo-pochina-dolgogodishen-shofer-na-vozila-vo-itnata-pomosh-kochani|title=Утрово почина долгогодишен шофер на возила во Итната помош Кочани|work=Сител Телевизија|language=mk|accessdate=2025-03-17}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/makedonija/%D0%B8%D0%BB%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D1%88%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D0%BA/|title=Иле Гоцевски беше на првата линија, некои болки се преголеми, некои загуби се претешки за да се носат, рече Таравари за смртта на возачот на Итната помош|last=Макфакс|first=Е. Т. /|date=2025-03-17|work=МАКФАКС|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> Еден од неговите колеги напишал објава на социјалните мрежи во која ги нерекол македонските возачи на брза помош преморени и недоволно платени и ги пофалил постапките на Гоцевски. Македонскиот министер за здравство [[Арбен Таравари]] одговорил на објавата, кој ветил дека ќе ги подобри условите за работа и платата на возачите на брзата помош, и рекол дека нивната работа често се занемарува.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraf.rs/vesti/jugosfera/4074461-stefan-je-sa-vozacem-hitne-koji-je-preminuo-spasavao-nakon-pozara-u-kocanima-drzao-sam-tela-dece-prijatelja|title=Stefan je sa vozačem Hitne koji je preminuo spasavao nakon požara u Kočanima: "Držao sam tela dece prijatelja"|last=M|first=A.|date=2025-03-18|work=Telegraf.rs|language=sr|accessdate=2025-03-19}}</ref> Утрото на [[4 април]], во јавноста излегла вест дека трагедијата зела уште еден живот, со што бројката на загинати се искачила на 60 лица. Станувало збор за Александар Карадаковски, кој работел како [[шанкер]] во кобната дискотека и на хартија бил управител на МММ Кафе дооел, кој управувал со дискотеката. Александар бил испратен на лекување во [[Литванија]] каде што и го изгубил својот живот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sitel.com.mk/60-ta-zhrtva-na-tragedijata-vo-kochani-pochina-aleksandar-karadakovski-upravitel-na-puls?fbclid=IwY2xjawJcit5leHRuA2FlbQIxMQABHbLaUSSk-XOvGrGAJ6og_-Ulv1w9uWrHshxNYQYVTxDE0tsJqypd6S_S2w_aem_90hd3z6CMbbretQyWhwFoA|title=60-та жртва на трагедијата во Кочани, почина Александар Карадаковски управител на „Пулс“|work=Сител Телевизија|language=mk|accessdate=2025-04-04}}</ref> 29-годишниот Александар Глигоровски од [[Пробиштип]], кој 22 дена бил во критична состојба, ја загубил битката за живот на [[7 април]] и станал 61-та жртва од несреќата. Тој исто така бил на лекување во Литванија како и Карадаковски, кој починал само 3 дена претходно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://4news.mk/pochina-ushte-eden-patsient-koj-se-lekuvashe-vo-litvanija-brojot-na-zaginati-se-zgolemi-na-61/?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR4vlryXC6u3C7Y9ZPiBpHVyEExKzP8W4KzjRP2zLMtFtQHoJtHUktMe41WvOQ_aem_th7I3sf3aPEJYDBlhhV-2w|title=Почина уште еден пациент кој се лекуваше во Литванија - бројот на загинати се зголеми на 61!|date=2025-04-07|work=4news.mk|language=mk|accessdate=2025-04-07}}</ref> На [[17 април]], Министерството за здравство објавило соопштение согласно со информации од Воено-медицинската академија во [[Белград]] дека претпладнето истиот ден, на повредите подлегнал и 24-годишниот Стојанче Стефанов од Кочани, станувајќи 62-та жртва на трагедијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://4news.mk/62-zhrtva-po-pozharot-vo-kochani-pochina-patsient-koj-se-lekuvashe-vo-belgrad/?fbclid=IwY2xjawJtzENleHRuA2FlbQIxMQABHryya7zfX37Ji7gksbiwAiLBr80EbqxFbcKpPlYRi5ldDcn3mhLA2AtHEZbh_aem_avm29WsyU9oro_pd8GQJ1A|title=62. жртва по пожарот во Кочани, почина пациент кој се лекуваше во Белград|date=2025-04-17|work=https://4news.mk/|language=en-US|accessdate=2025-04-17}}</ref> По 7 месеци лекување во приватна болница, на [[14 октомври]], починал Владимир Блажев — Панчо, станувајќи 63-та жртва на трагедијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://skopje1.mk/pocina-panco-od-dnk-toj-e-63-zrtva-od-pozarot-vo-puls|title=Почина Панчо од ДНК, тој е 63 директна жртва од пожарот во „Пулс“|date=2025-10-14|work=https://skopje1.mk/|language=mk|accessdate=2025-10-14}}</ref> === Повредени === [[Податотека:Number of hospitalized in the Kochani Nightclub Fire.png|мини|300x300пкс|Број на хоспитализирани во пожарот во ноќниот клуб во Кочани]] Повредени биле дури 193 лица,<ref name="makfax">{{cite web|url=https://makfax.com.mk/makedonija/%D1%83%D1%88%D1%82%D0%B5-%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B6%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%BE-%D0%BA%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BF%D0%BE/|title=Уште една жртва од пожарот во Кочани, почина управителот на дискотеката „Пулс“|date=2025-04-04|language=mk|trans-title=|website=Макфакс}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tocka.com.mk/vesti/512580/zavrsena-e-obdukcijata-na-zaginatite-vo-pozarot-se-povredeni-196-lica-od-koi-20-se-deca|title=Завршена е обдукцијата на загинатите, во пожарот се повредени 196 лица од кои 20 се деца - уапсено е лицето кое е потписник на основен проект за издавање на кабаре клуб|work=tocka.com.mk|language=mk|accessdate=2025-03-19}}</ref> од кои 20 малолетници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rfi.fr/en/international-news/20250318-pain-and-anger-grip-n-macedonia-town-after-fire-tragedy|title=Pain and anger grip N. Macedonia after fire tragedy|date=2025-03-18|work=RFI|language=en|accessdate=2025-03-19}}</ref> Првиот повик во итната медицинска помош бил точно во 2:48 часот наутро со назнака дека во дискотека, непосредно во индустрискиот дел на [[Кочани]] имало [[пожар]]. Според директорката на Општата болница во Кочани, сиот болнички кадар за помалку од 15 минути бил мобилизиран, а првите пациенти што биле примени биле со изгореници и со [[труење]] со [[јаглерод моноксид|јаглероден моноксид]]. Биле испратени болнички возила од сите здравствени домови од [[Источна Македонија]] ([[Штип]], [[Свети Николе]], [[Пробиштип]], [[Виница]], [[Македонска Каменица]], [[Делчево]], [[Пехчево]] и [[Берово]]) како и од [[Скопје]] и [[Велес]]. Дел од пациентите со поголеми изгореници од прв степен веднаш биле препратени до Клиничката болница во Штип, а од таму најкритичните во скопските клиники. Голем број на повредени биле пренесувани и со приватни возила во болниците во регионот. Утрото на 16 март, во Градската болница „Св. Наум Охридски“ во Скопје биле хоспитализирани 29 лица со тешни изгореници, 7 во клиниката „Жан Митрев“, 24 на Клиничкиот центар, 20 во „[[Воена болница|8 Септември]]“, од кои двајца биле во критична состојба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/makedonija/%D1%81%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%BF%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D1%81%D0%B5-%D0%B7%D0%B3%D1%80%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/|title=Седум пациенти се згрижени во Клиника Жан Митрев, за критичните се очекува да бидат преземени и да биде организиран трансфер во странство|last=Макфакс|first=А. O. /|date=2025-03-16|work=МАКФАКС|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurir.mk/vesti/makedonija/ushte-chetvorica-pacienti-od-gradska-bolnica-transportirani-vo-hrvatska/|title=Уште четворица пациенти од Градска болница транспортирани во Хрватска|work=Курир|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/featured/nad-50-zhrtvi-vo-pozhar-vo-vo-kochani-site-vesti-na-edno-mesto/|title=Трагедија во Кочани - СИТЕ ВЕСТИ ЗА ПОЖАРОТ НА ЕДНО МЕСТО|last=|date=2025-03-16|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref> Во Клиничката болница во Штип се лекувале 20 пациенти, а 12 во болницата во Кочани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/nad-140-pacienti-se-lekuvaat-vo-makedonija-licata-prefrleni-vo-stranstvo-se-vo-stabilna-sostojba/|title=Над 140 пациенти се лекуваат во Македонија - лицата префрлени во странство се во стабилна состојба|last=Крстески|first=Стефан|date=2025-03-16|work=Слободен печат|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref> Подрачната болница во Кочани била сериозно неопремена за напливот на жртви, со само две амбулантни возила и едно комбе со кревет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://metropola.mk/2025/03/17/%D0%BA%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%B8%D0%BC%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%BE-%D0%B4%D0%B2%D0%B5-%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%BB/|title=Кочанската болница има само ДВЕ амбулантни комбиња - со натчовечки напори вработените беа во борба со секоја секунда за помош|last=Vasev|first=Krume|date=2025-03-17|work=Метропола|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> Радио Кочани јавило дека повредените останале да лежат на улица, бидејќи немало доволно возила за итна помош да ги превезе сите. Некои од жртвите биле пренесени во болница од цивилни случајни минувачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://radiokocani.mk/18627/|title=Најголема катастрофа и трагедија досега во Кочани|date=2025-03-16|work=Kocani Radio|language=en-US|accessdate=2025-03-19}}</ref> Братот на една од жртвите сведочел за огромен број на трупови во болничките ходници и дека тој морал да ги прегази за да ја провери неговата повредена сестра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/ungluecke/nordmazedonien-59-menschen-kommen-bei-brand-in-diskothek-ums-leben-110359573.html|title=Nordmazedonien: 59 Menschen kommen bei Brand in Diskothek ums Leben|date=2025-03-16|work=FAZ.NET|language=de|accessdate=2025-03-19}}</ref> Поради сериозноста на повредите како резултат на изгореници и вдишување чад, дел од повредените биле префрлени во специјализирани одделенија во болниците и клиниките во Скопје и Штип.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antropol.mk/2025/03/16/tragedija-vo-koani-pozar-so-nevideni-tragicni-razmeri/|title=Трагедија во Кочани: Пожар|last=P|first=Z.|date=2025-03-16|work=Антропол|language=en-US|accessdate=2025-03-19}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/nad-50-zhrtvi-vo-pozhar-vo-vo-kochani-site-vesti-na-edno-mesto/|title=Трагедија во Кочани - СИТЕ ВЕСТИ ЗА ПОЖАРОТ НА ЕДНО МЕСТО|last=НМ|date=2025-03-16|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> До 17 март, сите преостанати пациенти во општа болница Кочани биле префрлени на клиниките во Скопје.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://frontline.mk/2025/03/17/tivko-i-tazhno-e-vo-kochani-eden-den-po-tragichniot-pozhar/|title=Тивко и тажно е во Кочани еден ден по трагичниот пожар|date=2025-03-17|work=ПРВА ЛИНИЈА|language=en-US|accessdate=2025-03-19}}</ref> Со оглед на тоа што материјалот од што бил изграден таванот на ноќниот клуб содржел [[азбест]], [[канцероген]], министерот за здравство Таравари им наложил на повредените и на секој друг што бил на местото на пожарот да одат на лекар бидејќи можеби го вдишале азбестот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/english/region/112924/everyone-who-was-at-the-scene-of-the-tragedy-in-kocani-is-in-danger-doctors-issued-a-warning-video/vest|title=Everyone who was at the scene of the tragedy in Kočani is in danger; Doctors issued a warning VIDEO|last=B92|work=B92.net|language=sr|accessdate=2025-03-19}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/kochani-dikoteka-licenca-standardi-pozar-/33351714.html|title=Dok se istražuje odgovornost za požar u Kočanima, na vidjelo izlaze kršenja zakona u radu klubova|last=Nikolovska|first=Biljana|date=2025-03-18|work=Radio Slobodna Evropa|access-date=2025-03-19|language=sh}}</ref> Според Мери Цветковска, професор по градежништво на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во Скопје, теориите за изгорениот азбест не се точни, бидејќи азбестот се крши на топлина наместо да гори. Докторот Бојан Трајковски рекол дека секој што е внатре во ноќниот клуб треба да биде надгледуван за знаци на [[мезотелиом]] до крајот на животот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/en/peplosanata-diskoteka-puls-oslobodi-kancerogeni-azbestni-chestichki-vo-vozduhot/|title=The burnt-out Pulse disco released carcinogenic asbestos particles into the air - Free Press|last=Бурнс|first=Мирослава|date=2025-03-19|work=Слободен печат|language=en|accessdate=2025-03-19}}</ref> ==== Меѓународна медицинска помош ==== Од вечерните часови на 16 март и во текот на наредните денови, повеќе од 100 најтешко повредените биле префрлени во здравствени установи во странство, како последица на меѓународната поддршка и соработката со партнерските земји.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/nad-140-pacienti-se-lekuvaat-vo-makedonija-licata-prefrleni-vo-stranstvo-se-vo-stabilna-sostojba/|title=Над 140 пациенти се лекуваат во Македонија - лицата префрлени во странство се во стабилна состојба|last=Крстески|first=Стефан|date=2025-03-16|work=Слободен печат|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Австрија}} [[Австрија]]: 6 пациенти биле хоспитализирани во болниците во [[Виена]] и [[Грац]].<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://360stepeni.mk/devet-evropski-zemji-ponudile-pomosh-po-pozharot-vo-kochani-informiraat-od-evropskata-komisija/|title=Девет европски земји понудиле помош по пожарот во Кочани, информираат од Европската комисија|last=360степени|date=2025-03-17|work=360 степени|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Белгија}} [[Белгија]]: По 1 пациент бил хоспитализиран во [[Брисел]], [[Антверпен]], [[Лиеж]] и [[Шарлероа]], со помош на воен авион од {{знамеикона|Романија}} [[Романија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/chetvoritsa-povredeni-od-kochani-nokeska-prefrleni-na-lekuvane-vo-belgija/|title=Четворица повредени од Кочани, ноќеска префрлени на лекување во Белгија|last=Николовски|first=Никола|date=2025-03-19|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> * {{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]]: 9 пациенти биле хоспитализирани во [[Софија]], а по 3 пациенти во [[Пловдив]] и во [[Варна]].<ref name=":0" /><ref name=":2" /> * {{знамеикона|Грција}} [[Грција]]: 5 пациенти биле хоспитализирани во општата и воената болница во [[Солун]],<ref name=":0" /><ref name=":2" /> а 7 други пациенти во [[Атина]].<ref name=":12">{{Наведена мрежна страница|url=https://kurir.mk/vesti/makedonija/ushte-12-povredeni-od-makedonija-prefrleni-na-lekuvanje-vo-srbija-trojca-vo-grcija-i-dvajca-vo-avstrija/|title=Уште 12 повредени од Македонија префрлени на лекување во Србија, тројца во Грција и двајца во Австрија|work=Курир|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://alfa.mk/ushte-chetvoricza-paczienti-prefrleni-vo-atina-vo-tekot-na-nokta/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=ushte-chetvoricza-paczienti-prefrleni-vo-atina-vo-tekot-na-nokta|title=Уште четворица пациенти префрлени во Атина во текот на ноќта|date=2025-03-19|work=alfa.mk|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> * {{знамеикона|Италија}} [[Италија]]: 2 пациенти биле хоспитализирани во [[Милано]], а по 1 пациент во [[Парма]] и во [[Пиза]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plusinfo.mk/doma-se-lekuvaat-77-vo-stranstvo-101-povreden-vo-pozharot-ministerstvoto-za-zdravstvo-gi-ob-avi-detalite/|title=ДОМА СЕ ЛЕКУВААТ 77, ВО СТРАНСТВО 101 ПОВРЕДЕН ВО ПОЖАРОТ Министерството за здравство ги објави деталите|last=плусинфо|date=2025-03-19|work=plusinfo.mk|language=en-US|accessdate=2025-03-19}}</ref> * {{знамеикона|Литванија}} [[Литванија]]: 3 пациенти биле пренесени на лекување во [[Вилнус]] и 1 пациент во [[Каунас]], со помош на воен авион од {{знамеикона|Романија}} [[Романија]].<ref name=":2" /><ref name="slobodenpecat.mk">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/romanski-avion-na-poleta-za-skopje-za-da-preveze-chetvorica-pacienti-so-izgorenici-vo-bolnica-vo-litvanija/|title=Романски авион полета за Скопје за да превезе четворица пациенти со изгореници во болница во Литванија|last=Дамческа|first=Марина|date=2025-03-17|work=Слободен печат|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Полска}} [[Полска]]: 2 пациенти биле хоспитализирани во [[Ленчна]] блиску до [[Лублин]].<ref name="kurir.mk">{{Наведена мрежна страница|url=https://kurir.mk/vesti/makedonija/ministerstvo-za-zdravstvo-informira-za-sostojbata-na-pacientite-zgrizheni-vo-makedonija-i-stranstvo/|title=Министерство за здравство информира за состојбата на пациентите згрижени во Македонија и странство|work=Курир|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref><ref name="libertas.mk">{{Наведена мрежна страница|url=https://libertas.mk/klekovski-vo-kontakt-sme-so-fondaci-a-od-holandi-a-za-da-doneseme-kozhni-graftovi-za-povredenite/|title=Клековски: Во контакт сме со фондација од Холандија за да донесеме кожни графтови за повредените|last=Libertas|first=Libertas|date=2025-03-19|work=Либертас|language=en-US|accessdate=2025-03-20}}</ref> * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]]: 26 пациенти биле хоспитализирани во болниците во [[Белград]] и 3 пациенти во [[Ниш]].<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name="kurir.mk"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lokalno.mk/dvajca-povredeni-vo-pozharot-vo-kochani-prefrleni-vo-klinichkiot-centar-nish-nivnite-vitalni-parametri-se-stabilni/|title=Двајца повредени во пожарот во Кочани префрлени во Клиничкиот центар во Ниш, нивните витални параметри се стабилни|last=Milan1|date=2025-03-19|work=Локално|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> * {{знамеикона|Словенија}} [[Словенија]]: По 2 пациенти биле хоспитализирани во [[Љубљана]] и [[Марибор]].<ref name=":2" /> * {{знамеикона|Турција}} [[Турција]]: 6 пациенти биле хоспитализирани во [[Истанбул]], а дополнителни 6 пациенти во [[Анкара]].<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":15">{{Наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/ushte-tri-lica-od-pozharot-vo-kochani-kje-se-lekuvaat-vo-turcija/|title=Уште три лица од пожарот во Кочани ќе се лекуваат во Турција|date=2025-03-20|work=Независен Весник|language=mk-MK|accessdate=2025-03-20}}</ref> * {{знамеикона|Унгарија}} [[Унгарија]]: 6 пациенти биле пренесени на лекување во [[Будимпешта]], со помош на авион од {{знамеикона|Луксембург}} [[Луксембург]].<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/ushte-dvaesetina-pacienti-kje-zaminat-na-lekuvanje-vo-stranstvo-najavi-mucunski/|title=Уште дваесетина пациенти ќе заминат на лекување во странство, најави Муцунски|last=Крстески|first=Стефан|date=2025-03-17|work=Слободен печат|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Хрватска}} [[Хрватска]]: 5 пациенти биле хоспитализирани во болниците во [[Загреб]].<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name="libertas.mk"/> * {{знамеикона|Шведска}} [[Шведска]]: 5 пациенти биле пренесени на лекување во повеќе градови во Шведска. * {{знамеикона|Шпанија}} [[Шпанија]]: 7 пациенти биле пренесени на лекување во [[Мадрид]].<ref name=":16">{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/sedum-lica-povredeni-vo-pozharot-vo-kochani-se-transportiraat-vo-shpanija/a690734|title=Седум лица повредени во пожарот во Кочани се транспортираат во Шпанија|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2025-03-20}}</ref> Како дополнителна поддршка во справувањето со кризата, во земјата пристигнале медицински екипи од {{знамеикона|Србија}} [[Србија]], {{знамеикона|Чешка}} [[Чешка]] и {{знамеикона|Израел}} [[Израел]], кои се приклучиле на напорите за обезбедување соодветна здравствена грижа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/zhivot/zdravje/pristigaat-lekarski-timovi-vo-makedonija/|title=Пристигаат лекарски тимови во Македонија|last=Сани|date=2025-03-17|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> Бугарија испратила воен авион Ц-27Ј Спартан за транспорт на осум од најтешко ранетите жртви во болницата „Н. И. Пирогов“ во [[Софија]] и Воено-медицинската академија во [[Варна]], додека уште шест биле пренесени со амбулантни возила во [[Софија]] и [[Пловдив]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nova.bg/news/view/2025/03/16/491001/the-spartan-aircraft-transports-8-injured-fire-victims-from-north-macedonia-to-bulgarian-hospitals/|title=The "Spartan" aircraft transports 8 injured fire victims from North Macedonia to Bulgarian hospitals|work=nova.bg|language=bulgarian|accessdate=2025-03-19}}</ref> Директорот на болницата Пирогов изјавил дека болницата очекува бројката на загинати да се зголеми, бидејќи сите жртви од пожарот што ги примиле се во „многу лоша состојба“, со изгореници на дишните патишта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/ungluecke/nordmazedonien-fuerchtet-weitere-todesopfer-nach-nachtclub-brand-110362094.html|title=Nordmazedonien fürchtet weitere Todesopfer nach Nachtclub-Brand|date=2025-03-17|work=FAZ.NET|language=de|accessdate=2025-03-19}}</ref> На 18 март, Бугарскиот Црвен крст, болницата Пирогов и Националниот центар за трансфузиона хематологија организирале крводарителска акција за помош на повредените во Бугарија, поддржана од Воено-медицинската академија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/853847-blood-donation-campaign-launched-at-military-medical-academy-to-support-those-in|title=Blood Donation Campaign Launched at Military Medical Academy to Support Those Injured in Kocani Nightclub Fire|work=www.bta.bg|language=en|accessdate=2025-03-19}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bnr.bg/en/post/102130404/hundreds-wait-in-line-to-donate-blood-for-the-victims-of-the-kocani-fire-tragedy|title=Hundreds of people in Sofia donate blood for the victims of the Kocani fire tragedy|work=bnr.bg|language=en|accessdate=2025-03-19}}</ref> До 19 март, повеќе од 600 Бугари дарувале крв во [[Софија]], [[Горна Џумаја]], [[Варна]], [[Пловдив]], [[Плевен]] и [[Стара Загора]] за жртвите од пожарот во ноќниот клуб.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.segabg.com/category-bulgaria/nad-600-dushi-sa-darili-kruv-sofiya-za-zhertvite-kochani|title=Над 600 души са дарили кръв в София за жертвите в Кочани|date=2025-03-19|work=Над 600 души са дарили кръв в София за жертвите в Кочани - Новини СЕГА|language=bg|accessdate=2025-03-19}}</ref> Бугарската амбасада во Скопје известила дека Бугарија е подготвена да обезбеди целосна помош, превоз и сместување за најблиските членови на семејствата на повредените, кои се лекуваат во болниците во Бугарија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/bugarija-kje-obezbedi-prevoz-i-smestuvanje-za-semejstvata-na-povredenite-shto-se-tamu-na-lekuvanje/|title=Бугарија ќе обезбеди превоз и сместување за семејствата на повредените што се таму на лекување|last=Божиновска|first=Жана П.|date=2025-03-16|work=Слободен печат|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> На 16 март, [[Србија]] испратила авион Ц-295 на Српските воздухопловни сили за да земе 12 од најтешко повредените жртви, кои биле пренесени во Воено-медицинската академија и Клиничкиот центар на Србија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.blic.rs/vesti/hronika/avion-sa-povredjenima-iz-severne-makedonije-sleteo-u-beograd-veliki-broj-hitne-pomoci/9d3khby|title=Avion sa povređenima iz Severne Makedonije sleteo u Beograd: Veliki broj hitne pomoći pod rotacijama prevozi pacijente na VMA|last=Stojković|first=Milena|date=2025-03-16|work=Blic.rs|language=sr|accessdate=2025-03-20}}</ref> Дополнително, Србија испратила пет амбулантни возила со 14 медицински лица за да им помогне на преполните болници во Македонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pancevac-online.rs/397879/5-sanitetskih-vozila-na-putu-za-makedoniju-povredjeni-ce-biti-primljeni-u-vojnu-bolnicu-nis-i-na-vma/|title=5-sanitetskih-vozila-na-putu-za-makedoniju-povredjeni-ce-biti-primljeni-u-vojnu-bolnicu-nis-i-na-vma}}</ref> Две амбулантни возила однеле двајца од најкритично повредените во [[Ниш]], каде што биле примени во Клиничкиот центар во Ниш и во Воената болница во Ниш, а три други возила на брза помош се упатиле во [[Белград]], каде што дополнителни тројца повредени биле примени во Воено-медицинската академија и Клиничкиот центар на Србија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fokus.mk/lekari-i-meditsinski-tehnichari-od-srbija-so-avion-pristignaa-vo-makedonija/|title=Лекари и медицински техничари од Србија со авион пристигнаа во Македонија|date=2025-03-16|work=Фокус|language=en-GB|accessdate=2025-03-20|archive-date=2025-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319011956/https://fokus.mk/lekari-i-meditsinski-tehnichari-od-srbija-so-avion-pristignaa-vo-makedonija/|url-status=dead}}</ref> Анестезиологот од ВМА, Горан Рондовиќ, изјавил дека и двајцата пациенти што ги примиле се во критична состојба, но се стабилни. Од 10 пациенти пренесени на Воено-медицинската академија, шест биле на Одделението за интензивна нега, а четворица биле на реконструктивна операција, заклучно со 19 март.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/anesteziolog-vo-vma-teshka-e-zdravstvena-sostojba-na-povredenite-od-kochani/|title=Анестезиолог во ВМА: Тешка е здравствената состојба на повредените од Кочани|date=2025-03-19|work=Независен Весник|language=mk-MK|accessdate=2025-03-20}}</ref> На 17 март, друг авион на Српските воздухопловни сили Ц-295 отпатувале од воздухопловната база [[Батајница]] за да превезе уште 12 повредени на лекување во белградската Воено-медицинска академија и Клиничкиот центар на Србија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.rs/evropa/region/161604/jos-12-povredenih-iz-kocana-prebaceno-na-lecenje-u-beograd/vest|title=Još 12 povređenih iz Severne Makedonije prebačeno na lečenje u Srbiju, troje u Grčku i dvoje u Austriju|last=Tanjug|date=2025-03-17|work=Euronews.rs|language=sr|accessdate=2025-03-20}}</ref> Уште еден повреден со возило на брза помош бил пренесен во болница во Ниш.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.juznevesti.com/drustvo/stize-jos-povredjenih-u-pozaru-iz-severne-makedonije-u-nis/|title=Stiže još povređenih u požaru iz Severne Makedonije u Niš - Društvo - Južne vesti|date=2025-03-17|work=www.juznevesti.com|language=sr-RS|accessdate=2025-03-20}}</ref> Вечерта на 17 март, српскиот претседател [[Александар Вучиќ]] ги посетил повредените во Клиничкиот центар на Србија во [[Белград]] заедно со министерот за здравство [[Златибор Лончар]] и единаесет фоторепортери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.danas.rs/svet/region/vucic-zrtve-pozara-u-kocanima/|title=Vučić sa 11 kamera obišao žrtve požara u Kočanima, Makedonci besni na predsednika Srbije i nisu jedini - Region - Dnevni list Danas|date=2025-03-18|language=sr-RS|accessdate=2025-03-19}}</ref> Граѓаните на Македонија и [[Србија]] на социјалните мрежи го обвиниле Вучиќ дека ја искористил приликата за пи-ар и за добивање политички поени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.intellinews.com/serbian-president-sparks-outrage-with-visit-to-kocani-fire-victims-372218/|title=Serbian president sparks outrage with visit to Kocani fire victims|date=2025-03-18|work=www.intellinews.com|language=en|accessdate=2025-03-19}}</ref> Вучиќ бил фотографиран како допира пациент со голи раце,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://n1info.rs/vesti/hirurg-dugalic-javno-se-odricem-kolega-koje-su-pustile-da-vucic-udje-na-intenzivnu-negu/|title=Hirurg Dugalić: Javno se odričem kolega koje su pustile da Vučić uđe na intenzivnu negu|last=FoNet|date=2025-03-18|work=N1|language=sr-RS|accessdate=2025-03-19}}</ref> а подоцна ја симнал медицинската маска додека зборувал пред новинарите пред пациент.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://n1info.rs/vesti/pre-porodica-vucic-obisao-povredjene-u-pozaru-makedonci-ostri-na-mrezama-zloupotreba-za-politicke-poene/|title=Pre porodica, Vučić obišao povređene u požaru: Makedonci oštri na mrežama - zloupotreba za političke poene|last=S|first=S. M.|date=2025-03-17|work=N1|language=sr-RS|accessdate=2025-03-19}}</ref> Слично на тоа, македонскиот премиер [[Христијан Мицкоски]], придружуван од неколку други службени лица, ги посетил повредените во скопските болници вечерта на 17 март и повторно на 18 март, пред да им биде дозволено на нивните семејства да ги видат и без сите соодветни безбедносни мерки. Еден човек во друштво на Мицкоски бил виден без маска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/roditelite-ne-mozhat-da-gi-posetat-pacientite-premierot-mozhe/|title=Родителите не можат да ги посетат пациентите, а премиерот може|date=2025-03-18|work=Независен Весник|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> Авион на романските воздухопловни сили Ц-27Ј Спартан, конфигуриран за медицински мисии, заминал на 17 март од [[Отопени]] за да изврши хуманитарна мисија за превоз на четворица пациенти со дијагностицирани изгореници од Скопје во болница во [[Вилнус]], [[Литванија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://focuspress.ro/romania-transporta-patru-raniti-grav-in-incendiul-din-macedonia-de-nord-in-lituania-cu-o-aeronava-militara/|title=România transportă patru răniți grav în incendiul din Macedonia de Nord în Lituania, cu o aeronavă militară {{!}} FocusPress|date=2025-03-17|work=focuspress.ro|language=ro-RO|accessdate=2025-03-20}}</ref> Медицински авиони на [[Турција|Туција]] транспортирале повредени во [[Истанбул]] и [[Анкара]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/27-najteshko-povredeni-od-pozharot-vo-kochani-se-prenesuvaat-na-lekuvane-vo-bugarija-grtsija-turtsija-i-srbija/|title=27 НАЈТЕШКО ПОВРЕДЕНИ ОД ПОЖАРОТ ВО КОЧАНИ СЕ ПРЕНЕСУВААТ НА ЛЕКУВАЊЕ ВО БУГАРИЈА, ГРЦИЈА, ТУРЦИЈА И СРБИЈА|date=2025-03-16|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2025-03-20}}</ref> [[Словенија]] испратила воен авион за да пренесе повредени со изгореници во Медицинскиот центар на [[Универзитет во Љубљана|Универзитетот во Љубљана]], а други двајца биле транспортирани во медицинскиот центар на [[Мариборски универзитет|Универзитетот во Марибор]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtvslo.si/slovenija/dva-poskodovanca-iz-kocanov-prispela-v-slovenijo-mnz-poostren-nadzor-prireditvenih-prostorov/739705|title=Dva poškodovanca iz Kočanov prispela v Slovenijo. MNZ: Poostren nadzor prireditvenih prostorov.|last=C|first=G.|work=rtvslo.si|language=sl|accessdate=2025-03-20}}</ref> Околу 3 часот на 17 март, момче и девојче на возраст од дваесетина години биле пренесени во Здравствениот центар на унгарските одбранбени сили.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.magyarhirlap.hu/kronika/20250317-megerkeztek-az-eszak-macedoniai-tuzeset-elso-serultjei|title=Megérkeztek az észak-macedóniai tűzeset első sérültjei|last=hírlap|first=Magyar|work=www.magyarhirlap.hu|language=hu|accessdate=2025-03-18}}</ref> Двајцата се здобиле со изгореници и вдишување чад, и се наоѓале во животна опасност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://magyarnemzet.hu/belfold/2025/03/gyorfi-pal-eszak-macedonia-tuz-serult-szorakozohely|title=Életveszélyes állapotban van az észak-macedóniai huszonéves, akit az éjszaka szállítottak Magyarországra + videó|last=Áron|first=Ternovácz|date=2025-03-17|work=Életveszélyes állapotban van az észak-macedóniai huszonéves, akit az éjszaka szállítottak Magyarországra + videó|language=hu|accessdate=2025-03-18}}</ref> Во текот на денот во Унгарија пристигнале уште четворица повредени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/ushte-dvaesetina-pacienti-kje-zaminat-na-lekuvanje-vo-stranstvo-najavi-mucunski/|title=Уште дваесетина пациенти ќе заминат на лекување во странство, најави Муцунски|last=Крстески|first=Стефан|date=2025-03-17|work=Слободен печат|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}</ref> Медицински авион од [[Луксембург]] учествувал во транспортот на повредените.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Со помош на амбулантни возила, првично три, а подоцна уште два пациенти биле хоспитализирани во Општата и Воената болница во [[Солун]].<ref name=":0" /><ref name=":2" /> На 17 март, авион на Грчките воздухопловни сили Ц-130 пренел три тешко повредени жртви на интензивна нега во воената болница во [[Атина]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://frontline.mk/2025/03/17/avion-na-grchkoto-voeno-vozduhoplovstvo-vecherva-od-skop-e-e-prenese-vo-atina-tro-ca-povredeni/|title=Авион на грчкото воено воздухопловство вечерва од Скопје ќе пренесе в|last=Jane|date=2025-03-17|work=ПРВА ЛИНИЈА|language=en-US|accessdate=2025-03-20}}</ref> Според грчкиот министер за здравство Адонис Георгијадис, три болници во Атина и една во Солун биле ставени во зголемена готовност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/petmina-povredeni-vo-pozharot-vo-kochani-se-khospitalizirani-vo-bolnici-vo-solun-dvajca-vekje-se-operirani|title=Петмина повредени во пожарот во Кочани се хоспитализирани во болници во Солун, двајца веќе се оперирани|work=24.mk|language=en|accessdate=2025-03-20}}</ref> Истиот ден, биле извршени три лета од воздухопловната база Воглер до Скопје со авион Ц-130 Херкулес на Австриските воздухопловни сили до болниците во [[Грац]] и [[Виена]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://militaeraktuell.at/bundesheer-unterstuetzt-in-nordmazedonien/|title=Bundesheer unterstützt in Nordmazedonien|last=Aktuell|first=Militaer|date=2025-03-17|work=militaeraktuell.at|language=de-DE|accessdate=2025-03-20}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nachrichten.at/panorama/weltspiegel/internationale-hilfe-nach-toedlichem-brand-in-mazedonien-angelaufen;art17,4034256|title=Nach Brandkatastrophe in Mazedonien: 6 Opfer in Österreich in Behandlung|work=nachrichten.at|language=de|accessdate=2025-03-20}}</ref> Хрватскиот премиер [[Андреј Пленковиќ]] на 17 март објавил дека два хеликоптери на хрватската армија на 19 март ќе пренесат четворица од ранетите во Хрватска на лекување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://frontline.mk/2025/03/17/plenkovi-chetvorica-povredeni-od-severna-makedoni-a-za-dva-dena-e-bidat-prefrleni-vo-hrvatska/|title=Пленковиќ: Четворица повредени од Северна Македонија за два дена ќе бидат префрлени во Хрватска - frontline.mk|date=2025-03-17|work=ПРВА ЛИНИЈА|language=en-US|accessdate=2025-03-20}}</ref> На 17 март, Чешка најавила распоредување на десет воено-медицински кадар од Централната воена болница во Македонија, откако Македонија побарала помош.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.radio.cz/czechia-sends-military-medical-team-north-macedonia-after-deadly-club-fire-8845724|title=Czechia sends military medical team to North Macedonia after deadly club fire|date=2025-03-17|work=Radio Prague International|language=en|accessdate=2025-03-20|archive-date=2025-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250325063424/https://english.radio.cz/czechia-sends-military-medical-team-north-macedonia-after-deadly-club-fire-8845724|url-status=dead}}</ref> Белгија ја распоредила својата белгиска екипа за прва помош и поддршка за да обезбеди итна медицинска помош на жртвите од пожарот на 19 март, земајќи четворица пациенти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtl.be/actu/monde/europe/incendie-devastateur-en-macedoine-du-nord-la-belgique-intervient-nous-sommes-aux/2025-03-16/article/742821|title=Incendie dévastateur en Macédoine du Nord: la Belgique intervient, "nous sommes aux côtés de nos amis dans le besoin"|last=BELGA|first=RTL info avec|date=2025-03-16|work=RTL Info|language=fr|accessdate=2025-03-20}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.belganewsagency.eu/victims-of-north-macedonia-nightclub-fire-transferred-to-belgium-for-treatment|title=Victims of North Macedonia nightclub fire transferred to Belgium for treatment|last=Service|first=Flanders News|date=2025-03-19|work=belganewsagency.eu|language=en-BE|accessdate=2025-03-20}}</ref> На 20 март, дополнителни три жртви од пожарот биле пренесени со хеликоптер во градската болница „Башакшехир Чам и Сакура“ во [[Истанбул]].<ref name=":15" /> На 20 март, [[Шпанија]] објавила дека ќе лекува седум од жртвите во [[Мадрид]], при што пет биле пренесени во Универзитетската болница Ла Паз и две во Универзитетската болница во [[Гетафе]].<ref name=":16" /> == Статистика == {| class="wikitable" |+ Возрасна распределба на жртвите |- ! Возраст !! Број на жртви |- | 16 || 3 |- | 17 || 3 |- | 18 || 4 |- |19 |1 |- | 20 || 2 |- | 21 || 6 |- | 23 || 2 |- | 24 || 8 |- | 25 || 3 |- | 26 || 7 |- | 27 || 2 |- | 29 || 3 |- | 30 || 3 |- | 31 || 2 |- | 32 || 1 |- |33 |1 |- | 36 || 4 |- | 38 || 2 |- | 43 || 1 |- | 44 || 2 |- |46 |1 |- | 47 || 1 |- |48 |1 |- ! Вкупно !! 63<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plusinfo.mk/6-maloletnici-na-vozrast-od-16-i-17-godini-zaginaa-vo-kochani-na-vozrasnata-zhrtva-imashe-48-godini/|title=6 МАЛОЛЕТНИЦИ НА ВОЗРАСТ ОД 16 И 17 ГОДИНИ ЗАГИНАА ВО КОЧАНИ: Највозрасната жртва имаше 48 години|last=|date=2025-03-20|work=Плусинфо|language=mk|accessdate=2025-03-20}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/2025/10/14/pancho-e-63-ta-zhrtva-od-pozharot-vo-kochani-se-cheka-pochetok-na-sudeneto/|title=Панчо е 63-та жртва од пожарот во Кочани, се чека почеток на судењето|last=|first=|date=2025-10-14|work=Телма|language=mk-MK|accessdate=2025-10-15}}</ref> |} == Истрага == [[Податотека:По пожарот во дискотеката Пулс.jpg|мини|280x280px|Последиците од пожарот|лево]] Министерот за внатрешни работи на [[Македонија]], [[Панче Тошковски]], потврдил дека се уапсени лица што биле дел од организацијата на концертот за време на кој настанал пожарот. На терен веднаш биле ангажирани сите соодветни институции, вклучувајќи и обвинители специјализирани за организиран криминал. Во тек е истрага за да се разјаснат околностите на овој трагичен настан и да се утврди одговорноста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mrt.com.mk/node/125636|title=МРТ|work=www.mrt.com.mk|accessdate=2025-03-16}}</ref> Министерот за внатрешни работи Панче Тошковски објавил дека се распишани потерници за над 20 лица, а 15 осомничени веќе биле во притвор.<ref>{{cite web|url=https://lider.mk/istraga-za-pozharot-vo-kochani-nad-20-osomnicheni/|title=Над 20 осомничени за пожарот во Кочани, 15 приведени, вклучени се поранешни функционери|date=16 March 2025|language=mk|website=Lider.mk|access-date=16 March 2025}}</ref> Тој открил дека дискотеката „Пулс“ ја добила дозволата за работа преку корупција и поткуп. Меѓу уапсените биле Дејан Јованов-Деко, сопственик на дискотеката, Размена Чекиќ Дуровиќ, поранешната државна секретарка во Министерството за економија, [[Крешник Бектеши]], поранешен [[Министер за економија и труд на Македонија|министер за економија]], и поранешниот директор на [[Државен пазарен инспекторат|Државниот пазарен инспекторат]], Горан Трајковски.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/eks-ministerot-za-ekonomija-kreshnik-bekteshi-sproveden-vo-kochani-obvinitelstvoto-bara-pritvor/a690141|title=Екс министерот за економија Крешник Бектеши спроведен во Кочани – Обвинителството бара притвор|work=Канал 5|language=mk|accessdate=2025-03-17}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/2025/03/16/poraneshniot-minister-za-ekonomija-kreshnik-bekteshi-povikan-na-razgovor-so-ps-karposh/|title=Поранешниот министер за економија, Крешник Бектеши повикан на разговор со ПС Карпош|last=|first=|date=2025-03-16|work=telma.com.mk|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref> Инспекторите откриле дека ноќниот клуб работел под фалсификувана лиценца потпишана од Дуровиќ. Дискотеката била сместена во еднокатна градба што претходно служела како [[Склад|магацин]] за теписи.<ref>{{cite web|url=https://www.vesti.mk/article/67d6dd1c1706a69e8882d2d1|title=Ова е сопственикот на дискотеката – шупа во која изгореа над 60 млади лица!|date=16 March 2025|language=mk|website=Vesti.mk|access-date=16 March 2025|archive-date=2025-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319114912/https://www.vesti.mk/article/67d6dd1c1706a69e8882d2d1|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://kosovapress.com/en/The-tragedy-in-Kocani-Toskovski--the-work-license-is-linked-to-corruption|title=Tragedy in Kocani, Toshkovski: Work license linked to corruption|access-date=2025-03-16|website=KosovaPress.com}}</ref> На прес-конференција утрото на 17 март, [[Премиер на Македонија|премиерот]] [[Христијан Мицкоски|Мицкоски]] објавил дека во цела Македонија биле издадени само 12 законски лиценци за ноќни клубови, меѓу кои не се наоѓал клубот „Пулс“. Само еден ден подоцна, министерството за економија објавило дека сепак се работело за 22 лиценци.<ref>{{Наведени вести|url=https://sitel.com.mk/mickoski-samo-12-nokjni-klubovi-legalno-rabotat-vo-drzhavata-se-kje-zatvorime|title=Мицкоски: Само 12 ноќни клубови легално работат во државата, се ќе затвориме|work=Сител Телевизија|access-date=2025-03-18|language=mk}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/imaat-litsentsi-samo-22-diskoteki-i-kabarea-vo-zemjava-dopolnitelno-se-proveruva-dali-gi-ispolnuvaat-uslovite-za-rabota-veli-vladata/|title=ИМААТ ЛИЦЕНЦИ САМО 22 ДИСКОТЕКИ И КАБАРЕА ВО ЗЕМЈАВА, ДОПОЛНИТЕЛНО СЕ ПРОВЕРУВА ДАЛИ ГИ ИСПОЛНУВААТ УСЛОВИТЕ ЗА РАБОТА, ВЕЛИ ВЛАДАТА ПО ПОЖАРОТ ВО КОЧАНИ СО 59 ЖРТВИ|date=2025-03-18|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}</ref> Помеѓу првичните 12 клуба со законски лиценци се нашле 3 дискотеки во [[Битола]], 2 во [[Охрид]] и по една дискотека во [[Прилеп]], [[Неготино]], [[Гевгелија]], [[Делчево]], [[Кичево]], [[Штип]] и [[Виница]]. Тројца поранешни градоначалници на Кочани биле уапсени на 20 март — Ратко Димитровски, Николчо Илиев и Љупчо Папазов (кој поднел оставка по пожарот) — под сомнение дека се вмешани во незаконското работење на ноќниот клуб.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://emagazin.mk/%D0%BA%D0%BE%D1%98-%D0%B5-%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D1%98-%D0%B5-%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D1%81%D0%BE/|title=Кој е Ратко Димитровски, кој е уапсен со Љупчо Папазов и Николчо Илијев|last=|date=2025-03-21|work=еМагазин|language=mk-MK|accessdate=2025-03-21}}</ref> == Последици == [[Податотека:Протест во Кочани 2025.jpg|мини|260x260px|Протести во [[Кочани]], 17 март 2025 година]][[Податотека:Оддавање на почит кон Ѓорѓи Горѓиев и жртвите од Кочанскиот пожар во Струмица (1).jpg|мини|Оддавање почит кон Ѓорѓи Горѓиев и жртвите од Кочанскиот пожар во Струмица|260x260px]] [[Податотека:People gathered at Macedonia Square in Skopje to honor the victims of the Kočani nigthclub fire.jpg|мини|260x260пкс|На 18 март 2025 година, на [[плоштад Македонија]] во [[Скопје]], голем број на граѓани се собрале за да им оддадат почит на жртвите од пожарот во ноќниот клуб во Кочани.]] По пожарот во ноќниот клуб во [[Кочани]], темелна проверка открила значителни безбедносни прекршоци во ноќниот клуб „Пулс“:<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/north-macedonia-nightclub-where-blaze-killed-59-lacked-safety-measures-says-2025-03-17/?utm_source=chatgpt.com North Macedonia nightclub fire: crowds call for justice for 59 killed]</ref> * На местото му недостигала основна опрема за заштита од пожари, вклучувајќи доволно противпожарни апарати и функционален противпожарен систем. * Клубот имал само еден пристапен излез, бидејќи задната врата била заклучена, што сериозно ги попречувала напорите за евакуација за време на пожарот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thesun.co.uk/news/33886453/survivors-north-macedonia-nightclub-fire-accounts-arrests/?utm_source=chatgpt.com|title=Survivors reveal full horror of club fire that left 59 dead as 15 detained|date=2025-03-17|work=The Sun|language=en-gb|accessdate=2025-03-17}}</ref> * Градбата претрпела неовластени видоизменувања, вклучително и употреба на незаконски материјали за звучна изолација, што можеби придонело за брзо ширење на пожарот. Како одговор на несреќата, властите започнале сеопфатна тридневна инспекција на сите ноќни клубови и кабареа низ целата земја за да ги спроведат безбедносните прописи.<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2025/03/17/15-detained-on-suspicion-of-corruption-after-north-macedonia-nightclub-fire-kills-59|title=Fifteen arrested over alleged bribery and corruption after North Macedonia nightclub fire kills 59|date=17 март 2025|website=Euronews}}</ref> На 19 март, на три од дванаесет објекти со важечка лиценца за кабаре, ноќен клуб или дискотека, кои на 18 март биле проверени од Државниот пазарен инспекторат, им била одземена дозволата за вршење дејност бидејќи не ги исполнувале минималните технички услови за работа.<ref name=":14">{{Наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/zatvoreni-tri-diskoteki-koi-imaat-licenca-ama-ne-gi-ispolnuvaat-tekhnichkite-uslovi-se-pravat-proverki-ushte-vo-devet|title=Затворени три дискотеки кои имаат лиценца, ама не ги исполнуваат техничките услови, се прават проверки уште во девет|work=24.mk|language=en|accessdate=2025-03-19}}</ref> Дополнително била откирена уште една фалсификат лиценца што била издадена во изминатиот период на објект во Скопје.<ref name=":14" /> Приведен бил и сопственик на кабаре од [[Куманово]] кај кого биле најдени [[Пиротехника|пиротехнички средства]].<ref name=":14"/> На 18 март, Агенцијата за цивилно воздухопловство поставила забрана за вршење на какви било операции со воздухоплови без екипаж (беспилотници) на територијата на градовите Кочани и Штип. === Граѓански собири и протести === {{Главна|Протести против корупцијата во Македонија (2025)}} [[Податотека:Kočani Klasik demolition.jpg|мини|267x267px|Кафулето „Класик“, сопственост на истиот поединец во „Пулс“, демолирано како последица на протестите во [[Кочани]], 17 март 2025 година]]Во деновите по трагедијата во секој еден град во републиката се одржале собири во чест на починатите, каде се побарало правда и одговорност за жртвите од пожарот.<ref name=":13">{{Наведена мрежна страница|url=https://infomax.mk/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D1%86%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D0%BB/|title=(Видео-галерија) Македонија во црно… Илјадници луѓе низ цела држава на мирни собири оддаваат почит за загинатите во Кочани!|date=2025-03-18|language=mk|accessdate=2025-03-18}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ohrigani.mk/utrskskeimamirensprors/?fbclid=IwY2xjawJFd0hleHRuA2FlbQIxMQABHfsLfRvkSCB0jeUFpQYYg1Aa_dVlnR8nFWBneFiDm21a2Z02u7loosp8zA_aem_h86nnwlQ-6tplU9TNdbXSQ|title=Утре (вторник) мирен собир на средношколци на плоштад во Охрид|last=Ilija|date=2025-03-17|work=Ohrigani|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://porta.mk/kicevo-sobir-vo-cest-na-zaginatite-kocani/?fbclid=IwY2xjawJFdp9leHRuA2FlbQIxMQABHb3yYS357aoBZA5MBgxDsIeqOnlkPFOZoRBF-CFjlSiBSlPLm_KyzXimdw_aem_W1sXx1X4yvR0qJHTMKbolQ|title=Кичевските гимназијалци утре со мирен собир ќе оддадат почит кон загинатите во страшната несреќа во Кочани|date=2025-03-17|work=Порта.мк|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> Најголем дел од собирите и протестите биле организирани од студенти и средношколци, но на нив присуствувале граѓани од сите возрасти. Поголеми протести и мирни собири имало во [[Кочани]], [[Битола]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bitolanews.mk/2025/03/17/%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%86%D0%B8-%D0%B8-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D1%81%D0%BE-%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%9C%D0%B5-%D0%B8-%D1%81%D0%B2%D0%B5/|title=Средношколци и студенти со цвеќе, и свеќи, и солзи во очите, оддадоа почит за загинатите врсници во Кочани (фотогалерија) - Bitola News|last=Ристевски|first=Сашо|date=2025-03-17|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Велес]], [[Виница]], [[Кавадарци]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/kavadarci-utre-kje-im-oddade-pochit-na-zaginatite-vo-diskotekata-vo-kochani/a690053|title=Кавадарци утре ќе им оддаде почит на загинатите во дискотеката во Кочани|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2025-03-17}}</ref> [[Куманово]], [[Прилеп]], [[Пробиштип]], [[Скопје]], [[Струмица]], [[Тетово]] и [[Штип]], како и помали собири во другите градови. Во [[Кочани]] протестот на 17 март ескалирал кога дел од граѓаните, најголем број млади, најпрво пред општинската зграда почнале да фрлаат со јајца и камења и барале да излезе градоначалникот Љупчо Папазов, кој претходно поднел оставка. Потоа група граѓани го демолирале и кафе-барот „Класик“ и возилото, чиј сопственик е истиот од дискотеката „Пулс“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ohridnews.com/video-foto-protesti-vo-kochani-gra%D1%93anite-baraat-odgovornost/|title=Видео+фото: Протести во Кочани, граѓаните бараат одговорност|last=Natasa|date=2025-03-17|work=OhridNews|language=en-US|accessdate=2025-03-17}}</ref> Дел од граѓаните се упатиле кон полициската станица во Кочани каде се конфронтирале со полицијата, но не дошло до поголем инцидент.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://infomax.mk/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D1%85%D0%B0%D0%BE%D1%81-%D0%B2%D0%BE-%D0%BA%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%84%D1%80%D0%BB%D0%B0-%D1%98%D0%B0%D1%98/|title=(Видео) Хаос во Кочани: Толпата фрла јајца кон општинската зграда и го извикува името на градоначалникот: „Убијци, излезете“|date=2025-03-17|language=en-US|accessdate=2025-03-17}}</ref> Била каменувана и куќата на сопственикот на дискотеката „Пулс“, но свештеник од локалната црква успеал да ја смири ситуаицјата и толпата се растурила. На 17 март во [[Скопје]] пред платото на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|УКИМ]] илјадници студенти оддале почит на 59-те загинати во пожарот во дискотеката во Кочани. Говорите за сочувство и поддршка на министерката за образование Јаневска и ректорката на УКИМ, Ангелова, накратко биле прекинати по извиците за помош од публиката. Две лица колабирале, а интервенирала и итната медицинска помош.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://alfa.mk/zaednichki-chas-vo-znak-na-pochit-za-mladite-zaginati/|title=Заеднички час во знак на почит за младите загинати|date=2025-03-17|work=alfa.mk|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://infomax.mk/%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE-%D1%88%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BD%D0%B8-%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BA%D0%B8/|title=(Видео) Шокантни сцени на платото на УКИМ: Додека неколку деца се онесвестија министерката продолжи со говор па беше исвиркана|date=2025-03-17|language=en-US|accessdate=2025-03-17}}</ref> Говорот на министерката бил исвиркан од студентите, но набргу организаторите ги замолиле студентите да покажат почит и ги потсетиле дека се работи за јавен собир, а не за протест. Наредниот ден во 18:00 часот на [[плоштад Македонија|плоштадот Македонија]] бил одржан голем студентски собир на кој присуствувале неколку илјади граѓани.<ref name=":13" /> Во [[Штип]], студенти и средношколци излегле на протест барајќи одговорност за трагичната несреќа што се случила во Кочани, каде загинале 5 жители на Штип. Протестот започнал на градскиот плоштад, а продолжил кон општинската зграда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/hronika/vo-shtip-protest-na-srednoshkolci-po-tragichnata-nesrekja-vo-kochani/|title=Во Штип протест на средношколци по трагичната несреќа во Кочани|last=НМ|date=2025-03-17|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> Неколку стотици луѓе се собрале на мирен протест и на градскиот плоштад во [[Струмица]] од каде побарале правда и одговорност за пожарот. Ѓорѓи Ѓоргиев, тапанарот на групата ДНК, и воедно еден од починатите, потекнува од Струмица.<ref name=":8">{{Наведена мрежна страница|url=https://infomax.mk/%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%BB%D1%98%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8-%D0%BB%D1%83%D1%93%D0%B5-%D1%81%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD/|title=(Фото) Илјадници луѓе се собраа на мирен протест во Струмица!|date=2025-03-17|language=en-US|accessdate=2025-03-17}}</ref> Собири во чест на загинатите и поддршка на повредените се случиле во различни градови низ [[Европа]], Во [[Србија]] имало собири во [[Белград]], [[Ниш]], [[Крагуевац]], [[Ваљево]], [[Љубљана]] и [[Копер]] во [[Словенија]], [[Нирнберг]] и [[Манхајм]] во [[Германија]], [[Валета]] во [[Малта]], [[Париз]] во [[Франција]], [[Софија]] во [[Бугарија]], [[Солун]] во [[Грција]], [[Загреб]] во [[Хрватска]] како и [[Перт]], [[Сиднеј]] и [[Мелбурн]] во [[Австралија]]. == Реакции == === Домашни === По трагичниот пожар во ноќниот клуб „Пулс“ во Кочани, [[Македонија]] влегла во период на длабока национална жалост. Владата прогласила [[Ден на жалост|седумдневна жалост]] во чест на 59-те изгубени животи, додека се одржало [[бдение]] со свеќи во [[Кочани]], [[Виница]], [[Гевгелија]], [[Скопје]], [[Струмица]] и [[Штип]], изразувајќи колективна тага и солидарност.<ref>[https://apnews.com/article/north-macedonia-kocani-nightclub-fire-0202ab92fd2d481895d4fa8c8e0111a8 Fatal North Macedonia nightclub inferno sparks outrage, disbelief and calls for punishment]</ref> [[Податотека:Coat_of_arms_of_the_President_of_North_Macedonia.svg|21x21пкс]] Претседателката [[Гордана Сиљановска-Давкова]] со солзи во очите и растреперен глас се обратила за пожарот во Кочани. Кажала дека ги посетила повредените од пожарот во Кочани примени во Клиниката за хируршки заболувања „Наум Охридски“, изразила длабоко жалење за трагедијата каде многу млади загинале и посакала брзо закрепнување и порачала дека никој не смее да избегне одговорност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://alsat.mk/mk/pretsedatelkata-silanovska-davkova-dojde-vo-bolnitsata-naum-ohridski/|title=Претседателката Сиљановска Давкова дојде во болницата „Наум Охридски“|last=Алсат|date=2025-03-16|work=Алсат ТВ|language=mk|accessdate=2025-03-16}}</ref><blockquote>„Почитувани и сакани граѓани, ве молам водени од хуманоста и емпатијата да се сплотиме во болката свесни дека смртта и болеста подеднакво не допираат сите без оглед на каква било припадност. Не е време за делби и конфронтации, особено кога се во прашање млади луѓе чиј живот за миг згасна заради самоволие, импровизација и манипулација. Без стандарди и правила не смее да функционира ниту една дејност и активност. Ниту еден одговорен овој пат не смее да ги избегне правото, правдата и казната. Да не ја сквернавиме невината жртва на загинатите. Да ги здружиме силите околу преживеаните. Да не дозволиме никој повеќе да ги загрозува животите на невините луѓе. Никогаш повеќе да не ги жртвуваме стандардите и сигурноста на луѓето за профитото и богатството на поединците. Ништо не е повредно од човечкиот, а особено од младешкиот живот. Вашата неизмерна болка е и моја. Утринава ги посетив болниците. Пред нив ме дочекаа родителите на повредените со надеж и доверба во медицинскиот персонал. И јас, како нив, верувам дека ќе го сторат не само можното туку неможното за да им помогнат на нивните сакани Добрите луѓе од целиот регион, Европа и светот се со нас. Никогаш нема да го заборавиме овој добродетелски чин. Вечно ќе им бидеме благодарни“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mtm.mk/makedonija/128882-zhivotite-na-mladi-lugje-za-mig-zgasnaa-zaradi-samovolie-improvizacija-i-manipulacija-nitu-eden-odgovoren-ne-smee-da-izbegne-kazna-poracha-pretsedatelkata-siljanovska-davkova|title=Животите на млади луѓе за миг згаснаа заради самоволие, импровизација и манипулација, ниту еден одговорен не смее да избегне казна, порача претседателката Сиљановска-Давкова|last=Андреевска|first=Гордана|work=1-ва Скопска - МТМ Телевизија|language=mk-mk|accessdate=2025-03-17|archive-date=2025-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250318080101/https://mtm.mk/makedonija/128882-zhivotite-na-mladi-lugje-za-mig-zgasnaa-zaradi-samovolie-improvizacija-i-manipulacija-nitu-eden-odgovoren-ne-smee-da-izbegne-kazna-poracha-pretsedatelkata-siljanovska-davkova|url-status=dead}}</ref> —Гордана Сиљановска-Давкова</blockquote>{{знамеикона|Македонија}} Премиерот [[Христијан Мицкоски]] се огласил на социјалните мрежи по големата трагедија во Кочани: „''Со длабока тага ја примив веста за страшната трагедија во Кочани. Ова е тежок и многу тажен ден за Македонија! Загубата на толку многу млади животи е ненадоместлива, а болката на семејствата, на најблиските и пријателите е неизмерна''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tocka.com.mk/vesti/512226/mickoski-vladata-e-celosno-mobilizirana-gi-povikuvam-site-nadlezni-institucii-da-prezemat-itni-merki-za-pomos-na-povredenite|title=Мицкоски: Владата е целосно мобилизирана, ги повикувам сите надлежни институции да преземат итни мерки за помош на повредените|work=tocka.com.mk|language=mk|accessdate=2025-03-16}}</ref> „''Темелна истрага, немилосрдна борба бортив коруптивниот систем, кривична и морална одговорност по страшната трагедија во Кочани''“ порачал премиерот Мицкоски, на како што рекол, „''најтажниот ден што го живее Македонија од нејзината самостојност''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sitel.com.mk/od-utre-temelna-istraga-kontrola-na-site-diskoteki-vo-drzhavata-i-nemilosrdna-borba-protiv|title=Од утре темелна истрага, контрола на сите дискотеки во државата и немилосрдна борба против корумпираниот систем|work=Сител Телевизија|language=mk|accessdate=2025-03-17}}</ref> [[Податотека:Coat of arms of Kočani Municipality.svg|26x26пкс]] Градоначалникот на Општина Кочани, [[Љупчо Папазов]], се огласил на [[Друштвена мрежа|социјалните мрежи]]: „''Со огромна тага изразувам најдлабоко сочувство за загубата на животите во страшната трагедија што го потресе Кочани утринава. Во овие тешки моменти сите наши мисли и молитви се со семејствата и најблиските на загинатите, како и желбите за брзо закрепнување на повредените. Од рано утринава сите соодветни служби се во постојана координација за обезбедување на неопходната помош и расветлување на сите околности што доведоа до трагедијата. Надлежните институции продолжуваат со официјалните изјави за сите детали поврзани со случајот''“, напишал тој.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/vesti/makedonija/gradonachalnikot-na-kochani-na-fejsbuk-izrazi-sochuvstvo/|title=Градоначалникот на Кочани на Фејсбук изрази сочувство|last=|date=2025-03-16|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref> Градоначалникот поднел оставка на 17 март.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/2025/03/17/gradonachalnikot-na-kochani-lupcho-papazov-podnese-ostavka/|title=Градоначалникот на Кочани, Љупчо Папазов поднесе неотповиклива оставка|last=|first=|date=2025-03-17|work=Телма|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> [[Податотека:Лого на Социјалдемократски Сојуз на Македонија (СДСМ).svg|20x20пкс]] [[Венко Филипче]], како поранешен министер за здравство и лекар, изразил длабока тага за трагедијата што го потресла Кочани. „''Со голема болка во срцето ја примив веста за ужасната трагедија во Кочани. Ова е црн ден за Македонија. Губитокот на толку многу млади животи е болка што не може да се надомести за семејствата, пријателите и за сите нас''“, изјавил Филипче.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/filipche-izrazi-sochuvstvo-vo-vakvi-momenti-edinstvoto-i-solidarnosta-se-vazhni/|title=Филипче изрази сочувство: Во вакви моменти единството и солидарноста се важни!|last=Пандилов|first=Предраг|date=2025-03-16|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref> Министерот за култура и туризам, [[Зоран Љутков]] најавил откажување на сите културни активности во организација на [[Министерство за култура и туризам на Македонија|Министерството за култура]] и неговите национални институции за следната недела.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://umno.mk/se-odlozhuvaat-site-kulturni-nastani/|title=Се одложуваат сите културни настани закажани неделава}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurir.mk/vesti/kultura/se-otkazhuvaat-site-planirani-nastani-vo-ustanovite-od-kulturata-vo-tekot-na-slednata-nedela/|title=Се откажуваат сите планирани настани во установите од културата во текот на следната недела|work=Курир|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}</ref> Тој им ја понудил својата поддршка на повредените и нивните роднини и рекол дека сите културни институции во Скопје даваат поддршка доколку е потребно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurir.mk/vesti/makedonija/ljutkov-site-institucii-od-oblasta-na-kulturata-vo-skopje-gi-otvorija-vratite-i-se-staveni-na-raspolaganje-za-poddrshka-na-semejstvata-i-na-site-onie-na-koi-toa-im-e-potrebno/|title=Љутков: Сите институции од областа на културата во Скопје ги отворија вратите и се ставени на располагање за поддршка на семејствата и на сите оние на кои тоа им е потребно|work=Курир|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}</ref> [[Македонски народен театар|Македонскиот народен театар]] ги откажал сите претстави меѓу 17 и 22 март, а на роднините на повредените во Скопје што ги посетуваат своите блиски во болниците ќе им биде обезбедено сместување во соблекувалните и апартманите на театарот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://politika.com.mk/archives/29107|title=МНТ жали за загубата на Андреј Ѓорѓиески, братот на актерот Александар Ѓорѓиески, и подава рака за семејствата на настраданите во Кочани|last=Politika15|date=2025-03-17|work=Politika|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во Скопје, многу хотели и ресторани, но и обични граѓани, понудиле бесплатно сместување и храна за роднините на луѓето што се лекуваат во Скопје.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mk.tv21.tv/poveke-od-24-chasa-po-najgolemata-tragedija-vo-makedonija-shto-znaeme-dosega/|title=Повеќе од 24 часа по најголемата трагедија во Македонија – што знаеме досега?}}</ref> Македонската влада отворила телефонска линија за психолошка поддршка за жртвите и нивните семејства.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/pecateno-izdanie/kje-bide-potreben-podolg-period-za-zakrepnuvanje/|title=Ќе биде потребен подолг период за закрепнување|last=НМ|date=2025-03-19|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги најавиле донација од 1.500.000 денари во Фондот за солидарност на [[Црвен крст на Македонија|Црвениот крст]] за помош на настраданите во пожарот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurir.mk/vesti/makedonija/avmu-kje-donira-1-500-000-denari-za-nastradanite-vo-pozharot-vo-kochani/|title=АВМУ ќе донира 1.500.000 денари за настраданите во пожарот во Кочани|work=Курир|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> Сојузот на студентите на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] ги донирала на фондот 415.724 денари што ги собрале на студентските собири.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/na-studentskite-sobiri-na-ukim-donirani-415-724-denari-uss-gi-uplatil-na-smetkata-na-crven-krst/|title=На студентските собири на УКИМ донирани 415.724 денари, УСС ги уплатил на сметката на Црвен крст|date=2025-03-19|work=Независен Весник|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> Погребите на жртвите се одржале на 20 март во [[Кочани]], [[Виница]], [[Облешево]], [[Пробиштип]], [[Скопје]], [[Струмица]] и [[Штип]]. Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги побарала медиумите „да се придржуваат до највисоките професионални и етички стандарди“ додека известуваат за погребите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/en/pogrebot-na-pochinatite-vo-pozharot-kje-bide-utre-vo-shtip-kochani-obleshevo-i-skopje/|title=The funeral of those who died in the fire will be held tomorrow in Shtip, Kocani, Obleshevo and Skopje - Sloboden Pechat|last=Ивановска|first=Кристина|date=2025-03-19|work=Слободен печат|language=en|accessdate=2025-03-19}}</ref> === Меѓународни реакции === Деновите по трагедијата биле прогласени за ден на жалост во неколку држави: * {{знамеикона|Црна Гора}} [[Црна Гора]] — 17 март (понеделник)<ref name=":9" /> * {{знамеикона|Босна и Херцеговина}} [[Босна и Херцеговина]] — 18 март (вторник)<ref name=":10">{{Cite web|url=https://plusinfo.mk/6-maloletnici-na-vozrast-od-16-i-17-godini-zaginaa-vo-kochani-na-vozrasnata-zhrtva-imashe-48-godini/|title=6 МАЛОЛЕТНИЦИ НА ВОЗРАСТ ОД 16 И 17 ГОДИНИ ЗАГИНАА ВО КОЧАНИ Највозрасната жртва имаше 48 години|last=|date=2025-03-20|language=mk|trans-title=6 JUVENILES AGED 16 AND 17 DIED IN KOČANI The oldest victim was 48 years old.|access-date=2025-03-20|website=Plusinfo}}</ref> * {{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]] — 18 март (вторник)<ref name=":11" /> * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]] — 18 март (вторник)<ref name=":12" /> ==== Држави ==== * {{знамеикона|Албанија}} Претседателот на владата на Албанија, [[Еди Рама]], изразил подготвеност да ѝ помогне на соседната земја, притоа изјавувајќи дека „''занемен сум и се молам повредените да закрепнат и семејствата на жртвите да најдат сила да се справат со нивната неутешна загуба''. ''Со посебно чувство на тага, на браќата и сестрите од Македонија им го пренесувам моето сочувство за големата трагедија во Кочани. Занемев и се молам повредените да закрепнат и семејствата на жртвите да најдат сила да се справат со нивната неутешна загуба. каква и да е потребна помош''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://albaniandailynews.com/news/albania-s-leaders-expresses-condolences-for-the-tragedy-with-51-victims-in-kocan|title=Albania's Leaders Expresses Condolences for the Tragedy with 51 Victims in Kocan|work=ALBANIA DAILY NEWS|language=en|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Азербејџан}} Азербејџанското министерство за надворешни работи изразило сочувство до Македонија по разорниот пожар во Кочани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.trend.az/azerbaijan/politics/4019139.html|title=Azerbaijan expresses condolences to North Macedonia|date=2025-03-16|work=Trend.Az|language=en|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Белорусија}} „''Белорусија беше'' ''во длабока тага кога дозна за бројните жртви предизвикани од пожарот во ноќниот клуб во јужниот град Кочани во Македонија. Во ова тешко време за Македонија, во име на белорускиот народ и јас, изразувам најдлабоко сочувство до семејствата и пријателите на жртвите, ги пренесувам зборовите на искрена поддршка до сите погодени од оваа трагедија, а исто така моите желби за брзо закрепнување на сите повредени''“, се вели во пораката на сочувство на белорускиот претседател [[Александар Лукашенко]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eng.belta.by/president/view/lukashenko-expresses-condolences-over-nightclub-fire-victims-in-north-macedonia-166311-2025/|title=Lukashenko expresses condolences over nightclub fire victims in North Macedonia|date=2025-03-16|work=eng.belta.by|language=en-EN|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Босна и Херцеговина}} Членовите на Претседателството на [[Босна и Херцеговина]] [[Денис Беќировиќ]], [[Жељко Комшиќ]] и [[Жељка Цвијановиќ]] упатиле сочувство до претседателката на Македонија, Гордана Силјановска Давкова и премиерот Христијан Мицкоски во врска со трагичниот пожар во Македонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sarajevotimes.com/bih-presidency-expresses-condolences-over-tragedy-in-north-macedonia/|title=BiH Presidency Expresses Condolences Over Tragedy in North Macedonia|last=sarajevo_times|date=2025-03-16|work=Sarajevo Times|language=en-US|accessdate=2025-03-17}}</ref> 18 март бил прогласен за Ден на жалост на територијата на [[Федерација Босна и Херцеговина|Федерацијата БИХ]] и [[Брчко (округ)|округот Брчко]]. * {{знамеикона|Бугарија}} „''[[Бугарија]] ја споделува болката на граѓаните на Република Македонија за пожарот во Кочани, во кој загинале и биле повредени многу луѓе''“, напишал на [[Твитер|Икс]] бугарскиот претседател [[Румен Радев]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/hronika/bugarija-izrazi-zhalenje-i-ponudi-pomosh-po-pozharot-vo-kochani-reakcii-od-bugarskiot-pretsedatel-premier-mnr-politichki-partii/|title=Бугарија изрази жалење и понуди помош по пожарот во Кочани|last=НМ|date=2025-03-16|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref> Бугарскиот премиер [[Росен Жељазков]] изјавил дека пожарот е огромна човечка трагедија и изразил сочувство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sofiaglobe.com/2025/03/16/bulgaria-offers-condolences-help-after-51-die-in-n-macedonia-disco-fire/|title=Bulgaria offers condolences, help after 51 die in N Macedonia disco fire|date=2025-03-16|work=The Sofia Globe|language=en-US|accessdate=2025-03-17}}</ref> Во вторник на 18 март, бил прогласен Ден на национална жалост како израз на солидарност. Ова го соопштил премиерот Росен Жељасков.<ref name=":11">{{Наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/vo-bugarija-utre-den-na-zhalost-poradi-tragedijata-vo-kochani/|title=Во Бугарија утре ден на жалост поради трагедијата во Кочани|date=2025-03-17|work=Независен Весник|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Грузија}} Грузиското министерство за надворешни работи упатило најдлабоко сочувство до семејствата и најблиските погодени од оваа трагедија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://x.com/MFAgovge/status/1901277627496685717|title=MFAgovge}}</ref> * {{знамеикона|Грција}} Сочувство за загубените животи и подготвеноста на [[Грција]] да помогне по трагедијата во Кочани, изразил грчкиот премиер [[Киријакос Мицотакис]] преку платформата [[Твитер|Икс]]. Тој најавил: „''Искрено сочувство до народот на Македонија за загубените животи во трагичниот пожар во Кочани. Моите мисли се со жртвите и нивните семејства, а на повредените им посакувам брзо закрепнување. Грција е подготвена да помогне во ова тешко време''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://libertas.mk/micotakis-za-tragedi-ata-vo-kochani-grci-a-e-podgotvena-da-pomogne-vo-ova-teshko-vreme/|title=Мицотакис за трагедијата во Кочани: Грција е подготвена да помогне во ова тешко време|last=Libertas|first=Libertas|date=2025-03-16|work=Либертас|language=mk|accessdate=2025-03-16}}</ref> * {{знамеикона|Израел}} Министерот за надворешни работи [[Гидеон Саар]] разговарал со својот колега, министерот за надворешни работи на Македонија [[Тимчо Муцунски]] за да му изрази сочувство во име на [[Израел|Државата Израел]] за трагедијата во Кочани. Тој му порачал дека израелски медицински стручњаци ќе отпатуваат во Македонија во текот на следниот ден за да обезбедат медицинска помош.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://virtualjerusalem.com/minister-sends-condolences-offers-assistance-following-deadly-north-macedonia-fire/|title=Minister sends condolences, offers assistance, following deadly North Macedonia fire|date=1970-01-01|work=Virtual Jerusalem|language=en-GB|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Италија}} „''Изразувам сочувство до семејствата на многуте млади луѓе што биле вклучени во трагичниот пожар што се случил во текот на ноќта во Кочани.'' ''Стоиме со пријателска европска земја во ова многу тешко време''“, порачал Антонио Тајани, вицепремиер на Италија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://x.com/ItalyMFA_int/status/1901251048850833873|title=ItalyMFA_int}}</ref> * {{знамеикона|Косово}} Премиерот на [[Република Косово|Косово]], [[Албин Курти]], изразил длабоко сочувство до семејствата што ги загубиле своите најблиски, како и до лидерите и владата на Република Македонија и на целата земја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/premierot-na-kosovo-izrazi-sochuvstvo-za-tragedijata-vo-kochani/a689815|title=Премиерот на Косово изрази сочувство за трагедијата во Кочани|work=Канал 5|language=mk|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Латвија}} „''Длабоко сме тажни поради трагичниот пожар во Кочани, Македонија. Го пренесуваме нашето најдлабоко сочувство до најблиските на жртвите и посакуваме брзо закрепнување на сите повредени''“, порачало Латвиското министерство за надворешни работи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://x.com/Latvian_MFA/status/1901194227297493486|title=Latvian_MFA}}</ref> * {{знамеикона|Литванија}} „''Литванија се солидаризира со Македонија. Нашите мисли и молитви се со жртвите, нивните семејства и пријатели. Литванија е подготвена да им пружи медицинска помош на тешко повредените во оваа трагедија и да ги пречека на лекување во нашата земја''“, порачало Литванското министерство за надворешни работи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://x.com/BudrysKestutis/status/1901333966818566474|title=BudrysKestutis}}</ref> * {{Знамеикона|Молдавија}} Претседателката на [[Молдавија|Република Молдавија]], [[Маја Санду]], упатила порака за поддршка до народот на Македонија, изразувајќи сочувство до семејствата погодени од разорниот пожар.<ref>{{cite web|url=https://radiomoldova.md/p/48809|title=Maia Sandu, message of condolences after the fire in North Macedonia: "Our thoughts are with you"|date=16 март 2025|website=Radio Moldova|access-date=16 март 2025}}</ref> * {{Знамеикона|ОАЕ}} Во соопштението, Министерството за надворешни работи на [[Обединети Арапски Емирати|ОАЕ]] изразило искрено сочувство до Македонија и нејзиниот народ, како и до семејствата на жртвите и желби за брзо закрепнување на сите повредени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.khaleejtimes.com/uae/uae-condolences-north-macedonia-fire|title=UAE expresses condolences to North Macedonia over horrific nightclub blaze|work=Khaleej Times|language=en|accessdate=2025-03-18}}</ref> * {{Знамеикона|Полска}} „''Најдлабоко сочувство до семејствата на жртвите од пожарот во Кочани. Полска се солидаризира со Македонија во овој трагичен момент''“, напишал на [[Твитер|Икс]] полскиот премиер [[Доналд Туск]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.polskieradio.pl/395/7785/Artykul/3497342,poland%E2%80%99s-tusk-offers-condolences-as-north-macedonia-mourns-nightclub-fire-victims|title=Polish PM offers condolences as North Macedonia mourns nightclub fire victims - English Section|work=www.polskieradio.pl|language=pl-PL|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{Знамеикона|Романија}} „''Длабоко сме тажни поради разорниот пожар во Кочани, Македонија. Им изразуваме сочувство на семејствата кои ги загубија своите најблиски, а на повредените им посакуваме брзо закрепнување. Романија се солидаризира со народот на Македонија во овие трагични моменти''“, напишал Илие Болојан на платформата [[Твитер|Икс]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mediafax.ro/politic/bolojan-suntem-profund-intristati-de-incendiul-devastator-din-macedonia-de-nord-23529340|title=Bolojan: Suntem profund întristați de incendiul devastator din Macedonia de Nord|date=2025-03-16|work=Mediafax|language=ro|accessdate=2025-03-17}}</ref> Авион на романските воздухопловни сили Спартан Ц-27Ј, опремен за медицински цели, полетал од Букурешт за да изврши хуманитарна мисија за транспорт на четворица пациенти со изгореници од Македонија на лекување во болница во [[Вилнус]], [[Литванија]].<ref name="slobodenpecat.mk"/> * {{знамеикона|Русија}} Амбасадата на [[Русија]] во Македонија изразила длабоко сочувство до семејствата и најблиските на загинатите во катастрофалниот пожар што го зафатил ноќниот клуб во Кочани. Оваа порака дошла како дел од меѓународните реакции по трагедијата, придружена со симболичен гест на цвеќе, според објавата на службената страница на Амбасадата на социјалните мрежи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/ambasadata-na-rusija-sochuvstvo-do-semejstvata-na-zaginatite-vo-pozharot-vo-kochani/|title=Амбасадата на Русија: Сочувство до семејствата на загинатите во пожарот во Кочани|last=Пандилов|first=Предраг|date=2025-03-16|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref> * {{знамеикона|САД}} Амбасадорката на [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Анџела Агелер]], изразила сочувство на семејствата на настраданите во пожарот во дискотеката „Пулс“ во Кочани, а на премиерот Мицкоски му понудила помош.<ref>[https://tocka.com.mk/vesti/512230/ageler-izrazi-socuvstvo-za-nastradanite-vo-kocani Агелер изрази сочувство за настраданите во Кочани]</ref> Американската телевизија [[CNN|Си-ен-ен]] објавила потресна вест за трагедијата што се случила во [[Кочани]]. Според извештаите на државните медиуми, најмалку 59 лица загинале, а над 150 други биле повредени во пожарот што избувнал во ноќниот клуб „Пулс“ во оваа македонска општина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tocka.com.mk/vesti/512231/cnn-objavi-udarna-vest-za-tragedijata-vo-kocani-51-zaginati-i-stotici-povredeni-vo-pozar-vo-noken-klub|title=CNN објави ударна вест за трагедијата во Кочани: 51 загинати и стотици повредени во пожар во ноќен клуб|work=tocka.com.mk|language=mk|accessdate=2025-03-16}}</ref> * {{знамеикона|Србија}} На седницата, [[Влада на Србија|Владата на Република Србија]], на предлог на [[Претседател на Србија|претседателот на Република Србија]] — [[Александар Вучиќ]], го прогласиле [[вторник]], 18 март 2025 година, за Ден на жалост во Република Србија поради трагедијата во Македонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://4news.mk/srbija-go-proglasi-vtornik-18-ti-mart-za-den-na-zhalost-po-tragedijata-vo-kochani/|title=Србија го прогласи вторник 18 март за Ден на жалост по трагедијата во Кочани|date=2025-03-16|work=|language=en-US|accessdate=2025-03-16}}</ref> Српското министерство за надворешни работи изразило сочувство до народот и властите во [[Македонија|Македoнија]] по пожарот во дискотеката во Кочани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/hronika/sochuvstvo-od-srpskoto-mnr-po-tragedijata-vo-kochani/|title=Сочувство од српското МНР по трагедијата во Кочани|last=НМ|date=2025-03-16|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref> Вкупно 30 од повредените со авиони и амбулантни возила биле пренесени во болниците во [[Белград]] и во воената болница во [[Ниш]] на 16 и 17 март, а лекарска екипа од Белград пристигнала во Скопје.<ref name=":12"/> * {{знамеикона|Словачка}} „''Ужаснат сум од трагичните настани во Кочани, Македонија. Упатувам најдлабоко сочувство до семејствата на сите жртви и посакувам брзо закрепнување на повредените''“, напишал министерот Јурај Бланар на платформата [[Твитер|Икс]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://x.com/SlovakiaMFA/status/1901225904702927014|title=SlovakiaMFA}}</ref> * {{знамеикона|Словенија}} „''Длабоко сум тажна поради трагичниот пожар во Кочани, Македонија, кој однесе животи на толку многу млади луѓе''“, напиша на [[Твитер|Икс]] претседателката на [[Словенија]], [[Наташа Пирц Мусар]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodenpecat.mk/pirc-musar-slovenija-se-solidarizira-so-severna-makedonija-vo-ova-vreme-na-dlaboka-taga/|title=Пирц Мусар: Словенија се солидаризира со Северна Македонија во ова време на длабока тага|last=Nastoski|first=Zarko|date=2025-03-16|work=Слободен печат|language=mk-MK|accessdate=2025-03-17}}</ref> Следниот ден владата одлучила да ѝ донира 550.000 [[Евро|евра]] на Македонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.si/novice/2025-03-17-vlada-po-tragicnem-pozaru-potrdila-pomoc-severni-makedoniji/|title=Vlada po tragičnem požaru potrdila pomoč Severni Makedoniji {{!}} GOV.SI|date=2025-03-17|work=Portal GOV.SI|language=sl|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Турција}} Во писмената изјава, Турското МНР изразило длабока тага за загубените животи во пожарот и изразило солидарност со народот на Македонија. „''Длабоко сме тажни поради загубата на животи поради пожарот за време на концертот во Кочани, Македонија денеска (16 март)''“, се вели во соопштението.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.turkiyetoday.com/region/turkiye-offers-condolences-to-north-macedonia-after-deadly-nightclub-fire-131930/|title=Türkiye offers condolences to North Macedonia after deadly nightclub fire - Türkiye Today|language=en-US|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Украина}} Претседателот на [[Украина]], [[Володимир Зеленски]] се огласил за трагедијата во Кочани. Тој упатил сочувство до семејствата и најблиските на жртвите, претседателката Гордана Сиљановска Давкова и македонскиот народ, за страшната трагедија во Кочани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://4news.mk/i-zelenski-se-oglasi-za-tragedijata-vo-kochani-ukraina-taguva-so-nashite-makedonski-prijateli/|title=И Зеленски се огласи за трагедијата во Кочани: Украина тагува со нашите македонски пријатели|date=2025-03-16|work=|language=mk|accessdate=2025-03-16}}</ref> * {{знамеикона|Унгарија}} Министерот за надворешни работи и трговија Петер Сијарто веднаш се консултирал со својот колега, [[Тимчо Муцунски]] по инцидентот и понудил Унгарија да се грижи за дел од повредени и дека е подготвена да го обезбеди потребниот воздушен транспорт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://magyarnemzet.hu/kulfold/2025/03/eszak-macedoniai-tuzeset-magyarorszag|title=Már megérkeztek az észak-macedóniai tűzeset sérültjei Magyarországra|last=Nemzet|first=Magyar|date=2025-03-17|work=Már megérkeztek az észak-macedóniai tűzeset sérültjei Magyarországra|language=hu|accessdate=2025-03-18}}</ref> * {{знамеикона|Хрватска}} „''Во име на Владата на Република Хрватска и во мое лично име, изразувам најдлабоко сочувство до вас, македонскиот народ, а пред се до семејствата и пријателите на жртвите. На повредените им посакувам брзо и успешно закрепнување''“, порачал хрватскиот премиер [[Андреј Пленковиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/plenkovic-izrazio-sucut-sjevernoj-makedoniji-duboko-smo-potreseni-ozlijedenima-zelim-sto-brzi-i-uspjesniji-oporavak-1845917|title=Plenković izrazio sućut Sjevernoj Makedoniji: Duboko smo potreseni, ozlijeđenima želim što brži i uspješniji oporavak|work=www.vecernji.hr|language=hr|accessdate=2025-03-17}}</ref> * {{знамеикона|Црна Гора}} Премиерот на [[Црна Гора]], Милојко Спаиќ, го прогласил [[понеделник]], 17 март, за Ден на жалост на целата територија на државата како знак на сочувство со граѓаните на Македонија.<ref name=":9">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aa.com.tr/mk/%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD/%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B8-7-%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0-%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82-%D0%B2%D0%BE-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%B2%D0%BE-%D0%BA%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8/3511331|title=Владата прогласи 7-дневна жалост во Македонија по повод трагичниот настан во Кочани|work=|accessdate=2025-03-16}}</ref> * {{знамеикона|Чешка}} „''Длабоко сум тажен од веста за трагичниот пожар во Кочани. Изразувам искрено сочувство до семејствата на жртвите и мислам на сите повредени. Чешка стои до Македонија во овој тежок момент''“, напишал на [[Твитер|Икс]] чешкиот министер за надворешни работи Јан Липавски.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://x.com/JanLipavsky/status/1901223140308427031|title=JanLipavsky}}</ref> * {{знамеикона|Шведска}} Министерката Марија Малмер Стенергард изразила длабоко сочувство од [[Шведска]] за загубените млади животи и посакува брзо закрепнување на повредените во трагичниот пожар во Кочани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.instagram.com/swedeninmk/p/DHQu2W9OZmu/|title=Instagram|work=www.instagram.com|accessdate=2025-03-17}}</ref> ==== Меѓународни организации ==== * {{знамеикона|ЕУ}} Високата претставничка на [[Европска Унија|ЕУ]] за надворешни работи и безбедносна политика, [[Каја Калас]], во објава на [[Твитер|Икс]] изразила „длабоко жалење“ поради трагедијата во Кочани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lokalno.mk/od-eu-se-oglasija-za-tragedijata-vo-kochani/|title=Од ЕУ се огласија за трагедијата во Кочани|last=Zorba|first=Vladimir|date=2025-03-16|work=Локално|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref> ==== Верски заедници ==== * [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|24x24пкс]] „''Светиот архијерејски синод на [[Македонска православна црква - Охридска архиепископија|Македонската Православна Црква — Охридска Архиепископија]] со исклучителна тага и жал ја прими злокобната вест за огромната трагедија во Кочани, во која животот го загубија голем број на наши млади чеда, а уште многумина се борат за живот.'' ''Се молиме Троединиот Бог — Богот на љубовта, да ги прими душите на невино постраданите Свои чеда во Едемската градина, а на нивните најмили да им даде утеха и сили, испраќајќи им ја Својата небесна закрила. На повредените, пак, Бог — Лекарот на сѐ, да им дарува брзо закрепнување и исцеление''“, стоело во соопштението од Поглаварот на МПЦ-ОА, [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|г.г. Стефан]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/vesti/makedonija/arhiepiskopot-stefan-bogot-na-lubovta-da-gi-primi-dushite-na-nevino-postradanite-svoi-cheda-a-na-povredenite-da-im-daruva-brzo-zakrepnuvane/|title=Архиепископот Стефан: Богот на љубовта, да ги прими душите на невино постраданите Свои чеда, a на повредените да им дарува брзо закрепнување|last=Билјана|date=2025-03-16|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lider.mk/arhiepiskopot-stefan-bogot-na-lubovta-da-gi-primi-dushite-na-nevino-postradanite-svoi-cheda-a-na-povredenite-da-im-daruva-brzo-zakrepnuvane/|title=Архиепископот Стефан: Богот на љубовта, да ги прими душите на невино постраданите Свои чеда, a на повредените да им дарува брзо закрепнување|last=Пандилов|first=Предраг|date=2025-03-16|work=Радио Лидер|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}</ref> * {{знамеикона|Ватикан}} [[Скопска бискупија|Скопскиот бискуп]] и Струмичко-скопски бискуп монсињор д-р [[Киро Стојанов]] изразил сочувство по повод трагичната несреќа „''Епископот Стојанов ги ветува своите лични молитви и молитвата на Црквата, препорачувајќи ги загинатите на Божјото милосрдие. Повредените, семејствата и сите оние кои се борат за нивните животи тој ги препорачува на застапништвото на Пресвета Богородица, да им дарува побрзо оздравување, сила, утеха – се вели во соопштението од Католичката црква''“. Во црквата „Раѓање на Свети Иван Крстител“ во [[Струмица]] се служела панахида за покојните, наместо трибината за Јубилејната година, којашто била планирана за тој термин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/hronika/katolichkata-crkva-izrazi-sochuvstvo-do-semejstvata-na-zaginatite-vo-nesrekjata-vo-kochani/|title=Католичката црква изрази сочувство до семејствата на загинатите во несреќата во Кочани|last=НМ|date=2025-03-16|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2025-03-19}}</ref> * {{знамеикона|Ватикан}} [[Папа Франциск|Папата Франциск]], преку телеграма потпишана од кардиналот државен секретар Пјетро Паролин упатил порака на сочувство по пожарот во [[Ноќен клуб|ноќниот клуб]] во Македонија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/hronika/papata-francisk-isprati-sochustvo-po-povod-tragedijata-vo-kochani/|title=Папата Франциск испрати сочуство по повод трагедијата во Кочани|last=|date=2025-03-16|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2025-03-16}}</ref> * [[Податотека:Greek Orthodox Churches' flag modified to resemble the emblem of the Ecumenical Patriarchate.svg|20x20пкс]] Порака со сочувство за трагедијата во Кочани, испратил вселенскиот патријарх [[Вартоломеј I Цариградски|Вартоломеј]] до претседателката Гордана Сиљановска-Давкова и до митрополитот [[Иларион Брегалнички|Брегалнички Иларион]]. Како што соопштиле од [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]], Вартоломеј „''му се моли на Бога за успокојување на душите на жртвите и да ги поддржи нивните семејства, како и да помогне во брзото закрепнување на здравјето на повредените''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fokus.mk/sochuvstvo-od-vselenskiot-patrijarh-vartolomej-za-tragedijata-vo-kochani/|title=Сочувство од вселенскиот патријарх Вартоломеј за трагедијата во Кочани|date=2025-03-17|work=Фокус|language=en-GB|accessdate=2025-03-18|archive-date=2025-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326022725/https://fokus.mk/sochuvstvo-od-vselenskiot-patrijarh-vartolomej-za-tragedijata-vo-kochani/|url-status=dead}}</ref> * [[Бугарска православна црква|Бугарскиот Патријарх]] [[Даниил (бугарски патријарх)|г.г. Даниил]] во телефонски разговор со архиепископот на МПЦ ОА, [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|г.г. Стефан]] изразил сочувство за трагедијата во Кочани. „''Патријархот Даниил го увери својот брат дека православните христијани во Бугарија се молат со сето свое срце за упокојување на душите на починатите, за утеха на нивните најблиски и за брзо закрепнување на сите повредени. Болката и страдањето што во овој момент ги доживуваат нашите браќа и сестри од Македонија се во исто време и наша болка и наше страдање''“, истакнал бугарскиот патријарх.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurir.mk/vesti/makedonija/bugarskiot-patrijarh-g-g-daniil-vo-telefonski-razgovor-so-arhiepiskopot-ohridski-g-g-stefan-izrazil-sochuvstvo-za-tragedijata-vo-kochani/|title=Бугарскиот Патријарх г.г. Даниил во телефонски разговор со архиепископот на МПЦ ОА, г.г. Стефан изразил сочувство за трагедијата во Кочани|work=Курир|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}</ref> * [[Податотека:Stema Patriarhiei Române.jpg|20x20пкс]] [[Романска православна црква|Романскиот патријарх]] [[Даниел (романски патријарх)|Даниел]] упатил порака со сочувство по трагедијата што се случила во неделата во Кочани. Во пораката упатена до поглаварот на МПЦ-ОА [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|г.г. Стефан]], патријархот Даниел се моли за упокојување на починатите, за исцелување на повредените и за утеха на ужалените семејства.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mkd.mk/poraka-so-sochuvstvo-od-romanskiot-patrijarh-daniel-za-tragedijata-vo-kochani/|title=Порака со сочувство од романскиот патријарх Даниел за трагедијата во Кочани|last=MKD|first=Jasminka|date=2025-03-18|work=МКД.МК|language=mk-MK|accessdate=2025-03-18}}{{Мртва_врска|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Kočani nightclub fire}} * [https://libertas.mk/foto-video-pozhar-vo-diskoteka-vo-kochani-stravuva-a-za-desetici-zaginati/ (ФОТО+ВИДЕО) Пожар во дискотека во Кочани, стравувања за десетици загинати] {{Нормативна контрола}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Пожари во Македонија]] [[Категорија:Кочани]] [[Категорија:Катастрофи во 2025 година]] [[Категорија:Македонија во 2025 година]] [[Категорија:Катастрофи во Македонија]] 5xin7iloutwx36c6nsd4xd7v9xuonml Периферен вид 0 1367770 5575124 5348094 2026-06-10T22:23:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575124 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Double system e.jpg|мини|242x242пкс|Периферното гледање е клучот кон одржување и подобрување на нашиот вид преку приметување на движење, растојанија, бои и длабочина на предмети и на сѐ околу нас.]] '''Периферен вид''' или '''периферно гледање''' — способност да се видат предмети надвор од средишната видна линија, што значи дека може да се гледа без да се сврти главата или очите. Тоа се случува во надворешните области на нашиот вид, кои не се фокусирани на средишната точка што ја гледаме. Овој вид гледање е важен за откривање на движење, следење на околината и навигација низ просторот.<ref name="StrasburgerRentschler2011">{{cite journal|last1=Strasburger|first1=Hans|last2=Rentschler|first2=Ingo|last3=Jüttner|first3=Martin|year=2011|title=Peripheral vision and pattern recognition: A review|url=http://jov.arvojournals.org/article.aspx?articleid=2191825|journal=Journal of Vision|volume=11|issue=5|pages=13|doi=10.1167/11.5.13|issn=1534-7362|pmc=11073400|pmid=22207654|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.verywellhealth.com/peripheral-vision-5097416|title=What Is Peripheral Vision?|work=Verywell Health|language=en|accessdate=2025-03-19|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114213644/https://www.verywellhealth.com/peripheral-vision-5097416|url-status=dead}}</ref> Периферниот вид не е толку остар како средишниот вид, но игра клучна улога во тоа што ни помага да останеме свесни за предметите, дури и ако тие не се право пред нас. Ни помага во секојдневните дејности како пешачење, возење и спортување, бидејќи нè предупредува за работи во нашата околина на кои можеби нема да се сосредоточиме. Губењето на периферниот вид може да се случи поради разни болести на [[Око|очите]], како што се [[глауком]] или пигментен ретинит, и може да доведе до состојба наречена „тунелно гледање“, каде што лицето гледа само напред и го губи видот на областите околу себе. Редовните очни прегледи можат да помогнат во рано откривање на проблеми со периферниот вид. == Одлики == Клучни одлики на периферниот вид вклучуваат:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://optiglowhub.com/what-is-peripheral-vision/?utm_source=chatgpt.com|title=Understanding Peripheral Vision: Definition, Importance, And Disorders - OptiGlowHub|date=2024-01-05|work=optiglowhub.com|language=en-US|accessdate=2025-03-19}}</ref> * Периферниот вид се протега надвор од средишниот фокус, обезбедувајќи поширок поглед на околината. * Тој е особено чувствителен на движење, помага при откривање на предмети што се приближуваат од страните. * Периферниот вид е помалку вешт во разликувањето на боите и малите детали во споредба со средишниот вид. * Придонесува за просторна свест, помагајќи при насоченоста и реагирањето на околината. * Периферниот вид ја подобрува способноста за гледање во услови на слаба осветленост. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/@MyopiaIsMental/videos Myopia Is Mental] — американски [[YouTube|јутуб]]-канал што објаснува како да го поправите видот преку периферно гледање, односно, приметување на предмети, бои, длабочина и движења во вашата околина. __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Вид]] [[Категорија:Око]] snyttx240t70ecazuh5onrg8tpcjelj Опсада на Мариупол 0 1368699 5574905 5502548 2026-06-10T12:25:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574905 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Опсада на Мариупол|partof=[[Јужен Театар (Руска инвазија на Украина)|Јужен Театар]] на [[Руска инвазија на Украина (2022)|Руската инвазија на Украина]]|image=[[Податотека:Mitropolitskaya st. 108, Mariupol 20220323 005.jpg|300п]]|caption=Оштетени згради во Мариупол, 16 март 2022 година|date=24 февруари– 20 мај 2022<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=2|day1=24|year1=2022|month2=5|day2=20|year2=2022}})|place=[[Мариупол]], [[Донечка Област]], Украина|coordinates={{Coord|47.098|N|37.61|E|display=title,inline}}|result=Руска победа<ref name="nytimes16" /><ref name="theweek.com">{{Cite web |title=A timeline of how the Azovstal steelworks in Mariupol fell |url=https://theweek.com/russo-ukrainian-war/1013627/a-timeline-of-how-the-azovstal-steelworks-in-mariupol-fell |access-date=2022-06-11 |website=The Week |language=en}}</ref>|combatant1={{Plainlist| * '''{{flag|Russia}}''' * {{flag|Donetsk People's Republic}} }}|combatant2='''{{flag|Ukraine}}'''|commander1={{flagdeco|Russia}} [[Михаил Мизинцев]]<ref name="Mizintsev"> {{Cite news |last1=Taylor |first1=Adam |last2=Branigin |first2=William |date=1 April 2022 |title=Russian general dubbed 'butcher of Mariupol' is a mystery to experts |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/04/01/mikhail-mizintsev-butcher-of-mariupol-ukraine-russia/ |access-date=21 July 2022 }}</ref><ref name="Mizintsev2">{{cite news |last1=Batchelor |first1=Tom |date=25 March 2022 |title='Butcher of Mariupol' accused of ordering maternity hospital bombing six years after destroying Aleppo |website=[[The Independent]] |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/butcher-mariupol-mikhail-mizintsev-aleppo-b2044268.html |access-date=30 March 2022}}</ref>|commander2={{flagdeco|Ukraine}} [[Володимир Баранјук]]{{POW}}<ref name="36thleaders">{{cite web|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/05/8/7344802/|title=Russian media claim Ukrainian Marine commander in captivity after leaving Azovmash plant|date=8 May 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://minifeednews.com/latest-news/two-defenders-of-mariupol-became-heroes-of-ukraine/4136/|title=Two defenders of Mariupol became Heroes of Ukraine|date=19 March 2022|access-date=19 March 2022|archive-date=24 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324150938/https://minifeednews.com/latest-news/two-defenders-of-mariupol-became-heroes-of-ukraine/4136/|url-status=live}}</ref><br />{{flagdeco|Ukraine}} [[Сергиј Волински]]{{POW}}<ref>{{cite web|url=https://suspilne.media/284233-povernenij-z-polonu-zahisnik-mariupola-iz-poltavi-sergij-volinskij-volina-perebuvatime-u-tureccini-so-vidomo/|title=Повернений з полону захисник Маріуполя із Полтави Сергій Волинський "Волина" перебуватиме у Туреччині: що відомо|language=Ukrainian}}</ref><br />{{flagdeco|Ukraine}} [[Денис Прокопенко]]{{POW}}<ref name="rbc1">{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/20/05/2022/6287d2e09a7947798d1258b5|title=На "Азовстали" сдался командир батальона "Азов"|date=20 May 2022 |publisher=[[RBK Group]] |language=ru}}</ref><ref name="Major">{{cite AV media |date=7 March 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ajKa2X_-Q74 |title=Official appeal of Azov commander, the major Denis Prokopenko, to the world community |publisher=Національний Корпус |via=[[YouTube]] |access-date=19 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318073121/https://www.youtube.com/watch?v=ajKa2X_-Q74 |archive-date=18 March 2022 |url-status=live}}</ref>|units1={{flagicon image|Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg}} [[Руски вооружени сили]] * [[58-ма комбинирана вооружена армија]]<ref name="warsaw institute">{{cite web|url=https://warsawinstitute.org/russian-invasion-ukraine-battle-mariupol-ukrainian-stalingrad/ |title=Russian Invasion Of Ukraine: The Battle Of Mariupol, Or A Ukrainian Stalingrad |publisher=Warsaw Institute |date=15 March 2022 |access-date=7 May 2022}}</ref> * [[150-та моторизирана дивизија]]<ref name="AP 2022-03-15" /> * [[810-та гардиска поморска пешадиска бригада]]<ref>{{cite web |last1=Clark |first1=Mason |last2=Barros |first2=George |last3=Stepanenko |first3=Kateryna |title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 16|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-16 |publisher=[[Institute for the Study of War]] |access-date=19 March 2022 |language=en |date=16 March 2022 |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323195647/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-16 |url-status=live }}</ref> * [[Кадировци|Северен баталјон]]<ref name="yahoo brink">{{cite news|title=Devastated Mariupol teeters on the brink, but Ukrainian troops refuse to abandon the fallen|url=https://uk.news.yahoo.com/devastated-mariupol-teeters-brink-ukrainian-193740652.html |website=[[Yahoo! News]]|date=28 March 2022|first=Robert|last=Mendick}}</ref> * [[Трета гардиска бригада на Спецназ]]<ref name="warsaw institute" /> * [[Russian Air Force]] [[File:Emblem of the Donetsk People's Militia.svg|20px]] [[Вооружени сили на Донечка Република]] * [[Сомалиски баталјон]]<ref name="yahoo brink" /><ref>{{cite news |title=A soldier wearing Nazi imagery was given a medal by a Russia-backed separatist republic for killing Ukrainian 'nationalists' |url=https://sports.yahoo.com/soldier-neo-nazi-symbols-arm-061652919.html |author=Matthew Loh |website=[[Yahoo! Sports]] |date=6 April 2022 |access-date=11 April 2022 |archive-date=2022-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220411212920/https://sports.yahoo.com/soldier-neo-nazi-symbols-arm-061652919.html |url-status=dead }}</ref> * [[Баталјон „Спарта“]]<ref name="warsaw institute" /> * [[Бригада „Восток“]]<ref name="vostokbattalion">{{cite news|url=https://www.kp.ru/daily/27377/4558736/|title=Александр Ходаковский: Мы в Мариуполь две недели вгрызаемся. А тут приехали чеченцы – красивые, бородатые — чуть колонной на город не пошли|first=Dmitry|last=Steshin|newspaper=[[Komsomolskaya Pravda]]|date=15 March 2022|language=ru}}</ref>|units2={{flagicon image|Ensign of the Ukrainian Armed Forces.svg}} [[Вооружени сили на Украина|Украински вооружени сили]] <br />Внатре во Мариупол:<ref name="Zelenskyy 2022-03-19" /> * [[36-та посебна морска бригада]]<ref name="Zelenskyy 2022-03-19">{{cite web |url=https://www.president.gov.ua/en/news/zmistovni-peregovori-pro-mir-i-bezpeku-dlya-ukrayini-yedinij-73661 |title=Meaningful talks on peace and security for Ukraine are the only chance for Russia to reduce the damage from its own mistakes |last=Zelenskyy |first=Volodymyr |publisher=President of Ukraine |date=19 March 2022 |access-date=2 April 2022}}</ref> ** [[501-ви одделен поморски пешадиски баталјон]] * [[Азовски полк]]<ref name="Zelenskyy 2022-03-19" /><ref name="DW 2022-03-16" />{{efn|name=nationalguard|[[National Guard of Ukraine]]}} * [[12-та оперативна бригада (Украина)|12-та оперативна бригада]]<ref name="Zelenskyy 2022-03-19" />{{efn|name=nationalguard}} * [[23-та бригада за јавен ред (Украина)|23-та бригада за заштита на јавниот ред]]<ref>{{cite news|url=https://armyinform.com.ua/2022/04/02/dmytro-apuhtin-geroyichno-zagynuv-oboronyayuchy-mariupol/|title=Дмитро Апухтін героїчно загинув, обороняючи Маріуполь|first=Serhiy|last=Kovalenko|newspaper=ArmyInform|date=2 April 2022|language=uk}}</ref>{{efn|name=nationalguard}} * [[17-та тенковска бригада (Украина)|17-та тенковска бригада]]<ref name="glavcon">{{Cite web |date=2022-08-13 |title=Олег Грудзевич. Командир, який вивів свій підрозділ з окупованого Маріуполя |url=https://glavcom.ua/longreads/heroj-ukrajini-oleh-hruzdevich-komandir-shcho-viviv-pidrozdil-z-okupovanoho-mariupolja-867466.html |access-date=2022-08-26 |website=Главком {{!}} Glavcom |language=uk}}</ref> * [[Национална полиција на Украина|Национална полиција]] и [[Државна гранична служба на Украина|Државна гранична стража]] <ref name="bateman" /><ref name="rescue500" /> Други инволвирани сили: * [[10-та планинска ударна бригада (Украина)|10-та ударна бригада]]<ref>{{cite web|url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3414859-russian-invasion-update-ukraine-repels-tank-attack-captures-six-russians-in-mariupol.html|title=Russian invasion update: Ukraine repels tank attack, captures six Russians in Mariupol|publisher=[[Ukrinform]]|date=27 February 2022|access-date=27 April 2022}}</ref> * [[56-та моторизирана бригада (Украина)|56-та моторизирана бригада]]<ref>{{cite web|url=https://observers.france24.com/en/europe/20220330-mariupol-war-images-propaganda-azov-chechen-soldiers|title=In Mariupol, a war of images to prove who controls the city|date=30 March 2022|author=Thomas Eydoux|website=The Observers – France 24|access-date=27 April 2022}}</ref> * [[73-ти поморски полк за специјални операции (Украина)|73-ти полк за специјални операции на морнарицата]]<ref>[https://rudana.com.ua/uk/news/kryvorizhcya-mykolu-nikonova-kapitana-2-rangu-posmertno-nagorodyly-zirkoyu-geroya-ukrayiny Криворіжця Миколу Ніконова, капітана 2 рангу, посмертно нагородили Зіркою Героя України]</ref> * [[Грузиска легија (Украина)|Грузиска легија]]<ref>{{Cite news |last=MacKinnon |first=Mark |date=13 April 2022 |title=Fight for Mariupol not over, commander of foreign legion says, despite Russian claims more than 1,000 Ukrainian marines surrendered |language=en-CA |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-russia-ukraine-war-mariupol/ |access-date=8 May 2022}}</ref> * [[Територијални одбранбени сили (Украина)|Територијални одбранбени сили]]<ref name="LA Times 2022-01-28">{{cite news |last1=Adler |first1=Nils |last2=King |first2=Laura |title='Everything that needs to be done': Ukraine citizen soldiers prepare for Russia threat |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2022-01-28/ukraine-civilian-defense-force-russia |newspaper=Los Angeles Times |access-date=21 March 2022 |language=en |date=28 January 2022 |quote=Its defenders — both the regular Ukraine army and the irregular forces mustering for battle |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323192706/https://www.latimes.com/world-nation/story/2022-01-28/ukraine-civilian-defense-force-russia |url-status=live }}</ref> * [[Украински доброволен корпус]]<ref name="bateman">{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61089043|title=Ukraine: The critical fight for 'heart of this war' Mariupol|author=Tom Bateman|publisher=BBC News|date=13 April 2022|quote= "I want to separately address those heroes who are having a very hard time. Those who defend Mariupol. A marine battalion of the 36th marine brigade, Azov special operations detachment, 12th operational brigade of the National Guard of Ukraine. Subdivisions of the State Border Guard Service. Volunteers of the "Right Sector". The 555th military hospital and National Police employees."|access-date=27 April 2022}}</ref>|strength1=14,000<ref name="auto10">{{cite news |date=21 March 2022 |title=Hundreds of thousands face catastrophe in Mariupol |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/europe/2022/03/21/hundreds-of-thousands-face-catastrophe-in-mariupol |url-status=live |url-access=subscription |access-date=21 March 2022 |quote=Ukrainian forces in Mariupol are vastly outnumbered, with 3,500 soldiers facing 14,000 invaders, around a tenth of the total estimated Russian force in the country. |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324031525/https://www.economist.com/europe/2022/03/21/hundreds-of-thousands-face-catastrophe-in-mariupol }}</ref>|strength2=3,500<ref name="auto10" />–8,000<ref>{{Cite news |url=https://fortune.com/2022/04/21/putin-russia-mariupol-ukraine-invasion/|title=Putin says Russia has seized Mariupol, calls off storm of Ukrainian troops|website=Fortune}}</ref><ref name="auto6">{{Cite web|url=https://tass.com/defense/1440933|title=Over 8,000 Ukrainian troops, mercenaries were in Mariupol at time of encirclement — Shoigu|website=TASS}}</ref>|casualties1='''според Украина''':<br />6,500 убиени<br>80 уништени тенкови<br>100 уништени други оклопни возила<ref>{{Cite web|url=https://global.espreso.tv/russia-ukraine-war-ukraines-3rd-separate-assault-brigade-force-changing-tide-in-war?amp|title=Ukraine's 3rd Separate Assault Brigade: Everything you need to know|website=global.espreso.tv}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-ato/3529986-oborona-mariupola-zsu-znisili-sonajmense-6-500-zagarbnikiv.htmlb|title=Оборона Маріуполя: ЗСУ знищили щонайменше 6 500 загарбників}}</ref>|casualties2='''според Русија''':<br />4,200+ убиени,{{efn|More than 4,000 claimed killed before the start of the Azovstal siege mid-April,<ref name="auto5">{{Cite news|url=https://www.voanews.com/a/russia-says-all-urban-areas-of-mariupol-cleared-of-ukrainian-forces/6532471.html|title=Russia Says All Urban Areas of Mariupol Cleared of Ukrainian Forces|publisher=Voice of America}}</ref> со уште 152 тела се вели дека биле пронајдени по опсадата на Азовстал,<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61629260?pinned_post_locator=urn:asset:ef37ee8c-5c1f-4169-8a09-25f997cec6d4&pinned_post_asset_id=6295e1cc4259031cb5a25a41|title=Mariupol mayor's aide challenges rebel claim of mass body find|date=31 May 2022|publisher=BBC News}}</ref> или вкупно 4,152+ убиени (заокружено на 4.200, што претставува соодветен степен на прецизност}}<br />3,917 заробени{{efn|name=UkrainianPOW}}<br />277 побегнати<ref>{{Cite web|url=https://mipl.org.ua/en/disappearing-of-the-501st-marine-battalion-unknown-circumstances-of-captivity/|title=Disappearing of the 501st Marine Battalion: Unknown Circumstances of Captivity - MIHR|website=МІПЛ}}</ref> '''според Украина''':<br />906+ убиени,<ref>{{Cite news |title=As part of exchanges with Russia, Ukraine received more than 400 bodies of soldiers |url=https://babel.ua/en/news/81351-as-part-of-exchanges-with-russia-ukraine-received-more-than-400-bodies-of-soldiers |access-date=12 July 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsreadonline.com/ukraine-returned-the-bodies-of-another-45-fallen-soldiers/|title=Ukraine returned the bodies of another 45 fallen soldiers – News|date=19 July 2022|access-date=19 July 2022|archive-date=19 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220719094513/https://newsreadonline.com/ukraine-returned-the-bodies-of-another-45-fallen-soldiers/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsreadonline.com/another-transfer-of-bodies-took-place-17-fallen-defenders-returned/|title=Another transfer of bodies took place: 17 fallen defenders returned – News|date=9 August 2022|access-date=11 August 2022|archive-date=12 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812185052/https://newsreadonline.com/another-transfer-of-bodies-took-place-17-fallen-defenders-returned/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsreadonline.com/another-16-bodies-of-dead-defenders-who-defended-mariupol-were-brought-to-kyiv/|title=Another 16 bodies of dead defenders who defended Mariupol were brought to Kyiv – News|date=10 August 2022|access-date=11 August 2022|archive-date=12 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812185052/https://newsreadonline.com/another-16-bodies-of-dead-defenders-who-defended-mariupol-were-brought-to-kyiv/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/541-bodies-ukrainian-defenders-brought-171232263.html|title=541 bodies of Ukrainian defenders brought back to Ukraine Commissioner for Missing Persons|website=Yahoo News|date=27 August 2022 }}</ref><br />3,500+ заробени,<ref name="UkrainianPOW">More than 1,000 reported surrendered before the start of the Azovstal siege mid-April, {{cite news |title=Azov Regiment believes Russian troops should have been stopped on Crimeas border |work=Ukrayinska Pravda |date=8 May 2022 |via=Yahoo! News |url=https://news.yahoo.com/azov-regiment-believes-russian-troops-185949791.html}} with another 2,500 surrendering following the Azovstal siege, {{cite news |author=Leo Sands |date=6 June 2022 |title=Ukraine war: Severodonetsk and Lysychansk are dead cities – Zelensky |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61711028}} for a total of 3,500+ prisoners taken.</ref><br />1 побегнат<ref name="auto7">{{Cite web|url=https://english.nv.ua/nation/commander-linked-to-capture-of-277-ukrainian-military-personnel-in-mariupol-charged-with-high-treaso-50324799.html|title=Commander linked to capture of 277 Ukrainian military personnel in Mariupol charged with high treason|website=english.nv.ua}}</ref>|casualties3='''Според [[ООН]]''':<br />1,348 убиени цивили<br />(вкупниот број се смета дека е многу поголем)<ref name="1300civilians1"/><ref name="1300civilians2"/><ref name="1300civilians3"/><br />'''според Русија''':<br />3,000+ убиени цивили<ref>{{Cite web|url=https://www.anews.com.tr/world/2022/12/30/russia-says-3000-civilians-killed-in-mariupol-blames-ukraine|title=Russia says 3,000 civilians killed in Mariupol, blames Ukraine|website=anews}}</ref><br />'''според Украина''':<br />25,000+ убиени цивили<ref name="25,000 civilians killed"/><ref name="25k killed"/><br />50,000+ прогонети<ref>{{Cite web |title=Occupying forces have deported more than 50,000 Mariupol residents to Russia and temporarily occupied territories of Donetsk and Luhansk oblasts |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/06/13/7352251/ |access-date=2022-06-14 |website=Ukrayinska Pravda |language=en}}</ref><br />'''Според [[Програма за податоци за судирот Упсала]]:'''<br />27,000 до 88,000 вкупно убиени (најголем дел од нив, цивили)<ref name="Uppsala">{{cite web|url=https://ucdp.uu.se/country/369| title=Ukraine: Number of Deaths| work=Uppsala Conflict Data Program| date=August 17, 2024}}</ref><br/>|campaignbox=|territory=Русија го освоила градот Мариупол}} '''Опсадата на Мариупол''' — опсада која започнала на [[24 февруари]] [[2022]] година и траела до [[20 мај]], како дел од [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина]]. Во опсадата имало борби меѓу руските вооружени сили (заедно со Народната милиција на Донечката Народна Република) и украинските вооружени сили за контрола над градот [[Мариупол]] во југоисточна Украина. Во траење од речиси три месеци, опсадата завршила со победа на [[Русија]] и Народната милиција на Донечката Народна Република[[Донечка Народна Република|Донечката Народна Република]], бидејќи [[Украина]] ја изгубила контролата врз градот среде руската офанзива во источна Украина и офанзивата во јужна Украина; сите украински војници кои останале во градот се предале во Азовстал на 20 мај 2022 година,<ref name="531Azovstal">{{Наведени вести|url=https://www.yahoo.com/news/russia-says-remaining-531-azovstal-192141701.html|title=Russia says remaining 531 Azovstal defenders surrender, steelworks siege over|date=20 May 2022}}</ref><ref name="trapped">{{Наведена мрежна страница|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/ukraine-mariupol-residents-trapped-russian-assault|title=Ukraine: Mariupol Residents Trapped by Russian Assault – Ukraine|date=8 March 2022|work=ReliefWeb|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309060327/https://reliefweb.int/report/ukraine/ukraine-mariupol-residents-trapped-russian-assault|archive-date=9 March 2022|accessdate=9 March 2022}}</ref> откако им било наредено да престанат со борбите.<ref name="rescue500">{{Наведени вести|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/04/20/7340941/|title=Marines and "Azov" rescue 500 fighters from the port of Mariupol – media|last=Roman Petrenko|date=20 April 2022|work=Pravda|access-date=25 April 2022}}</ref><ref name="22 April analysis">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-22|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 22|last=Clarke|first=Mason|last2=Barros|first2=George|date=22 April 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=22 April 2022|last3=Stepanenko|first3=Kateryna|last4=Hird|first4=Karolina}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://news.sky.com/story/ukraine-war-last-ukrainian-troops-in-mariupol-told-to-stop-defence-of-city-12617385|title=Ukraine war: Last Ukrainian troops in Mariupol told to stop defence of city|publisher=Sky News}}</ref><ref name="allurban">{{Наведени вести|url=https://www.voanews.com/a/russia-says-all-urban-areas-of-mariupol-cleared-of-ukrainian-forces/6532471.html|title=Russia Says All Urban Areas of Mariupol Cleared of Ukrainian Forces|date=16 April 2022|access-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418204349/https://www.voanews.com/a/russia-says-all-urban-areas-of-mariupol-cleared-of-ukrainian-forces/6532471.html|archive-date=18 April 2022|publisher=Voice of America}}</ref> Мариупол се наоѓа во украинската [[Донечка Област]], а по опсадата, првично бил контролиран од [[Донечка Народна Република|Донечката Народна Република]], поддржана од окупаторските руски трупи. Сепак, подоцна бил подложен на руска анексија на југоисточна Украина и останува под директна руска контрола од 2024 година. За време на руската опсада, [[Црвен крст и Црвена полумесечина|Црвениот крст]] ја опишал ситуацијата во Мариупол како „апокалиптична“, додека украинските власти ја обвиниле Русија за потикнување на голема хуманитарна криза во градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/09/ukraine-mariupol-civilians-russia-war|title=Russia accused of 'holding 400,000 people hostage' in Mariupol|date=9 March 2022|work=The Guardian|access-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309213937/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/09/ukraine-mariupol-civilians-russia-war|archive-date=9 March 2022}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2022/3/8/photos-residents-suffer-in-besieged-city-of-mariupol-ukraine-russia-war|title=Photos: Mariupol residents suffer as Russian forces lay siege|access-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309090227/https://www.aljazeera.com/gallery/2022/3/8/photos-residents-suffer-in-besieged-city-of-mariupol-ukraine-russia-war|archive-date=9 March 2022|publisher=Al Jazeera}}</ref> Украинските власти објавиле дека биле убиени приближно 25.000 цивили <ref name="25,000 civilians killed">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63536564|title=The agony of not knowing, as Mariupol mass burial sites grow|date=7 November 2022|access-date=10 Nov 2022|publisher=BBC News}}</ref><ref name="25k killed">{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/2/24/never-wanted-to-leave-mariupol-residents-look-back-at-war|title='I had no idea I'd never go back': Mariupol survivors, a year on|last=Cookman|first=Liz|date=24 February 2023|work=Al Jazeera|access-date=30 April 2024}}</ref> и дека најмалку 95% од градот бил уништен за време на борбите, првенствено од големите руски бомбардирања.<ref name="hasn't surrendered">{{Наведени вести|url=https://www.cnbc.com/2022/04/17/russia-ukraine-live-updates.html|title=Mariupol hasn't surrendered to Russia, PM says; at least 5 dead, 20 injured in Kharkiv attack|last=Holly Ellyatt|date=18 April 2022|access-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418203018/https://www.cnbc.com/2022/04/17/russia-ukraine-live-updates.html|archive-date=18 April 2022|publisher=CNBC}}</ref> Во официјалното соопштение, [[Обединети нации|Обединетите нации]] ја потврдиле смртта на 1.348 цивили во Мариупол, но предупредиле дека вистинскиот биланс на загинати е веројатно илјадници поголем, истовремено известувајќи дека 90% од станбените згради во градот биле оштетени или целосно уништени.<ref name="1300civilians1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ohchr.org/en/statements/2022/06/high-commissioner-updates-human-rights-council-mariupol-ukraine|title=High Commissioner updates the Human Rights Council on Mariupol, Ukraine|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref name="1300civilians2">{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-06-17-22/h_44f071da9d6cc467bc1c322ce18aa481|title=UN says more than 1,300 civilians killed in Mariupol — but true toll "likely thousands higher"|last=Regan|first=Helen|date=17 June 2022|publisher=CNN|last2=Khalil|first2=Hafsa|last3=Guy|first3=Jack|last4=Upright|first4=Ed|last5=Hammond|first5=Elise|last6=Vogt|first6=Adrienne|last7=Sangal|first7=Aditi}}</ref><ref name="1300civilians3">{{Наведена мрежна страница|url=https://egyptindependent.com/un-says-more-than-1300-civilians-killed-in-mariupol-but-true-toll-likely-thousands-higher/|title=UN says more than 1,300 civilians killed in Mariupol — but true toll "likely thousands higher"|date=17 June 2022}}</ref> Големите борбени операции во градот практично завршиле на 16 мај 2022 година, откако украинскиот [[Азов (бригада)|Азовски полк]] се предадел во Железара и челичарница Азовстал.<ref name="nytimes16">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-mariupol.html|title=Ukrainian authorities declare an end to the combat mission in Mariupol after weeks of Russian siege.|last=Hopkins|first=Valerie|date=16 May 2022|work=[[The New York Times]]|access-date=17 May 2022|archive-url=https://archive.today/20220516233043/https://www.nytimes.com/2022/05/16/world/europe/azovstal-mariupol.html|archive-date=16 May 2022|last2=Nechepurenko|first2=Ivan|language=en-US|issn=0362-4331|last3=Santora|first3=Marc}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/16/hundreds-of-ukrainian-troops-evacuated-from-azovstal-steelworks-after-82-day-assault|title=Hundreds of Ukrainian troops evacuated from Mariupol steelworks after 82-day assault|date=2022-05-17|work=The Guardian|access-date=2022-05-17|language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rbc.ru/politics/17/05/2022/628387f09a79477b17a88c5c|title=Минобороны показало кадры сдачи в плен украинских военных с "Азовстали"|date=17 May 2022|publisher=RBK Group|language=ru|accessdate=2022-05-17}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://finance.yahoo.com/news/1-russia-says-more-250-093824114.html|title=UPDATE 3-Azovstal siege ends as hundreds of Ukrainian fighters surrender – Reuters witness|work=[[Yahoo! Finance]]|access-date=2022-05-18|language=en-US}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/17/russia-says-mariupol-plant-fighters-surrendered-fate-uncertain|title=Fate of hundreds of Ukrainian fighters uncertain after surrender|access-date=2022-05-18|publisher=Al Jazeera|language=en}}</ref> Некои западни извештаи ја опишале опсадата како пирова <ref>{{Наведени вести|url=https://www.dw.com/en/mariupol-a-pyrrhic-victory-for-russia-military-analyst/av-61835137|title=Mariupol a 'Pyrrhic victory' for Russia: military analyst|last=|first=|date=2022-05-18|access-date=2022-05-20|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en-GB|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001144916/https://www.dw.com/en/mariupol-a-pyrrhic-victory-for-russia-military-analyst/av-61835137|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/defiance-of-azovstal-steelworks-defenders-ensures-putin-wins-only-a-pyrrhic-victory-2ddghn8zk|title=Defiance of Azovstal steelworks defenders ensures Putin wins only a pyrrhic victory|last=Spencer|first=Richard|date=2022-05-17|work=The Times|access-date=2022-05-20|location=London|language=en|issn=0140-0460}}</ref> или симболична <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rferl.org/a/azovstal-russia-ukraine-captured/31856565.html|title=Russia's Capture Of Azovstal: Symbolic Success, 'Pyrrhic' Victory?|last=Prince|first=Todd|date=2022-05-18|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=en|accessdate=2022-05-20}}</ref> руска победа, а други забележуваат дека хуманитарното влијание на преземањето е „''катастрофа на угледот''“ за Русија.<ref name="WaPro518">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/17/azovstal-mariupol-fighters-ukraine-steelworks/|title=Ukraine ends Mariupol battle; Azovstal steel plant fighters evacuated…|date=2022-05-18|work=[[The Washington Post]]|access-date=2022-05-18|archive-url=https://archive.today/20220518073833/https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/17/azovstal-mariupol-fighters-ukraine-steelworks/|archive-date=18 May 2022}}</ref> Сепак, загубата на градот претставува значаен пораз за Украина.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/16/hundreds-of-ukrainian-troops-evacuated-from-azovstal-steelworks-after-82-day-assault|title=Hundreds of Ukrainian troops evacuated from Mariupol steelworks after 82-day assault|last=Harrison|first=Virginia|date=17 May 2022|work=The Guardian|access-date=21 May 2022|quote=The evacuation is likely to mark the end of the longest and bloodiest battle of the Ukraine war and a significant defeat for Ukraine.}}</ref> Врз основа на анализата на масовните гробници, Хјуман рајтс воч проценил дека најмалку 10.284 луѓе загинале во Мариупол од март 2022 до февруари 2023 година, но претпоставува дека тоа е недоволно пребројување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol|title=Beneath the Rubble: Documenting Devastation and Loss in Mariupol|date=8 February 2024|work=Human Rights Watch|accessdate=10 February 2024}}</ref> == Позадина == [[Мариупол]] се смета за главен стратешки град и затоа бил цел на руските сили. Тој бил најголемиот град во делот на [[Донечка Област|Донечката Област]] контролиран од Украина, {{Efn|Најголемиот град ''[[де јуре]]'' во Донечката област е [[Донецк]], кој е ''[[де факто]]'' под контрола на ДПР од 2014 година.}} <ref name="IRS Survey Ukraine">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iri.org/sites/default/files/2017-8-22_ukraine_poll_presentation.pdf|title=Public Opinion Survey of Residents of Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822212837/http://www.iri.org/sites/default/files/2017-8-22_ukraine_poll_presentation.pdf|archive-date=22 August 2017|accessdate=12 March 2022}}</ref> и исто така бил еден од најголемите градови во Украина каде се зборува руски. Мариупол бил главен индустриски центар, дом на заводот за Железо и челик Илич и Азовстал и најголемиот град на [[Азовско Море|Азовското Море]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/article-putins-bridge-over-troubled-waters/|title=Putin's bridge over troubled waters|last=Lourie|first=Richard|date=26 October 2018|work=The Globe and Mail|access-date=12 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119135649/https://www.theglobeandmail.com/opinion/article-putins-bridge-over-troubled-waters/|archive-date=19 January 2019}}</ref> Контролата на неговото пристаниште на западниот брег на Азовското Море е од витално значење за економијата на Украина. За Русија, тоа би овозможило копнен пат до [[Крим (полуостров)|Крим]] и целосна контрола над морето,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220301-the-azov-sea-symbolic-prize-of-russia-ukraine-war|title=The Azov Sea, symbolic prize of Russia-Ukraine war|date=1 March 2022|access-date=13 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313004603/https://www.france24.com/en/live-news/20220301-the-azov-sea-symbolic-prize-of-russia-ukraine-war|archive-date=13 March 2022|publisher=France 24}}</ref> со што би го олеснило преминувањето на рускиот морски сообраќај.<ref>[https://www.mei.edu/publications/russian-dominance-black-sea-sea-azov "Russian dominance in the Black Sea: The Sea of Azov"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319120612/https://www.mei.edu/publications/russian-dominance-black-sea-sea-azov|date=19 March 2022}}, ''[[Middle East Institute]]'', Luke Coffey, 25 September 2020. Retrieved 23 March 2022.</ref> Во 2014 година, по [[Револуција на достоинството|Револуцијата на достоинството]], Мариупол бил зафатен од проруски протести против новата влада. Тензиите избиле во војната во Донбас на почетокот на мај, а за време на немирите, милициите на сепаратистичката и поддржана од Русија [[Донечка Народна Република]] (ДНР) ја презеле контролата врз градот и ги принудиле украинските трупи да го напуштат за време на првата битка за Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10822396/Ukraine-Security-forces-abandon-Mariupol-ahead-of-referendum.html|title=Ukraine: Security forces abandon Mariupol ahead of referendum|last=Blair|first=David|date=10 May 2014|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=12 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219214326/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10822396/Ukraine-Security-forces-abandon-Mariupol-ahead-of-referendum.html|archive-date=19 February 2022}}</ref> Меѓутоа, следниот месец, украинските сили го вратиле градот преку офанзива.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27829773|title=Ukraine crisis: Kiev forces win back Mariupol|date=2014-06-13|access-date=2022-05-19|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> Во август, ДНР и руските трупи го зазеле селото Новоазовск, 45 км источно од Мариупол во близина на руско-украинската граница.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.cnbc.com/id/101951821|title=Russia opens 3rd front with a new offensive: Ukrainian, Western officials|date=2014-08-28|access-date=2022-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140828041143/http://www.cnbc.com/id/101951821|archive-date=2014-08-28|publisher=[[CNBC]]}}</ref> Со заземањето на градот и обновувањето на силите, во септември [[Донечка Народна Република|Донечката Народна Република]] се обидела повторно да го заземе градот во втората битка за Мариупол. Борбите стигнале до источните предградија, но сепаратистите на крајот биле одбиени.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/ukraine-fighting-subsides-after-ceasefire-agreement-1.1918977|title=Ukraine fighting subsides after ceasefire agreement|work=The Irish Times|access-date=2022-05-19|language=en}}</ref> Во октомври, тогашниот премиер на ДНР Александар Захарченко ветил дека ќе го врати градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2014/10/23/ukraine-rebels-end-ceasefire-before-polls|title=Ukraine rebels end ceasefire before polls|access-date=13 April 2022|publisher=Al Jazeera|language=en}}</ref> Мариупол тогаш бил неселективно бомбардиран со ракети во јануари 2015 година. Плашејќи се од идна трета офанзива во Мариупол, во февруари украинските сили извршиле ненадеен напад во Широкине, село кое се наоѓа на 11.&nbsp;км источно од Мариупол со цел да се протераат сепаратистичките сили од границите на градот и да се создаде тампон зона.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-military-idUSKBN0LE0SF20150210|title=Ukrainian forces launch offensive near Mariupol, east Ukraine: Kiev|date=10 February 2015|access-date=24 April 2022|publisher=Reuters|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.kyivpost.com/article/content/war-against-ukraine/ukraines-azov-regiment-claims-to-have-launched-offensive-on-novoazovsk-380117.html|title=Ukraine's Azov regiment claims to have launched offensive on Novoazovsk – February 10, 2015|date=10 February 2015|work=Kyiv Post|access-date=24 April 2022}}</ref> Сепаратистите се повлекле од Широкине четири месеци подоцна.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-rebels-withdraw-shyrokyne/27108640.html|title=Ukraine Rebels Leave Front Towns|date=3 July 2015|access-date=24 April 2022|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=en}}</ref> Судирот бил замрзнат кога бил потпишан договорот за прекин на огнот (Минск II) во 2015 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-27829773|title=Ukraine crisis: Kiev forces win back Mariupol|date=13 June 2014|access-date=12 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220221200337/https://www.bbc.com/news/world-europe-27829773|archive-date=21 February 2022|publisher=BBC News}}</ref> Во 2018 година повторно дошло до тензија во регионот околу Мариупол, бидејќи крајбрежната стража на руската Федерална служба за безбедност (ФСБ) пукала и заробила три брода на украинската морнарица откако тие се обиделе да преминат од [[Црно Море|Црното Море]] во [[Азовско Море|Азовското Море]] преку [[Керчки Проток|Керчкиот Проток]] на пат кон пристаништето Мариупол. [[Инцидент во Керчкиот Проток (2018)|Инцидентот во Керчкиот Проток]] ги зголемил тензиите, а Украина накратко прогласила [[воена состојба]] поради стравувањата дека ќе избие војна меѓу двете земји.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-ukraine-live-latest-update-martial-law-black-sea-ships-navy-crisis-a8651736.html|title=Kiev declares martial law after Russian seizure of Ukrainian ships in Black Sea|date=2020-08-30|work=The Independent|access-date=2022-12-27|language=en}}</ref> Една од најинструменталните групи за повторно заземање и последователна одбрана на Мариупол бил [[Азов (бригада)|Азовскиот баталјон]], украинска доброволна милиција, контроверзна за нејзините [[Неонацизам|неонацистички]] и [[Ултранационализам|ултранационалистички]] членови.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thetimes.com/comment/register/article/kiev-lets-loose-men-in-black-qm85k6jhlbj|title=Kiev lets loose Men in Black|last=Pancevski|first=Bojan|work=[[The Times]]|access-date=12 March 2022|location=London|language=en|issn=0140-0460}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/11025137/Ukraine-crisis-the-neo-Nazi-brigade-fighting-pro-Russian-separatists.html|title=Ukraine crisis: the neo-Nazi brigade fighting pro-Russian separatists|date=5 July 2018|work=The Daily Telegraph|access-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705220331/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/11025137/Ukraine-crisis-the-neo-Nazi-brigade-fighting-pro-Russian-separatists.html|archive-date=5 July 2018}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.theguardian.com/world/2014/sep/10/azov-far-right-fighters-ukraine-neo-nazis|title=Azov fighters are Ukraine's greatest weapon and may be its greatest threat|date=10 September 2014|work=The Guardian|access-date=24 April 2022|language=en}}</ref> До ноември 2014 година Азов бил интегриран во Националната гарда на Украина, со Мариупол како нејзино седиште.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-azov-idUSKBN0ML0XJ20150325|title=Ultra-nationalist Ukrainian battalion gears up for more fighting|date=24 January 2016|access-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124064419/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-azov-idUSKBN0ML0XJ20150325|archive-date=24 January 2016|publisher=Reuters}}</ref> Бидејќи една од наведените цели на [[Владимир Путин]] за инвазијата била „денацификацијата“ на Украина, Мариупол претставувал важна идеолошка и симболична цел за руските сили.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-russia-war-azov-battalion-putin-premise-war-vs-nazis/|title=The Azov Battalion: How Putin built a false premise for a war against "Nazis" in Ukraine|date=22 March 2022|access-date=10 April 2022|publisher=CBS News|language=en-US}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220325-azov-regiment-takes-centre-stage-in-ukraine-propaganda-war|title=Azov Regiment takes centre stage in Ukraine propaganda war|date=25 March 2022|access-date=10 April 2022|publisher=France 24|language=en}}</ref> Пред опсадата, околу 100.000 жители го напуштиле Мариупол, според заменик-градоначалникот на градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-mariupol-descends-into-despair-708cb8f4a171ce3f1c1b0b8d090e38e3|title='Why? Why? Why?' Ukraine's Mariupol descends into despair|date=16 March 2022|access-date=17 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315123735/https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-mariupol-descends-into-despair-708cb8f4a171ce3f1c1b0b8d090e38e3|archive-date=15 March 2022|publisher=Associated Press|language=en}}</ref> Пред да падне под руските сили, градот го бранеле украинските копнени сили, украинската поморска пешадија, Националната гарда на Украина (првенствено Азовскиот полк <ref name="DW 2022-03-16">{{Наведени вести|url=https://www.dw.com/en/the-azov-battalion-extremists-defending-mariupol/a-61151151|title=The Azov Battalion: Extremists defending Mariupol|last=Goncharenko|first=Roman|date=16 March 2022|access-date=19 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323163813/https://www.dw.com/en/the-azov-battalion-extremists-defending-mariupol/a-61151151|archive-date=23 March 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]|quote=The city of Mariupol, which has a population of 500,000, is primarily being defended by the Azov Battalion.}}</ref>), Територијалните одбранбени сили на Украина и нерегуларните сили. == Напредување кон Мариупол == === Прелиминарно гранатирање и напредување на градот === На 24 февруари, денот кога започнала инвазијата, руската [[артилерија]] го бомбардирала градот, при што наводно биле повредени 26 лица.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/strategic-city-mariupol-wakes-blasts-russia-invades-ukraine-2022-02-24/|title=Port city of Mariupol comes under fire after Russia invades Ukraine|last=Vasovic|first=Aleksandar|date=24 February 2022|access-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226011024/https://www.reuters.com/world/europe/strategic-city-mariupol-wakes-blasts-russia-invades-ukraine-2022-02-24/|archive-date=26 February 2022|publisher=Reuters}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://news.un.org/en/story/2022/02/1112662|title=Ukraine Crisis: Protecting civilians 'Priority Number One'; Guterres releases $20M for humanitarian support|date=24 February 2022|work=UN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301084123/https://news.un.org/en/story/2022/02/1112662|archive-date=1 March 2022}}</ref> Утрото на 25 февруари, руските сили напредувале од територијата на ДНР на исток кон Мариупол. Тие наишле на украински сили во близина на селото Павлопил, кои го одбиле рускиот напредок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html|title=Battle ongoing near Mariupol – mayor|date=25 February 2022|publisher=[[Ukrinform]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225110919/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3412585-battle-ongoing-near-mariupol-mayor.html|archive-date=25 February 2022|accessdate=25 February 2022}}</ref> Градоначалникот на Мариупол, Вадим Бојченко, изјавил дека 22 руски тенкови биле уништени во престрелката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ua.interfax.com.ua/news/general/801883.html|title=Fierce battles raging in all directions near Mariupol – mayor|publisher=[[Interfax-Ukraine]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226011040/https://ua.interfax.com.ua/news/general/801883.html|archive-date=26 February 2022|accessdate=25 February 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ellenszel.hu/2022/02/25/igy-all-most-a-haboru-ukrajnaban-tobb-nagyvarosban-harcok-dulnak-megtamadtak-egy-orosz-repuloteret/|title=Így áll most a háború Ukrajnában: több nagyvárosban harcok dúlnak, megtámadtak egy orosz repülőteret|last=Richárd|first=Jabronka|date=25 February 2022|work=Ellenszél|language=hu|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226011052/https://ellenszel.hu/2022/02/25/igy-all-most-a-haboru-ukrajnaban-tobb-nagyvarosban-harcok-dulnak-megtamadtak-egy-orosz-repuloteret/|archive-date=26 February 2022|accessdate=25 February 2022}}</ref> Таа вечер, руската морнарица, потпирајќи се на можностите обезбедени од Црноморската флота, наводно започнала амфибиски напад на брегот на [[Азовско Море|Азовското Море]], 70 километри западно од Мариупол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://maritime-executive.com/article/russian-navy-carries-out-amphibious-assault-near-mariupol|title=Russian Navy Carries Out Amphibious Assault Near Mariupol|work=The Maritime Executive|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225220846/https://www.maritime-executive.com/article/russian-navy-carries-out-amphibious-assault-near-mariupol|archive-date=25 February 2022|accessdate=25 February 2022}}</ref> Претставник на американската одбрана изјавил дека Русите можеби распоредиле илјадници маринци од овој поморски мостобран.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-25-22/h_622a8b21dd1cf52845090a96c9c6513b|title='Amphibious assault' underway west of Mariupol on the Sea of Azov, senior US defense official says|date=25 February 2022|access-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225220827/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-25-22/h_622a8b21dd1cf52845090a96c9c6513b|archive-date=25 February 2022|publisher=CNN}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-27-22/h_32a28d1a9ec40e68486a3526f035dc6f|title=Russian forces are about 31 miles outside southeastern Ukrainian city of Mariupol, US defense official says|last=|first=|date=27 February 2022|access-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227223234/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-news-02-27-22/h_32a28d1a9ec40e68486a3526f035dc6f|archive-date=27 February 2022|publisher=CNN}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.cbsnews.com/news/ukraine-invasion-russian-advance-resistance/|title=Russian advance slowed by Ukrainian resistance and logistical setbacks, U.S. defense official says|access-date=27 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227230927/https://www.cbsnews.com/news/ukraine-invasion-russian-advance-resistance/|archive-date=27 February 2022|publisher=CBS News}}</ref> На 26 февруари, руските сили продолжиле да го бомбардираат Мариупол со артилерија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.abc.net.au/news/2022-02-27/russia-commands-troops-advance-faster-kyiv-long-curfew/100865104|title=Russia orders troops to hasten their advance as Mariupol remains under heavy shelling|date=26 February 2022|access-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227102555/https://www.abc.net.au/news/2022-02-27/russia-commands-troops-advance-faster-kyiv-long-curfew/100865104|archive-date=27 February 2022|publisher=ABC News}}</ref> Подоцна, владата на [[Грција]] објавила дека десет етнички грчки цивили биле убиени во руските напади во Мариупол, шест во селото Сартана и четворица во селото Бухас.<ref>{{Наведени вести|url=https://greekreporter.com/2022/02/26/six-greeks-killed-mariupol-ukraine/|title=At Least Six Greeks Killed in Russian Attacks at Mariupol, Ukraine|last=Kokkinidis|first=Tasos|date=26 February 2022|access-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226200750/https://greekreporter.com/2022/02/26/six-greeks-killed-mariupol-ukraine/|archive-date=26 February 2022|publisher=[[Greek Reporter]]}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/greece-says-six-expats-killed-ukraine-summons-russian-ambassador-2022-02-26/|title=Greece says 10 expats killed in Ukraine, summons Russian ambassador|last=Georgiopoulos|first=George|date=26 February 2022|access-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227040008/https://www.reuters.com/world/europe/greece-says-six-expats-killed-ukraine-summons-russian-ambassador-2022-02-26/|archive-date=27 February 2022|publisher=Reuters}}</ref> Утрото на 27 февруари, градоначалникот Бојченко изјавил дека руска тенковска колона напредувала кон Мариупол од Донечката Народна Република, но овој напад бил одбиен од украинските сили, при што биле заробени шест руски војници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3414859-russian-invasion-update-ukraine-repels-tank-attack-captures-six-russians-in-mariupol.html|title=Russian invasion update: Ukraine repels tank attack, captures six Russians in Mariupol|date=27 February 2022|publisher=[[Ukrinform]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220227165047/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3414859-russian-invasion-update-ukraine-repels-tank-attack-captures-six-russians-in-mariupol.html|archive-date=27 February 2022|accessdate=27 February 2022}}</ref> Подоцна истиот ден, 6-годишно девојче во Мариупол било убиено од руско гранатирање.<ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-a8bb96288aaf70f9a7f70e9a4fac8160|title=A shelling, a young girl, and hopeless moments in a hospital|date=27 February 2022|access-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301030605/https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-a8bb96288aaf70f9a7f70e9a4fac8160|archive-date=1 March 2022|publisher=Associated Press}}</ref> Павло Кириленко, гувернер на Донечката област, изјавил дека борбите во Мариупол продолжиле во текот на ноќта на 27 февруари.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/fighting-around-ukraines-mariupol-throughout-night-regional-governor-2022-02-28/|title=Fighting around Ukraine's Mariupol throughout the night – regional governor|date=28 February 2022|access-date=28 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306141125/https://www.reuters.com/world/europe/fighting-around-ukraines-mariupol-throughout-night-regional-governor-2022-02-28/|archive-date=6 March 2022|publisher=Reuters}}</ref> Во текот на целиот 28 февруари, градот останал под украинска контрола и покрај тоа што бил опколен од руски војници и постојано гранатиран.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3415622-russian-invasion-update-mariupol-remains-ukrainian-controlled-russian-invaders-shell-urban-quarters-and-villages.html|title=Russian invasion update: Mariupol remains Ukrainian controlled|date=28 February 2022|publisher=[[Ukrinform]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228094403/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3415622-russian-invasion-update-mariupol-remains-ukrainian-controlled-russian-invaders-shell-urban-quarters-and-villages.html|archive-date=28 February 2022|accessdate=28 February 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/44475/putin-orders-russias-strategic-deterrence-forces-on-alert|title=Strategic Ukrainian Port Of Mariupol Now Surrounded By Russian Forces|last=Trevithick|first=Joseph|date=27 February 2022|work=The Drive|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228001026/https://www.thedrive.com/the-war-zone/44475/putin-orders-russias-strategic-deterrence-forces-on-alert|archive-date=28 February 2022|accessdate=28 February 2022}}</ref> Струјата, гасот и интернет конекцијата до поголемиот дел од градот биле прекинати во текот на вечерта.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-novyny-pryazovya-mariupol-vidklyuchennya-svitlo/31728836.html|title=Маріуполь частково залишився без електрики, газу та інтернету|last=Свобода|first=Радіо|date=March 2022|access-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301010101/https://www.radiosvoboda.org/a/news-novyny-pryazovya-mariupol-vidklyuchennya-svitlo/31728836.html|archive-date=1 March 2022|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|language=uk}}</ref> Подоцна, според [[Радио Слободна Европа]], рускиот генерал-мајор Андреј Суховецки бил убиен од украински снајперист во близина на Мариупол, но други извори потврдиле дека бил убиен за време на офанзивата во Киев.<ref name="sukhov2">{{Наведени вести|url=https://www.svoboda.org/a/zvonite-v-fsb-v-rossiyu-poshli-pervye-pohoronki/31733576.html|title='Звоните в ФСБ'. В Россию пошли первые "похоронки"|last=Mukhina|first=Anna|date=3 March 2022|access-date=4 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305091613/https://www.svoboda.org/a/zvonite-v-fsb-v-rossiyu-poshli-pervye-pohoronki/31733576.html|archive-date=5 March 2022|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|last2=Krutov|first2=Mark|language=ru}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rmf24.pl/raporty/raport-wojna-z-rosja/news-rosyjski-general-zabity-przez-snajpera-na-ukrainie-kim-byl-a,nId,5871381#crp_state=1|title=Rosyjski generał zabity przez snajpera na Ukrainie. Kim był Andriej Suchowiecki?|last=Potocka|first=Joanna|date=4 March 2022|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310014622/https://www.rmf24.pl/raporty/raport-wojna-z-rosja/news-rosyjski-general-zabity-przez-snajpera-na-ukrainie-kim-byl-a,nId,5871381#crp_state=1|archive-date=10 March 2022|accessdate=10 March 2022}}</ref> === Опкружување === [[Податотека:Russian_bombing_of_Mariupol_(05).jpg|мини|Станбена зграда оштетена за време на гранатирање во Мариупол, 2 март 2022 година]] На 1 март, [[Денис Пушилин]], [[Донечка Народна Република|шефот на ДНР]], објавил дека силите на ДНР речиси целосно го опколиле блискиот град Волноваха и дека наскоро ќе го сторат истото и со Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-01-22/h_0e3d20b474aa007bb1e4acc0d0fba984|title=Russian-backed separatist leader expects his forces to surround Mariupol on Tuesday|date=1 March 2022|access-date=1 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304221839/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-01-22/h_0e3d20b474aa007bb1e4acc0d0fba984|archive-date=4 March 2022|publisher=CNN}}</ref> Руската артилерија подоцна го бомбардирала Мариупол, ранувајќи над 21 лице.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novynarnia.com/2022/03/01/mariupol-pid-shkvalom/|title=Маріуполь – під шквалом російської реактивної артилерії, обстріли без упину. ВІДЕО|date=March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301202122/https://novynarnia.com/2022/03/01/mariupol-pid-shkvalom/|archive-date=1 March 2022|accessdate=2 March 2022}}</ref> Градот бил целосно опколен на 2 март,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-siege-ukrainian-city-mariupol-2022-03-30/|title=Timeline: Russia's siege of the Ukrainian city of Mariupol|last=Hunder|first=Max|date=30 March 2022|publisher=Reuters}}</ref> по што опсадата се засилила.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60585603|title=Ukrainian city of Mariupol 'near to humanitarian catastrophe' after bombardment|date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302202213/https://www.bbc.com/news/world-europe-60585603|archive-date=2 March 2022|publisher=BBC News}}</ref> Руско гранатирање убило тинејџер и ранило уште двајца тинејџери кои играле фудбал надвор.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cbsnews.com/live-updates/ukraine-russia-news-war-zelensky-putin-airstrikes-kyiv-kharkiv-mariupol/|title=Ukraine leader Volodymyr Zelensky vows to hold fast as 2,000 civilian deaths blamed on Russia's invasion|access-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302181510/https://www.cbsnews.com/live-updates/ukraine-russia-news-war-zelensky-putin-airstrikes-kyiv-kharkiv-mariupol/|archive-date=2 March 2022|publisher=CBS News}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-volodymyr-zelenskyy-joe-biden-kyiv-1b396834ff3e753f8953d86c8db85383|title=Most of the world lines up against Moscow, attacks intensify|date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303010152/https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-volodymyr-zelenskyy-joe-biden-kyiv-1b396834ff3e753f8953d86c8db85383|archive-date=3 March 2022|publisher=Associated Press}}</ref> Бојченко објавил дека градот страда од прекин на вода и имал огромни жртви. Тој исто така изјавил дека руските сили ги спречуваат цивилите да излезат.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/mariupol-mayor-reports-mass-casualties-nonstop-russian-attack-2022-03-02/|title=Mariupol mayor reports mass casualties from nonstop Russian attack|date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306141125/https://www.reuters.com/world/mariupol-mayor-reports-mass-casualties-nonstop-russian-attack-2022-03-02/|archive-date=6 March 2022|publisher=Reuters}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://euroweeklynews.com/2022/03/02/casualties-mariupol-ukraine/|title=WATCH: Hundreds of casualties reported after fighting in Mariupol, Ukraine|date=2 March 2022|work=Euro Weekly News|access-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306022157/https://euroweeklynews.com/2022/03/02/casualties-mariupol-ukraine/|archive-date=6 March 2022}}</ref> [[Податотека:Russian_bombing_of_Mariupol_(06).jpg|мини|Руско бомбардирање на Мариупол, 3 март 2022 година]] [[Податотека:Russian_bombing_of_Mariupol.jpg|мини|Чад од многу згради среде масовното руско бомбардирање во Мариупол, 3 март 2022 година]] Подоцна, на 2 март, руската артилерија го нападнала густо населениот кварт на Мариупол, гранатирајќи го речиси 15 часа. Како резултат на тоа, населбата била масовно оштетена, а заменик-градоначалникот Сергиј Орлов изјавил дека „мнајмалку стотици луѓе се мртви“.<ref name="gunter">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60585603|title=Ukrainian city of Mariupol 'near to humanitarian catastrophe' after bombardment|last=Gunter|first=Joel|date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302202213/https://www.bbc.com/news/world-europe-60585603|archive-date=2 March 2022|publisher=BBC News}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://nypost.com/2022/03/02/hundreds-feared-dead-in-mariupol-ukraine-from-russian-shelling/|title=Hundreds feared dead from 15-hour Russian attack on Mariupol, Ukraine|last=|first=|date=2 March 2022|work=New York Post|access-date=2 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302184258/https://nypost.com/2022/03/02/hundreds-feared-dead-in-mariupol-ukraine-from-russian-shelling/|archive-date=2 March 2022}}</ref> Утрото на 3 март, градот повторно бил гранатиран од руските трупи.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60601235|title=Mariupol under siege: 'We are being completely cut off'|date=3 March 2022|access-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303144618/https://www.bbc.com/news/world-europe-60601235|archive-date=3 March 2022|publisher=BBC News}}</ref> Едуард Басурин, портпаролот на милицијата на ДНР, официјално ги повикал опколените украински сили во Мариупол да се предадат или да се соочат со „целни удари“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/pro-russian-separatists-threaten-ukraines-mariupol-with-strikes-2022-03-03/|title=Pro-Russian separatists threaten Ukraine's Mariupol with strikes|date=3 March 2022|access-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303231907/https://www.reuters.com/world/europe/pro-russian-separatists-threaten-ukraines-mariupol-with-strikes-2022-03-03/|archive-date=3 March 2022|publisher=Reuters}}</ref> Портпаролот на руското Министерство за одбрана Игор Конашенков известил дека силите на ДНР ја зацвртиле опсадата и дека биле заземени три блиски населби.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/2022/03/03/europe/ukraine-mariupol-besieged-russia-intl/index.html|title=Russia squeezes southern Ukraine amid warning 'worst is yet to come'|last=Tim Lister, Olga Voitovych and Laura Smith-Spark|date=3 March 2022|access-date=4 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306142152/https://www.cnn.com/2022/03/03/europe/ukraine-mariupol-besieged-russia-intl/index.html|archive-date=6 March 2022|publisher=CNN}}</ref> На 4 март, Бојченко изјавил дека залихите на градот се при крај и повикак на хуманитарен коридор за евакуација и украинско воено засилување.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/besieged-ukrainian-city-mariupol-is-running-out-food-mayor-2022-03-04/|title=Besieged Ukrainian city of Mariupol appeals for help|date=4 March 2022|access-date=4 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305221229/https://www.reuters.com/world/besieged-ukrainian-city-mariupol-is-running-out-food-mayor-2022-03-04/|archive-date=5 March 2022|publisher=Reuters}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.abc.net.au/news/2022-03-05/russian-forces-seize-ukrainian-power-plant-as-advancement-stalls/100884702|title=UN Security Council in emergency meeting after Russia seizes second Ukrainian nuclear plant|date=4 March 2022|access-date=4 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305192307/https://www.abc.net.au/news/2022-03-05/russian-forces-seize-ukrainian-power-plant-as-advancement-stalls/100884702|archive-date=5 March 2022|publisher=ABC News}}</ref> Тој, исто така, изјавик дека руските БМ-21 Град ги гранатираат болниците во градот и дека жителите на Мариупол повеќе немаат топлина, вода или струја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420367-results-in-talks-on-humanitarian-corridors-for-mariupol-not-yet-achieved-adviser-to-interior-minister.html|title=Results in talks on humanitarian corridors for Mariupol not yet achieved – adviser to interior minister|date=4 March 2022|publisher=[[Ukrinform]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304230530/https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3420367-results-in-talks-on-humanitarian-corridors-for-mariupol-not-yet-achieved-adviser-to-interior-minister.html|archive-date=4 March 2022|accessdate=4 March 2022}}</ref> Подоцна истиот ден, бил предложен привремен прекин на огнот за регионот на Мариупол со цел да им се овозможи на граѓаните да се евакуираат.<ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-3d9e50b2fa8b08ce1f74c1b09403186e|title=Reports: Russia to observe ceasefire in 2 areas of Ukraine|last=Drake|first=Andrew|date=4 March 2022|access-date=4 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306010137/https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-3d9e50b2fa8b08ce1f74c1b09403186e|archive-date=6 March 2022|publisher=Associated Press|last2=Ebel|first2=Francesca|last3=Karmanau|first3=Yuras|last4=Chernov|first4=Mstyslav}}</ref> На 5 март, украинската влада ја објавила својата желба да евакуира 200.000 цивили од Мариупол. [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] (МКЦК) објавил дека ќе дејствува како гарант за нов прекин на огнот за да се овозможи оваа евакуација.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/red-cross-acting-as-ceasefire-guarantor-to-allow-evacuation-of-mariupol-volnovakha-report/|title=Red Cross acting as ceasefire guarantor to allow evacuation of Mariupol, Volnovakha – report|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306112553/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/red-cross-acting-as-ceasefire-guarantor-to-allow-evacuation-of-mariupol-volnovakha-report/|archive-date=6 March 2022}}</ref> Црвениот крст ја опишал ситуацијата во Мариупол како „''исклучително страшна''“.<ref>Hamza Mohamed and Nadim Asrar, Al Jazeera (5 Mar 2022) [https://www.aljazeera.com/news/2022/3/5/russia-ukraine-nato-support-liveblog "Russia-Ukraine live news: Mariupol evacuation halted"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220307143958/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/5/russia-ukraine-nato-support-liveblog}}</ref> По тридневно гранатирање, бил најавен прекин на огнот кој требало да важи од 11 до 16 часот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60629851|title=Siege of Mariupol: Fresh Russian attacks throw evacuation into chaos|date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306024228/https://www.bbc.com/news/world-europe-60629851|archive-date=6 March 2022|publisher=BBC News}}</ref> Цивилите почнале да се евакуираат од Мариупол по хуманитарниот коридор до градот [[Запорожје]]. Додека цивилите влегувале во коридорот за евакуација, руските сили продолжиле со гранатирање на градот, принудувајќи ги евакуираните да се вратат назад.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60629851|title=Siege of Mariupol: Fresh Russian attacks throw evacuation into chaos|last=Joel Gunter|date=5 March 2022|access-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306024228/https://www.bbc.com/news/world-europe-60629851|archive-date=6 March 2022|publisher=BBC News}}</ref> Украинските власти подоцна известиле дека руските сили не го почитувале примирјето и продолжиле да го гранатираат градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60629851|title=Siege of Mariupol: Fresh Russian attacks throw evacuation into chaos|date=5 March 2022|access-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306024228/https://www.bbc.com/news/world-europe-60629851|archive-date=6 March 2022|publisher=BBC News}}</ref> Руските власти ги обвиниле украинските сили дека не дозволуваат цивилите да се евакуираат кон Русија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/uk-accuses-russia-using-mariupol-ceasefire-plan-reset-forces-2022-03-05/|title=UK accuses Russia of using Mariupol ceasefire plan to reset forces|date=5 March 2022|access-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306070128/https://www.reuters.com/world/europe/uk-accuses-russia-using-mariupol-ceasefire-plan-reset-forces-2022-03-05/|archive-date=6 March 2022|publisher=Reuters}}</ref> Донечката Народна Република објавила дека само 17 цивили биле евакуирани од Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://thestarphoenix.com/pmn/business-pmn/kyiv-moscow-trade-blame-over-failed-evacuation-as-russian-assault-grinds-on|title=Kyiv, Moscow trade blame over failed evacuation as Russian assault grinds on|last=Polityuk|first=Pavel|date=5 March 2022|work=[[The StarPhoenix]]|access-date=5 March 2022|agency=Reuters|last2=Vasovic|first2=Aleksandar|location=Saskatoon, Saskatchewan, Canada}}</ref> На 6 март, Црвениот крст објавил дека вториот обид за евакуација на цивили од Мариупол повторно не успеал.<ref name="DW0603Evacuation">{{Наведени вести|url=https://www.dw.com/en/ukraine-second-attempt-to-evacuate-civilians-from-mariupol-fails-live-updates/a-61030032|title=Ukraine: Second attempt to evacuate civilians from Mariupol fails|date=6 March 2022|access-date=6 March 2022|archive-url=https://archive.today/20220306161124/https://www.dw.com/en/ukraine-second-attempt-to-evacuate-civilians-from-mariupol-fails-live-updates/a-61030032|archive-date=6 March 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref> Антон Херашченко, украински функционер, изјавил дека вториот обид за хуманитарен коридор за цивили во Мариупол завршил со руско бомбардирање.<ref name="DW0603Evacuation" /> Црвениот крст известил дека во Мариупол имало „''погубни сцени на човечко страдање''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60637338|title=Mariupol: Fires, no water, and bodies in the street|last=Gunter|first=Joel|date=6 March 2022|access-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309062533/https://www.bbc.com/news/world-europe-60637338|archive-date=9 March 2022|publisher=BBC News}}</ref> Подоцна утрото, Ина Совсун, украински пратеник во парламентот, изјавила дека цевководот за гориво што го снабдува Мариупол бил оштетен од руските сили, оставајќи повеќе од 700.000 луѓе без топлина и сугерирала дека луѓето може да се замрзнат до смрт, бидејќи температурата во тоа време често паѓала под {{Convert|0|C|F}}.<ref>{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-06-22/h_0270b55168bce7fce3c9226a2874d715|title=Ukrainian MP: Russia has damaged Donetsk-Mariupol pipeline, leaving over 700,000 people without heat|last=Braithwaite|first=Sharon|date=6 March 2022|access-date=6 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306233610/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-06-22/h_0270b55168bce7fce3c9226a2874d715|archive-date=6 March 2022|publisher=CNN}}</ref> Бомбардирањето ја погодило и последната функционална мобилна кула во градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/9/anguished-ukrainians-await-news-of-relatives-in-besieged-mariupol|title=Anguished Ukrainians await news of relatives in besieged Mariupol|last=Marsi|first=Federica|access-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309234654/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/9/anguished-ukrainians-await-news-of-relatives-in-besieged-mariupol|archive-date=9 March 2022|publisher=Al Jazeera}}</ref> На 7 март, директорот за операции на Меѓународниот комитет на Црвениот крст (МКЦК) изјавил дека договорите за хуманитарен коридор биле направени само во принцип, без прецизност потребна за имплементација, и изјавил дека се потребни рути, време и дали може да се внесе стока во градот. Тимот на МКЦК открил дека еден од предложените коридорски патишта е миниран, а МКЦК ги олеснува разговорите меѓу руските и украинските сили.<ref name="BBC r4today-2022-03-07">{{Наведено видео|url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/m001546h|title=Today 7 Mar 2022|date=7 March 2022|access-date=7 March 2022}}</ref><ref name="Newsweek 2022-03-07">{{Наведени вести|url=https://www.newsweek.com/evacuation-route-offered-fleeing-ukrainians-mined-1685418|title=Evacuation Route Offered to Fleeing Ukrainians Was Mined—Red Cross|last=Rahman|first=Khaleda|date=7 March 2022|work=Newsweek|access-date=7 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309083754/https://www.newsweek.com/evacuation-route-offered-fleeing-ukrainians-mined-1685418|archive-date=9 March 2022}}</ref> На 8 март бил направен уште еден обид за евакуација на цивили, но украинската влада ја обвинила Русија дека повторно го прекршила примирјето со бомбардирање на коридорот за евакуација.<ref name="Newsweek 2022-03-08">{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/ukraine-accuses-russia-of-attacking-humanitarian-corridors-as-civilians-flee-cities/|title=Ukraine accuses Russia of attacking humanitarian corridors as civilians flee cities|last=Zaks|first=Dmitry|date=8 March 2022|work=The Times of Israel|access-date=8 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308213843/https://www.timesofisrael.com/ukraine-accuses-russia-of-attacking-humanitarian-corridors-as-civilians-flee-cities/|archive-date=8 March 2022|agency=Agence France-Presse|last2=Clark|first2=Dave}}</ref> На 9 март, [[Associated Press|Асошиејтед прес]] објавил дека голем број украински цивили и војници биле закопани од градските работници во масовна гробница на една од гробиштата во градот. Руски гранатирања ги погодиле гробиштата претходниот ден, прекинувајќи ги погребите и оштетувајќи ѕид.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ctvnews.ca/world/besieged-ukraine-city-of-mariupol-buries-dead-in-mass-grave-1.5812603|title=Besieged Ukraine city of Mariupol buries dead in mass grave|last=Mstyslav Chernov|date=9 March 2022|access-date=12 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313013644/https://www.ctvnews.ca/world/besieged-ukraine-city-of-mariupol-buries-dead-in-mass-grave-1.5812603|archive-date=13 March 2022|publisher=CTV News|location=Mariupol, Ukraine}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60657155|title=Mass grave set up in Mariupol as morgues overflow|date=9 March 2022|access-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309234737/https://www.bbc.com/news/live/world-europe-60657155|archive-date=9 March 2022|publisher=BBC News}}</ref> Подоцна, друг обид за прекин на огнот пропаднал откако Орлов објавил дека руски војници отвориле оган врз градежните работници и местата за евакуација. Орлов го опишал недостигот на снабдување во градот како толку тежок што жителите го топеле снегот за да добијат вода.<ref name="Evacuationpoint">{{Наведени вести|url=https://www.npr.org/live-updates/ukraine-chernobyl-russia-evacuation-mariupol#mariupol-official-says-russian-forces-fired-on-evacuation-points-breaching-the-cease-fire|title=War in Ukraine live updates: Russia fires on civilian evacuation points in Mariupol, deputy mayor says|access-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309134705/https://www.npr.org/live-updates/ukraine-chernobyl-russia-evacuation-mariupol#mariupol-official-says-russian-forces-fired-on-evacuation-points-breaching-the-cease-fire|archive-date=9 March 2022|publisher=NPR}}</ref> Подоцна истиот ден, градскиот совет на Мариупол издал соопштение дека руски воздушен напад извршил удар и уништил породилно одделение и детска болница.<ref>{{Наведени вести|url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/mariupol-says-childrens-hospital-destroyed-by-russian-bombing|title=Mariupol says children's hospital destroyed by Russian bombing|date=9 March 2022|work=National Post|access-date=9 March 2022}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-kyiv-europe-2bed71c00916d44ea951c5809b446db3|title=Attacks hits Ukraine children's hospital, officials say|date=9 March 2022|access-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310013615/https://apnews.com/article/russia-ukraine-kyiv-europe-2bed71c00916d44ea951c5809b446db3|archive-date=10 March 2022|publisher=Associated Press}}</ref><ref name="guardian-mariupol">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/09/pure-genocide-civilian-targets-in-mariupol-annihilated-by-russian-attacks|title='Pure genocide': civilian targets in Mariupol 'annihilated' by Russian attacks|last=Harding|first=Luke|date=9 March 2022|work=The Guardian|access-date=9 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309220128/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/09/pure-genocide-civilian-targets-in-mariupol-annihilated-by-russian-attacks|archive-date=9 March 2022}}</ref> Украинските власти соопштиле дека загинале тројца цивили, а најмалку 17 биле ранети.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60675599|title=Ukraine war: Three dead as maternity hospital hit by Russian air strike|date=9 March 2022|access-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309204706/https://www.bbc.com/news/world-europe-60675599|archive-date=9 March 2022|publisher=BBC News|agency=Associated Press}}</ref> == Урбанистички напредок == === Руско влегување во градот === [[Податотека:War_damages_in_Mariupol,_12_March_2022_(01).jpg|мини|Улиците во Мариупол, 12 март 2022 година]] Украинската војска на 12 март изјавила дека руските сили ја зазеле источната периферија на Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-kyiv-europe-chechnya-b1ce8f7db6408fc78e9204385b6dc754|title=Russian troops push towards Kyiv, key cities blockaded|last=Chernov|first=Mstyslav|date=12 March 2022|access-date=12 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314040531/https://apnews.com/article/russia-ukraine-kyiv-europe-chechnya-b1ce8f7db6408fc78e9204385b6dc754|archive-date=14 March 2022|publisher=Associated Press|last2=Karmanu|first2=Yuras}}</ref> Подоцна, конвој со возила од 82 етнички Грци можел да го напушти градот преку хуманитарен коридор.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ekathimerini.com/news/1178856/greek-convoy-makes-it-out-of-mariupol/|title=Greek convoy makes it out of Mariupol|last=Nedos|first=Vassilis|work=[[Kathimerini]]|access-date=3 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311182004/https://www.ekathimerini.com/news/1178856/greek-convoy-makes-it-out-of-mariupol/|archive-date=11 March 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ekathimerini.com/news/1178804/humanitarian-corridor-for-greek-expatriates-in-mariupol/|title=Humanitarian corridor for Greek expatriates in Mariupol|last=|work=[[Kathimerini]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304081741/https://www.ekathimerini.com/news/1178804/humanitarian-corridor-for-greek-expatriates-in-mariupol/|archive-date=4 March 2022|accessdate=4 March 2022}}</ref> На 13 март, Бојченко изјавил дека руските сили го бомбардирале градот најмалку 22 пати во претходните 24 часа, со сто бомби, и додал дека последните резерви на храна и вода во градот биле исцрпени.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.devdiscourse.com/article/law-order/1960811-ukraines-mariupol-city-says-2187-residents-killed-since-start-of-war|title=Ukraine's Mariupol city says 2,187 residents killed since start of war|access-date=13 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313144512/https://www.devdiscourse.com/article/law-order/1960811-ukraines-mariupol-city-says-2187-residents-killed-since-start-of-war|archive-date=13 March 2022|publisher=Devdiscourse|agency=Reuters}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraines-mariupol-says-citys-last-reserves-food-water-are-running-out-2022-03-13/|title=Ukraine's Mariupol says city's last reserves of food and water are running out|access-date=13 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314041940/https://www.reuters.com/world/europe/ukraines-mariupol-says-citys-last-reserves-food-water-are-running-out-2022-03-13/|archive-date=14 March 2022|publisher=Reuters}}</ref> Украинското Министерство за внатрешни работи соопштило дека Националната гарда на Украина во текот на денот со артилериски напади оштетила неколку руски оклопни возила.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2022/03/14/7331129/|title=Оборона Мариуполя: уничтожена бронетехника и живая сила врага|last=Olga Gluschenko|date=13 March 2022|work=Ukrayinska Pravda|access-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314083428/https://www.pravda.com.ua/rus/news/2022/03/14/7331129/|archive-date=14 March 2022|language=ru-UA}}</ref> Исмаил Хаџиоглу, началникот на локалната џамија Султан Сулејман, изјавил дека 86 [[Турција|турски]] граѓани во градот чекаат евакуација од турската влада.<ref name="hurriyet">{{Наведени вести|url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-to-evacuate-citizens-in-mariupol-mosque-fm-172184|title=Turkey to evacuate citizens in Mariupol mosque: FM|date=13 March 2022|work=Hurriyet Daily News|access-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314104410/https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-to-evacuate-citizens-in-mariupol-mosque-fm-172184|archive-date=14 March 2022}}</ref> На повеќе од 160 автомобили има било дозволено да го напуштат градот на 14 март во 13:00 часот по локално време, прва евакуација дозволена за време на опсадата. Руското Министерство за одбрана соопштило дека 450 тони хуманитарна помош биле донесени во градот откако руските сили ја освоиле периферијата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/14/ukraine-russia-war-mariupol-evacuation-convoy|title=First convoy of civilians escapes besieged Mariupol|date=14 March 2022|access-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314183056/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/14/ukraine-russia-war-mariupol-evacuation-convoy|archive-date=14 March 2022|publisher=Al Jazeera}}</ref> Украинските воени претставници подоцна убиле 150 руски војници и уништиле 10 руски возила.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/03/15/7331402/|title=ЗСУ відбили атаки на Маріуполь, знищили ворожу техніку і 150 загарбників – штаб|last=Olga Gluschenko|date=15 March 2022|work=Ukrayinska Pravda|access-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314232512/https://www.pravda.com.ua/news/2022/03/15/7331402/|archive-date=14 March 2022|language=uk}}</ref> [[Податотека:Refugee_civilians_in_Mariupol.jpg|мини|Бегалци во Мариупол, 12 март 2022 година]] Истиот ден, Рамзан Кадиров, шефот на Чеченија, изјавил дека [[Чеченија|чеченските]] војници учествувале во опсадата и накратко влегле во Мариупол пред да се повлечат. Кадиров, исто така, изјавил дека Адам Делимханов, близок сојузник и член на [[Државна дума|Државната дума]], бил командант на чеченските сили во Мариупол.<ref name="delimkhanov">{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/14/russia-ukraine-talks-to-resume-amid-moscow-advance-liveblog|title=US warns China not to help Russia; Moscow-Kyiv talks to resume|last=Rasheed|first=Jillian Kestler-D'Amours, Zaheena|access-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315062507/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/14/russia-ukraine-talks-to-resume-amid-moscow-advance-liveblog|archive-date=15 March 2022|publisher=Al Jazeera}}</ref> Погребот на капетанот Алексеј Глушчак од ГРУ бил одржан во [[Тјумењ]], а било откриено дека тој починал во близина на Мариупол, најверојатно во раните фази на опсадата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.standard.co.uk/news/world/russia-gru-general-killed-ukraine-war-vladimir-putin-b987888.html|title=Ukraine war: Russia admits first loss of GRU intelligence officer|last=Stewart|first=Will|date=14 March 2022|work=Evening Standard|access-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314174724/https://www.standard.co.uk/news/world/russia-gru-general-killed-ukraine-war-vladimir-putin-b987888.html|archive-date=14 March 2022|location=London}}</ref> На 15 март, на околу 4.000 возила со околу 20.000 цивили им било дозволено да го напуштат градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.sky.com/story/ukraine-war-20-000-evacuated-from-mariupol-in-biggest-evacuation-yet-from-besieged-port-city-12566507|title=Ukraine war: 20,000 flee Mariupol in biggest evacuation yet from besieged port city|last=Andy Hayes|date=15 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315213712/https://news.sky.com/story/ukraine-war-20-000-evacuated-from-mariupol-in-biggest-evacuation-yet-from-besieged-port-city-12566507|archive-date=15 March 2022|publisher=[[Sky News]]}}</ref> Украинскиот владин претставник Антон Херашченко изјавил дека рускиот генерал-мајор Олег Митјаев, командант на 150-та моторизирана дивизија, бил убиен кога руските сили се обиделе да упаднат во градот.<ref name="AP 2022-03-15">{{Наведени вести|url=https://www.washingtontimes.com/news/2022/mar/15/oleg-mityaev-russian-general-killed-ukrainian-troo/|title=Fourth Russian general killed in fighting, Ukraine says|date=15 March 2022|work=The Washington Times|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316030526/https://www.washingtontimes.com/news/2022/mar/15/oleg-mityaev-russian-general-killed-ukrainian-troo/|archive-date=16 March 2022|agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/fourth-russian-general-killed-in-ukraine-claims-president-zelensky/ar-AAVch7M|title=Fourth Russian general killed in Ukraine, claims president Zelensky|work=MSN|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318203156/https://www.msn.com/en-gb/news/world/fourth-russian-general-killed-in-ukraine-claims-president-zelensky/ar-AAVch7M|archive-date=18 March 2022|language=en-GB}}</ref> Донечкиот регионален драмски театар, кој засолнувал стотици цивили, бил погоден од руски воздушен напад на 16 март и уништен.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.pbs.org/newshour/world/ukraine-rescuers-search-mariupol-theater-rubble-as-russian-attacks-continue|title=Ukraine rescuers search Mariupol theater rubble as Russian attacks continue|last=Andrea Rosa|date=18 March 2022|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323131256/https://www.pbs.org/newshour/world/ukraine-rescuers-search-mariupol-theater-rubble-as-russian-attacks-continue|archive-date=23 March 2022|publisher=PBS|agency=Associated Press}}</ref> Павло Кириленко, гувернерот на Донечката област, подоцна изјавил дека руските сили го нападнале и базенот Нептун.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.kiro7.com/news/trending/russia-attacks-ukraine-mariupol-theater-used-shelter-bombed/FCCS554IAVBJDJK6NWAU6ALSXI/|title=Russia attacks Ukraine: Mariupol theater used as shelter bombed|last=Natalie Drier|date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316195439/https://www.kiro7.com/news/trending/russia-attacks-ukraine-mariupol-theater-used-shelter-bombed/FCCS554IAVBJDJK6NWAU6ALSXI/|archive-date=16 March 2022|publisher=KIRO-TV}}</ref> На 18 март, силите на ДНР соопштиле дека го зазеле аеродромот во Мариупол од украинските сили.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20220318/mariupol-1778871851.html|title=Мариупольский аэропорт полностью перешел под контроль ДНР|date=18 March 2022|publisher=RIA Novosti|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323181953/https://ria.ru/20220318/mariupol-1778871851.html|archive-date=23 March 2022|accessdate=19 March 2022}}</ref> Судирите подоцна стигнале до центарот на градот, според градоначалникот <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/ukraine-missile-lviv-russian-invasion/31759094.html|title=Fighting Reaches Center Of Mariupol As Putin Puts Up Defiant Appearance|date=18 March 2022|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323232625/https://www.rferl.org/a/ukraine-missile-lviv-russian-invasion/31759094.html|archive-date=23 March 2022|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> и на 19 март, руските и украинските сили започнале борби во фабриката за челик Азовстал.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thestar.com/news/world/europe/2022/03/19/ukraines-leader-warns-war-will-cost-russia-for-generations.html|title=Russians push deeper into Mariupol as locals plead for help|date=19 March 2022|work=Toronto Star|access-date=19 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319161142/https://www.thestar.com/news/world/europe/2022/03/19/ukraines-leader-warns-war-will-cost-russia-for-generations.html|archive-date=19 March 2022|language=en-CA|issn=0319-0781}}</ref> Истиот ден, претседателот [[Володимир Зеленски]] им доделил на полковникот Володимир Барањук и мајорот Денис Прокопенко, водачи на одбраната во Мариупол, орден „Херој на Украина“, највисоката воена награда во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.president.gov.ua/en/news/zmistovni-peregovori-pro-mir-i-bezpeku-dlya-ukrayini-yedinij-73661|title=Meaningful talks on peace and security for Ukraine are the only chance for Russia to reduce the damage from its own mistakes – address by President Volodymyr Zelenskyy}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=VMZuEAAAQBAJ&dq=baranyuk+prokopenko+hero+of+ukraine&pg=PT388|title=War Speeches I: February – March 2022|last=Zelensky|first=Volodymyr|publisher=lmverlag|isbn=9789083172798|via=Google Books}}</ref> За тоа време, додека се обидувал да ги пренесе убиените и ранетите во болницата во Азовстал, мајорот Микита Надточи, командант на вториот баталјон на Азовскиот полк, бил ранет во руски воздушен напад.<ref name="handsover">{{Наведени вести|url=https://news.yahoo.com/azov-regiment-commander-denys-prokopenko-193657362.html|title=Azov Regiment Commander Denys Prokopenko hands over his command|work=[[Yahoo! News]]|access-date=2022-09-15|language=en-US}}</ref> [[Податотека:Destruction_of_Russian_tanks_by_Ukrainian_troops_in_Mariupol_(1).jpg|мини|Руски тенк уништен од украинските војници во Мариупол]] [[Податотека:Ukrainian_soldiers_attack_a_Russian_tank_in_Mariupol_(1).jpg|мини|Украински војници напаѓаат руски тенк во Мариупол]] На 20 март, градскиот совет на [[Мариупол]] тврдел дека руските сили насилно прогониле „неколку илјади“ луѓе во кампови и оддалечени градови во [[Русија]] во текот на претходната недела.<ref name="Mariupol residents are being forced">{{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/2022/03/19/europe/mariupol-shelter-commander-ukraine-intl/index.html|title=Mariupol residents are being forced to go to Russia, city council says|last=Bondarenko|first=Khrystyna|date=19 March 2022|access-date=28 March 2022|publisher=CNN|last2=Watson|first2=Ivan|language=en|last3=Stapleton|first3=AnneClaire|last4=Booth|first4=Tom|last5=Alasaar|first5=Alaa}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraines-mariupol-says-russia-forcefully-deported-thousands-its-people-2022-03-20/|title=Mariupol says Russia forcefully deported thousands of people|date=20 March 2022|access-date=20 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321035327/https://www.reuters.com/world/europe/ukraines-mariupol-says-russia-forcefully-deported-thousands-its-people-2022-03-20/|archive-date=21 March 2022|publisher=Reuters|language=en}}</ref><ref name="auto9" /> Русија го негирала обвинението.<ref name="auto9">{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-21-22/h_aa76393e1b16e6be6d04b0acb9fb96d4|title='Bombs falling every 10 minutes,' says Ukrainian officer in Mariupol|last=Bondarenko|first=Khrystyna|date=21 March 2022|access-date=24 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323123424/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-21-22/h_aa76393e1b16e6be6d04b0acb9fb96d4|archive-date=23 March 2022|publisher=CNN|last2=Watson|first2=Ivan|location=Dnipro|language=en|last3=Stapleton|first3=AnneClair}}</ref> Истиот ден, зградата на уметничкото училиште, во која биле засолнети околу 400 луѓе, била уништена во руско бомбардирање. Градскиот совет на Мариупол го објавил соопштението преку услугата за инстант пораки Телеграм, истакнувајќи дека многу од оние кои се засолнуваат во училиштето се жени, деца и постари лица. Сепак, Петро Андриушченко, советник на градоначалникот на Мариупол, изразил загриженост дека нема точна бројка за тоа колку луѓе го користат училиштето како засолниште.<ref name="Dafoe_20220321">{{Наведени вести|url=https://news.artnet.com/art-world/art-school-ukraine-hundreds-civilians-taken-shelter-destroyed-russian-bombs-2087947|title=Russian Forces Bombed an Art School in Ukraine, Where Hundreds of Civilians Had Taken Shelter|last=Dafoe|first=Taylor|date=2022-03-21|work=[[Artnet]]|access-date=2022-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605192639/https://news.artnet.com/art-world/art-school-ukraine-hundreds-civilians-taken-shelter-destroyed-russian-bombs-2087947|archive-date=2022-06-05|language=en}}</ref> Немало и информации за жртви.<ref>{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-20-22/h_b1c1cd7201927da836d75f3e95f324f9|title=Russian forces bomb school sheltering 400 people in Mariupol, city council says|date=20 March 2022|access-date=20 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-20-22/h_b1c1cd7201927da836d75f3e95f324f9|archive-date=22 March 2022|publisher=CNN|language=en}}</ref> Наредбата од Министерството за одбрана на Русија да се предаде, да го остави оружјето и да се евакуира градот била поднесена на 20 март, барајќи писмен одговор до 02:00 часот следниот ден.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lbc.co.uk/news/putin-ukraine-hours-surrender-besieged-mariupol/|title=Ukraine has rejected Vladimir Putin's demand to surrender the stricken city of Mariupol.|date=20 March 2022|access-date=21 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322005621/https://www.lbc.co.uk/news/putin-ukraine-hours-surrender-besieged-mariupol/|archive-date=22 March 2022|publisher=LBC|language=en}}</ref> Ултиматумот го отфрлиле украинската влада и градоначалникот на Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://metro.co.uk/2022/03/21/ukraine-rejects-russias-ultimatum-to-surrender-mariupol-16311563/|title=Ukraine rejects Russian demand to surrender Mariupol and lay down arms|date=21 March 2022|access-date=21 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322132812/https://metro.co.uk/2022/03/21/ukraine-rejects-russias-ultimatum-to-surrender-mariupol-16311563/|archive-date=22 March 2022|publisher=LBC|language=en}}</ref> До тој момент, еден од командантите на украинскиот баталјон во градот опишал како „''бомби паѓаат на секои 10 минути''“. [[Податотека:Mariupol_20220323_004.jpg|мини|Гранатирана станбена зграда во Мариупол, 23 март 2022 година]] На 21 март, била извршена првата евакуација со хеликоптер од Азовстал бидејќи биле евакуирани осум или девет тешко ранети војници,<ref name="laststand">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2022/07/24/world/europe/ukraine-war-mariupol-azovstal.html|title=Last Stand at Azovstal: Inside the Siege That Shaped the Ukraine War|last=Schwirtz|first=Michael|date=2022-07-24|work=The New York Times|access-date=2022-09-15|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> вклучувајќи го и ранетиот мајор Надточи. Два украински хеликоптери Мил Ми-8 полетале во Азовстал како дел од Операцијата „Воздушен коридор“, носејќи тим на специјални сили со сандаци со ракети Стинџер и Џавелин, како и сателитски интернет систем.<ref name="laststand" /> „Операцијата Воздушен коридор“ траела до 7 април, кога бил соборен еден хеликоптер, по што следело соборување на вториот хеликоптер кој бил испратен како дел од спасувачките напори за потрага по преживеани од првото соборување. Четворицата припадници на специјалните сили на вториот хеликоптер загинале, заедно со екипажот на хеликоптерот.<ref name="laststand" /> Украина тврдела дека 85 тешко ранети војници биле евакуирани како дел од „Операцијата Воздушен коридор“ за време на седум мисии во постројката Азовстал за снабдување или доставување засилување со помош на околу 16 Ми-8, во парови или четири, од кои два биле соборени, заедно со спасувачкиот хеликоптер, според Кирило Буданов.<ref name="daring">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-details-of-ukraines-daring-helicopter-missions-into-russian-occupied-mariupol|title=Inside Ukraine's Daring Helicopter Missions Into Russian-Occupied Mariupol|last=Altman|first=Howard|date=25 May 2022|work=The Drive}}</ref> За разлика од тоа, украинскиот претседател Зеленски изјавил дека 90% од пилотите на хеликоптери испратени во Мариупол за време на опсадата за да ги надополнат украинските сили и да ги евакуираат ранетите, биле изгубени поради руската воздушна одбрана.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://interfax.com.ua/news/general/833732.html|title=Під час оборони Маріуполя загинуло багато льотчиків|publisher=[[Interfax-Ukraine]]}}</ref> Според Русија, еден украински хеликоптер Мил Ми-8 бил соборен на 28 март,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://youtube.com/watch?v=lbfQynf2VcU|title=Guerra Ukrania: 15 soldados Ucranianos mueren al Rusia derribar su helicoptero en Mariúpol|date=28 March 2022|publisher=[[RTVE]]|language=es}}</ref> додека се движел кон Мариупол за да ги евакуира водачите на Азовскиот полк.<ref name="UkrCas1">{{Наведена мрежна страница|url=https://tass.com/politics/1428507|title=Russia says helicopter downed near Mariupol was headed to evacuate Azov unit leaders|date=28 March 2022|publisher=Tass Russian News Agency|language=en}}</ref> Покрај тоа, Русија објавила дека нејзините сили собориле уште два украински Ми-8 на 5 април, додека тие уште еднаш се обидувале да ги евакуираат командантите на Азов.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/04/05/russia-says-prevented-ukraine-officers-fleeing-mariupol-by-air-a77230|title=Russia Says Prevented Ukraine Officers Fleeing Mariupol By Air|date=5 April 2022}}</ref> ''[[Тајмс]]'' подоцна објавил, по интервјуирањето на украинските учесници, дека од 21 март до 11 мај, 15 хеликоптери и 45 авионски екипаж извршиле речиси 30 обиди за спасувачки мисии кои доставувале муниција, опрема, лекови и евакуирале ранети, при што 6 летови биле успешни и 3 хеликоптери биле соборени со 23 загинати во една несреќа.<ref name="times 2023-03-15">{{Наведени вести|url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/ukraine-russia-war-azovstal-steel-works-military-intelligence-raid-hqd668pwb|title=Inside Ukraine's 'impossible' military intelligence raid on Azovstal|last=Tucker|first=Maxim|date=15 March 2023|work=The Times|access-date=11 April 2023|location=London}}</ref> На 23 март, месните власти, вклучително и градоначалникот, го напуштиле градот поради влошената ситуација.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-24|title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 24|last=Clark|first=Mason|last2=Barros|first2=George|publisher=[[Institute for the Study of War]]|last3=Stepanenko|first3=Kateryna}}</ref> Следниот ден, руските сили влегле во центарот на Мариупол,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60506682|title=Ukraine war in maps: Tracking the Russian invasion|date=25 March 2022|access-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324032821/https://www.bbc.com/news/world-europe-60506682|archive-date=24 March 2022|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> освојувајќи ја православната црква Посредство на Богородица. Градската администрација тврдела дека Русите се обидувале да ги деморализираат жителите со јавно кажани тврдења за руски победи, вклучително и изјави дека [[Одеса]] е заробена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-24|title=Institute for the Study of War|publisher=Institute for the Study of War|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325065358/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-24|archive-date=25 March 2022|accessdate=25 March 2022}}</ref> Вадим Бојченко на 27 март изјавил дека додека Мариупол сè уште бил под украинска контрола, руските сили влегле длабоко во градот и дека на населението во градот му била потребна „''целосна евакуација''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/lviv-attack-humanitarian-corridors/31772646.html|title=Mariupol Mayor Cites 'Thousands' Dead, Says 'Complete Evacuation' Needed|access-date=28 March 2022|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=en}}</ref> До тој момент, украинските војници останале без храна и чиста вода за пиење, а еден аналитичар верувал дека украинските сили нема да можат да се борат повеќе од неколку дена. Сепак, украинските офицери одбиле да се евакуираат од градот, бидејќи не сакале да ги напуштат ранетите и загинатите војници и цивили.<ref name="second month">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2022/03/27/world/europe/russia-ukraine-war-combat.html|title=As the war in Ukraine moves into its second month, fears grow of Mariupol's fall to Russia.|last=Carlotta Gall|date=27 March 2022|work=The New York Times|access-date=29 March 2022}}</ref> Бил уништен и компјутерскиот музеј „Club 8bit“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.engadget.com/club-8-bit-ukraine-destruction-154109115.html|title=Russia's invasion of Ukraine has destroyed a historic computer museum|date=27 March 2022|work=Engadget|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328230223/https://www.engadget.com/club-8-bit-ukraine-destruction-154109115.html|archive-date=28 March 2022}}</ref> На 28 март, градоначалникот Вадим Бојченко изјавил дека „''денес сме во рацете на окупаторите''“ во телевизиско интервју,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://theweek.com/russo-ukrainian-war/1011874/mariupol-is-in-the-hands-of-russia-mayor-says|title=Mariupol is 'in the hands' of Russia, mayor says|date=29 March 2022|work=[[The Week]]|accessdate=29 March 2022}}</ref> и портпаролот на канцеларијата на градоначалникот на Мариупол објавил дека „''речиси 5.000 луѓе''“ биле убиени во градот од почетокот на опсадата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/europe/nearly-5000-people-killed-siege-ukraines-mariupol-mayors-office-2022-03-28/|title=Nearly 5,000 people killed in siege of Ukraine's Mariupol – mayor's office|date=28 March 2022|publisher=Reuters|accessdate=28 March 2022}}</ref><ref name="5000killed">{{Наведен нестручен часопис|access-date=6 April 2022}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-zelenskyy-business-europe-crime-a16ccf4774ddcd224c8e07685148b6f1|title=Mariupol's dead put at 5,000 as Ukraine braces in the east|last=Schreck|first=Adam|date=6 April 2022|access-date=6 April 2022|publisher=Associated Press|last2=Rosa|first2=Andrea}}</ref> Украинската влада проценила дека „од 20.000 до 30.000“ жители на Мариупол биле насилно испратени <ref name="Radio Liberty">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rferl.org/a/lviv-attack-humanitarian-corridors/31772646.html|title=Mariupol Mayor Cites 'Thousands' Dead, Says 'Complete Evacuation' Needed|date=27 March 2022|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|accessdate=28 March 2022}}</ref> во кампови во Русија под руска воена контрола. Во текот на денот, руските сили ја зазеле административната зграда во северниот округ Калмиуски и воениот штаб на Азовскиот полк.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.portfolio.hu/global/20220328/elfoglaltak-az-oroszok-a-rettegett-azov-zaszloalj-egyik-bazisat-535959|title=Elfoglalták az oroszok a rettegett Azov-zászlóalj egyik bázisát|date=28 March 2022|work=Portfolio|language=hu}}</ref> Следниот ден, било објавено дека руските сили најверојатно ги поделиле украинските трупи во градот на два дела, а можеби дури и на три.<ref name="March29">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-29|title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 29|last=Clark|first=Mason|last2=Barros|first2=George|date=29 March 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=12 April 2022|last3=Stepanenko|first3=Kateryna}}</ref> На 2 април, руските сили ја зазеле зградата на СБУ во центарот на Мариупол,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-2|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 2|last=Clark|first=Mason|last2=Barros|first2=George|date=2 April 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=12 April 2022|last3=Hird|first3=Karolina}}</ref> по што немало повеќе информации за борби во областа. На 4 април, еден украински баталјон се предал,<ref name="crimeasborder">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.yahoo.com/azov-regiment-believes-russian-troops-185949791.html|title=Azov Regiment believes Russian troops should have been stopped on Crimeas border|date=8 May 2022|work=[[Yahoo! News]]}}</ref> при што руските официјални лица изјавиле дека два дена подоцна заробиле 267 украински маринци од 503-от баталјон на украинските поморски сили.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eurasiantimes.com/russia-says-marine-surrendered-en-masse-in-mariupol-ukrain/|title=Russia Says Ukrainian Marines Surrendered En-Masse In Mariupol; Western Experts Call It Putin's Propaganda|date=6 April 2022|work=Eurasian Times|quote=267 Ukrainian marines from the 503rd Battalion of the Ukrainian Naval Forces opted to surrender in the encircled Mariupol}}</ref> Поради предавањето, биле прекинати линиите меѓу украинската 36-та одделна поморска бригада и Азовскиот полк.<ref name="crimeasborder" /> На 7 април, ДНР објавила дека центарот на Мариупол бил исчистен од украинските сили.<ref name="April7">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-7|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 7|last=Clark|first=Mason|last2=Stepanenko|first2=Kateryna|date=7 April 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=12 April 2022|last3=Hird|first3=Karolina}}</ref> Во меѓувреме, руските трупи започнале напредување од југозапад на 1 април, оставајќи ја украинската војска во делумна контрола на областа околу пристаништето во југозападниот дел на Мариупол до 7 април.<ref name="April7"/> На 4 април, ракета на руската морнарица погодила товарен брод со знаме на [[Доминика]] со седиште во [[Малта]], што резултирало со пожар на бродот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-foreign-merchant-ship-hit-by-missile-in-mariupol-ukrainian-official-2/|title=Foreign ship sinks in Mariupol after missile attacks, says flag registry|last=Saul|first=Jonathan|date=5 April 2022|work=The Globe and Mail}}</ref> Покрај тоа, на 7 април, руските сили зазеле мост што водел до фабриката за челик Азовстал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-8|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 8|last=Mason Clark|last2=Kateryna Stepanenko|date=8 April 2022|publisher=Institute for the Study of War|accessdate=12 April 2022}}</ref> Следниот ден, руските трупи го зазеле јужниот дел на пристаништето во Мариупол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-9|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 9|last=Clark|first=Mason|last2=Barros|first2=George|date=9 April 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=12 April 2022|last3=Stepanenko|first3=Kateryna|last4=Hird|first4=Karolina}}</ref> На 10 април, руските сили го зазеле рибарското пристаниште, одвојувајќи ги украинските војници во пристаништето од оние во фабриката за челик Азовстал во два дела, додека можниот трет бил центриран на фабриката за челик Илич на север.<ref name="10April">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-10|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 10|last=Clark|first=Mason|last2=Stepanenko|first2=Kateryna|date=10 April 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=12 April 2022|last3=Hird|first3=Karolina}}</ref> Следниот ден, силите на ДНР тврделе дека зазеле 80% од Мариупол. Местните украински сили очекувале градот наскоро да падне, бидејќи им снемувало муниција, а аналитичарите од Институтот за проучување на војната верувале дека Мариупол ќе падне за една недела.<ref name="11 April assessment">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-11|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 11|last=Clark|first=Mason|last2=Hird|first2=Karolina|date=10 April 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=12 April 2022|last3=Barros|first3=George}}</ref><ref name="brace for fall">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/04/11/ukraine-braces-for-fall-of-mariupol-to-russia-a77297|title=Ukraine Braces for Fall of Mariupol to Russia|last=Emmanuel Peuchot|date=11 April 2022|work=Moscow Times|accessdate=11 April 2022}}</ref> === Завршни борби === На 11 април, руските медиуми објавиле дека 160 украински војници од 36-та одделна поморска бригада биле заробени со нивната опрема.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24happenings.com/top-world/174750.html|title=It became known about the Marines handed over to the Ukrainian Armed Forces in Mariupol|date=11 April 2022|work=24 Happenings|quote=About 160 Marines surrendered to the Ukrainian Armed Forces (APU) in Mariupol.|accessdate=2025-04-04|archive-date=2022-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411214754/https://24happenings.com/top-world/174750.html|url-status=dead}}</ref> Во текот на ноќта помеѓу 11 и 12 април,<ref name="baranyuk">{{Наведени вести|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/14398327|title=Басурин сообщил об убийстве в Мариуполе командира 36-й бригады морской пехоты ВС Украины|last=|date=17 April 2022|access-date=18 April 2022|publisher=Tass|language=ru|trans-title=Basurin announced the murder in Mariupol of the commander of the 36th Separate Marine Brigade of the Armed Forces of Ukraine}}</ref> Барањук ја предводел 36-та одделна поморска бригада во обид да излезе од руското опкружување во фабриката за челик Илич на север. Откако биле забележани, тие се разделиле во помали групи,<ref name="1000members">{{Наведена мрежна страница|url=https://sofrep.com/news/russia-claims-1000-members-of-the-36th-marine-brigade-surrendered-in-mariupol/|title=Russia Claims 1,000 Members of the 36th Marine Brigade Surrendered in Mariupol|last=|date=14 April 2022|publisher=SOFREP|accessdate=18 April 2022}}</ref> при што некои од нив успеале да се поврзат со борците на Азовскиот полк во фабриката Азовстал на југоисток.<ref name="13 April assessment">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-13|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 13|last=Mason Clark|last2=Kateryna Stepanenko|date=13 April 2022|publisher=Institute for the Study of War|accessdate=18 April 2022|last3=Karolina Hird}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/823753.html|title=Marines from 36th brigade break through to Azov fighters, defenders of Mariupol strengthen defense area|date=13 April 2022|publisher=[[Interfax-Ukraine]]|accessdate=18 April 2022}}</ref> Голем број украински војници или биле убиени или биле заробени за време на пробивањето. Судбината на Барањук првично останала непозната. Подоцна, ДНР тврдела дека го идентификувала телото на Барањук откако нивните специјални сили го блокирале украинскиот пробив. Сепак, на 8 мај, Барањук се појавил жив во интервју за [[RT|РТ]], заедно со началникот на штабот на 36-та бригада, Дмитро Кормијанков. Тие биле фатени за време на обидот за пробивање. Отприлика во исто време на 11 април, 16 членови од одредот на тенковскиот баталјон на 17-та тенковска бригада, кои вршеле операции за поддршка на 36-та бригада, не го следеле планот на Барањук и наместо тоа ја пробиле опсадата. За пренос користеле два тенкови, противвоздушни пушки и автомобили, а откако избувнале продолжиле пеш 175&nbsp;км до пристигнување на пријателските украински позиции. За да ги доведе своите луѓе на безбедно, командантот на единицата, потполковник Олег Груѕевич, бил награден со медалот Херој на Украина. На 12 април, Ејден Аслин, Британец кој се борел со украинските маринци, пријавил дека неговата единица ќе се предаде бидејќи им снемала муниција, храна и други резерви.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/british-fighter-captured-by-russians-in-mariupol-mrgbph35h|title=Briton Aiden Aslin 'surrenders' in Mariupol as he runs out of food|last=George Grylls|date=12 April 2022|work=The Times|access-date=18 April 2022|last2=Charlie Parker|location=London}}</ref> Потоа, во вечерните часови,<ref name="Sadkov">{{Наведени вести|url=https://english.pravda.ru/news/hotspots/151114-ukrainian_marines_voluntarily_surrendered/|title=More than 1,000 Ukrainian Marines voluntarily surrendered in Mariupol|last=Petr Ermilin|date=12 April 2022|work=Pravda|access-date=18 April 2022}}</ref> Русија изјавила дека 1.026 маринци од 36-та одделна морска бригада се предале во фабриката за челик Илич, вклучувајќи 162 офицери и 400 ранети борци.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-1026-ukrainian-marines-surrendered-mariupol-2022-04-13/|title=Russia says 1,026 Ukrainian marines surrendered in Mariupol|last=Peter Graff|date=13 April 2022|access-date=18 April 2022|publisher=Reuters|last2=William Maclean|last3=Cynthia Osterman}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/chechen-chief-kadyrov-says-over-1000-ukrainian-marines-surrender-mariupol-2022-04-13/|title=Chechen chief Kadyrov says over 1,000 Ukrainian marines surrender in Mariupol|last=Ronald Popeski|date=13 April 2022|access-date=18 April 2022|publisher=Reuters|last2=Robert Birsel}}</ref> Подоцна, Русија соопштила дека заробила дополнителни 134 украински војници, со што вкупниот број на затвореници достигнал 1.160.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aa.com.tr/en/russia-ukraine-war/134-more-ukrainian-servicemen-surrendered-in-mariupol-russia/2563495|title=134 more Ukrainian servicemen surrendered in Mariupol: Russia|last=Elena Teslova|date=14 April 2022|publisher=Anadolu Agency|accessdate=18 April 2022|quote=This means a total of 1,160 Ukrainian soldiers and officers laid down their weapons in Mariupol on Wednesday}}</ref> Украина потврдила дека речиси 1.000 маринци биле заробени, вклучувајќи ги и ранетите и оние кои останале во фабриката Илич.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novynarnia.com/2022/04/13/morpihy-36-yi-brygady-v-mariupoli-chastyna-zyednalasya-z-azovom-chastyna-ishla-na-proryv-bagato-potrapyly-v-polon/|title=орпіхи 36-ї бригади в Маріуполі: частина з'єдналася з "Азовом", частина – ішла на прорив, багато потрапили в полон|last=Нестор Дим|date=13 April 2022|work=Novynarnia|language=uk|trans-title=Nurses of the 36th Brigade in Mariupol: Some joined forces with Azov, some went on a breakthrough, many were taken prisoner|accessdate=27 April 2022}}</ref> На 13 април, руските сили ја обезбедиле фабриката Илич, намалувајќи го бројот на неосвоени места во Мариупол на две, додека Русија исто така објавила дека ја презела целосната контрола над трговското пристаниште на Мариупол,<ref>{{Наведени вести|url=https://tass.com/economy/1437337|title=Mariupol commercial sea port fully liberated from Azov regiment's Nazi fighters|last=|date=13 April 2022|access-date=18 April 2022|publisher=Tass}}</ref> што било потврдено три дена подоцна.<ref name="17 April assessment">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-17|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 17|last=Mason Clarke|last2=George Barros|date=17 April 2022|publisher=Institute for the Study of War|accessdate=18 April 2022}}</ref> Командантот на Азовскиот полк, Прокопенко, ги критикувал војниците кои се предале, а истовремено ги пофалил оние што успеале да се поврзат со неговата единица.<ref>{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-04-13-22/h_e4502c33d6704e73feb5fb5b43937d08|title=Ukrainian commanders defending Mariupol say their units were able to link up despite relentless attacks|last=Aditi Sangal|date=13 April 2022|access-date=18 April 2022|publisher=CNN|last2=Adrienne Vogt|last3=Helen Regan|last4=Matias Grez|last5=Jeevan Ravindran|last6=Laura Smith-Spark|last7=Maureen Chowdhury|last8=Mike Hayes}}</ref> Прокопенко, како и украинскиот разузнавач Илија Самоиленко, исто така, го обвиниле Барањук за големите загуби нанесени на украинските сили, наведувајќи дека неговите акции биле некоординирани. Според Прокопенко, обидот за пробивање на Барањук бил направен без предупредување до другите единици и правецот на нападот не бил претходно договорен, додека Самоиленко го нарекол Барањук „''кукавица''“, наведувајќи дека се обидел да побегне од градот, „''земајќи со себе луѓе, тенкови и муниција''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.yahoo.com/mariupol-defenders-tell-commander-marines-120905296.html|title=Mariupol defenders tell how the commander of marines fled the city|date=8 May 2022|work=[[Yahoo! News]]}}</ref> Украинскиот воен експерт Олег Жданов тврдел дека до тој момент руската 810-тата поморска пешадиска бригада, првично испратена од [[Феодосија]], претрпела исклучително тешки загуби за време на опсадата, до степен што била „''уништена двапати''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dialog.ua/war/249823_1649768807|title='Потери просто сумасшедшие', – ВСУ уничтожили полный состав 810-й бригады морской пехоты из Феодосии ["The losses are just crazy" – the Armed Forces of Ukraine destroyed the entire composition of the 810th Brigade of Naval Infantry from Feodosia"]|last=Марк Ворошилов|date=12 April 2022|publisher=Диалог.UA [dialog.ua]}}</ref> == Отпор во фабриката за челик Азовстал == === Повлекување во Азовстал === [[Податотека:Azovstal_iron_and_steel_factory,_Mariupol,_Ukraine_3.jpg|мини|Челичарницата „Азовстал“ во 2014 година]] [[Податотека:Siege_of_Mariupol_(15_April_2022).png|мини|Опсадата на Мариупол на 15 април 2022 година]] На 15 април, украинскиот воен командант упатил молба да дојде воено засилување и да ја „''разбие опсадата''“ на Мариупол. Тој исто така изјавил дека „''ситуацијата е критична, а борбите се жестоки''“, но дека испраќањето засилување и пробивањето на опсадата „''може да се направи и тоа мора да се направи што е можно поскоро''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/russia-ukraine/?id=83931446#84099173|title=Ukrainian commander issues urgent plea in Mariupol|last=Drozd|first=Yulia|date=15 April 2022|publisher=ABC News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418211247/https://abcnews.go.com/International/live-updates/russia-ukraine/?id=83931446|archive-date=18 April 2022|accessdate=18 April 2022}}</ref> Истиот ден, портпаролот на украинското Министерство за одбрана, Олександер Мотузијаник, објавил дека Русија почнала да користи бомбардери со долг дострел Ту-22М3 за да напаѓа цели во Мариупол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3458521-russian-tu22m3-bombers-strike-mariupol.html|title=Russian Tu-22M3 bombers strike Mariupol|date=15 April 2022|publisher=[[Ukrinform]]|accessdate=18 April 2022}}</ref> Челичарницата Азовстал, срцето на еден од преостанатите џебови на отпорот, била добро одбранета и опишана како „''градска тврдина''“, бидејќи фабриката за челик претставувала огромен комплекс што го отежнувало лоцирањето на украинските сили и имало работилници кои тешко се уништувале од воздух. Дополнително, комплексот содржел систем од подземни тунели, што би го направило предизвикот за расчистувањето на целиот комплекс.<ref name="fortress within a city">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/15/fortress-in-a-city-steel-plant-becomes-ukrainian-redoubt-in-mariupol|title='Fortress in a city': steel plant becomes Ukrainian hold-out in Mariupol|last=|date=15 April 2022|work=The Guardian|access-date=18 April 2022}}</ref> Во текот на денот, руските сили ја зазеле базата на 12-та оперативна бригада на украинската национална гарда, во западен Мариупол.<ref name="16April">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-16|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 16|last=Kagan|first=Frederick|last2=Stepanenko|first2=Kateryna|date=16 April 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=18 April 2022|last3=Hird|first3=Karolina}}</ref> На 16 април, трупите на ДНР зазеле полициска станица во близина на плажата на Мариупол и било потврдено дека руските сили го зазеле Центарот за контрола на сообраќајот на бродовите на пристаништето. Неколку дена по заземањето на пристаништето, на 20 април, офицер на украински маринци тврдел дека силите на маринците и оние од фабриката Азовстал извршиле операција за евакуација на околу 500 припадници на украинската гранична стража и Националната полиција од пристаништето, бидејќи им снемало муниција. Според офицерот, украинските сили од Азовстал направиле оклопен пробив до пристаништето и обезбедиле покривен оган, додека 500-те опколени војници се повлекле во постројката Азовстал. Потоа, Русија објавила дека сите урбани области на градот биле исчистени, тврдејќи дека украинските сили останале само во фабриката за челик Азовстал. Сепак, било објавено дека борбите продолжиле во близина на улицата Флоскаја во западниот Приморски Округ. На 18 април, се проценува дека 95% од градот биле уништени во борбите. Украинските војници го игнорирале рускиот ултиматум да се предадат, решавајќи да се борат до крај. Русија се заканила дека ќе ги „уништи“ оние кои продолжиле да се борат.<ref name="defy demand">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-zelenskyy-kyiv-business-europe-893384be23cf0fc1c0b9e566de372046|title=Ukrainian defenders in Mariupol defy surrender-or-die demand|last=Adam Schreck|date=18 April 2022|access-date=18 April 2022|publisher=Associated Press|last2=Mystyslav Chernov}}</ref> Воен експерт проценил дека до тој момент би можело да има од 500 до 800 украински војници кои се држат во градот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61135901|title=Ukraine war: Mariupol defenders will fight to the end says PM|last=|date=18 April 2022|access-date=18 April 2022|publisher=BBC News}}</ref> додека руските власти процениле дека 2.500 украински војници и 400 странски доброволци се држат во фабриката Азовстал. === Опсада на Азовстал === На 20 април, руските и силите на ДНР направиле мал напредок на периферијата на фабриката Азовстал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-20|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 20|last=Clarke|first=Mason|last2=Barros|first2=George|date=20 April 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=20 April 2022|last3=Hird|first3=Karolina}}</ref> Истиот ден Украина ја обвинила Русија за бомбардирање на болница во која биле засолнети 300 луѓе. Серги Тарута, поранешен гувернер на регионот Донецк и роден во Мариупол, изјавил дека 300 луѓе, вклучително и ранети војници и цивили со деца, биле засолнети во болницата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/newshour/world/russia-bombards-mariupol-steel-plant-as-fighting-moves-to-ukraines-east|title=Russia bombards Mariupol steel plant as fighting moves to Ukraine's east|date=20 April 2022|work=PBS NewsHour}}</ref> На 21 април, рускиот претседател Владимир Путин им наредил на руските трупи да не напаѓаат во фабриката за челик Азовстал, туку да ја блокираат додека на украинските сили не им снема залихи. Тој, исто така, објавил дека „''Завршувањето на борбената работа за ослободување на Мариупол претставува успех''“, додека еден украински функционер ги отфрлил коментарите на Путин, велејќи дека изборот на Русија да спроведе блокада поради упадот во фабриката за челик значи дека Русија ја признала нивната неспособност физички да го заземе Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-putin-kyiv-business-europe-f0e1cd893715eda1e6bef696d9c47db3|title=Putin claims Mariupol win but won't storm Ukrainian holdout|last=Schreck|first=Adam|date=21 April 2022|access-date=21 April 2022|publisher=Associated Press|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-cancels-russian-plans-storm-mariupol-steel-plant-opts-blockade-instead-2022-04-21/|title=Putin calls off plan to storm Mariupol plant, opts for blockade instead|date=21 April 2022|access-date=21 April 2022|publisher=Reuters|language=en}}</ref> Генералот Сер Ричард Баронс, поранешен командант на Здружената команда на Обединетото Кралство, оценил дека битката за централата повеќе не е „''навистина релевантна''“ во однос на контролата на градот и неговите патишта, бидејќи Русија и Крим веќе биле поврзани. Според неговото мислење, поразувањето на украинските сили во централата би било „''навистина тешко''“ за руските трупи без „''огромни трошоци за двете страни''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61157670?ns_mchannel=social&ns_source=twitter&ns_campaign=bbc_live&ns_linkname=6261252db1e16c43aefe6d26%26Steelworks%20battle%20was%20militarily%20irrelevant%20to%20Russia%20-%20former%20armed%20forces%20chief%262022-04-21T10%3A28%3A37%2B00%3A00&ns_fee=0&pinned_post_locator=urn:asset:4cf0b468-fc6a-4070-bdde-a630db279617&pinned_post_asset_id=6261252db1e16c43aefe6d26&pinned_post_type=share|title=Steelworks battle was militarily irrelevant to Russia – former armed forces chief|last=Yvette Tan|date=21 April 2022|access-date=25 April 2022|publisher=BBC News}}</ref> И покрај нарачаната блокада, руските сили напредувале на 20 метри на некои од украинските позиции.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.yahoo.com/news/inside-azovstal-plant-ukrainian-sergeant-115750505.html|title=Inside Azovstal Plant, Ukrainian Sergeant Prays for Rescue|last=Michael Schwirtz|date=22 April 2022|work=[[Yahoo! News]]|access-date=22 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426060301/https://www.yahoo.com/news/inside-azovstal-plant-ukrainian-sergeant-115750505.html|archive-date=26 April 2022}}</ref> На 22 април, западниот округ Приморски се сметал дека е исчистен од руските сили, без повеќе извештаи за борби, при што сите преостанати украински сили биле опколени во фабриката за челик Азовстал.<ref name="22 April analysis"/> Стотици цивили, исто така, нашле засолниште во фабриката.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/22/fears-civilians-trapped-mariupol-steel-plant-azovstal-russia-ukraine-war|title=Fears for hundreds of civilians trapped in Mariupol steel plant|last=Tondo|first=Lorenzo|date=2022-04-22|work=The Guardian|access-date=2023-07-29|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> На 23 април, според Украина, воздушните напади и очигледниот копнен напад повторно започнале врз челичарницата Азовстал. Советникот на украинскиот претседател изјавил дека: „''Непријателот се обидува да го задуши конечниот отпор на бранителите на Мариупол во областа Азовстал''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-kyiv-business-europe-moscow-07659d866eb9496caf00842c3a90f36c|title=Ukraine battered again; Zelenskyy says US officials to visit|last=David Keyton|date=23 April 2022|access-date=25 April 2022|publisher=Associated Press|last2=Yesica Fisch}}</ref> Сепак, ова не можело да се потврди независно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-23|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 23|last=Frederick W. Kagan|last2=Kateryna Stepanenko|date=23 April 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=25 April 2022|last3=Karolina Hird}}</ref> Шефот на украинската безбедност Олексеј Данилов тврдел дека ноќе, хеликоптер го снабдувал Азовстал.<ref name="Sky0423">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.sky.com/story/ukraine-war-a-dozen-crack-russian-military-units-redeployed-from-mariupol-as-kyiv-claims-to-have-rearmed-blockaded-district-with-daring-night-time-helicopter-drop-12596545|title=Ukraine war: A dozen crack Russian military units redeployed from Mariupol as Kyiv claims to have rearmed blockaded district with daring night-time helicopter drop|last=Connor Sephton|date=23 April 2022|publisher=Sky News|language=en|accessdate=23 April 2022}}</ref> Истиот ден било објавено дека Русија ги прераспоредува силите од Мариупол на други фронтови во источна Украина, при што Русија наводно прераспоредила 12 единици од Мариупол.<ref name="Sky0423" /> Следниот ден, руските сили продолжиле со бомбардирањето на украинските позиции во фабриката за челик Азовстал, со извештаи дека руските сили можеби планирале нов напад врз објектот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-april-24|title=Russian Offensive Campaign Assessment, April 23|last=Mason Clarke|last2=Kateryna Stepanenko|date=24 April 2022|publisher=[[Institute for the Study of War]]|accessdate=25 April 2022}}</ref> Во меѓувреме, украинските резерви на муниција се намалувале, додека храната и водата биле при крај.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2022/04/24/world/europe/ukrainian-forces-mariupol-steel-plant.html|title=Ukrainians in Mariupol's Steel Plant Are Holding On, a Commander Tells the Times - The New York Times|last=Schwirtz|first=Michael|date=2022-05-19|work=The New York Times|access-date=2023-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519213525/https://www.nytimes.com/2022/04/24/world/europe/ukrainian-forces-mariupol-steel-plant.html|archive-date=2022-05-19}}</ref> Во текот на ноќта меѓу 27 и 28 април, наводно биле извршени најтешките воздушни напади врз Азовстал, со повеќе од 50 напади од авиони Ту-22М3, [[Сухој Су-25|Су-25]] и [[Сухој Су-24|Су-24]] кои го погодиле објектот, според Украина. Украина тврдела дека била погодена воена теренска болница, при што бројот на ранети се зголемил од 170 пред нападот на повеќе од 600 по бомбардирањето.<ref>{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-04-28-22/h_dd62bedc8e546d2ac1e63fe1f9c5c89e|title=Mariupol steel plant suffers "heaviest airstrikes so far," Ukrainian official says|last=Tim Lister|date=28 April 2022|access-date=3 May 2022|publisher=CNN|last2=Olga Voitoivych}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-04-29-22/h_033255be05675f2de9686e1c2e430dff|title=600 injured in recent bombing of Azovstal steel plant, Mariupol mayor says|last=Tim Lister|date=29 April 2022|access-date=3 May 2022|publisher=CNN}}</ref> === Евакуација на цивили === [[Податотека:ICRC_buses_for_evacuation_convoy_from_Mariupol_to_Zaporizhzhia_(cropped).jpg|мини| Автобуси на Меѓународниот комитет на Црвениот Крст (МКЦК) се подготвуваат за евакуација на 8 мај 2022 година до [[Запорожје]]]] На 30 април, [[Обединети нации|Обединетите нации]] и [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] (МКЦК) започнале со евакуација преку хуманитарен коридор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2022/05/1117342|title=Ukraine: UN-Red Cross operation underway to evacuate civilians from stricken Mariupol plant|date=1 May 2022|work=UN News|language=en|accessdate=2 May 2022|archive-date=2022-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220501204648/https://news.un.org/en/story/2022/05/1117342|url-status=dead}}</ref><ref name="ABC News au 2022-05-01">{{Наведени вести|url=https://www.abc.net.au/news/2022-05-02/inside-the-mariupol-azovstal-steel-plan-evacuation/101029722|title=Go inside the civilian evacuation of Mariupol's besieged Azovstal steel plant|date=1 May 2022|access-date=2 May 2022|publisher=ABC News|language=en-AU}}</ref> Овој коридор бил направен по патувањето на [[Генерален секретар на Обединетите нации|генералниот секретар на Обединетите нации]] Антонио Гутереш во [[Москва]] претходната недела, каде што тој лично посредувал за договор. На 30 април, 20 цивили ја напуштиле фабриката за челик Азовстал, додека руските медиуми тврделе дека бројката е 25. Во тек биле разговори за ослободување на преостанатите околу 1.000 цивили.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-europe-61252785|title=Ukraine latest news: Safe passage for civilians to leave Mariupol under way – UN|last=Tiffany Wertheimer|date=1 May 2022|publisher=BBC News|language=en-gb|accessdate=2 May 2022}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61285178|title=Mariupol civilians leave besieged Azovstal steelworks|date=30 April 2022|access-date=2 May 2022|publisher=BBC News|language=en-GB}}</ref> Најмалку две од сопругите на членовите на Азовскиот полк повикале на истовремена евакуација на околу 2.000 сили кои ќе останат по евакуацијата на цивилите, истакнувајќи ја загриженоста за третман како заробеници од страна на Русите и недостатокот на медицински и прехранбени резерви.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/wives-mariupol-defenders-appeal-soldiers-evacuation-84414406|title=Wives of Mariupol defenders appeal for soldiers' evacuation|last=Thomas|first=Trisha|date=30 April 2022|publisher=ABC News|language=en|accessdate=2 May 2022}}</ref> На 2 мај, околу 100 цивили биле пријавени дека биле евакуирани.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.abc.net.au/news/2022-05-02/100-civilians-evacuated-from-azovstal-plant/101029634|title=At least 100 civilians evacuated from Azovstal plant in Mariupol, Zelenskyy says|date=1 May 2022|access-date=2 May 2022|publisher=ABC News|language=en-AU}}</ref> Руските авиони, според американското [[Министерство за одбрана на Соединетите Американски Држави|Министерство за одбрана]], користеле гравитациски бомби во Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.defense.gov/News/News-Stories/Article/Article/3016826/russians-make-minimal-progress-in-the-donbas-dod-official-says/|title=Russians Make Minimal Progress in the Donbas, DOD Official Says|last=David Vergun|date=2 May 2022|access-date=3 May 2022|publisher=U.S. Department of Defense}}</ref> Исто така, било објавено дека руските копнени сили се повлекуваат од градот, веројатно за да ги зацврстат своите позиции на друго место во Донбас, каде што Русија спроведувала офанзива од големи размери. Според еден функционер на американското [[Министерство за одбрана на Соединетите Американски Држави|Министерство за одбрана]]: „''Во голема мера напорите околу Мариупол за Русите сега се во доменот на воздушните напади''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/russia-ukraine/?id=83931446#84447492|title=Russians leaving Mariupol, progress in Donbas 'minimal at best': US|last=Matt Seyler|date=2 May 2022|access-date=3 May 2022|publisher=ABC News}}</ref> На 3 мај, руските сили во Мариупол повторно ги започнале своите напади врз Азовстал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3473864-russian-troops-begin-to-storm-azovstal-plant.html|title=Russian troops begin to storm Azovstal plant|date=3 May 2022|publisher=[[Ukrinform]]|language=en|accessdate=5 May 2022}}</ref> Тие започнале напад врз фабриката за челик во она што било наречено „''тешки крвави битки''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61327638|title=Ukraine war: Zelensky plea as Russians seek Mariupol endgame|date=4 May 2022|publisher=BBC News}}</ref> Следниот ден било објавено дека Русите упаднале во фабриката.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2022/05/4/7343969/|title=Russians break into the Azovstal plant in Mariupol – sources|work=Ukrayinska Pravda|language=en|accessdate=5 May 2022}}</ref> Украинскиот политичар Дејвид Арахамија изјавил: „''Обидите за упад во централата продолжуваат втор ден. Руските трупи веќе се на територијата на Азовстал''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/russian-troops-enter-azovstal-plant-top-ukrainian-lawmaker-says-2022-05-04/|title=Russian troops enter Azovstal plant, top Ukrainian lawmaker says|date=5 May 2022|publisher=Reuters}}</ref> На 5 мај, на околу 300 цивили им било дозволено да заминат поради тоа што Русија отворила хуманитарни коридори. Овие коридори работеле од 8 до 18 часот.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.sky.com/story/ukraine-war-300-civilians-evacuated-from-mariupol-after-russia-opens-humanitarian-corridors-12605659|title=Ukraine war: 300 civilians evacuated from Mariupol after Russia opens humanitarian corridors|date=5 May 2022|publisher=[[Sky News]]}}</ref> Украинските сили го обвиниле рускиот успех на електричар кој им дал информации на руските сили за мрежата на подземните тунели, тврдејќи: „''Вчера, Русите почнаа да ги напаѓаат овие тунели, користејќи ги информациите што ги добиле од предавникот''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-aab9f48d6c4941d2f4d4b5d3fa8ed751|title='Seemed like goodbye': Mariupol defenders make their stand|date=5 May 2022|publisher=Associated Press}}</ref> На 5 мај, медиумот ''Телеграф'' објавил дека Русија го засилила бомбардирањето на бункерите на фабриката за челик со употреба на [[Термобарско оружје|термобарски бомби]] за да го зголеми уништувањето на распоредената огнена моќ против преостанатите украински војници кои изгубиле секаков контакт со владата во Киев; во својата последна комуникација, Зеленски го овластил командантот на опколената фабрика за челик да се предаде по потреба под притисок на зголемените руски напади.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/05/04/besieged-azovstal-steelwork-bunker-survivors-stave-hunger-frying/|title=Ukraine loses contact with Azovstal defenders as Russian troops storm steelworks|date=5 May 2022|work=[[The Daily Telegraph]]}}</ref> На 6 мај, според Обединетите нации, вкупно околу 500 цивили биле евакуирани. [[Азов (бригада)|Азовскиот полк]] објавил дека еден борец загинал и шестмина биле ранети додека помагал во евакуацијата на цивилите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/amp/articles/fresh-rescue-efforts-under-way-at-ukraines-azovstal-steel-plant-11651832346|title=Fresh Rescue Efforts Under Way at Ukraine's Azovstal Steel Plant|date=6 May 2022|work=The Wall Street Journal}}</ref> На 7 мај, украинската влада објавила дека сите преостанати жени, деца и стари лица кои биле во фабриката за челик Азовстал биле евакуирани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/en/ukraine-says-all-women-children-and-elderly-out-of-besieged-azovstal-plant-live-updates/a-61716143|title=Ukraine says all women, children and elderly out of besieged Azovstal plant|date=7 May 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=en|accessdate=7 May 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61343815|title=Women, children, elderly out of besieged plant – Ukraine|last=Toman|first=Siobhan|date=7 May 2022|publisher=BBC News|language=en|accessdate=7 May 2022}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-05-07-22/h_456dfc3da83069be92f71477358b870a|title='All women, children and elderly' have been evacuated from Azovstal, Ukrainian government says|last=Lister|first=Tim|date=7 May 2022|access-date=7 May 2022|publisher=CNN|last2=Presniakova|first2=Julia|last3=Voitovych|first3=Olga}}</ref> === Украинско предавање === [[Податотека:Маріуполь._Азовсталь._Прямо_зараз._Авіабомбардування._Понад_100_цивільних._Захисники_Маріуполя.webm|мини|Бомбардирање на Азовстал, мај 2022 година]] На 8 мај, командантот на 36-та одделна поморска бригада, Сергиј Волински, побарал „''виша сила да најде начин да го открие нашето спасување''“. Што се однесувало до нивните моментални услови, „''Се чувствувам како да сум слетал во пеколно реално шоу во кое ние војниците се бориме за нашите животи и целиот свет ја гледа оваа интересна епизода. Болка, страдање, глад, беда, солзи, стравови, смрт. Сето тоа е реално''“. Претседателот Зеленски ветил дека „''работиме на евакуација на нашата војска''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/8/russia-ukraine-live-news-kyiv-vows-to-rescue-mariupol-fighters-liveblog|title='Hellish reality show': Trapped Mariupol fighter pleads for help|date=8 May 2022|publisher=Al Jazeera|language=en-gb|accessdate=8 May 2022}}</ref> На 9 мај, Донечката Народна Република одржала парада за Денот на победата во Мариупол. На настанот учествувал лидерот на Републиката [[Денис Пушилин]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ntnews.com.au/news/national/dontesk-peoples-republic-leader-holds-victory-day-parade-in-mariupol/video/c327fd155c3de76b3a85f3606d86061b|title=Donetsk People's Republic Leader Holds Victory Day Parade in Mariupol|work=[[Northern Territory News]]|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517140807/https://www.ntnews.com.au/news/national/dontesk-peoples-republic-leader-holds-victory-day-parade-in-mariupol/video/c327fd155c3de76b3a85f3606d86061b|archive-date=17 May 2022|accessdate=10 May 2022}}</ref> Во исто време, во близина на Мариупол се одржал состанок на кој учествувале руски воени претставници и украински команданти од Азовстал, меѓу кои и мајорот Прокопенко, кои биле донесени на местото на состанокот со руски оклопни возила од Азовстал. На средбата биле договорени условите за предавање на Украинците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.yahoo.com/intelligence-officers-explain-why-azovstal-132843018.html|title=Intelligence officers explain why Azovstal exit was not a surrender|date=9 June 2022|work=[[Yahoo! News]]|language=en-US|accessdate=2022-09-21}}</ref> На 10 мај, украинските власти најавиле дека над 1.000 украински војници, од кои стотици биле ранети, останале заробени во челичарницата Азовстал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.com/2022/05/10/live-ukraine-calls-for-help-to-unblock-its-ports-to-prevent-global-food-crisis|title=Live: Nearly two-thirds of Kyiv's 3.5 million residents have now returned to the city|date=10 May 2022|work=Euronews}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2022/05/10/Kyiv-says-over-1-000-Ukraine-fighters-still-in-Azovstal-plant|title=Kyiv says over 1,000 Ukraine fighters still in Azovstal plant|date=10 May 2022|work=[[Al Arabiya English]]|language=en|accessdate=15 May 2022}}</ref> Институтот за проучување на војна (ИПВ) забележал недостаток на руска копнена офанзива на 12 мај,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-12|title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 12|last=Stepanenko|first=Kateryna|last2=Hird|first2=Karolina|date=12 May 2022|publisher=Institute for the Study of War|accessdate=16 May 2022|last3=Kagan|first3=Frederick W.}}</ref> но забележал дека руските сили најверојатно го обезбедиле автопатот М14 следниот ден.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-13|title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 13|last=Stepanenko|first=Kateryna|last2=Kagan|first2=Frederick W.|date=13 May 2022|publisher=Institute for the Study of War|accessdate=16 May 2022}}</ref> [[Податотека:Сдача_в_плен_бойцов_подразделения_Азов_002.png|десно|мини| Руски војници со украински затвореници по падот на Азовстал, мај 2022 година]] На 16 мај, Александар Ходаковски, командант на бригадата на ДНР стационирана во близина на Азовстал, изјавил дека група од девет војници излегла од фабриката за да преговара под бело знаме.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/eng/news/world.php?yyyy=2022&mm=05&dd=16&nav_id=113717|title='They came out of Azovstal with a white flag'; Negotiations are underway|date=16 May 2022|publisher=[[B92]]}}</ref> Истиот ден, украинскиот Генералштаб објавил дека гарнизонот Мариупол ја „''исполнил својата борбена мисија''“ и дека започнала „''евакуацијата''“ од фабриката за челик Азовстал. Војската соопштила дека 264 војници, од кои 53 тешко ранети, биле префрлени со автобуси во областите контролирани од руските сили.<ref name="nytimes16"/> Командантот на Азовскиот полк Денис Прокопенко направил објава на социјалните мрежи во која се кажал: „''Со цел да се спасат животи, целиот гарнизон Мариупол ја спроведува одобрената одлука на Врховната воена команда и се надева на поддршка од украинскиот народ''“. Ранетите украински војници од фабриката Азовстал биле однесени на лекување во градот Новоазовск, контролиран од [[Донечка Народна Република|ДНР]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-706815|title=Azovstal defenders appear to signal end of siege|date=16 May 2022|work=The Jerusalem Post|language=en|accessdate=15 May 2022}}</ref> Евакуацијата на ранетите војници била проследена во следните денови со предавање на остатокот од гарнизонот. Украинскиот заменик министер за одбрана Хана Малијар изјавила: „''Благодарение на бранителите на Мариупол, Украина доби критично важно време да формира резерви и да ги прегрупира силите и да добие помош од партнерите. И тие ги исполнија сите свои задачи. Но, невозможно е да се деблокира Азовстал со воени средства''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smh.com.au/world/europe/last-fighters-evacuated-from-besieged-azovstal-mill-in-mariupol-20220517-p5aly5.html|title=Longest battle of war ends as Ukrainian troops evacuated from Azovstal steel mill in Mariupol|date=17 May 2022|work=[[The Sydney Morning Herald]]|language=en}}</ref> Рускиот прес-секретар Дмитриј Песков изјавил дека рускиот претседател [[Владимир Путин]] гарантирал дека борците кои се предале ќе бидат третирани „''во согласност со меѓународните стандарди''“, додека претседателот Зеленски во обраќањето изјавил дека „''работата за враќање на момчињата дома продолжува, а на оваа работа и треба деликатес – и време''“. Некои истакнати руски пратеници ја повикале владата да негира размена на затвореници за членовите на [[Азов (бригада)|Азовскиот полк]].<ref name="reutersmay17">{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/|title=Azovstal siege ends as hundreds of Ukrainian fighters surrender|date=2022-05-17|access-date=2022-05-17|archive-url=https://archive.today/20220517160354/https://www.reuters.com/world/europe/russia-backed-separatists-say-256-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-2022-05-17/|archive-date=17 May 2022|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref> МКЦК ги регистрирал предадените војници како воени заробеници на барање на двете страни, собирајќи информации за контакт со нивните семејства.<ref name="ICRC 2022-05-19">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icrc.org/en/document/ukraine-icrc-registers-hundreds-prisoners-war-azovstal-plant|title=Ukraine: ICRC registers hundreds of prisoners of war from Azovstal plant|date=19 May 2022|publisher=International Committee of the Red Cross|accessdate=21 May 2022}}</ref> На 18 мај, руската артилерија и авиони уште еднаш ги бомбардирала преостанатите бранители на Азовстал. Раководството на ДНР тврдело дека местните високи украински команданти сè уште не се предале.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-18|title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 18|date=18 May 2022|publisher=Institute for the Study of Warfare|accessdate=19 May 2022}}</ref> Според руски извори, последните бранители се предале на 20 мај, меѓу кои и потполковник Прокопенко, мајорот Волински и капетанот Свјатослав Паламар, заменик командант на Азовскиот полк.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-remaining-531-azovstal-defenders-surrender-steelworks-siege-over-2022-05-20/|title=Russia shows video of Azovstal defenders surrendering|last=Ljunggren|first=David|date=21 May 2022|publisher=Reuters}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rbc.ru/politics/20/05/2022/6287d2e09a7947798d1258b5|title=На "Азовстали" сдался командир батальона "Азов"|date=20 May 2022|publisher=[[RBK Group]]}}</ref> Руското Министерство за одбрана тврдело дека вкупно 2.439 затвореници биле фатени во Азовстал помеѓу 16 и 20 мај, и дека фабриката за челик веќе е под контрола на руските сили и силите на ДНР.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-959-ukrainian-fighters-surrendered-azovstal-so-far-2022-05-18/|title=Russia says 959 Ukrainian fighters surrendered from Azovstal so far|date=18 May 2022|publisher=Reuters}}</ref><ref>`{{Наведени вести|url=https://english.news.cn/20220519/6c7f232510444c2f93ccb88977ad1873/c.html|title=Russia says 771 more Ukrainian soldiers surrender at Azovstal steel plant|publisher=Xinhua News Agency}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/05/20/war-in-ukraine-kyiv-orders-azovstal-troops-to-stop-fighting_5984152_4.html|title=War in Ukraine: Kyiv orders Azovstal troops to stop fighting, Russia claims control of Mariupol|date=20 May 2022|work=Le Monde}}</ref> == Последици == === Уривање на згради и русификација на градот === На 18 мај, [[Денис Пушилин]] објавил дека Азовстал ќе биде урнат од [[Донечка Народна Република|Донечката Народна Република]], а Мариупол ќе биде претворен во туристички град. На 26 мај, Русија повторно го отворил пристаништето Мариупол за комерцијални бродови по отстранувањето на мините.<ref name="Reuters 2022-05-26">{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-civil-vessels-may-use-mariupol-port-mine-danger-lifted-2022-05-26/|title=Russia says civil vessels may use Mariupol port, mine danger lifted|date=26 May 2022|access-date=27 May 2022|publisher=Reuters}}</ref> Во месеците откако ја презеле контролата врз градот, руските власти урнале многу оштетени згради, а понекогаш дури и ги извлекувале останатите жители. Биле изградени и некои нови куќи. [[Associated Press|Асошиејтед прес]] го опишал овој тековен процес како обид да се „''искоренат сите остатоци од Украина''“ и да се прикријат „''доказите за воените злосторства''“. Местните училишта започнале да ја користат руската наставна програма, телевизиските и радио емитуваните на [[руски јазик]] и многу имиња на улици биле заменети со нивните имиња од советскиот период.<ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9|title=Russia scrubs Mariupol's Ukrainian identity, builds on death|date=23 December 2022|access-date=26 January 2023|publisher=Associated Press}}</ref> === Последни украински чувари и воени заробеници === Руските блогери на Телеграм споделиле видео, наводно, на кое се гледа како руски војници напаѓаат некои преостанати украински засолништа во Азовстал на 22 мај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-may-23|title=Russian Offensive Campaign Assessment, May 23|date=23 May 2022|publisher=Institute for the Study of Warfare|accessdate=25 May 2022}}</ref> Шефот на ДНР Денис Пушилин тврдел дека некои украински засолништа биле откриени и окупирани во областа на фабриката Азовстал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mailbd.net/news/hidden-militants-detained-at-azovstal-14317/|title=Hidden militants detained at Azovstal|date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526142045/https://mailbd.net/news/hidden-militants-detained-at-azovstal-14317/|archive-date=26 May 2022|accessdate=26 May 2022}}</ref> Во експлозија во затворот Оленивка на 29 јули 2022 година, загинале 53 украински воени затвореници од Мариупол, а 75 биле ранети.<ref name="meduza">{{Наведена мрежна страница|url=https://meduza.io/news/2022/07/29/v-dnr-zayavili-ob-udare-vsu-po-kolonii-s-voennoplennymi-v-elenovke-soobschaetsya-o-40-pogibshih|title=В ДНР заявили об ударе ВСУ по колонии с военнопленными в Еленовке. Сообщается о 53 погибших|work=Meduza|language=ru-LV|trans-title=The DPR announced the strike of the Armed Forces of Ukraine on the colony with prisoners of war in Yelenovka. 53 deaths reported|accessdate=29 July 2022}}</ref> И украинските и руските власти меѓусебно се обвиниле за нападот на затворот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/ukrainian/news-62339684|title=Масова загибель українських полонених в Оленівці. Що відомо|access-date=29 July 2022|publisher=BBC News Україна|language=uk|trans-title=Mass death of Ukrainian prisoners in Olenivka. What is known}}</ref><ref name="cnn_20220730">{{Наведена мрежна страница|url=https://edition.cnn.com/2022/07/29/europe/donetsk-prison-strike-ukraine-russia-intl/index.html|title=Ukrainian President Volodymyr Zelensky says prison attack 'deliberate war crime by the Russians,' as Russia blames Ukraine|last=Lister|first=Tim|last2=Kesaieva|first2=Julia|date=30 July 2022|publisher=[[CNN]]|language=en|accessdate=30 July 2022|last3=Pennington|first3=Josh}}</ref> Од 30 јули не постоела независна потврда за тоа што се случило.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.svoboda.org/a/v-dnr-zayavili-o-gibeli-40-plennyh-pri-udare-po-kolonii-v-elenovke/31965046.html|title=Украина обвиняет Россию в ударе по колонии в Еленовке и гибели пленных|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=ru|trans-title=Ukraine accuses Russia of attacking the colony in Yelenovka and killing prisoners|accessdate=29 July 2022}}</ref> На 21 септември 2022 година, 215 украински воени затвореници од Мариупол биле ослободени преку размена на затвореници.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-tv-russia-has-released-some-fighters-taken-during-mariupol-battle-2022-09-21/|title=Russia frees 215 Ukrainians held after Mariupol battle, Ukraine says|last=Ljunggren|first=David|date=22 September 2022|publisher=Reuters}}</ref> Според договорот, командантот на украинскиот Азовски полк Денис Прокопенко и четворица други високи украински команданти од опсадата на Азовстал требало да останат во [[Турција]] до крајот на војната.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ft.com/content/1f4a2628-6466-44bf-b251-b8434515edb8|title=Ukrainians celebrate prisoner swap as Russian nationalists fume|date=22 September 2022|work=Financial Times}}</ref> === Улогата на градската власт === Градоначалникот на Мариупол Вадим Бојченко бил принуден да го напушти Мариупол на 27 февруари на инсистирање на украинските специјални служби кои изјавиле дека руските диверзантски групи сакале да го фатат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://babel.ua/texts/78985-pomilyavsya-ya-mer-mariupolya-vadim-boychenko-pro-te-chomu-vvazhav-shcho-viyni-ne-bude-situaciyu-v-misti-diji-okupantiv-filtraciyni-tabori-ta-masovi-pohovannya-velike-interv-yu|title="Помилявся я". Мер Маріуполя Вадим Бойченко про те, чому вважав, що війни не буде, ситуацію в місті, дії окупантів, фільтраційні табори та масові поховання — велике інтервʼю|date=24 May 2022|work=babel.ua}}</ref> Првиот заменик градоначалник Михаило Кохут останал во Мариупол, во име на Бојченко, кој бил одговорен за насоката на комуналната работа и одбраната на градот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravda.com.ua/rus/articles/2022/05/2/7343500/|title=Вадим Бойченко: Что может быть хуже ада? А оно есть, и эта крепость называется "Азовсталь"|work=Украинская правда}}</ref> Според шефот на патролната полиција на Мариупол, Михаило Вершинин, Кохут помогнал во одбраната на градот од руските напаѓачи и ги координирал акциите на јавните комунални претпријатија под интензивно гранатирање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://censor.net/ru/resonance/3330967/ochlnik_patrulno_polts_marupolya_mihayilo_vershinn_mo_pdlegl_evakuyiovuvali_jnok_z_rozbitogo_pslya_avaudaru|title=Очільник патрульної поліції Маріуполя Михайло Вершинін: "Мої підлеглі евакуйовували жінок з розбитого після авіаудару пологового. Хтось ніс поранену вагітну, хтось – дитину, синю від холоду"|date=3 April 2022|work=Цензор.НЕТ}}</ref> Кохут го одржал својот последен состанок со комуналните претпријатија на 19 март, во тоа време во градот се воделе улични борби. Последниот шеф на јавните служби го напуштил градот на 24 март.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://meduza.io/feature/2022/04/22/rossiyskie-ofitsery-govorili-ne-znaem-chto-tut-delaem-chuvstvuem-sebya-fashistami|title="Российские офицеры говорили: "Не знаем, что тут делаем. Чувствуем себя фашистами"» Интервью главы Мариуполя Вадима Бойченко — об оккупации, новом "мэре" города из ДНР и блокаде «Азовстали"|work=Meduza}}</ref> === Тврдење за појава на колера === Украинскиот парламент на 30 април 2022 година изјавил дека условите за живеење во градот биле намалени на „''средновековни''“ нивоа и дека поголемиот дел од градската санитарна и здравствена инфраструктура била уништена, што потенцијално ги изложило граѓаните на градот во ризик од болести.<ref>{{Наведени вести|url=https://thehill.com/policy/international/3472653-ukrainian-parliament-warns-mariupol-residents-endangered-by-medieval-living-conditions-amid-siege/|title=Ukrainian parliament warns Mariupol residents endangered by 'medieval living conditions' amid siege|last=Lonas|first=Lexi|date=30 April 2022|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|access-date=6 June 2022}}</ref> Кон крајот на април, градскиот совет на Мариупол повикал на евакуација на 100.000 жители, предупредувајќи на „''смртоносните епидемии''“ во градот.<ref name="BBC ru 2022-05-20">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/russian/features-61525511|title=ВОЗ готовится к вспышкам холеры в Мариуполе. Что это значит для России?|date=20 May 2022|access-date=6 June 2022|publisher=[[BBC]]|language=ru|trans-title=WHO prepares for cholera outbreaks in Mariupol. What does this mean for Russia?}}</ref> На 28 април 2022 година, Роспотребнадзор издал резолуција од 40 параграфи со која се повикува на преземање дополнителни мерки во однос на водата за пиење и отпадна вода, особено на местата кои станале места за украински бегалци (конкретно Белгород, Област Брјанск, Курск, Ростов и Воронеж), како и давање информации на граѓаните дека украинските бегалци во Русија ќе бидат тестирани за колера. На 17 мај 2022 година, [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]] предупредила на можноста од појава на колера во Украина, при што Регионалниот директор на СЗО за Европа Ханс Клуге изјавил дека: „''Загрижени сме поради потенцијалната епидемија на колера во окупираните области каде што водоводната и санитарната инфраструктура е оштетена или уништена''“. Ваквата загриженост ја повторила и менаџерката на СЗО за инциденти во Украина, Дорит Ницан, која пријавила „мочуришта“ со отпадна вода на улиците на Мариупол и тврдела дека постојат случаи на мешање на канализација и вода за пиење во градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.euractiv.com/section/health-consumers/news/cholera-outbreak-a-new-health-concern-in-war-torn-ukraine/|title=Cholera outbreak: A new health concern in war-torn Ukraine|last=Peseckyte|first=Giedre|date=18 May 2022|work=[[Euractiv]]|access-date=6 June 2022}}</ref> На 6 јуни 2022 година, заменик-министерот за здравство на Украина, Игор Кузин, предупредил од потенцијална епидемија на колера во градот; велејќи дека сите предуслови за избувнување биле веќе присутни. Покрај Мариупол, украинските оперативни сили тестирале почва и вода за пиење во [[Киевска Област|Киев]], [[Житомирска Област|Житомир]], [[Черниговска Област|Чернигов]] и [[Сумска Област|Сумската област]]. Набргу по неговата објава, руските окупациони власти вовеле карантин во градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/06/06/mariupol-cholera-quarantine/|title=Cholera fears prompt quarantine in Mariupol, official says|last=Thebault|first=Reis|date=6 June 2022|work=[[The Washington Post]]|access-date=6 June 2022}}</ref> Градоначалникот Бојченко на 11-ти јуни изјавил дека во градот имало [[колера]] бидејќи санитарните системи биле срушени и трупови скапувале по улиците.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-reports-deaths-24-more-children-mariupol-2022-06-11/|title=Ukraine reports deaths of 24 more children in Mariupol|date=11 June 2022|publisher=[[Reuters]]}}</ref> Медицинските власти во Украина и Русија предупредиле дека колерата можела да се прошири надвор од Мариупол, при што руските владини претставници во областите што граничат со Украина формирале лаборатории за лекување на колера. Украинскиот епидемиолог Лудмила Мухарска предупредила дека епидемијата може да се прошири низ остатокот од Донбас и дека се можни епидемии на цревни инфекции, дизентерија, салмонелоза и [[хепатит А]] и Е. Други епидемиолози изјавиле дека поради ротациите на руските војници кои се борат во Украина и депортацијата на Украинците во филтрационите логори во Русија, ширењето на епидемијата на колера во Русија станало неизбежно.<ref name="Apostrof 2022-06-06">{{Наведени вести|url=https://apostrophe.ua/ua/news/society/2022-06-06/epidemiya-holeryi-i-drugih-bolezney-grozyat-ne-tolko-mariupolyu-chto-govoryat-mediki/271108|title=Епідемія холери та інших хвороб загрожують не лише Маріуполю: що кажуть медики|last=Sribnians'ka|first=Kseniia|date=6 June 2022|work=Apostrof|access-date=6 June 2022|language=uk|trans-title=The cholera epidemic threatens more than just Mariupol, doctors say}}</ref> === Украински ракетни напади === Во мај 2023 година, украинската војска започнала со ракетни напади со долг дострел врз руските позиции во Мариупол, кои почнале да го претвораат градот и околните села во воено-логистички центар. На 26 мај, Украинците тврделе дека убиле 250 руски војници во напад на челичарницата Азовстал, а уште 200 биле убиени претходната недела.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3715050-russian-army-loses-450-invaders-killed-in-mariupol-in-past-week.html|title=Russian army loses 450 invaders killed in Mariupol in past week|date=27 May 2023|work=www.ukrinform.net}}</ref> На 29 мај, Украинците тврделе дека повторно го погодиле Мариупол, овој пат погодувајќи го Здравствениот центар на Јалта, при што 650 руски војници биле сместени таму. Тие тврделе и дека убиле 100 Руси, а раниле над 400 во нападот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ukrinform.net/rubric-ato/3715701-strike-on-ammo-depots-near-mariupol-100-russians-killed-over-400-wounded.html|title=Strike on ammo depots near Mariupol: 100 Russians killed, over 400 wounded|date=29 May 2023|work=www.ukrinform.net}}</ref> == Жртви == === Воени жртви === Русија соопштила дека повеќе од 4.000 украински војници загинале до почетокот на опсадата на постројката Азовстал во средината на април и дека телата на уште 152 украински војници биле пронајдени во нефункционален камион-ладилник во Азовстал по опсадата на објектот. Под нив биле пронајдени експлозиви способни да ги уништат телата. Било изјавено дека телата ќе и бидат предадени на Украина.<ref name="La Prensa Latina 2022-05-31">{{Наведени вести|url=https://www.laprensalatina.com/russia-to-hand-over-bodies-of-152-ukrainian-soldiers-from-mariupol-steelworks/|title=Russia to hand over bodies of 152 Ukrainian soldiers from Mariupol steelworks|date=31 May 2022|work=La Prensa Latina|access-date=31 May 2022|agency=EFE|location=Memphis|archive-date=2022-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220531115344/https://www.laprensalatina.com/russia-to-hand-over-bodies-of-152-ukrainian-soldiers-from-mariupol-steelworks/|url-status=dead}}</ref><ref name="Telegraph 2022-05-31">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/05/31/ukraine-news-russia-war-latest-putin-luhansk-evacuation-zelensky/|title=Russia to hand over bodies of Ukrainian fighters from Azovstal|date=31 May 2022|work=The Daily Telegraph|access-date=31 May 2022}}</ref> До 12 јуни, Русија ги вратила телата на околу 220 загинати украински војници, од кои сите се бореле во челичарницата Азовстал, додека „''исто толку тела''“ сè уште останале во Мариупол. Третина од нив биле војници од единицата Азов.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2022-06-12/scores-of-ukraine-azovstal-fighters-bodies-still-in-mariupol-ex-commander-says|title=Scores of Ukraine Azovstal Fighters' Bodies Still in Mariupol, Ex-Commander Says|access-date=12 June 2022|quote=“Maksym Zhorin said that under the terms of a recent exchange, around 220 bodies of those killed in Azovstal had already been sent to Kyiv but "just as many bodies still remain in Mariupol".}}</ref> Потоа, биле вратени уште 145 тела на убиените во Мариупол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kyivindependent.com/uncategorized/ukraine-returns-64-bodies-of-fallen-azovstal-defenders/|title=Ukraine returns 64 bodies of fallen Azovstal defenders|date=14 June 2022|accessdate=14 June 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukranews.com/en/news/864305-ukraine-returns-bodies-of-another-35-killed-defenders-intelligence|title=Ukraine Returns Bodies Of Another 35 Killed Defenders – Intelligence|accessdate=21 June 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://odessa-journal.com/17-ukrainian-defenders-were-released-from-captivity/|title=17 Ukrainian defenders were released from captivity|date=28 June 2022|accessdate=28 June 2022}}</ref> Од март 2024 година, украинските некролози ги запишале имињата на 798 украински војници убиени за време на опсадата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ualosses.org/en/soldiers/|title=UA Losses|work=ualosses.org}}</ref> Првично, Државното биро за истраги одлучило да ја затвори постапката против 277 војници од 501-от посебен поморски пешадиски баталјон поради сомневање дека дезертирале.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/05/16/7402404/|title=State Investigation Bureau served serviceman who surrendered 277 marines in Mariupol with notice of suspicion|work=Ukrainska Pravda}}</ref> Меѓутоа, подоцна откриле дека командантите на баталјонот пребегнале во Русија и го измамиле баталјонот да се предаде.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rnbo.gov.ua/en/Diialnist/3212.html?PRINT|title=Speech of First Deputy to the Secretary of the NSDC of Ukraine Mykhailo Koval at the session of the Verkhovna Rada of Ukraine commemorating the fifth anniversary of Russia's armed aggression against Ukraine|last=Koval|first=Mykhailo|work=[[National Security and Defense Council of Ukraine]]|accessdate=2 May 2023}}</ref> Според податоците на Украина, околу 6.500 руски војници биле убиени за време на опсадата, од кои околу четири илјади биле само од „''една од трите насоки на напад на Мариупол''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-ato/3529986-oborona-mariupola-zsu-znisili-sonajmense-6-500-zagarbnikiv.html|title=Оборона Маріуполя: ЗСУ знищили щонайменше 6 500 загарбників|date=15 July 2022|work=www.ukrinform.ua}}</ref> Тие, исто така, соопштиле дека 810-та поморска пешадиска бригада на руската Црноморска флота претрпела 158 убиени, 500 ранети и 70 исчезнати војници до средината на април.<ref name="75percent">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/apr/19/russia-ukraine-war-zelenskiy-says-battle-for-donbas-has-begun-dialogue-between-macron-and-putin-stalls-live?page=with:block-625e39558f08790595e28ef7#block-625e39558f08790595e28ef7|title=Russia suffers losses of 75% on Black Sea fleet coastal defence brigade, Ukraine claims|last=|date=19 April 2022|work=The Guardian|access-date=25 April 2022}}</ref> Покрај тоа, Украина тврдела дека 14 припадници на специјалните сили на руската спецназ ГРУ биле убиени до крајот на март.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/a-dozen-elite-russian-soldiers-have-been-killed-by-ukrainians-in-fight-for-mariupol-2mw3rnnxj|title=A dozen elite Russian soldiers have been killed by Ukrainians in fight for Mariupol|last=George Grylls|date=22 March 2022|work=The Times|access-date=25 April 2022|location=London}}</ref> Според Русија, околу 3.917 украински војници биле заробени за време на опсадата, {{Efn|1.478 тврделе дека се предале пред почетокот на опсадата на Азовстал во средината на април,<ref name="auto6"/> со уште 2.439 за кои се вели дека се предале по опсадата на Азовстал,<ref>{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/russia-says-remaining-531-azovstal-192141701.html|title=Russia says Azovstal siege is over, shows video of defenders surrendering|website=[[Yahoo! News]]|date=20 May 2022 }}</ref> за вкупно 3.917 затвореници за кои се тврди дека се земени.}} додека Украина потврдила дека повеќе од 3.500 војници, со дополнителен баталјон, биле заробени. Околу 700 од нив биле членови на баталјонот Азов.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnbc.com/2023/12/21/thousands-of-ukrainian-pows-are-still-missing-months-after-capture.html|title='I am a mother and cannot bring my son home': Thousands of Ukrainian POWs are missing months after capture|last=Ellyatt|first=Holly|date=21 December 2023|work=CNBC}}</ref> На 8 јуни, над 1.000 воени заробеници биле префрлени од ДНР во Русија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/articles/russia-takes-captured-ukrainian-fighters-from-mariupol-to-its-territory-11654686870|title=Russia Takes Captured Ukrainian Fighters From Mariupol to Its Territory|last=Moscow|first=Isabel Coles in Kyiv, Ukraine and Ann M. Simmons in|date=2022-06-08|work=The Wall Street Journal|access-date=2022-06-16|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref> === Цивилни жртви === Заменик-градоначалникот на Мариупол, Сергиј Орлов, на 9 март изјавил дека најмалку 1.170 цивили во градот биле убиени во градот од почетокот на руската инвазија, а мртвите биле закопувани во масовни гробници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/ukraine-says-1170-civilians-have-been-killed-mariupol-since-russian-invasion-2022-03-09/|title=Ukraine says 1,170 civilians have been killed in Mariupol since Russian invasion|date=9 March 2022|publisher=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310092452/https://www.reuters.com/world/ukraine-says-1170-civilians-have-been-killed-mariupol-since-russian-invasion-2022-03-09/|archive-date=10 March 2022|accessdate=18 March 2022}}</ref> На 11 март, градскиот совет изјавил дека најмалку 1.582 цивили биле убиени за време на опсадата, зголемувајќи го тој број на 13 март на 2.187 убиени до последниот датум.<ref name="Reuters 2022-03-11">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/ukraines-mariupol-says-1582-civilians-killed-by-russian-shelling-blockade-2022-03-11/|title=Ukraine's Mariupol says 1,582 civilians killed by Russian shelling and blockade|date=11 March 2022|publisher=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311182007/https://www.reuters.com/world/ukraines-mariupol-says-1582-civilians-killed-by-russian-shelling-blockade-2022-03-11/|archive-date=11 March 2022|accessdate=11 March 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/12/russia-ukraine-war-alarm-grows-over-mariupol-liveblog|title=Ukraine latest updates: 2,187 residents killed in Mariupol|last=Asrar|first=Nadim|last2=Uras|first2=Umut|date=12 March 2022|publisher=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314202405/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/12/russia-ukraine-war-alarm-grows-over-mariupol-liveblog|archive-date=14 March 2022|accessdate=14 March 2022|last3=Marsi|first3=Federica}}</ref> На 14 март, Олексиј Арестович, советник на украинскиот претседател, изјавил дека повеќе од 2.500 цивили биле убиени во опсадата на Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/over-2500-mariupol-residents-killed-so-far-war-ukrainian-presidential-advisor-2022-03-14/|title=Over 2,500 Mariupol residents killed so far in war – Ukrainian presidential advisor|date=14 March 2022|access-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314145322/https://www.reuters.com/world/europe/over-2500-mariupol-residents-killed-so-far-war-ukrainian-presidential-advisor-2022-03-14/|archive-date=14 March 2022|publisher=Reuters}}</ref> Сепак, градскиот совет подоцна појаснил дека бројката изнесувала 2.357 цивили.<ref name="India Today 2022-03-15">{{Наведени вести|url=https://www.indiatoday.in/world/russia-ukraine-war/story/russian-forces-shoot-at-civilians-in-hostomel-1925524-2022-03-15|title=Russian forces shoot at civilians in Hostomel|date=15 March 2022|work=India Today|access-date=15 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315074954/https://www.indiatoday.in/world/russia-ukraine-war/story/russian-forces-shoot-at-civilians-in-hostomel-1925524-2022-03-15|archive-date=15 March 2022}}</ref> Пјотр Андриушченко, советник на градската влада, сепак изјавил дека пребројувањето на советот е неточно и проценил дека вкупниот број на убиени цивили може да достигне до 20.000 лица. ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' објавил дека властите во градот се мачеле да одговорат за тоа колку цивили загинале или исчезнале за време на опсадата. Видеата објавени на Телеграм покажале дека жителите на населбата Черемушки биле принудени да ги закопуваат телата во двор, додека други морале да ја претворат зградата на поштата во импровизирана мртовечница, натрупувајќи ја со мртви тела.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2022/03/15/world/europe/mariupol-death-toll-ukraine.html|title=Officials in Mariupol struggle to account for the dead.|last=Santora|first=Marc|date=15 March 2022|work=The New York Times|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220315173842/https://www.nytimes.com/2022/03/15/world/europe/mariupol-death-toll-ukraine.html|archive-date=15 March 2022|last2=Hopkins|first2=Valerie|issn=0362-4331}}</ref> На 16 март, [[Associated Press|Асошиејтед прес]] (АП) објавил дека документирал дека голем дел од загинатите се „''деца и мајки''“, спротивно на тврдењата на руската влада дека цивилите не биле цел.<ref name="auto4">{{Наведени вести|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/ukraines-mariupol-descends-despair-83474488|title='Why? Why? Why?' Ukraine's Mariupol descends into despair|last=Chernov|first=Mstyslav|date=16 March 2022|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220317105316/https://abcnews.go.com/International/wireStory/ukraines-mariupol-descends-despair-83474488|archive-date=17 March 2022|publisher=ABC News|agency=Associated Press|last2=Maloletka|first2=Evgeniy|location=Mariupol, Ukraine|language=en|last3=Hinnant|first3=Lori}}</ref> Исто така, било објавено дека лекарите во Мариупол соопштиле дека лекуваат „''10 повредени цивили на секој повреден украински војник''“.<ref name="auto4" /> На 11 април, градоначалникот на Мариупол, Вадим Бојченко, изјавил дека над 10.000 цивили загинале во руската опсада на Мариупол.<ref name="10,000 civilians killed">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-state-of-the-union-address-zelenskyy-biden-kyiv-7cc069b80178629a60f4f2d166348d45|title=Mariupol mayor says siege has killed more than 10K civilians|last=Yuras Karmanau|date=12 April 2022|access-date=12 April 2022|publisher=Associated Press|last2=Adam Schreck|last3=Cara Anna}}</ref> На 12 април, градските власти објавиле дека биле убиени до 20.000 цивили. Истиот ден, градоначалникот на градот известил дека биле убиени околу 21.000 цивили.<ref name="21,000 civilians killed">{{Наведени вести|url=https://www.jpost.com/international/article-703925|title=Russia-Ukraine war: 21,000 civilians killed, Mayor of Mariupol estimates|date=13 April 2022|work=The Jerusalem Post|access-date=18 April 2022}}</ref> Ажурираниот број на загинати во Украина следниот месец покажал дека бројот на убиени цивили бил најмалку 22.000.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.interfax.com.ua/news/general/834794.html|title=At least 22,000 civilians killed in Mariupol – mayor's adviser|publisher=[[Interfax-Ukraine]]|language=en|accessdate=2022-06-17}}</ref> До средината на јуни, [[Обединети нации|Обединетите нации]] соопштиле дека ја потврдиле смртта на 1.348 цивили, но изјавиле дека вистинската бројка на загинати е „''веројатно илјадници повеќе''“.<ref name="1300civilians1"/><ref name="1300civilians2"/><ref name="1300civilians3"/> На 29 август, претседателот на телевизијата Мариупол, волонтер и граѓански активист Микола Осиченко изјавил за ТВ [[Днепар (град)|Днепар]] дека, според инсајдерски информации, моментално биле документирани 87.000 смртни случаи во мртовечниците во Мариупол. Освен тоа, 26.750 тела биле закопани во масовни гробници, а многу повеќе биле закопани во дворовите на станбените блокови и приватни куќи или се наоѓаат уште под урнатините.<ref>{{Наведени вести|url=https://bykvu.com/eng/bukvy/87-000-documented-deaths-in-mariupol-media-report/|title=87,000 documented deaths in Mariupol, – media report|date=29 August 2022|work=Bykvu|access-date=13 December 2022|archive-date=2023-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20231128182440/https://bykvu.com/eng/bukvy/87-000-documented-deaths-in-mariupol-media-report/|url-status=dead}}</ref> Во почетокот на ноември, Украина изјавила дека во Мариупол биле убиени најмалку 25.000 цивили.<ref name="25,000 civilians killed"/><ref name="25k killed"/> Кон крајот на декември, врз основа на откривањето на 10.300 нови масовни гробници, [[Associated Press|Асошиејтед прес]] проценил дека вистинската бројка на загинати може да биде до три пати поголема од таа бројка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-erasing-mariupol-499dceae43ed77f2ebfe750ea99b9ad9|title=Russia scrubs Mariupol's Ukraine identity, builds on death|date=2022-12-22|publisher=Associated Press|language=en|accessdate=2022-12-24}}</ref> Програмата за податоци за воени судири проценува дека вкупниот биланс на загинати како резултат на опсадата се движи од 27.000 до 88.000 жртви, повеќето од нив цивили. Според едно истражување од 2023 година на Хјуман рајтс воч и две други организации, имало најмалку 8.034 прекумерни смртни случаи во Мариупол помеѓу март 2022 година и февруари 2023 година.<ref>Human Rights Watch/SITU/Truth Hounds, [https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol/report “Our City Was Gone” Russia’s Devastation of Mariupol, Ukraine], p. 147: "Врз основа на проценка на сателитски снимки и анализа на фотографии и видео, проценуваме дека најмалку 10.284 луѓе биле погребани на четири гробишта во градот и на гробиштата Манхуш помеѓу март 2022 и февруари 2023 година. Исто така, проценуваме дека околу 2.250 луѓе би умреле од причини кои не се поврзани со војната во Мариупол во тој период, што значи дека градот забележал најмалку 8.034 смртни случаи над стапката на мирнодопски услови. Не можеме да утврдиме колку од закопаните во градот биле цивили или воен персонал, или колкумина биле убиени како резултат на незаконски напади</ref> Грчкото малцинство во Украина, кое е концентрирано во и околу Мариупол, било силно погодено од борбите. Сартана и Волноваха, два градови кои се наоѓаат во близина на Мариупол со значително грчко население, биле силно погодени од руските сили и речиси целосно уништени.<ref>{{Наведени вести|url=https://neoskosmos.com/en/2022/03/14/news/world/president-of-the-federation-of-greek-associations-of-ukraine-cries-for-help/|title=President of the Federation of Greek Associations of Ukraine cries for help|date=14 March 2022|access-date=13 June 2022|publisher=Neos Kosmos}}</ref> Заменик-градоначалникот на Мариупол, Сергиј Орлов, изјавил дека „''половина од убиените од руските бомбардирања''“ се етнички Руси кои живееле во Украина. == Хуманитарна состојба == [[Податотека:Russian_bombing_of_Mariupol_(03).jpg|мини|Гранатирана станбена зграда за време на деноноќни напади, 3 март 2022 година]] На 6 март, Петро Андриушченко, советник на градоначалникот на Мариупол, известил дека луѓето „''пиеле од баричките на улиците''“ поради загубата на проточна вода во градот предизвикана од деноноќните руски гранатирања и бомбардирања. Тој изјавил и дека немало ниту топлина, струја ниту телефонска услуга.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://english.elpais.com/international/2022-03-06/russian-forces-exert-stranglehold-on-mariupol-after-failure-of-ceasefire.html|title=Russian forces exert stranglehold on Mariupol after failure of ceasefire|last=Vega|first=María R. Sahuquillo, Luis de|date=6 March 2022|work=El País English Edition|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309043822/https://english.elpais.com/international/2022-03-06/russian-forces-exert-stranglehold-on-mariupol-after-failure-of-ceasefire.html|archive-date=9 March 2022|accessdate=10 March 2022}}</ref> Според американските власти, цивилите не можеле да го евакуираат градот поради повеќекратните прекршувања на примирјето, нападите на договорените коридори за евакуација и директните напади врз цивилите кои се обидувале да се евакуираат.<ref name="CNBC 2022-03-07">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnbc.com/2022/03/07/russia-ukraine-war-us-collecting-evidence-of-possible-war-crimes-nbc-reports.html|title=U.S. is collecting evidence of possible Russian war crimes in Ukraine|last=Mangan|first=Dan|date=7 March 2022|publisher=CNBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309131213/https://www.cnbc.com/2022/03/07/russia-ukraine-war-us-collecting-evidence-of-possible-war-crimes-nbc-reports.html|archive-date=9 March 2022|accessdate=7 March 2022|quote=}}</ref> На 14 март, друг портпарол на Меѓународниот комитет на Црвениот крст објавил дека „стотици илјади“ луѓе во градот „''се соочуваат со екстремен или целосен недостиг на основни потреби како храна, вода и лекови''“.<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-live-updates-e4ccdd9cf82e868ad8854f6f97cadb27|title=Live updates: Zelenskyy vows to keep negotiating with Russia. The latest developments on the Russia-Ukraine war: (Section titled "Geneva" NOTE there are two sections with the same name— "Geneva" SEE THE FIRST)|author=<!--Not stated-->|date=14 March 2022|access-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314012106/https://apnews.com/article/russia-ukraine-war-live-updates-e4ccdd9cf82e868ad8854f6f97cadb27|archive-date=14 March 2022|publisher=Associated Press|quote=|url-status=live}}</ref> На 15 март, заменик-премиерката на Украина Ирина Верешчук ги обвинила руските сили дека зеле околу 400 цивили како заложници откако зазеле болница во градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aa.com.tr/en/russia-ukraine-war/russians-holding-400-hostage-at-captured-mariupol-hospital-ukraine-deputy-premier/2536970|title=Russians holding 400 hostage at captured Mariupol hospital: Ukraine deputy premier|last=Ruslan Rehimov|date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316124315/https://www.aa.com.tr/en/russia-ukraine-war/russians-holding-400-hostage-at-captured-mariupol-hospital-ukraine-deputy-premier/2536970|archive-date=16 March 2022|publisher=Anadolu Agency}}</ref> Украинските власти ги обвиниле руските сили дека пукале во конвој за евакуација и повредиле пет цивили на 16 март.<ref name="Tondo">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/mariupol-ukraine-russia-seized-hospital|title=Ukrainian officials accuse Russia of shelling civilians fleeing Mariupol|last=Lorenzo Tondo|date=16 March 2022|work=The Guardian|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316140326/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/mariupol-ukraine-russia-seized-hospital|archive-date=16 March 2022|last2=Isobel Kosiw}}</ref> На 18 март, украинските власти изјавиле дека повеќе од 350.000 луѓе се засолнети под опсада во Мариупол, сè уште без пристап до храна или вода.<ref name="auto8">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.sky.com/story/ukraine-war-videos-show-apocalyptic-destruction-in-mariupol-as-russia-says-it-is-tightening-the-noose-12569115|title=Ukraine war: Videos show apocalyptic destruction in Mariupol as Russia says it is 'tightening its encirclement'|last=Patel-Carstairs|first=Sunita|date=18 March 2022|publisher=Sky News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320201000/https://news.sky.com/story/ukraine-war-videos-show-apocalyptic-destruction-in-mariupol-as-russia-says-it-is-tightening-the-noose-12569115|archive-date=20 March 2022|accessdate=20 March 2022}}</ref> На 21 март, [[CNN]] објавил дека официјален претставник во Мариупол изјавил дека луѓето се плашат, поради постојаното бомбардирање и гранатирање, да ги напуштат своите подземни засолништа дури и за да добијат храна и вода, што значи дека се обидуваат да пијат помалку и да јадат помалку.<ref name="auto9"/> На 22 март, [[CNN]] објавил дека руската армија конфискувала 11 автобуси кои се упатувале во градот со цел да ги евакуира граѓаните.<ref name="cnn.com">{{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-22-22/h_8b97ee680fd4597051590dde80945ce2|title=Russian forces stole buses driving to rescue people from Mariupol, Ukraine says|last=Carey|first=Andrew|date=22 March 2022|access-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324200036/https://www.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-03-22-22/h_8b97ee680fd4597051590dde80945ce2|archive-date=24 March 2022|publisher=CNN|last2=Presniakova|first2=Yulia|language=en|last3=Atay Alam|first3=Hande}}</ref> Фокс њуз подоцна објавил дека барем некои од автобусите биле полни со хуманитарни материјали кои биле земени. Исто така, било објавено дека 15 хуманитарни работници во автобусите биле уапсени додека се обидувале да внесат храна во Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://thehill.com/policy/international/599329-ukraine-russia-seized-rescue-workers-trying-to-deliver-food-to-mariupol|title=Ukraine: Russia seized rescue workers trying to deliver food to Mariupol|last=Beals|first=Monique|date=23 March 2022|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|access-date=29 March 2022|language=en}}</ref> [[CNN]], исто така, објавил дека до тој датум, сите обиди да се внесат празни автобуси во Мариупол за да се евакуираат цивилите не успеале. На 23 март, Зеленски објавил дека 100.000 цивили сè уште не можеле да излезат од Мариупол и дека биле заробени во „''нехумани услови''“ без храна, проточна вода или лекови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.france24.com/en/europe/20220322-live-zelensky-ready-to-discuss-status-of-crimea-and-self-declared-donbas-republics-with-putin|title=Zelensky says 100,000 still trapped in Mariupol, facing 'inhumane conditions'|date=22 March 2022|publisher=France 24|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324222944/https://www.france24.com/en/europe/20220322-live-zelensky-ready-to-discuss-status-of-crimea-and-self-declared-donbas-republics-with-putin|archive-date=24 March 2022|accessdate=25 March 2022}}</ref> На 1 април, спасувачките напори на ОН за пренос на стотици цивилни преживеани надвор од Мариупол со 50 автобуси не успеале.<ref name="auto11">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2022/04/1115282|title=Ukraine: No 'plan B' for evacuation of shattered Mariupol, say humanitarians, as Friday attempt fails|date=1 April 2022|work=UN News|accessdate=2025-04-04|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401143758/https://news.un.org/en/story/2022/04/1115282|url-status=dead}}</ref> На крајот, МКЦК објавил дека помогнал да се олесни безбедното евакуирање на над 10.000 цивили од Мариупол и Суми.<ref name="icrcnewsroom-20220508">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icrcnewsroom.org/story/en/2010/ukraine-more-than-170-civilians-evacuated-from-azovstal-and-mariupol-area-in-third-safe-passage-operation|title=Ukraine: More than 170 civilians evacuated from Azovstal and Mariupol area in third safe passage operation|date=8 May 2022|publisher=International Committee of the Red Cross|accessdate=21 May 2022}}</ref> == Воени злосторства извршени од руските сили == За време на опсадата, руските сили извршиле бројни воени злосторства. Некои медиуми ги опишале злосторствата што се случиле како најлошите видени во 21 век.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/putins-mariupol-massacre-is-one-the-worst-war-crimes-of-the-21st-century/|title=Putin's Mariupol Massacre is one of the 21st century's worst war crimes|date=2022-05-25|publisher=Atlantic Council|language=en-US|accessdate=2022-06-27}}</ref> На 25 март, рускиот генерал-полковник <ref name="Independent 2022-03-31">{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/liz-truss-sanctions-russia-putin-ukraine-b2048049.html|title=Russian general dubbed 'butcher of Mariupol' among new list of sanctions announced by Liz Truss|last=Cowburn|first=Ashley|date=31 March 2022|work=[[The Independent]]|access-date=21 July 2022}}</ref> Михаил Мизинцев бил обвинет од украинските власти дека наредил бомбардирање и на Детската и породилната болница во Мариупол и на градскиот театар каде што биле засолнети 1.200 цивили. Мизинцев го добил прекарот „''Мариуполскиот касап''“ од западните и украинските извори како резултат на неговата наводна улога во опсадата,<ref name="Mizintsev" /><ref name="Mizintsev2" /><ref name="NY Post 2022-03-242">{{Cite news|url=https://nypost.com/2022/03/24/butcher-of-mariupol-blamed-for-worst-russia-ukraine-atrocities/|title=Russian 'Butcher of Mariupol' blamed for worst Ukraine war atrocities|last=Brown|first=Lee|date=24 March 2022|work=[[New York Post]]|access-date=21 July 2022}}</ref> и санкциониран од Обединетото Кралство. Обвинет за лично насочување на воените злосторства за време на опсадата, Мизинцев ги обвинил украинските војници дека создале „''страшна човечка катастрофа''“, а дополнително тврдел дека ќе дозволи безбеден излез на украинските цивили од Мариупол. Тврдењата на Мизинцев биле отфрлени од вицепремиерката на Украина Ирина Верешчук како „''манипулација''“.<ref name="NY Post 2022-03-24">{{Наведени вести|url=https://nypost.com/2022/03/24/butcher-of-mariupol-blamed-for-worst-russia-ukraine-atrocities/|title=Russian 'Butcher of Mariupol' blamed for worst Ukraine war atrocities|last=Brown|first=Lee|date=24 March 2022|work=[[New York Post]]|access-date=21 July 2022}}</ref> === Пукање на контролни пунктови за евакуација === На 7-ми март, американскиот амбасадор во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|Организацијата за безбедност и соработка во Европа]], Мајкл Карпентер, ги опишал двата инциденти што се случиле во Мариупол на 5 и 6 март како воени злосторства. Тој изјавил дека на двата датума, руските сили ги бомбардирале договорените коридори за евакуација додека цивилите се обидувале истите да ги искористат. === Бомбардирање на породилишта и детска болница === [[Податотека:Наслідки_обстрілу_дитячої_лікарні_та_пологового_будинку_в_Маріуполі,_9_березня_2022_року.jpg|мини|Последиците од бомбардирањето на детската болница и породилиштето во Мариупол, 9 март 2022 година]] На 9 март, откако воздушен напад оштетил породилно и детска болница, Зеленски на Твитер објавил дека нападот е „злосторство“ заедно со видео од урнатините на зградата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.businessinsider.com/zelenskyy-condemns-russia-direct-strike-at-mariupol-maternity-hospital-2022-3|title=Zelenskyy accuses Russian troops of 'direct strike' that wrecked a Mariupol maternity hospital, pleads to 'close the sky right now'|last=Balevic|first=Katie|work=Business Insider|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310014827/https://www.businessinsider.com/zelenskyy-condemns-russia-direct-strike-at-mariupol-maternity-hospital-2022-3|archive-date=10 March 2022|accessdate=9 March 2022}}</ref> Болницата била уништена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.sky.com/video/ukraine-war-aftermath-of-mariupol-hospital-shelling-12561770|title=Ukraine war: Aftermath of Mariupol hospital shelling|publisher=[[Sky News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310014831/https://news.sky.com/video/ukraine-war-aftermath-of-mariupol-hospital-shelling-12561770|archive-date=10 March 2022|accessdate=9 March 2022}}</ref> Загинале три лица, меѓу кои и една млада девојка, а најмалку 16 биле повредени; властите изјавиле дека многу повеќе пациенти и болнички персонал биле затрупани под урнатините од експлозијата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/eu-condemns-russian-bombing-of-mariupol-maternity-hospital-as-a-war-crime/|title=EU condemns Russian bombing of Mariupol maternity hospital as a 'war crime'|last=AFP|date=10 March 2022|work=The Times of Israel|access-date=11 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313064733/https://www.timesofisrael.com/eu-condemns-russian-bombing-of-mariupol-maternity-hospital-as-a-war-crime/|archive-date=13 March 2022}}</ref> Рускиот министер за надворешни работи [[Сергеј Лавров]] изјавил дека зградата порано била породилиште, а Русија ја бомбардирала бидејќи била окупирана од Азовскиот полк.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.sky.com/story/ukraine-war-russia-says-claim-it-bombed-childrens-hospital-is-fake-news-12562107|title=Ukraine war: Russia says claim it bombed children's hospital is 'fake news'|last=Osborne|first=Samuel|date=10 March 2022|access-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310095339/https://news.sky.com/story/ukraine-war-russia-says-claim-it-bombed-childrens-hospital-is-fake-news-12562107|archive-date=10 March 2022|publisher=[[Sky News]]}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://meduza.io/live/2022/03/10/voyna|title=Что заявили главы МИД России и Украины после переговоров. Главное|date=10 March 2022|work=Meduza|access-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310101928/https://meduza.io/live/2022/03/10/voyna|archive-date=10 March 2022|language=ru-LV}}</ref> Подоцна истиот ден, портпаролката на руското Министерство за надворешни работи Марија Захарова го отфрлила бомбардирањето на болницата како „''информативен тероризам''“, додека портпаролот на руското Министерство за одбрана Игор Конашенков го нарекол бомбардирањето инсценирано.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-claim-that-it-bombed-childrens-hospital-are-fake-news-2022-03-10/|title=Russia shifts stance on hospital bombing that sparked world outrage|last=Trevelyan|first=Mark|date=10 March 2022|access-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310184532/https://www.reuters.com/world/europe/russia-says-claim-that-it-bombed-childrens-hospital-are-fake-news-2022-03-10/|archive-date=10 March 2022|publisher=Reuters}}</ref> Потоа, попладнето на 10 март, Руската амбасада во Обединетото Кралство во твит објавило дека две повредени бремени жени кои биле видени како се евакуирани по нападот, всушност глумеле облечени во „''реална шминка''“, и дека породилното одделение било окупирано од Азовскиот полк и дека немало жени или деца откако установата била „неоперативна“.<ref name="LBC 2022-03-10">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lbc.co.uk/news/russian-embassy-claim-injured-pregnant-woman-fake/|title='Ukrainian propaganda': Russia says pic of pregnant woman in hospital attack is 'fake'|publisher=LBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310165148/https://www.lbc.co.uk/news/russian-embassy-claim-injured-pregnant-woman-fake/|archive-date=10 March 2022|accessdate=10 March 2022}}</ref> Твитот подоцна бил отстранет од [[Твитер]] поради кршење на нивните правила за дезинформации.<ref name="LBC 2022-03-10" /> Дмитриј Песков, прес-секретарот на рускиот претседател, веднаш по бомбардирањето изјавил дека руската влада ќе го истражи инцидентот. Обвинението од Русија потоа почнало да се шири на интернет во Русија, вклучително и на социјалните мрежи на руски „Телеграм“, кој има илјадници следбеници.<ref name="auto2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.factcheck.org/2022/03/social-media-posts-misrepresent-victims-of-hospital-bombed-in-mariupol/|title=Social Media Posts Misrepresent Victims of Hospital Bombed in Mariupol|last=Macaluso|first=Nora|date=16 March 2022|work=FactCheck.org|publisher=Annenberg Public Policy Center of the University of Pennsylvania|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323043635/https://www.factcheck.org/2022/03/social-media-posts-misrepresent-victims-of-hospital-bombed-in-mariupol/|archive-date=23 March 2022|accessdate=20 March 2022}}</ref> Твитер потоа ги симнал објавите на амбасадата. Бремената жена снимена како ја носат ранета на носилки (обвинета од Русија дека е глумица) била преместена во друга болница, а потоа починала на 13 март, откако нејзиното дете се родило мртво. Таа претрпела бројни повреди во бомбардирањето, вклучително и смачкана карлица и отцепен колк, што придонело за мртво раѓање на нејзиното дете.<ref name="auto1">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60734706|title=Ukraine war: Pregnant woman and baby die after hospital shelled|date=14 March 2022|access-date=14 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314143240/https://www.bbc.com/news/world-europe-60734706|archive-date=14 March 2022|publisher=BBC News}}</ref> Кога виделе дека го изгубила бебето, медицинските работници рекле дека плачела: „''Убијте ме сега''“.<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/14/mariupol-ukraine-hospital-bombed-woman-baby-die|title=Pregnant woman and baby die after attack on hospital in Mariupol|date=14 March 2022|work=[[The Guardian]]|location=The Associated Press in Mariupol, Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322040703/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/14/mariupol-ukraine-hospital-bombed-woman-baby-die|archive-date=22 March 2022|accessdate=20 March 2022}}</ref> Триесет минути подоцна, таа исто така починала. Руските тврдења дека видеата се лажни и дека бомбардираната болница се употребувала како воена станица биле разоткриени од истражувачките новинари.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.volkskrant.nl/kijkverder/v/2022/op-zoek-naar-de-feiten-in-oorlogstijd~v484352/|title=De foto's bij het bombardement op het ziekenhuis in Marioepol zouden volgens de Russen in scène zijn gezet. Wat klopt er van hun bewijzen?|last=Feenstra|first=Willem|date=17 March 2022|work=[[de Volkskrant]]|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324155551/https://www.volkskrant.nl/kijkverder/v/2022/op-zoek-naar-de-feiten-in-oorlogstijd~v484352/|archive-date=24 March 2022|last2=Sabel|first2=Pieter|language=nl|last3=Verwiel|first3=Erik}}</ref> На 22 март, рускиот новинар Александар Невзоров бил обвинет според рускиот закон за „лажни информации“ откако објавил информација за руското гранатирање на породилиште во Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/03/russia-authorities-launch-witch-hunt-to-catch-anyone-sharing-anti-war-views/|title=Russia: Authorities launch witch-hunt to catch anyone sharing anti-war views|date=30 March 2022|publisher=Amnesty International}}</ref> Според новиот закон усвоен на 4 март, тој може да биде осуден на затворска казна до 15 години.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.voanews.com/a/top-russian-journalist-defiant-in-face-of-fake-news-investigation-/6497836.html|title=Top Russian Journalist Defiant in Face of Fake News Investigation|date=23 March 2022|publisher=Voice of America}}</ref> === Бомбардирање на регионален театар === [[Податотека:Mariupol_Drama_Theatre_Destroyed_1.jpg|мини|Донечкиот регионален драмски театар бил бомбардиран на 16 март]] На 16 март, Донечкиот регионален драмски театар бил погоден и во голема мера уништен од воздушен напад.<ref name="Tondo"/> Градскиот совет на Мариупол ја обвинил Русија дека е насочена кон драмскиот театар, каде што биле засолнети најмалку стотици цивили.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.sky.com/story/ukraine-war-mariupol-theatre-where-hundreds-of-people-sheltering-bombed-by-russian-forces-officials-claim-12567393|title=Ukraine war: Mariupol theatre where 'hundreds of people sheltering' bombed by Russian forces, officials claim|last=Andy Hayes|date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316195527/https://news.sky.com/story/ukraine-war-mariupol-theatre-where-hundreds-of-people-sheltering-bombed-by-russian-forces-officials-claim-12567393|archive-date=16 March 2022|publisher=[[Sky News]]}}</ref> „Хјуман рајтс воч“ изјавил дека театарот засолнувал најмалку 500 цивили.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/shells-hit-theatre-sheltering-ukraine-civilians-biden-calls-putin-war-criminal-2022-03-17/|title=Shells hit theatre sheltering Ukraine civilians, Biden calls Putin a war criminal|last=James Mackenzie|date=17 March 2022|access-date=17 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319051857/https://www.reuters.com/world/europe/shells-hit-theatre-sheltering-ukraine-civilians-biden-calls-putin-war-criminal-2022-03-17/|archive-date=19 March 2022|publisher=Reuters|last2=Natalia Zinets|last3=Oleksandr Kozhukhar}}</ref> Сергиј Тарута, поранешен гувернер на Донечката област, изјавил дека 1.300 цивили биле засолнети внатре.<ref name="Survivors">{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/2022/03/17/europe/ukraine-mariupol-bombing-theater-russia-intl/index.html|title=Survivors emerge from rubble of Mariupol theater bombed by Russia|last=Victoria Butenko|date=17 March 2022|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323225228/https://edition.cnn.com/2022/03/17/europe/ukraine-mariupol-bombing-theater-russia-intl/index.html|archive-date=23 March 2022|publisher=CNN|last2=Olga Voitovych|last3=Andrew Carey|last4=James Frater|last5=Jeevan Ravindran}}</ref> Сателитската снимка направена од Maxar Technologies на 14 март покажала дека рускиот збор за „''деца''“ е напишан со големи бели букви на тротоарот и во предниот и од задниот дел на театарот, што јасно покажува дека цивилите се засолнуваат внатре.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/ukraine-mariupol-theatre-bombed-russia-children-b2037694.html|title=Ukraine theatre hit by airstrike where hundreds were sheltering had 'children' written on pavement in Russian|date=18 March 2022|work=The Independent|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321071552/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/ukraine-mariupol-theatre-bombed-russia-children-b2037694.html|archive-date=21 March 2022}}</ref> Украинскиот министер за надворешни работи Дмитро Кулеба изјавил дека Русија „''не можела да знае дека ова е цивилно засолниште''“. Според Врховната Рада,  станало невозможно да се започнат спасувачки операции во театарот поради тековното гранатирање.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.dw.com/en/ukraine-mariupol-city-council-claims-russia-destroys-crowded-theater-live-updates/a-61140204|title=Ukraine: Mariupol city council claims Russia destroys crowded theater — live updates|last=|date=16 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316174736/https://www.dw.com/en/ukraine-mariupol-city-council-claims-russia-destroys-crowded-theater-live-updates/a-61140204|archive-date=16 March 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=}}</ref> Градскиот совет исто така изјавил дека пристапот до засолништето во театарот бил блокиран од шутот кој бил направен.<ref>{{Наведени вести|url=https://meduza.io/news/2022/03/16/v-mariupole-raketa-razrushila-zdanie-dramteatra-vlasti-zayavlyayut-chto-sotni-lyudey-ispolzovali-ego-kak-ubezhische|title=В Мариуполе ракета разрушила здание драмтеатра. Власти заявляют, что сотни людей использовали его как убежище|last=|date=16 March 2022|work=[[Meduza]]|access-date=16 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316202645/https://meduza.io/news/2022/03/16/v-mariupole-raketa-razrushila-zdanie-dramteatra-vlasti-zayavlyayut-chto-sotni-lyudey-ispolzovali-ego-kak-ubezhische|archive-date=16 March 2022|language=ru-LV}}</ref> Руското Министерство за одбрана негирало дека ја нападнало зградата и го обвинил Азовскиот полк за кревањето во воздух.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/3/17/russia-ukraine-war-survivors-emerge-from-bombed-mariupol-theatre|title=Russia-Ukraine war: Survivors emerge from bombed Mariupol theatre|date=17 March 2022|work=The Independent|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323063211/https://www.aljazeera.com/news/2022/3/17/russia-ukraine-war-survivors-emerge-from-bombed-mariupol-theatre|archive-date=23 March 2022}}</ref> Според Тарута, засолништето за бомби во подрумот, каде што луѓето се засолнувале, можело да се спротивстави на нападот. Преживеаните почнале да излегуваат од остатоците од театарот на 17 март. Повеќе од 130 цивили биле спасени од подрумот до 18 март, според украинските власти, а спасувачите допрва требало да ги пронајдат жртвите. Градскиот совет соопштил дека според првичните информации немало загинати, но едно лице било тешко рането.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.voanews.com/a/civilians-survive-ukrainian-theater-bombing-search-for-others-continues-/6491719.html|title=130 Rescued in Ukrainian Theater Bombing, Search for Missing Continues|date=18 March 2022|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319073605/https://www.voanews.com/a/civilians-survive-ukrainian-theater-bombing-search-for-others-continues-/6491719.html|archive-date=19 March 2022|publisher=Voice of America}}</ref> Асошијетед прес објавил дека 600 цивили биле убиени за време на воздушниот напад,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/Russia-ukraine-war-mariupol-theater-c321a196fbd568899841b506afcac7a1|title=AP evidence points to 600 dead in Mariupol theater airstrike|date=4 May 2022|publisher=Associated Press|language=en|accessdate=15 May 2022}}</ref> двојно повеќе од официјалната бројка дадена од украинската влада. === Масовно гранатирање на станбени области === [[Податотека:War_damages_in_Mariupol,_12_March_2022_(02).jpg|мини|Воена штета во Мариупол, 12 март 2022 година]] На 2 март, заменик-градоначалникот Сергиј Орлов објавил дека руската артилерија целела на густо населена населба во Мариупол, гранатирајќи ја речиси 15 часа. Тој изјавил дека една населена станбена област на левиот брег на градот била „''речиси целосно уништена''“.<ref name="gunter"/> Сателитските фотографии од Мариупол, од утрото на 9 март, направени од Maxar Technologies, покажале „''голема штета''“ на високи станови, станбени куќи, намирници и друга цивилна инфраструктура. Ова било утврдено со споредба на фотографиите пред и по нападите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.space.com/mariupol-ukraine-damage-satellite-photos|title=Russia-Ukraine invasion updates / Satellite photos of Mariupol, Ukraine show damage from Russian attacks: Grocery stores, homes and shopping centers have gone up in smoke.|last=Wall|first=Mike|date=9 March 2022|work=space.com|publisher=Future US, Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313065623/https://www.space.com/mariupol-ukraine-damage-satellite-photos|archive-date=13 March 2022|accessdate=15 March 2022|quote=}}</ref> Советот на Мариупол дал изјава дека штетите на градот биле „''огромни''“. Се проценува дека приближно 80% од домовите во градот биле значително оштетени, од кои речиси 30% не се поправаат.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/europe/fleeing-mariupol-teenagers-tell-destruction-shattered-dreams-2022-03-18/|title=Shattered dreams|last=Aloisi|first=Silvia|date=18 March 2022|access-date=18 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323224945/https://www.reuters.com/world/europe/fleeing-mariupol-teenagers-tell-destruction-shattered-dreams-2022-03-18/|archive-date=23 March 2022|publisher=Reuters}}</ref> Известувајќи од Мариупол, репортерот на [[Ројтерс]], Павел Климов, изјавил дека „''наоколу се поцрнетите слоеви''“ од живеалиштата на блок-кулите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/europe/dead-buildings-tower-over-uncollected-corpses-mariupol-front-line-ukraines-war-2022-03-18/|title=Mariupol, on the front line of Ukraine's war|last=Klimov|first=Pavel|last2=Popeski|first2=Ron|date=18 March 2022|publisher=Reuters|location=Mariupol, Ukraine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320223724/https://www.reuters.com/world/europe/dead-buildings-tower-over-uncollected-corpses-mariupol-front-line-ukraines-war-2022-03-18/|archive-date=20 March 2022|accessdate=19 March 2022}}</ref> На 16 март, [[BBC News]] објавил дека речиси постојаните руски напади ги претвориле станбените населби во „пустелија“.<ref name="auto3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60736845|title=Ukraine war: Infection and hunger as hundreds hide in Mariupol cellar|last=Bachega|first=Hugo|last2=Popovych|first2=Maksym|date=16 March 2022|publisher=BBÇ News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323075950/https://www.bbc.com/news/world-europe-60736845|archive-date=23 March 2022|accessdate=19 March 2022}}</ref> Истиот ден медиумот објавил дека добил снимка од беспилотно летало на која се гледа „''огромен степен на штета, со оган и чад што излегуваат од станбените блокови и поцрнети улици во урнатини''“. Еден жител на градот за [[BBC News]] изјавил дека „''во областа на левиот брег, нема станбена зграда која е недопрена, и дека целата населба е изгорена до темел''“. Левиот брег содржел густо населена станбена област. Таа изјавила и дека центарот на градот е „непрепознатлив“. Истиот ден Институтот за проучување на војната (ISW) објавил дека руските сили продолжиле да вршат воени злосторства во Мариупол, вклучително и „''насочување кон цивилна инфраструктура''“.<ref name="understandingwar.org2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-16|title=Russian Offensive Campaign Assessment, March 16|last=Mason|first=Clark|last2=Barros|first2=George|date=16 March 2022|publisher=ISW – Institute for the Study of War|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323195647/https://www.understandingwar.org/backgrounder/russian-offensive-campaign-assessment-march-16|archive-date=23 March 2022|accessdate=19 March 2022|last3=Stepanenko|first3=Kateryna}}</ref> На 18 март, генерал-полковник Џим Хокенхал, началник на одбранбеното разузнавање на Обединетото Кралство (Велика Британија), опишал „''континуирано таргетирање на цивили во Мариупол''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war|title=Fighting reaches central Mariupol as shelling hinders rescue attempts: Russia claims to be 'tightening noose' around south-eastern port city as thousands still stranded|last=Boffey|first=Daniel|last2=Tondo|first2=Lorenzo|date=18 March 2022|work=The Guardian|location=Brussels, Belgium; Lviv, Ukraine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323095031/https://www.theguardian.com/world/2022/mar/18/russia-missile-lviv-mariupol-ukraine-war|archive-date=23 March 2022|accessdate=21 March 2022}}</ref> Украинските власти изјавиле дека околу 90% од зградите во Мариупол биле оштетени или уништени.<ref name="auto8"/> Истиот ден, Скај њуз од Обединетото Кралство ги опишал видео снимките на кои биле прикажани „''цивилни области оставени непрепознатливи од бомбардирањето''“. Скај њуз исто така го цитирал Црвениот крст кој го опишува „''Апокалиптичното уништување во Мариупол''“. На 19 март 2022 година, еден украински полицаец во Мариупол направил видео во кое кажал дека „''Деца, постари луѓе умираат. Градот е уништен и е избришан од лицето на земјата''“. Видеото било потврдено од Асошијетед прес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbsnews.com/news/mariupol-russia-ukraine-war-locals-plead-for-help/|title=Russians push deeper into port city of Mariupol as locals plead for help: "Children, elderly people are dying"|date=19 March 2022|publisher=CBS News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323121631/https://www.cbsnews.com/news/mariupol-russia-ukraine-war-locals-plead-for-help/|archive-date=23 March 2022|accessdate=19 March 2022}}</ref> Владата на Мариупол на 28 март соопштила дека 90% од сите згради во Мариупол биле оштетени од гранатирање, а 40% од сите објекти во градот биле уништени.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.jpost.com/international/article-702504|title=Ukraine retakes control of two Russian-occupied towns|work=The Jerusalem Post|access-date=28 March 2022|language=en-US}}</ref> Објавената статистика изброила и дека 90% од болниците во Мариупол биле оштетени, и 23 училишта и 28 градинки биле уништени од руското гранатирање.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/2022/03/28/europe/mariupol-mayor-ukraine-occupiers-intl/index.html|title=Mariupol mayor says Ukrainian city 'in the hands of the occupiers'|last=Nathan Hodge|date=28 March 2022|access-date=28 March 2022|publisher=CNN|last2=Julia Presniakova}}</ref> До 18 април, украинските власти процениле дека најмалку 95% од Мариупол бил уништен во борбите, главно како резултат на руските бомбардирања.<ref name="hasn't surrendered"/> На 12 април, градските власти објавиле дека биле убиени до 20.000 цивили.<ref name="10,000 civilians killed"/> Истиот ден, градоначалникот на градот известил дека биле убиени околу 21.000 цивили.<ref name="21,000 civilians killed"/> === Наводна употреба на хемиско оружје === На 11 април 2022 година, Едуард Басурин, портпарол на [[Донечка Народна Република|Донечката Народна Република]], ја повикал Русија да донесе „''хемиски сили''“ за да ги „исуши бенките“, сметајќи на украинските сили во Азовстал.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61077641|title=Ukraine War: Report of Mariupol chemical attack sparks US, UK concern|date=12 April 2022|access-date=12 April 2022|publisher=BBC News}}</ref> Подоцна истиот ден, Азовскиот полк ги обвинил руските сили дека користеле „''отровна супстанца од непознато потекло''“ во Мариупол, предизвикувајќи респираторни проблеми. Портпаролот на Пентагон изјавил дека извештаите не се потврдени, но тие ја одразиле загриженоста за потенцијалната руска употреба на хемиски агенси.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cnbc.com/2022/04/11/pentagon-monitoring-reports-of-possible-russian-chemical-weapons-attack-in-mariupol.html|title=Pentagon monitoring reports of possible Russian chemical weapons attack in Mariupol|last=Christina Wilkie|date=12 April 2022|access-date=25 April 2022|publisher=CNBC}}</ref><ref name="Hall 2022">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/04/11/holding-back-horde-mariupol-fighters-battle-weeks-experts-said/|title='We are holding back the horde': Mariupol fighters battle on weeks after experts said city would fall|last=Hall|first=Sam|date=11 April 2022|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=10 May 2022|quote=the Azov regiment said in a statement on their Telegram channel that Russian forces appeared to have used chemical weapons. “Russian occupation forces used a poisonous substance of unknown origin against Ukrainian military and civilians in the city of Mariupol, which was dropped from an enemy drone. “The victims have respiratory failure … the effects of the unknown substance are being clarified.” The claim could not immediately be verified}}</ref> Подоцна Украина изјавила дека ги истражува наводите. Во инцидентот биле повредени тројца украински војници.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61077641|title=Ukraine War: US 'deeply concerned' at report of Mariupol chemical attack|date=12 April 2022|access-date=27 April 2022|publisher=BBC News}}</ref> Од 2022 година, според експертите, било прерано да се каже што точно се случило,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2022/apr/12/did-russia-really-use-chemical-weapons-mariupol-ukraine-expert-remain-sceptical|title=Did Russia really use chemical weapons in Ukraine? Experts are sceptical|last=Sabbagh|first=Dan|date=12 April 2022|work=The Guardian|access-date=19 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419090406/https://www.theguardian.com/world/2022/apr/12/did-russia-really-use-chemical-weapons-mariupol-ukraine-expert-remain-sceptical|archive-date=19 April 2022}}</ref> Официјални лица на Обединетото Кралство и Украина изјавиле дека се сомневаат во употреба на бел фосфор, кој вообичаено не се смета за хемиско оружје во меѓународното право.<ref name="Boyle 2022">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2022/04/12/tuesday-morning-uk-news-briefing-todays-top-headlines-telegraph2/|title=Tuesday morning news briefing: Vladimir Putin 'uses chemical weapons'|last=Boyle|first=Danny|date=12 April 2022|work=[[The Daily Telegraph]]|accessdate=10 May 2022|quote=The city's Azov regiment is said to have fallen ill after a "poisonous substance of unknown origin" was reportedly dropped on them from a Russian drone. It came hours after Mariupol's mayor said more than 10,000 civilians have died in the Russian siege of his city and the death toll could surpass 20,000. Britain is increasingly worried that Russia could use white phosphorus munitions, which cause horrific burns.}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBoyle2022">Boyle, Danny (12 April 2022). [https://www.telegraph.co.uk/news/2022/04/12/tuesday-morning-uk-news-briefing-todays-top-headlines-telegraph2/ "Tuesday morning news briefing: Vladimir Putin 'uses chemical weapons'"]. ''[[The Daily Telegraph]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 May</span> 2022</span>. <q>The city's Azov regiment is said to have fallen ill after a "poisonous substance of unknown origin" was reportedly dropped on them from a Russian drone. It came hours after Mariupol's mayor said more than 10,000 civilians have died in the Russian siege of his city and the death toll could surpass 20,000. Britain is increasingly worried that Russia could use white phosphorus munitions, which cause horrific burns.</q></cite></ref> == Медиумско покривање == Членот на персоналот [[Associated Press|на Асошијетед прес,]] Мстислав Чернов и хонорарецот Евгениј Малолетка, кои работат за АП, останале во Мариупол од крајот на февруари до 11 март. Тие биле меѓу ретките новинари и, според АП, единствените меѓународни новинари во Мариупол во тој период, а нивните фотографии биле широко употребени од западните медиуми за покривање на опсадата и ситуацијата во градот.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=22 March 2022}}</ref> Според Чернов, на 11 март тие биле во болница и фотографирале, кога биле евакуирани од градот со помош на украински војници. Успеале да побегнат од Мариупол неповредени, а во тој момент, како што изјавил, не останале новинари во градот.<ref>{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-edf7240a9d990e7e3e32f82ca351dede|title=20 Days in Mariupol|last=Chernov|first=Mstyslav|date=22 March 2022|access-date=22 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324034908/https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-edf7240a9d990e7e3e32f82ca351dede|archive-date=24 March 2022|publisher=Associated Press}}</ref> Сведоштвата од фабриката за челик Азовстал биле достапни преку системот за сателитски врски Starlink.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2022/04/21/world/ukraine-russia-war-news|title=Inside the Azovstal plant, a Ukrainian sergeant prays for rescue.|last=Schwirtz|first=Michael|date=21 April 2022|work=The New York Times|access-date=21 April 2022|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Илјадници украински војници отсечени во Мариупол можеле да го користат Starlink за да испраќаат и објавуваат онлајн фотографии и видеа до надворешниот свет, пред да мораат да се предадат во мај.<ref name=":35">{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/articles/ukraine-leans-on-elon-musks-starlink-in-fight-against-russia-11657963804|title=Ukraine Leans on Elon Musk's Starlink in Fight Against Russia|last=Trofimov|first=Yaroslav|date=2022-07-16|work=Wall Street Journal|access-date=2023-09-09|last2=Maidenberg|first2=Micah|language=en-US|issn=0099-9660|last3=FitzGerald|first3=Drew}}</ref> Известувањето во медиумите под државна контрола во Русија ја претставило инвазијата како ослободителна мисија и ги обвинила украинските војници за напад на цивилни цели во Мариупол.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-war-tv-brainwashing/31776244.html|title='Military Brainwashing': Russian State TV Pulls Out The Stops To Sell Kremlin's Narrative On The War In Ukraine|last=Coalson|first=Robert|date=29 March 2022|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-04-22/propaganda-war-over-mariupol-s-destruction-is-only-just-starting|title=Propaganda War Over Mariupol's Destruction Is Only Just Starting|date=22 April 2022|work=Bloomberg}}</ref> Во март 2023 година, за време на посетата на градот на претседателот Путин, Марат Хуснулин уверил дека руските сили не користеле артилериски оган врз станбени згради за време на нивното напредување кон Мариупол, додека ги обвинил украинските сили за уништување при нивното повлекување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://meduza.io/en/feature/2023/03/19/no-one-showed-him-the-empty-pits|title='No one showed him the empty pits' Putin visits Mariupol for the first time since Russia destroyed and then annexed the city|work=Meduza|language=en|accessdate=2023-03-21}}</ref> Претходно, голем број видеа за време на опсадата, покажале руски тенкови како пукаат врз станбени згради.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.sky.com/video/ukraine-war-russian-tanks-fire-on-residential-building-in-mariupol-12564317|title=Ukraine war: Russian tanks fire on residential building in Mariupol|publisher=Sky News|language=en|accessdate=2023-03-21}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.abc.net.au/news/2022-03-13/russian-tank-recorded-attacking-mariupol-apartments/100906290|title=Video shows Russian tank attacking Mariupol apartments as satellite images show devastation|date=2022-03-13|access-date=2023-03-21|publisher=ABC News|language=en-AU}}</ref> Истиот ден кога Путин разговарал со Хуснулин, руска „Известија“ објавил интервју со командант на руска минофрлачка батерија 2S4 „Тјулпан“ кој опишал дека нивните минофрлачи биле толку моќни што биле во можност да урнат деветкатни повеќестанбени блокови конкретно за време на опсадата на Мариупол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://iz.ru/1485576/dmitrii-astrakhan/udarili-po-shtabu-tiazhelym-snariadom-i-razbili-ego|title="Ударили по штабу тяжелым снарядом и разбили его" Как артиллеристы поддерживают атаки на Авдеевку|date=20 March 2023|work=Izvestya|language=ru|archive-url=https://archive.today/20230321101803/https://iz.ru/1485576/dmitrii-astrakhan/udarili-po-shtabu-tiazhelym-snariadom-i-razbili-ego|archive-date=2023-03-21|quote='Don' describes the power of shells against concrete fortifications as follows: during the fighting for Mariupol, where "Tulips" were used during the destruction phase of an encircled enemy grouping, one or two precise hits destroyed whole segments of nine-storey buildings. The officer uses the word "folded" – this is the term used to describe the collapse of the structure of prefabricated multi-storey buildings from powerful explosions or hits to the supporting structures.}}</ref> ''[[Гардијан]]'' забележал во текстот за Мариупол објавен по рускиот напад на породилното одделение во Мариупол дека „''Цели населени места претворени во урнатини, напади врз цивилни цели и бомбардирање на излезни правци на бегалците се дел од бруталната кампања на Москва во Сирија''“,<ref name="eghtg">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/24/how-russia-is-using-tactics-from-the-syrian-playbook-in-ukraine|title=How Russia is using tactics from the Syrian playbook in Ukraine|last=Graham-Harrison|first=Emma|date=24 March 2022|work=The Guardian|last2=Dyke|first2=Joe}}</ref> додека ''Вашингтон пост'' под наслов „''Руската војна во Украина се надоврзува на тактиката што ја користеше во Сирија, велат експертите“ ги поврзуваат ефектите врз цивилното население како „смалување на резервите на храна. Без струја или вода. Руски тенкови шетаат по улиците. Ноќите се испрекинати со гранатирање''“ Украинските власти предупредиле дека оваа битка ризикува „да стане втор Алеп“. Тимот за цивилна одбрана на Сирија изјавил дека „''сакаат да ги испразнат тие градови од нивното население, така што ќе биде поевтино за Русија да го преземе''“ и навистина некои проценки биле дека 75% од населението на Мариупол си заминало до 31 март.<ref name="wapocp">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/31/russia-ukraine-mariupol-siege-aleppo-syria/|title=Russia's Ukraine war builds on tactics it used in Syria, experts say|last=Parker|first=Claire|date=31 March 2022|work=The Washington Post}}</ref> На 10 март 2024 година, креаторите на документарниот филм ''20 дена во Мариупол'' биле наградени со [[Филмска награда на академијата на САД|Оскар]] во категоријата „Најдобар документарен игран филм“, првиот [[Оскар]] во историјата на Украина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/best-documentary-2024-oscars-61eadff6af5bb91d53737776c1a60ff8|title='20 Days in Mariupol' wins best documentary Oscar, a first for AP and PBS' 'Frontline'|date=11 March 2024|work=[[AP News]]}}</ref> == Белешки == {{Notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://ca.news.yahoo.com/kateryna-dyachenko-11-year-old-gymnast-killed-by-russian-bombardment-of-mariupol-131553694.html Статија за 11-годишната украинска гимнастичарка Катерина Дјаченко која била убиена за време на гранатирање во Мариупол на 22 март], ''Јаху! Вести'' ОК. * [https://www.bbc.com/news/live/world-europe-61032786 Видео на неодамна евакуираните цивили од Мариупол кои зборуваат за очајни услови во градот, бескрајно гранатирање, масовни жртви и луѓе со ментални сломови под опсадата], 8 април 2022 година, Би-Би-Си Њуз. * [https://www.youtube.com/watch?v=CwfyJGdFpSA Видео од бомбардирање преку прелет со беспилотни летала на станбени згради во Мариупол]. News.com.au, The News Room, 15 март 2022 година. * [https://www.youtube.com/embed/Z1kG24ndMS4 Видео од тенкови кои постојано пукаат врз станбени згради во Мариупол, цивили во болница, жена како плаче за мртвите деца]. AP News, 12 март 2022 година. * [https://news.sky.com/story/ukraine-war-children-buried-under-rubble-after-russian-airstrike-hit-hospital-in-mariupol-president-zelenskyy-says-12561747 Видео од последиците, вклучително и носењето повредена трудница, по рускиот воздушен напад врз болница во Мариупол, Украина]. Sky News, 9 март 2022 година * [https://twitter.com/i/status/150010075323070337 Видео објавено на Твитер од украински војник во Мариупол – од гранатирањето и штетата во градот]. 5 март 2022 година. * [https://www.channel4.com/news/putin-wants-to-totally-destroy-this-city-says-deputy-mayor-of-mariupol Видео, Сергиј Орлов, заменик-градоначалник на Мариупол, тврди дека на 5 март руските сили ги гаѓале и гранатирале областите на собирање цивили каде луѓето се подготвувале да го евакуираат градот]. Вести на Канал 4, Лондон. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мариупол, опсада на}} [[Категорија:Битки во Руската инвазија на Украина]] [[Категорија:Опсади во Руско-украинската војна]] [[Категорија:Опсади на Русија]] [[Категорија:Опсади на Украина]] [[Категорија:Битки на Источното боиште во Руската инвазија на Украина]] [[Категорија:Битки на Јужното боиште во Руската инвазија на Украина]] [[Категорија:Воени злосторства во Руската инвазија на Украина]] [[Категорија:Мариупол]] jf4uvhegxvmvxcx86x2rj55e8daowry Прва македонска кошаркарска лига 2024/25 0 1368878 5575234 5373733 2026-06-11T07:57:40Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575234 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија сезона на кошаркарска лига | наслов = [[Прва македонска кошаркарска лига|Прва лига мажи]] | дополнителна информација = | сезона = 2024/25 | првак = | вицепрвак = | трето место = [[МКК Куманово|Куманово]] | четврто место = [[КК Работнички|Работнички]] | полуфиналисти = [[КК МЗТ Скопје|МЗТ Аеродром]]<br />[[КК ТФТ|ТФТ]] | унапреден(и) = | отпаднати(и) = [[КК Шкупи|Шкупи]]<br />[[КК Вардар|Вардар]] | екипи = 12 | натпревари = 92 (Регуларен дел)<br />12 (Плеј-аут)<br />26 (Разигрување) | времетраење = 5&nbsp;октомври&nbsp;2024&nbsp;-&nbsp;6&nbsp;април&nbsp;2025&nbsp;(Регуларен&nbsp;дел)<br />23 април - 10 мај 2025 (Плеј-аут)<br />23 април - јуни 2025 (Разигрување) | ТВ = [[МРТ 3]] | МВП = | врска_МВП = Прва македонска кошаркарска лига - Најкорисен играч на сезоната | МВП_на_финалето = | врска_МВП_на_финалето = Прва македонска кошаркарска лига - Најкорисен играч на финалето | најдобар_стрелец = | ppg = | водач_во_скокови = | rpg = | водач_во_додавања = | apg = | водач_во_индекс_бодови = | pir = | најмногу_поени = [[КК Феникс 2010|Феникс 2010]] - [[КК Тиквеш|Тиквеш Голден Игл]] 112:103 | победничка_серија = [[КК МЗТ Скопје|МЗТ Аеродром]] (8 натпревари) | губитничка_серија = [[КК Вардар|Вардар]] (23 натпревари) | најголема_домашна_победа = [[КК ТФТ|ТФТ]] - [[КК Вардар|Вардар]] 90:37 | најголема_гостинска_победа = [[КК Вардар|Вардар]] - [[КК МЗТ Скопје|МЗТ Аеродром]] 79:110<br />[[КК Вардар|Вардар]] - [[КК Пелистер|Пелистер]] 59:90 | најголема гледаност = | најмала_гледаност = | гледаност = | претходна_сезона = [[Прва македонска кошаркарска лига 2023/24|2023/24]] | следна_сезона = <!--[[Прва македонска кошаркарска лига 2025/26|2025/26]]--> | ажурирано = 29 мај 2025 }} '''Прва македонска кошаркарска лига 2024/25''', наречена и '''МТЕЛ прва машка кошаркарска лига''' поради спонзорски причини,<ref>{{наведени вести |title=МТЕЛ стана генерален спонзор на Првата лига мажи за сезона 2024/2025 |url=https://kfsm.mk/blog/mtel-stana-generalen-sponzor-na-prvata-liga-mazhi |accessdate=8 април 2025 |author= |publisher=[[КФМ]] |date=25 септември 2024 |archive-date=5 декември 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205170032/https://kfsm.mk/blog/mtel-stana-generalen-sponzor-na-prvata-liga-mazhi |url-status=}}</ref> ― 33. издание на [[Прва македонска кошаркарска лига|Првата македонска кошаркарска лига]]. Распоредот на натпреварите бил најавен на 11 септември 2024 година.<ref>{{наведени вести |title=Систем и распоред на натпревари во Првата лига-мажи за натпреварувачка сезона 2024/2025 |url=https://kfsm.mk/blog/sistem-i-raspored-na-natprevari-vo-prvata-liga-ma |accessdate=5 април 2025 |author= |publisher=[[КФМ]] |date=11 септември 2024 |archive-date=4 октомври 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004093901/https://kfsm.mk/blog/sistem-i-raspored-na-natprevari-vo-prvata-liga-ma |url-status=}}</ref> Сезоната започнала на 31 октомври 2020 година, а ќе заврши во јуни 2025 година. ==Формат на натпреварувачката сезона== Во лигашкиот дел настапуваат дванаесет кошаркарски екипи. Првите осум екипи обезбедуваат пласман во разигрувањето. Последните шест екипи од првиот дел играат плеј-аут. Двете последно пласирани екипи од плејаутот, отпаѓаат од натпреварувањето за следната сезона. Првите осум екипи од првичниот лигашки дел обезбедуваат пласман во четвртфиналето од разигрувањето. Четвртфиналето, полуфиналето и финалето било играно во три добиени победи. Поразените во полуфиналето играле серија за трето место, до две добиени победи.<ref>{{нмс |first= |last= |author= |authorlink= |title= Систем за натпреварување за сезоната 2024/2025 година |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/%D0%9F%D1%80%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%98%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%2020212022/2024-2025/1109-%D0%A1%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%81%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%202024-25%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241004094059/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/%D0%9F%D1%80%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%98%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%2020212022/2024-2025/1109-%D0%A1%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%20%D0%B7%D0%B0%20%D1%81%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D0%B0%202024-25%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0.pdf |work= |publisher=[[КФМ]] |location= |page= |pages= |language= |format= |doi= |date= |month= |year= |archivedate=4 октомври 2024 |accessdate=5 април 2025 |quote= }}</ref> == Унапредување и отпаѓање == {|style="border:0;width:67%;" |-style="vertical-align:top;" | ; Пред почетокот на сезоната 2024/25 Екипи унапредени од [[Втора македонска кошаркарска лига 2023/24|Втората кошаркарска лига 2023/24]] * [[МКК Куманово|Куманово]] (Првак) * [[КК Шкупи|Шкупи]] (Вицепрвак) Екипи кои отпаднале од [[Прва македонска кошаркарска лига 2023/24|Првата кошаркарска лига 2023/24]] * [[КК Академија ФМП|Навико Академија ФМП]] (11. место) * [[ГКК Охрид|Охрид]] (12. место) | ; По крајот на сезоната 2024/25 Екипи унапредени од [[Втора македонска кошаркарска лига 2024/25|Втората кошаркарска лига 2024/25]] * [[КК Маџари ГБ|Маџари ГБ]] (Првак) * [[КК Ангели|Ангели]] (Вицепрвак) Екипи кои отпаднале од Првата кошаркарска лига 2024/25 * [[КК Шкупи|Шкупи]] (11. место) * [[КК Вардар|Вардар]] (12. место) |} ==Учесници== {{Location map+|Република Македонија|float=right|width=400|caption=Местоположба на екипите во сезоната 2024/25|places= {{Location map~|Република Македонија|lat=42 |long=21.433333 |label=[[КК Работнички|Работнички]]<br />[[КК Вардар|Вардар]]<br />[[КК ТФТ|ТФТ]]<br />[[КК МЗТ Скопје|МЗТ]]<br />[[КК Феникс 2010|Феникс]]<br />[[КК Чаир 2030|Чаир]]<br />[[КК Шкупи|Шкупи]]|position=bottom}} {{Location map~|Република Македонија|lat=41.8 |long=20.916667 |label=[[КК Гостивар|Гостивар]] |position=bottom}} {{Location map~|Република Македонија|lat=41.433333 |long=22 |label=[[КК Тиквеш|Тиквеш]]|position=top}} {{Location map~|Република Македонија|lat=41.133333 |long=22.5 |label=[[КК Кожув|Кожув]]|position=top}} {{Location map~|Република Македонија|lat=42.130533 |long=21.721219 |label=[[МКК Куманово|Куманово]] }} {{Location map~|Република Македонија|lat=41.031944 |long=21.334722 |label=[[КК Пелистер|Пелистер]]|position=top}} }} === Екипи === {| class="wikitable" ! Екипа ! width="90"|Град ! Сала ! Сместивост |- |[[КК Вардар|Вардар]] |[[Скопје]] |[[СРЦ Кале|СРЦ Кале (мала сала)]]<sup>1</sup> |align=center|250 |- |[[КК Гостивар|Гостивар]] |[[Гостивар]] |[[Спортска сала Младост - Гостивар|Младост]]<sup>2</sup> |align=center|1,500 |- |[[КК Кожув|Кожув]] |[[Гевгелија]] |[[Спортска сала - 26ти Април - Гевгелија|26 Април]] |align=center|1,600 |- |[[МКК Куманово|Куманово]] |[[Куманово]] |[[СОУ „Перо Наков“ - Куманово|Училишна сала Перо Наков]] |align=center|200 |- |[[КК МЗТ Скопје|МЗТ Аеродром]] |[[Скопје]] |[[Спортски центар Јане Сандански|Јане Сандански]]<sup>3</sup> |align=center|5,400 |- |[[КК Пелистер|Пелистер]] |[[Битола]] |[[Спортска сала Боро Чурлевски|Боро Чурлевски]] |align=center|3,500 |- |[[КК Тиквеш|Тиквеш Голден Игл]] |[[Кавадарци]] |[[Спортска Сала Јасмин|Јасмин]] |align=center|1,800 |- |[[КК Работнички|Работнички]] |[[Скопје]] |[[СРЦ Кале]]<sup>4</sup> |align=center|1,200 |- |[[КК ТФТ|ТФТ]] |[[Скопје]] |[[СРЦ Кале]] |align=center|1,200 |- |[[КК Феникс 2010|Феникс 2010]] |[[Скопје]] |[[Спортски центар Јане Сандански|Јане Сандански]]<sup>5</sup> |align=center|5,400 |- |[[КК Чаир 2030|Чаир 2030]] |[[Скопје]] |[[ОУ „Иднина“ - Чаир|Училишна сала Шабан Трстена]] |align=center|450 |- |[[КК Шкупи|Шкупи]] |[[Скопје]] |[[СРЦ Кале]] |align=center|1,200 |} 1 Вардар одиграл 4 натпревари во [[„Независна Македонија“ (спортска сала)|Салата Независна Македонија]], како домашна екипа (17. коло,<ref>{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 17 08.02.2025 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2017%2008.02.2025.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=февруари 2025 |archive-date=8 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408085222/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2017%2008.02.2025.pdf |url-status= }}</ref> 20. коло,<ref name="20. коло">{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 20 15.03.2025 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/doigruvanje%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2020%2015.03.2025.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=март 2025 |archive-date=8 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408091746/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/doigruvanje%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2020%2015.03.2025.pdf |url-status= }}</ref> 2. коло од Плеј-аутот,<ref name="1/4-2">{{наведени вести |title=Плеј Оф Прва лига мажи - Термини и делегирање 1/4 финале |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/sala%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%201-4%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2026.04.2025.pdf |accessdate=2 мај 2025 |publisher=[[Кошаркарска федерација на Македонија]] |date=април 2025 |archive-date=27 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427201134/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/sala%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%201-4%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2026.04.2025.pdf |url-status= }}</ref> 4. коло од Плеј-аутот<ref name="1/4-4">{{наведени вести |title=Плеј Оф Прва лига мажи - Термини и делегирање 1/4 финале |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/1-4%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2003.05.2025.pdf |accessdate=2 мај 2025 |publisher=[[Кошаркарска федерација на Македонија]] |date=мај 2025 |archive-date=2 мај 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502172711/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/1-4%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2003.05.2025.pdf |url-status= }}</ref> 6. коло од Плеј-аутот<ref name="1/2-1">{{наведени вести |title=Плеј Оф Прва лига мажи - Термини и делегирање 1/2 финале |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/prenos%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%201-2%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2010.05.2025.pdf |accessdate=9 мај 2025 |publisher=[[Кошаркарска федерација на Македонија]] |date=мај 2025 |archive-date=9 мај 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509114324/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/prenos%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%201-2%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2010.05.2025.pdf |url-status= }}</ref>) и 1 натпревар во Големата сала Јане Сандански (22. коло).<ref name="22. коло">{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 22 05.04.2025 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/1_%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2022%2005.04.2025.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=април 2025 |archive-date=8 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408092838/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/1_%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2022%2005.04.2025.pdf |url-status= }}</ref> 2 Гостивар одиграл 1 натпревар во Салата Независна Македонија, како домашна екипа (21. коло).<ref>{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 21 29.03.2025 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%20%D0%BF%D0%BB%D0%BC%2021%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2021%2029.03.2025.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=март 2025 |archive-date=8 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408092518/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%20%D0%BF%D0%BB%D0%BC%2021%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2021%2029.03.2025.pdf |url-status= }}</ref> 3 МЗТ Аеродром одиграл еден натпревар во Малата сала Јане Сандански, како домашна екипа (8. коло<ref name="8. коло">{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 8 30.11.2024 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/%D0%9F%D1%80%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%98%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%2020212022/2024-2025/2611-%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2008%2030.11.2024.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=ноември 2024 |archive-date=5 декември 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241205163613/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/%D0%9F%D1%80%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%98%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%2020212022/2024-2025/2611-%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2008%2030.11.2024.pdf |url-status= }}</ref>, 10. коло,<ref>{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 10 14.12.2024 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/%D0%9F%D1%80%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%98%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%2020212022/2024-2025/1012-%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2010%2014.12.2024.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=декември 2024 |archive-date=8 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408082928/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/%D0%9F%D1%80%D0%B2%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8-%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%98%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%2020212022/2024-2025/1012-%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2010%2014.12.2024.pdf |url-status= }}</ref> 12. коло<ref>{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 12 25.12.2024 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/Delegiranje-seniorski%20ligi-2021-2022/%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2012%2025.12.2024.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=декември 2024 |archive-date=8 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408083652/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/Delegiranje-seniorski%20ligi-2021-2022/%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2012%2025.12.2024.pdf |url-status= }}</ref>). 4 Работнички одиграл еден натпревар во Малата сала Кале, како домашна екипа (13. коло)<ref>{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 13 11.01.2025 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/1-%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2013%2011.01.2025.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=јануари 2025 |archive-date=15 јануари 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115134914/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/1-%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2013%2011.01.2025.pdf |url-status= }}</ref> и осум натпревари во Салата Независна Македонија (16. коло,<ref>{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 16 01.02.2025 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2016%2001.02.2025.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=јануари 2025 |archive-date=8 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408084855/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2016%2001.02.2025.pdf |url-status= }}</ref> 18. коло<ref>{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 18 01.03.2025 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2018%2001.03.2025.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=февруари 2025 |archive-date=8 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408091225/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2018%2001.03.2025.pdf |url-status= }}</ref>, 20. коло,<ref name="20. коло"/> 22. коло,<ref name="22. коло"/> 1.<ref name="1/4-1">{{наведени вести |title=Плеј Оф Прва лига мажи - Термини и делегирање 1/4 финале |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/224%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%201-4%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2012.04.2025.pdf |accessdate=2 мај 2025 |publisher=[[Кошаркарска федерација на Македонија]] |date=април 2025 |archive-date=27 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427200647/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/224%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%201-4%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2012.04.2025.pdf |url-status= }}</ref> 2. натпревар<ref name="1/4-2"/> 5. натпревар од четвртфиналето,<ref name="1/4-5">{{наведени вести |title=Плеј Оф Прва лига мажи - Термини и делегирање 1/4 финале |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/izmena%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%201-4%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2007.05.2025.pdf |accessdate=7 мај 2025 |publisher=[[Кошаркарска федерација на Македонија]] |date=мај 2025 |archive-date=7 мај 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250507200258/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/izmena%20%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%93%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%8A%D0%95%20%201-4%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2007.05.2025.pdf |url-status= }}</ref> 3. натпревар од полуфиналето<ref name="1/2-3">{{наведени вести |title=Плеј Оф Прва лига мажи - Термини и делегирање 1/2 финале |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/1-2%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2017.05.2025.pdf |accessdate=24 мај 2025 |publisher=[[Кошаркарска федерација на Македонија]] |date=мај 2025 |archive-date=15 мај 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515191808/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/1-2%20%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%95%20%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%2017.05.2025.pdf |url-status= }}</ref>). 5 Феникс 2010 одиграл 2 натпревари во Малата сала Јане Сандански како домашна екипа (8. коло<ref name="8. коло"/>, 11. коло<ref>{{наведени вести |title=МТЕЛ прва лига мажи - Термини и делегирање - Коло 11 21.12.2024 |url=https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/Delegiranje-seniorski%20ligi-2021-2022/%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2011%2021.12.2024.pdf |accessdate=8 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=декември 2024 |archive-date=8 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408083309/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/Delegiranje-seniorski%20ligi-2021-2022/%D0%9F%D0%A0%D0%92%D0%90%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%90%20%D0%9C%D0%90%D0%96%D0%98%20%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%9E%2011%2021.12.2024.pdf |url-status= }}</ref>). ===Персонал=== {| class="wikitable" |- ! Екипа ! Главен тренер ! Капитен |- | [[КК Вардар|Вардар]] | {{знамеикона|МКД}} [[Александар Јованчев]]<ref name="Вардар-Гостивар"/> | {{знамеикона|МКД}} [[Хусеин Бајрам]]<ref name="Вардар-Гостивар"/> |- | [[КК Гостивар|Гостивар]] | {{знамеикона|МКД}} [[Љупчо Малинков]]<ref name="Вардар-Гостивар">{{наведени вести |title=Vardar - Gostivar |url=https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548939/bs.html |accessdate=6 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=6 oктомври 2024 |archive-date=6 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406081624/https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548939/bs.html |url-status= }}</ref> | {{знамеикона|МКД}} [[Максим Митевски]]<ref name="Вардар-Гостивар"/> |- | [[КК Кожув|Кожув]] | {{знамеикона|МКД}} [[Апостоли Апостолов]]<ref name="Чаир 2030-Кожув"/> | {{знамеикона|МКД}} [[Илија Колев]]<ref name="Чаир 2030-Кожув"/> |- | [[МКК Куманово|Куманово]] | {{знамеикона|МКД}} [[Марин Докузовски]]<ref name="ТФТ-Куманово"/> | {{знамеикона|МКД}} [[Филип Стојановски]]<ref name="ТФТ-Куманово"/> |- | [[КК МЗТ Скопје|МЗТ Аеродром]] | {{знамеикона|МКД}} [[Васко Атанасов]]<ref name="Шкупи-МЗТ Аеродром">{{наведени вести |title=Shkupi - MZT |url=https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548941/bs.html |accessdate=6 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=5 oктомври 2024 |archive-date=6 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406083647/https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548941/bs.html |url-status= }}</ref> | {{знамеикона|МКД}} [[Дамјан Стојановски]]<ref name="Шкупи-МЗТ Аеродром"/> |- | [[КК Пелистер|Пелистер]] | {{знамеикона|МКД}} [[Дејан Илиевски]] | {{знамеикона|МКД}} [[Дарко Најдовски]]<ref name="Тиквеш Голден Игл-Пелистер"/> |- | [[КК Работнички|Работнички]] | {{знамеикона|МКД}} [[Нермин Пепиќ]] | {{знамеикона|МКД}} [[Виктор Ефремовски]]<ref name="Работнички-Феникс 2010"/> |- | [[КК Тиквеш|Тиквеш Голден Игл]] | {{знамеикона|МКД}} [[Атанас Манев]]<ref name="Тиквеш Голден Игл-Пелистер"/> | {{знамеикона|МКД}} [[Тодор Златев]]<ref name="Тиквеш Голден Игл-Пелистер">{{наведени вести |title=Tikves - Pelister |url=https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548935/bs.html |accessdate=6 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=6 oктомври 2024 |archive-date=6 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406084114/https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548935/bs.html |url-status= }}</ref> |- | [[КК ТФТ|ТФТ]] | {{знамеикона|МКД}} [[Боро Милковски]]<ref name="ТФТ-Куманово">{{наведени вести |title=TFT - MKK Kumanovo |url=https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548942/bs.html |accessdate=6 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=5 oктомври 2024 |archive-date=6 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406083304/https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548942/bs.html |url-status= }}</ref> | {{знамеикона|МКД}} [[Едис Нури]]<ref name="ТФТ-Куманово"/> |- | [[КК Феникс 2010|Феникс 2010]] | {{знамеикона|МКД}} [[Денис Дервишевиќ]]<ref name="Работнички-Феникс 2010"/> | {{знамеикона|МКД}} [[Андреј Митревски]]<ref name="Работнички-Феникс 2010">{{наведени вести |title=Rabotnicki - Feniks 2010 |url=https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548940/bs.html |accessdate=6 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=5 oктомври 2024 |archive-date=6 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406084736/https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548940/bs.html |url-status= }}</ref> |- | [[КК Чаир 2030|Чаир 2030]] | {{знамеикона|МКД}} [[Ерхан Рамадани]]<ref name="Чаир 2030-Кожув">{{наведени вести |title=Cair 2030 - Kozuv |url=https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548943/bs.html |accessdate=6 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=6 oктомври 2024 |archive-date=6 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406082558/https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548943/bs.html |url-status= }}</ref> | {{знамеикона|МКД}} [[Јован Александровски]]<ref name="Чаир 2030-Кожув"/> |- | [[КК Шкупи|Шкупи]] | {{знамеикона|МКД}} [[Никола Божиновски]] | {{знамеикона|МКД}} [[Ељеса Камбери]]<ref name="Шкупи-МЗТ Аеродром"/> |} ===Тренерски смени=== {| class="wikitable" |- !width="140"|Екипа !width="220"|Во заминување !width="120"|Заминување од функција !width="200"|Во доаѓање !width="120"|Пристигнување на функција |- !colspan=5|Претсезонски |- |- !colspan=5|Сезонски |- |[[КК Шкупи|Шкупи]] |{{знамеикона|МКД}} [[Тони Симиќ]] |21.10.2024<ref>{{наведени вести |title=Прва тренерска смена: Симиќ повеќе не е тренер на Шкупи |url=https://sportsport.mk/2024/10/21/%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B0-%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%9C-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%9C%D0%B5-%D0%BD%D0%B5-%D0%B5/ |accessdate=6 април 2025 |publisher=sportsport.mk |date=21 октомври 2024 |archive-date=6 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406091041/https://sportsport.mk/2024/10/21/%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B0-%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%9C-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%9C%D0%B5-%D0%BD%D0%B5-%D0%B5/ |url-status=bot: unknown }}</ref> |{{знамеикона|МКД}} [[Никола Божиновски]]<ref>{{наведени вести |title=Шкупи најде ептен необично решение за нов тренер - Симиќ вредел за тројца! |url=https://sport1.mk/kosharka/domashno-prvenstvo/shkupi-najde-epten-neobichno-reshenie-za-nov-trener-simikj-vredel-za |accessdate=6 април 2025 |publisher=sport1.mk |date=21 октомври 2024 |archive-date= |archive-url= |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{наведени вести |title=Shkupi - Vardar |url=https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548960/bs.html |accessdate=6 април 2025 |publisher=[[КФМ]] |date=26 oктомври 2024 |archive-date=6 април 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406091938/https://fibalivestats.dcd.shared.geniussports.com/u/MSL/2548960/bs.html |url-status= }}</ref> |21.10.2024 |- |[[КК Пелистер|Пелистер]] |{{знамеикона|МКД}} [[Александар Петровиќ (кошарка, роден 1972 година)|Александар Петровиќ]] |22.01.2025<ref>{{наведени вести |title=Александар Петровиќ повеќе не е тренер на Пелистер |url=https://kos.mk/aleksandar-petrovi%D1%9C-pove%D1%9Ce-ne-e-trener-na-pelister/ |accessdate=6 април 2025 |publisher=kos.mk |date=22 јануари 2025 |archive-date=2025-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406085729/https://kos.mk/aleksandar-petrovi%D1%9C-pove%D1%9Ce-ne-e-trener-na-pelister/ |url-status=dead }}</ref> |{{знамеикона|СРБ}} [[Ненад Трајковиќ (кошарка)|Ненад Трајковиќ]]<ref>{{наведени вести |title=Пелистер најде замена за Петровиќ, новиот тренер работел во Реал и Кливленд |url=https://sportsport.mk/2025/01/23/%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80-%D0%BD%D0%B0%D1%98%D0%B4%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9C-%D0%BD%D0%BE%D0%B2/ |accessdate=22 јануари 2021 |publisher=sportsport.mk |date=23 јануари 2025 |archive-date=27 јануари 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250127043855/https://sportsport.mk/2025/01/23/%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80-%D0%BD%D0%B0%D1%98%D0%B4%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%9C-%D0%BD%D0%BE%D0%B2/ |url-status=bot: unknown }}</ref> |23.01.2025 |- |[[КК Пелистер|Пелистер]] |{{знамеикона|СРБ}} [[Ненад Трајковиќ (кошарка)|Ненад Трајковиќ]] |27.04.2025<ref name="трајковиќ-илиевски">{{наведени вести |title=Пелистер го отпушти тренерот Трајковиќ по убедливиот пораз од Работнички |url=https://ekipa.mk/pelister-go-otpushti-trenerot-trajkovik-po-ubedliviot-poraz-od-rabotnichki/ |accessdate=2 мај 2025 |publisher=ekipa.mk |date=27 април 2025 |archive-date=2 мај 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502181039/https://ekipa.mk/pelister-go-otpushti-trenerot-trajkovik-po-ubedliviot-poraz-od-rabotnichki/ |url-status= }}</ref> |{{знамеикона|МКД}} [[Дејан Илиевски]] |27.04.2025<ref name="трајковиќ-илиевски"/> |- |[[КК Работнички|Работнички]] |{{знамеикона|МКД}} [[Горан Самарџиев]] |15.05.2025<ref>{{наведени вести |title=Официјално: Самарџиев повеќе не е тренер на Работнички! |url=https://kos.mk/samargiev-poveke-ne-e-trener-na-rabotnicki/ |accessdate=27 мај 2025 |publisher=kos.mk |date=15 мај 2025 |archive-date=27 мај 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527185419/https://kos.mk/samargiev-poveke-ne-e-trener-na-rabotnicki/ |url-status= }}</ref> |{{знамеикона|МКД}} [[Нермин Пепиќ]] |16.05.2025<ref>{{наведени вести |title=Во Работнички назначија наследник на Горан Самарџиев |url=https://sportsport.mk/2025/05/16/%D0%B2%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BD%D0%B0/ |accessdate=27 мај 2025 |publisher=sportsport.mk |date=16 мај 2025 |archive-date=27 мај 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527185919/https://sportsport.mk/2025/05/16/%D0%B2%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BD%D0%B0/ |url-status= }}</ref><ref>{{наведени вести |title=Во Работнички назначија наследник на Горан Самарџиев |url=https://ekipa.mk/samardhiev-vednash-po-zaminuvaneto-od-rabotnichki-ima-nov-angazhman/ |accessdate=27 мај 2025 |publisher=ekipa.mk |date=16 мај 2025 |archive-date=27 мај 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527190245/https://ekipa.mk/samardhiev-vednash-po-zaminuvaneto-od-rabotnichki-ima-nov-angazhman/ |url-status= }}</ref> |} ==Регуларен дел== {{Main|Прва македонска кошаркарска лига 2024/25 - Регуларен дел}} ===Табела=== {| class="wikitable" |- | style="background:#ACE1AF;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Екипи кои продолжиле во [[Прва македонска кошаркарска лига 2024/25 - Разигрување|Разигрувањето]] |- | style="background:#ccccff;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Екипи кои продолжиле во [[Прва македонска кошаркарска лига 2024/25 - Плеј-аут|Плеј-аутот]] |} {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:left" width="85%" |- style="background:#f0f6fa;" !# !Екипа !Победи !Порази !Постигнати<br />Кошеви !Примени<br />Кошеви !Кош<br />Разлика !Бодови !Забелешка |- style="background:#ACE1AF; |align="center"|'''1.''' |[[КК МЗТ Скопје|МЗТ Аеродром]] |align="center"|'''16''' |align="center"|'''6''' |align="center"|'''1785''' |align="center"|'''1518''' |align="center"|'''+ 267''' |align="center"|'''38''' |align="center"| |- style="background:#ACE1AF; |align="center"|'''2.''' |[[КК ТФТ|ТФТ]] |align="center"|'''15''' |align="center"|'''7''' |align="center"|'''1700''' |align="center"|'''1630''' |align="center"|'''+ 70''' |align="center"|'''37''' |align="center"|'''2-0; + 10''' |- style="background:#ACE1AF; |align="center"|'''3.''' |[[КК Работнички|Работнички]] |align="center"|'''15''' |align="center"|'''7''' |align="center"|'''1839''' |align="center"|'''1696''' |align="center"|'''+ 143''' |align="center"|'''37''' |align="center"|'''0-2; - 10''' |- style="background:#ACE1AF; |align="center"|'''4.''' |[[МКК Куманово|Куманово]] |align="center"|'''14''' |align="center"|'''8''' |align="center"|'''1760''' |align="center"|'''1637''' |align="center"|'''+ 123''' |align="center"|'''36''' |align="center"| |- style="background:#ACE1AF; |align="center"|'''5.''' |[[КК Кожув|Кожув]] |align="center"|'''13''' |align="center"|'''9''' |align="center"|'''1810''' |align="center"|'''1737''' |align="center"|'''+ 73''' |align="center"|'''35''' |align="center"|'''1-1; + 13''' |- style="background:#ACE1AF; |align="center"|'''6.''' |[[КК Пелистер|Пелистер]] |align="center"|'''13''' |align="center"|'''9''' |align="center"|'''1823''' |align="center"|'''1758''' |align="center"|'''+ 65''' |align="center"|'''35''' |align="center"|'''1-1; - 13''' |- style="background:#ACE1AF; |align="center"|'''7.''' |[[КК Чаир 2030|Чаир 2030]] |align="center"|'''11''' |align="center"|'''11''' |align="center"|'''1871''' |align="center"|'''1845''' |align="center"|'''+ 26''' |align="center"|'''33''' |align="center"|'''2-0; + 23''' |- style="background:#ACE1AF; |align="center"|'''8.''' |[[КК Феникс 2010|Феникс 2010]] |align="center"|'''11''' |align="center"|'''11''' |align="center"|'''1744''' |align="center"|'''1803''' |align="center"|'''- 59''' |align="center"|'''32''' |align="center"|'''0-2; - 23''' |- style="background:#ccccff; |align="center"|'''9.''' |[[КК Тиквеш|Тиквеш Голден Игл]] |align="center"|'''10''' |align="center"|'''12''' |align="center"|'''1793''' |align="center"|'''1826''' |align="center"|'''- 33''' |align="center"|'''32''' |align="center"| |- style="background:#ccccff; |align="center"|'''10.''' |[[КК Гостивар|Гостивар]] |align="center"|'''7''' |align="center"|'''15''' |align="center"|'''1656''' |align="center"|'''1683''' |align="center"|'''- 27''' |align="center"|'''29''' |align="center"|'''1-1; + 3''' |- style="background:#ccccff; |align="center"|'''11.''' |[[КК Шкупи|Шкупи]] |align="center"|'''7''' |align="center"|'''15''' |align="center"|'''1727''' |align="center"|'''1919''' |align="center"|'''- 192''' |align="center"|'''29''' |align="center"|'''1-1; - 3''' |- style="background:#ccccff; |align="center"|'''12.''' |[[КК Вардар|Вардар]] |align="center"|'''0''' |align="center"|'''22''' |align="center"|'''1558''' |align="center"|'''2014''' |align="center"|'''- 456''' |align="center"|'''22''' |align="center"| |} Извор: [https://web.archive.org/web/20250409212946/https://kfsm.mk/codeframe/external/media/source/2025/%D0%B7%D0%B0%20%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%20%D0%BE%D0%B4%20%D0%9C%D0%A2%D0%95%D0%9B%20%D0%9F%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%20-%20%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%20-%20%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B5%20%D0%BD%D0%B0%20%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B2%D1%80%D1%82%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%20%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B8%20%D0%BA%D0%BE%D0%B8%20%D1%9C%D0%B5%20%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B0%D1%82%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D1%98%20%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%BE%D1%82.pdf Кошаркарска федерација на Македонија] ===Местоположба по коло=== Табелата ги покажува позициите на екипите по секое целосно завршено коло. {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="85%" |- style="background:#f0f6fa;" !width="25%"|Екипа \ Коло !width="5%"|1 !width="5%"|2 !width="5%"|3 !width="5%"|4 !width="5%"|5 !width="5%"|6 !width="5%"|7 !width="5%"|8 !width="5%"|9 !width="5%"|10 !width="5%"|11 !width="5%"|12 !width="5%"|13 !width="5%"|14 !width="5%"|15 !width="5%"|16 !width="5%"|17 !width="5%"|18 !width="5%"|19 !width="5%"|20 !width="5%"|21 !width="5%"|22 |- |[[КК МЗТ Скопје|МЗТ Аеродром]] |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |- |[[КК ТФТ|ТФТ]] |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|2 |- |[[КК Работнички|Работнички]] |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|3 |- |[[МКК Куманово|Куманово]] |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|4 |- |[[КК Кожув|Кожув]] |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|5 |- |[[КК Пелистер|Пелистер]] |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |- |[[КК Чаир 2030|Чаир 2030]] |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|1 |style="background:#ACE1AF;"|2 |style="background:#ACE1AF;"|3 |style="background:#ACE1AF;"|4 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |- |[[КК Феникс 2010|Феникс 2010]] |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |- |[[КК Тиквеш|Тиквеш Голден Игл]] |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|9 |- |[[КК Гостивар|Гостивар]] |style="background:#ACE1AF;"|5 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|6 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ACE1AF;"|7 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|9 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|10 |- |[[КК Шкупи|Шкупи]] |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|11 |- |[[КК Вардар|Вардар]] |style="background:#ACE1AF;"|8 |style="background:#ccccff;"|10 |style="background:#ccccff;"|11 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |style="background:#ccccff;"|12 |} ===Резултати=== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="75%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома \ Гости |[[КК Вардар|ВАР]] |[[КК Гостивар|ГОС]] |[[КК Кожув|КОЖ]] |[[МКК Куманово|КУМ]] |[[КК МЗТ Скопје|МЗТ]] |[[КК Пелистер|ПЕЛ]] |[[КК Работнички|РАБ]] |[[КК Тиквеш|ТИК]] |[[КК ТФТ|ТФТ]] |[[КК Феникс 2010|ФЕН]] |[[КК Чаир 2030|ЧАИ]] |[[КК Шкупи|ШКУ]] |- |[[КК Вардар|Вардар]] |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>70-76 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>77-103 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>57-74 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>79-110 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>59-90 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>71-79 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>77-94 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>79-80 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>72-77 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>81-107 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>95-115 |- |[[КК Гостивар|Гостивар]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>86-62 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>66-68 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>56-62 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>60-55 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>77-66 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>79-90 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>64-65 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>60-61 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>75-89 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-75 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>79-65 |- |[[КК Кожув|Кожув]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>87-75 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>102-105 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>82-74 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>74-71 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>91-73 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>81-79 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>85-64 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>75-76 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>86-73 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>86-63 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>94-89 |- |[[МКК Куманово|Куманово]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>95-67 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>71-62 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>99-69 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>67-83 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>86-72 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>85-83 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>93-89 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>78-59 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>73-66 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>97-74 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>83-75 |- |[[КК МЗТ Скопје|МЗТ Аеродром]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>88-66 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>96-90 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>69-63 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>78-71 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>82-62 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>75-63 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>75-80 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>74-68 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>92-63 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>86-74 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-54 |- |[[КК Пелистер|Пелистер]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>99-75 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>89-78 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>92-87 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>88-74 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>68-67 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>83-90 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>95-88 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>91-82 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>110-93 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>77-73 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>86-90 |- |[[КК Работнички|Работнички]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>112-73 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>77-76 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-80 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>80-72 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>56-70 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>84-70 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>82-77 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>77-85 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-85 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>86-63 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>103-68 |- |[[КК Тиквеш|Тиквеш Голден Игл]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>78-72 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>80-75 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>84-80 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>84-83 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>54-80 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>84-96 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>81-85 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>63-66 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>97-84 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>84-76 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>106-92 |- |[[КК ТФТ|ТФТ]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-37 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>77-71 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>79-77 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>81-70 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>75-70 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>79-67 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>81-79 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-86 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>73-75 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>92-94 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>82-73 |- |[[КК Феникс 2010|Феникс 2010]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>81-66 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>74-66 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>72-80 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>84-75 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>77-85 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>85-77 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>73-71 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>112-103 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>63-80 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>73-93 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>78-73 |- |[[КК Чаир 2030|Чаир 2030]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>104-80 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>99-86 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>99-79 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>91-95 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>95-94 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>64-69 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>95-102 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>79-70 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>84-62 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>85-82 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>98-80 |- |[[КК Шкупи|Шкупи]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>89-68 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>90-79 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>68-81 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>57-83 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>59-95 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>70-103 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>73-81 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>85-82 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>87-82 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>81-85 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:black;"></span>94-86 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} Извор: [https://web.archive.org/web/20250407083956/https://kfsm.mk/champ/prva-liga-mazhi-24-25 Кошаркарска федерација на Македонија] ==Плеј-аут== ===Табела=== {| class="wikitable" |- | style="background:#ccffcc;"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Екипи кои опстанале во [[Прва македонска кошаркарска лига 2025/26|Првата лига]] |- | style="background:#ffcccc"| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Екипи кои испаднале во [[Втора македонска кошаркарска лига 2025/26|Втората лига]] |} {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:left" width="65%" |- style="background:#f0f6fa;" !# !Екипа !Победи !Порази !Постигнати<br />Кошеви !Примени<br />Кошеви !Кош разлика !Бодови !Забелешка |-style="background:#ccffcc;" |align="center"|'''1.''' |[[КК Тиквеш|Тиквеш Голден Игл]] |align="center"|'''13''' |align="center"|'''15''' |align="center"|'''2284''' |align="center"|'''2322''' |align="center"|'''- 38''' |align="center"|'''41''' |align="center"| |-style="background:#ccffcc;" |align="center"|'''2.''' |[[КК Гостивар|Гостивар]] |align="center"|'''11''' |align="center"|'''17''' |align="center"|'''2140''' |align="center"|'''2163''' |align="center"|'''- 23''' |align="center"|'''39''' |align="center"|'''2-2; + 2''' |-style="background:#ffcccc;" |align="center"|'''3.''' |[[КК Шкупи|Шкупи]] |align="center"|'''11''' |align="center"|'''17''' |align="center"|'''2243''' |align="center"|'''2396''' |align="center"|'''- 153''' |align="center"|'''37''' |align="center"|'''2-2; - 2''' |-style="background:#ffcccc;" |align="center"|'''4.''' |[[КК Вардар|Вардар]] |align="center"|'''1''' |align="center"|'''27''' |align="center"|'''2014''' |align="center"|'''2544''' |align="center"|'''- 530''' |align="center"|'''29''' |align="center"| |} Извор: [https://web.archive.org/web/20250510184159/https://kfsm.mk/champ/prva-liga-mazhi-playout-24-25 Кошаркарска федерација на Македонија] ===Местоположба по коло=== Табелата ги покажува позициите на екипите по секое завршено коло. {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="60%" |- style="background:#f0f6fa;" !Екипа \ Коло !width="8%"|1 !width="8%"|2 !width="8%"|3 !width="8%"|4 !width="8%"|5 !width="8%"|6 |- |[[КК Тиквеш|Тиквеш Голден Игл]] |style="background:#ccffcc;"|1 |style="background:#ccffcc;"|1 |style="background:#ccffcc;"|1 |style="background:#ccffcc;"|1 |style="background:#ccffcc;"|1 |style="background:#ccffcc;"|1 |- |[[КК Гостивар|Гостивар]] |style="background:#ccffcc;"|2 |style="background:#ccffcc;"|2 |style="background:#ccffcc;"|2 |style="background:#ccffcc;"|2 |style="background:#ccffcc;"|2 |style="background:#ccffcc;"|2 |- |[[КК Шкупи|Шкупи]] |style="background:#ffcccc;"|3 |style="background:#ffcccc;"|3 |style="background:#ffcccc;"|3 |style="background:#ffcccc;"|3 |style="background:#ffcccc;"|3 |style="background:#ffcccc;"|3 |- |[[КК Вардар|Вардар]] |style="background:#ffcccc;"|4 |style="background:#ffcccc;"|4 |style="background:#ffcccc;"|4 |style="background:#ffcccc;"|4 |style="background:#ffcccc;"|4 |style="background:#ffcccc;"|4 |} ===Резултати=== {| class="wikitable" border="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse; text-align:center" width="45%" |- style="background:#f0f6fa;" |Дома \ Гости |[[КК Вардар|ВАР]] |[[КК Гостивар|ГОС]] |[[КК Тиквеш|ТИК]] |[[КК Шкупи|ШКУ]] |- |[[КК Вардар|Вардар]] |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>71-73 |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>70-83 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:green;"></span>87-85 |- |[[КК Гостивар|Гостивар]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:green;"></span>94-84 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:green;"></span>84-69 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:green;"></span>81-78 |- |[[КК Тиквеш|Тиквеш Голден Игл]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:green;"></span>91-65 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:green;"></span>96-74 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |style="background-color:#F08080|<span style="color:black;"></span>79-92 |- |[[КК Шкупи|Шкупи]] |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:green;"></span>104-79 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:green;"></span>82-78 |style="background-color:#ACE1AF;"|<span style="color:green;"></span>75-73 |style="background-color:lightgrey"|<span style="color:black;"> |} ==Разигрување== {{Main|Прва македонска кошаркарска лига 2024/25 - Разигрување}} ==Македонски клубови во меѓународните натпреварувања== {| class="wikitable" |- ! Екипа ! Натпреварување ! Фаза (Место) |- |[[КК МЗТ Скопје|МЗТ Аеродром]] | rowspan=3 align="center"| [[:en:2024–25 ABA League Second Division|Втора АБА лига]] | Регуларен дел - Група А (3. од 4) |- |[[КК Пелистер|Пелистер]] | Регуларен дел - Група Ц (4. од 4) |- |[[КК Работнички|Работнички]] | Регуларен дел - Група Б (4. од 4) |} <!-- ==Признанија и петорки== ===Признанија=== ===Петорки=== --> == Поврзано == * [[Куп Благоја Георгиевски - Буштур 2025]] * [[Втора македонска кошаркарска лига 2024/25]] * [[Суперкуп Драган Василев - Цевка 2024]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Кошаркарска прва лига 2024/2025}} {{Сезони во Првата македонска кошаркарска лига}} [[Категорија:Сезони во Првата македонска кошаркарска лига|2024/2025]] [[Категорија:Спортот во Македонија во 2024 година|Кошарка]] [[Категорија:Спортот во Македонија во 2025 година|Кошарка]] qjk6sam5censho01r24mhoqr1zens1u Пасмина 0 1375007 5575095 5399877 2026-06-10T20:45:40Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575095 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Braunvieh_am_Simplonpass,_Schweiz.jpg|мини|250x250пкс|[[Braunvieh|Кафеаво говедо]], млечна пасмина со високо производство на млеко и малку [[Млечна маст|млечни масти]]]] '''Пасмина'''<ref>{{ДРМЈ|пасмина}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|пасмина}}</ref> или '''раса'''<ref>{{ДРМЈ|раса}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|раса}}</ref> — специфична група домашни животни кои имаат [[Хомогеност|хомоген]] изглед ([[фенотип]]), хомогено [[однесување]] и/или други одлики што ја разликуваат од другите единки од истиот [[Вид (биологија)|вид]]. Во литературата постојат неколку незнатно различни дефиниции.<ref>{{Наведување|surname1=S. J. G. Hall, D. G. Bradley|periodical=TREE|title=Conserving livestock breed biodiversity|volume=10|date=1995|issue=7|pages=267–70|doi=10.1016/0169-5347(95)90005-5|pmid=21237034}}</ref> <ref name="MathBreed">{{Наведување|surname1=G. Langer|periodical=Archives Animal Breeding|title=Possible mathematical definitions of the biological term "breed"|volume=61|pages=229–243|date=2018|issue=2|doi=10.5194/aab-61-229-2018}}</ref> Пасмините се образуваат со [[генетска изолација]] и природна [[Адаптација (биологија)|адаптација]] на околината или со [[Вештачка селекција|селективно одгледување]], или комбинација од двете. И покрај галвното значење на идејата за „пасмина“ во сточарството и земјоделството, не постои единствена, научно прифатена дефиниција на поимот.{{R|fao}} <sup class="reference nowrap">: <span>340</span></sup> Теоретските размислувања покажале дека постои бесконечен број различни дефиниции за поимот пасмина, кои повеќе или помалку ги исполнуваат вообичаените барања што се наоѓаат во литературата.<ref name="MathBreed" /> Затоа, пасмината не е објективна или биолошки проверлива класификација, туку е жаргонски поим меѓу групите одгледувачи кои делат консензус за тоа кои квалитети ги прават некои припадници на даден вид членови на одредена подгрупа.{{R|lush}} Друга гледна точка е дека пасмината е доволно конзистентна по тип за да биде логички групирана заедно и дека парењето во рамките на групата произведува ист тип. Кога се одгледуваат заедно, единките од истата пасмина ги пренесуваат овие предвидливи особини на своите потомци, а оваа способност - позната како „[[Breeding true|вистинско размножување]]“ - е услов за пасмината. Растителните пасмини се попознати како [[Сорта|сорти]]. Потомството произведено како резултат на размножување животни од една пасмина со други животни од друга пасмина е познато како [[мелез]] или мешанци. Вкрстувањата помеѓу животински или растителни варијанти над нивото на пасмина/сорта (т.е. помеѓу видови, [[Подвид|подвидови]], [[Variety (botany)|ботанички ''сорти'']], па дури и различни [[Род (биологија)|родови]]) се нарекуваат ''[[Хибрид|хибриди]]''. [[Податотека:Ecotypes_of_Physcomitrella_patens.JPG|десно|мини|250x250пкс|Четири различни [[Ecotype|екотипови]], или еколошки раси, на видот, складирани во [[Меѓународен центар за мов|Меѓународниот центар за мов]]]] Во [[Таксономија|биолошката таксономија]], ''пасмината'' е [[Неформална група (таксономија)|неформален]] [[Таксономски ранг|ранг во таксономската хиерархија]] за кој постојат различни дефиниции. Понекогаш се користи за означување на ниво под [[Подвид|подвидот]], додека во други случаи се користи како синоним за подвид.<ref name="Keita2">{{Наведено списание|last=Keita|first=S O Y|last2=Kittles|first2=R A|last3=Royal|first3=C D M|last4=Bonney|first4=G E|last5=Furbert-Harris|first5=P|last6=Dunston|first6=G M|last7=Rotimi|first7=C N|date=2004|title=Conceptualizing human variation|journal=Nature Genetics|volume=36|issue=11s|pages=S17–S20|doi=10.1038/ng1455|pmid=15507998|quote=Modern human biological variation is not structured into phylogenetic subspecies ('races'), nor are the taxa of the standard anthropological 'racial' classifications breeding populations.|doi-access=free}}</ref> Се користи како повисок ранг од [[Сој (биологија)|сојот]], при што неколку соеви сочинуваат една пасмина.<ref name="Gotoh">{{Наведено списание|last=Gotoh|first=T.|last2=Bruin|first2=J.|last3=Sabelis|first3=M. W.|last4=Menken|first4=S. B. J.|date=1993|title=Host race formation in ''Tetranychus urticae'': Genetic differentiation, host plant preference, and mate choice in a tomato and a cucumber strain|url=http://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/host-race-formation-in-tetranychus-urticae-genetic-differentiation-host-plant-preference-and-mate-choice-in-a-tomato-and-cucumber-strain(f65be3cc-20be-4e11-8411-3e77d720f54b).html|journal=Entomologia Experimentalis et Applicata|type=Submitted manuscript|volume=68|issue=2|pages=171–178|doi=10.1111/j.1570-7458.1993.tb01700.x}}</ref><ref name="Ritchie">{{Наведување|last1=Ritchie|first1=D. F.|last2=Dittapongpitch|first2=V.|year=1991|title=Copper- and Streptomycin-resistant Strains and Host Differentiated Races of ''Xanthomonas campestris'' pv. ''vesicatoria'' in North Carolina|journal=Plant Disease|volume=75|issue=7|pages=733–736|url=https://www.apsnet.org/publications/PlantDisease/BackIssues/Documents/1991Articles/PlantDisease75n07_733.pdf|doi=10.1094/pd-75-0733}}</ref> Пасмините може да бидат [[Генетика|генетски]] различни [[Популација (биологија)|популации]] на единки во рамките на истиот [[Вид (биологија)|вид]],<ref name="Chambers race">{{Наведена книга|title=Chambers Dictionary of Science and Technology|date=2004|publisher=[[Chambers Harrap]] / Allied Chambers|editor-last=Walker|editor-first=Peter M. B.|location=Edinburgh / New Delhi|chapter=Race|orig-year=1999}} Republished without known revision several times since 1999, and originally published as: {{Наведена книга|title=The Wordsworth Dictionary of Science and Technology|date=1988|publisher=W. R. Chambers Ltd. and Cambridge University Press}}</ref> или може да се дефинираат на други начини, на пр. географски или физиолошки.<ref name="Morris race">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/academicpressdic00morr|title=Academic Press Dictionary of Science and Technology|date=1992|publisher=Academic Press (Harcourt Brace Jovanovich)|isbn=978-0-12-200400-1|editor-last=Morris|editor-first=Christopher|location=San Diego / London|at="Biology" entry, p. 1777|chapter=Race|quote=an interbreeding subgroup of a species whose individuals are geographically, physiologically, or chromosomally distinct from other members of the species|url-access=registration}}</ref> [[Генетска изолација|Генетската изолација]] меѓу пасмините не е целосна, но можеби се насобрале генетски разлики кои (сè уште) не се доволни за да ги одделат видовите.<ref name="Jaenike">{{Наведување|last=Jaenike|first=J.|year=1981|title=Criteria for Ascertaining the Existence of Host Races|journal=The American Naturalist|volume=117|issue=5|pages=830–834|jstor=2460772|doi=10.1086/283771}}</ref> Многу извори го препознаваат овој поим, иако не е регулиран со никаков [[Номенклатурен код|формален код]] на [[биолошка номенклатура]]. Таксономските единици под нивото на подвидот обично не се применуваат кај животните.<ref>{{Наведено списание|last=Haig|first=S.M.|last2=Beever|first2=E.A.|last3=Chambers|first3=S.M.|last4=Draheim|first4=H.M.|last5=Dugger|first5=B.D.|date=December 2006|title=Taxonomic considerations in listing subspecies under the U.S. Endangered Species Act|url=https://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/2579/|journal=Conservation Biology|volume=20|issue=6|pages=1584–1594|doi=10.1111/j.1523-1739.2006.00530.x|pmid=17181793}}</ref> == Облагородување: селекција од страна на одгледувачите == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:164px;max-width:164px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:162px;max-width:162px"><div class="thumbimage">[[Датотека:Vietnamese_Pot_Bellied_Pig.jpg|алт=dark gray, hairy Vietnamese Pot Bellied Pig|160x160пкс]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:162px;max-width:162px"><div class="thumbimage">[[Датотека:USDA_ARS_Meishan_pig-Cropped.jpg|алт=dark pink with thin black hair Meishan pig|160x160пкс]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:162px;max-width:162px"><div class="thumbimage">[[Датотека:Pig_USDA01c0116.jpg|алт=Fine white haired, pink-skinned Sus scrofa|239x239пкс]]</div></div></div><div class="trow" style="display:flow-root"><div class="thumbcaption" style="text-align:center"> Овој пример покажува три различни пасмини [[Домашна свиња|домашни свињи]], кои многу се разликуваат по изглед.</div></div></div></div>[[Breeder|Одгледувачот]] (или групата одгледувачи) кои првично воспоставуваат пасмина, го прават тоа со избирање на поединечни животни од [[Генетски фонд|генетскиот фонд]] за кои сметаат дека ги имаат потребните квалитети потребни за подобрување на моделот на пасмина кон кој се стремат. Овие животни се нарекуваат [[темелен фонд]]. Понатаму, одгледувачот ги пари најпосакуваните членови на пасмината од нивна гледна точка, со цел да ги пренесе таквите одлики на нивното [[потомство]]. Овој процес е познат како [[Вештачка селекција|селективно одгледување]]. Писмен опис на пожелните и непожелните претставници на пасмината се нарекува [[Стандард на пасмината|стандард за раса]]. == Одлики на пасмината == Посебните одлики на пасмината, познати и како особини на пасмината, се наследуваат, а [[Чистокрвност|чистокрвните]] животни ги пренесуваат таквите особини од [[Поколение (демографија)|поколение]] на поколение. Така, сите единки од истата пасмина носат некои од генетските одлики на првичните основни животни. За да се одржи пасмината, одгледувачот би ги избрал оние животни со најпосакуваните особини со цел да се постигне понатамошно одржување и развој на таквите особини. Во исто време, пасмината би избегнувала животни кои имаат одлики кои се непожелни или нетипични за пасмината, вклучувајќи мани или [[Генетика|генетски]] недостатоци. [[Популација (биологија)|Популацијата]] во рамките на истата пасмина треба да се состои од доволен број животни за да се одржи пасмината во рамките на наведените параметри без потреба од принудно [[Inbreeding|инбридирање]]. Пасмините на домашни животни обично се разликуваат од земја до земја и од нација до нација. Пасмините што потекнуваат од одредена земја се познати како „домашни пасмини“ на таа земја. == Наводи == {{Reflist|refs= <ref name=fao>Barbara Rischkowsky, Dafydd Pilling (editors) (2007). [https://web.archive.org/web/20170110125634/http://www.fao.org/3/a-a1250e.pdf ''The State of the World's Animal Genetic Resources for Food and Agriculture'']. Rome: Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture, Food and Agriculture Organization of the United Nations. {{ISBN|9789251057629}}. Archived 10 January 2017.</ref> <ref name=lush>Jay Laurence Lush, A. B. Chapman (1994). ''The Genetics of Populations''. Ames, Iowa: Iowa Agriculture and Home Economics Experiment Station, College of Agriculture, Iowa State University. Cited in: Barbara Rischkowsky, Dafydd Pilling (editors) (2007). [https://web.archive.org/web/20170110125634/http://www.fao.org/3/a-a1250e.pdf ''The State of the World's Animal Genetic Resources for Food and Agriculture'']. Rome: Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture, Food and Agriculture Organization of the United Nations. {{ISBN|9789251057629}}, page 340.</ref> }} == Литература == * [http://www.fao.org/docrep/010/a1404e/a1404e00.htm FAO. 2007. The Global Plan of Action for Animal Genetic Resources and the Interlaken Declaration. Rome.] * [http://www.fao.org/docrep/015/i2686e/i2686e00.htm FAO. 2012. Phenotypic characterization of animal genetic resources. FAO Animal Production and Health Guidelines No. 11. Rome.] * [http://www.fao.org/publications/sowangr/en/ FAO. 2015. The Second Report on the State of the World's Animal Genetic Resources for Food and Agriculture. Rome.]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180918190600/http://www.fao.org/publications/sowangr/en/ |date=2018-09-18 }} * {{Citation | year = 1937 | author = Lush, JL | author-link = Jay Lush | title = Animal Breeding Plans | publisher = Iowa State Press | location = Ames, Iowa}} * {{Citation | year = 1957 | author = Kempthorne, O | title = Introduction to Statistic Genetics | publisher = John Wiley & Sons}} * {{Citation | year = 1979 |author1=Van Vleck |author2=L. D. |author3= Searle |author4=S. R. | title = Variance components and animal breeding: proceedings of a conference in honor of C.R. Henderson | location = Ithaca, N.Y. | publisher = Cornell University }} * {{Citation | year = 1984 | author = Henderson, CR | author-link = Charles Roy Henderson | title = Applications of linear models in animal breeding | publisher = University of Guelph | location = Guelph, Ont | isbn = 0-88955-030-1}} * {{Citation | year = 1990 | author = Hammond K. Gianola, D. | title = Advances in Statistical Methods for Genetic Improvement of Livestock (Advanced Series in Agricultural Sciences) | publisher = Springer-Verlag Berlin and Heidelberg GmbH & Co. K | isbn = 3-540-50809-0}} * {{citation | year = 1993 | author1 = Massey, JW | author2 = Vogt, DW | title = Heritability and Its Use in Animal Breeding | url = http://extension.missouri.edu/xplor/agguides/ansci/g02910.htm | publisher = Department of Animal Sciences, [[University of Missouri]] | accessdate = 11. 02. 2022 | archive-date = 12. 04. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090412102203/http://extension.missouri.edu/xplor/agguides/ansci/g02910.htm | url-status = dead }} * {{Citation | year = 1996 | author = Mrode, R. A. | title = Linear models for the prediction of animal breeding values | publisher = CAB International | location = Oxon | isbn = 0-85198-996-9 }} * {{Citation | year = 1997 | author = Cameron, N. D. | title = Selection indices and prediction of genetic merit in animal breeding | publisher = CAB International | location = Oxon | isbn = 0-85199-169-6 }} * {{Citation | year = 1998 | author = Dalton, C |author2=Willis, MB | title = Dalton's Introduction to Practical Animal Breeding | publisher = Blackwell Science | location = Oxford | isbn = 0-632-04947-2}} * {{Citation | year = 2000 | author = Bourdon, RM | title = Understanding animal breeding | publisher = Prentice Hall | location = Englewood Cliffs, N.J | isbn = 0-13-096449-2}} * {{Citation | year = 2002 | author = Newman, S |author2=Rothschild, MF | title = Intellectual Property Rights in Animal Breeding and Genetics | publisher = CABI Pub | location = Wallingford, Oxon, UK | isbn = 0-85199-641-8}} * FAO. (2007). [http://www.fao.org/docrep/010/a1404e/a1404e00.htm The Global Plan of Action for Animal Genetic Resources and the Interlaken] [http://www.fao.org/docrep/010/a1404e/a1404e00.htm Declaration]. Rome. * FAO. (2010). [http://www.fao.org/docrep/012/i1103e/i1103e00.htm Breeding strategies for sustainable management of animal genetic resources.] [http://www.fao.org/docrep/012/i1103e/i1103e00.htm FAO Animal Production and Health Guidelines.] No. 3. Rome. * FAO. (2015). [http://www.fao.org/3/a-i4787e.pdf The Second Report on the State of the World's Animal Genetic Resources for] [http://www.fao.org/3/a-i4787e.pdf Food and Agriculture.] Rome. * {{cite web|authors=Oklahoma Cooperative Extension Service, Division of Agricultural Sciences and Natural Resources|title=Selection of Swine Breeding Stock|volume=258|pages=1–4|date=n.d.|url=http://oklahoma4h.okstate.edu/litol/file/animal/swine/N-258_web.pdf|access-date=2011-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929195319/http://oklahoma4h.okstate.edu/litol/file/animal/swine/N-258_web.pdf|archive-date=2011-09-29|url-status=dead}} * {{cite book | title = Horse breeding and management | author = James Warren Evans | publisher = [[Elsevier|Elsevier Health Science]] | year = 1992 | isbn = 978-0-444-88282-0}}  == Надворешни врски == <div class="refbegin refbegin-columns references-column-width" style="column-width: 30em"> * [http://www.fao.org/cgrfa/en/ Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture] - Food and Agriculture Organization of the United Nations ** [http://dad.fao.org/ Domestic Animal Diversity Information System] ** [http://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html Implementing the Global Plan of Action for Animal Genetic Resources] * [http://www.ansi.okstate.edu/breeds/ Breeds of Livestock - Oklahoma State University] * <cite class="citation">[http://science.jrank.org/pages/380/Animal-Breeding.html ''Animal Breeding - The Genetic Basis Of Animal Breeding, Economic Considerations, Modern Methods In Biotechnology, Artificial Insemination''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090714102106/http://science.jrank.org/pages/380/Animal-Breeding.html |date=2009-07-14 }}</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=Animal+Breeding+-+The+Genetic+Basis+Of+Animal+Breeding%2C+Economic+Considerations%2C+Modern+Methods+In+Biotechnology%2C+Artificial+Insemination&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fscience.jrank.org%2Fpages%2F380%2FAnimal-Breeding.html&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> * [http://dad.fao.org/ Domestic Animal Diversity Information System] * <cite class="citation">[https://web.archive.org/web/20081021032417/http://www.nsif.com/guidel/guidelines.htm ''Guidelines For Uniform Swine Improvement Programs''], National Swine Improvement Federation, 2003, Архивирано из [http://www.nsif.com/guidel/guidelines.htm оригинала] 2008-10-21. </cite><cite class="citation">г.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=Guidelines+For+Uniform+Swine+Improvement+Programs&rft.date=2003&rft.genre=book&rft.pub=National+Swine+Improvement+Federation&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.nsif.com%2Fguidel%2Fguidelines.htm&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> * [http://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html Implementing the Global Plan of Action for Animal Genetic Resources] * <cite class="citation">''bataille de la somme''</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=bataille+de+la+somme&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FBattle_of_the_Somme&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> * <cite class="citation">[https://web.archive.org/web/20090806091320/http://www.abg.wur.nl/UK ''Animal Breeding and Genomics Centre''], Wageningen University, Netherlands, Архивирано из [http://www.abg.wur.nl/UK/ оригинала] 06. 08. 2009. г.<span class="reference-accessdate">, Приступљено <span class="nowrap">11. </span><span class="nowrap">02. </span></span></cite><cite class="citation"><span class="reference-accessdate"><span class="nowrap">2022</span></span></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=Animal+Breeding+and+Genomics+Centre&rft.genre=book&rft.place=Wageningen+University%2C+Netherlands&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.abg.wur.nl%2FUK%2F&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> * <cite class="citation">[https://web.archive.org/web/20090627194455/http://nce.ads.uga.edu/ ''Animal Breeding and Genetics Group''], University of Georgia, USA, Архивирано из [http://nce.ads.uga.edu/ оригинала] 27. 06. 2009. г.<span class="reference-accessdate">, Приступљено <span class="nowrap">11. </span><span class="nowrap">02. </span></span></cite><cite class="citation"><span class="reference-accessdate"><span class="nowrap">2022</span></span></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=Animal+Breeding+and+Genetics+Group&rft.genre=book&rft.place=University+of+Georgia%2C+USA&rft_id=http%3A%2F%2Fnce.ads.uga.edu%2F&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> * <cite class="citation">[http://cgil.uoguelph.ca/ ''Centre for Genetic Improvement of Livestock''], University of Guelph, Canada</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=Centre+for+Genetic+Improvement+of+Livestock&rft.genre=book&rft.place=University+of+Guelph%2C+Canada&rft_id=http%3A%2F%2Fcgil.uoguelph.ca%2F&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> * <cite class="citation">[http://www.ansci.cornell.edu/abc/index.html ''Animal Breeding & Genetics''], Cornell University, USA</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=Animal+Breeding+%26+Genetics&rft.genre=book&rft.place=Cornell+University%2C+USA&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.ansci.cornell.edu%2Fabc%2Findex.html&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> * <cite class="citation">[https://web.archive.org/web/20090304144157/http://www.ans.iastate.edu/section/abg/ ''Animal Breeding & Genetics''], Iowa State University, USA, Архивирано из [http://www.ans.iastate.edu/section/abg/ оригинала] 04. 03. 2009. г.<span class="reference-accessdate">, Приступљено <span class="nowrap">11. </span><span class="nowrap">02. </span></span></cite><cite class="citation"><span class="reference-accessdate"><span class="nowrap">2022</span></span></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=Animal+Breeding+%26+Genetics&rft.genre=book&rft.place=Iowa+State+University%2C+USA&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.ans.iastate.edu%2Fsection%2Fabg%2F&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> * <cite class="citation">[https://web.archive.org/web/20081012075010/http://ansci.colostate.edu/content/view/4/ ''Breeding and Genetics Program''], Colorado State University, USA, Архивирано из [http://ansci.colostate.edu/content/view/4/ оригинала] 2008-10-12. </cite><cite class="citation">г.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=Breeding+and+Genetics+Program&rft.genre=book&rft.place=Colorado+State+University%2C+USA&rft_id=http%3A%2F%2Fansci.colostate.edu%2Fcontent%2Fview%2F4%2F&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> * <cite class="citation">[http://agbu.une.edu.au/ ''Animal Genetics and Breeding Unit''], University of New England, Australia</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=Animal+Genetics+and+Breeding+Unit&rft.genre=book&rft.place=University+of+New+England%2C+Australia&rft_id=http%3A%2F%2Fagbu.une.edu.au%2F&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> * <cite class="citation">[http://www.egsabg.eu/ ''European Graduate School in Animal Breeding and Genetics (EGS-ABG)''], AgroParisTech, France ; Wageningen University, Netherlands ; Aarhus University, Denmark ; Swedish University of Agricultural Sciences, Sweden</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fsr.wikipedia.org%3A%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0&rft.btitle=European+Graduate+School+in+Animal+Breeding+and+Genetics+%28EGS-ABG%29&rft.genre=book&rft.place=AgroParisTech%2C+France+%3B+Wageningen+University%2C+Netherlands+%3B+Aarhus+University%2C+Denmark+%3B+Swedish+University+of+Agricultural+Sciences%2C+Sweden&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.egsabg.eu%2F&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;">&nbsp;</span></span> </div> [[Категорија:Зоолошка номенклатура]] [[Категорија:Домашни животни]] [[Категорија:CS1-одржување: користи параметар authors]] rz82inwb6qr1sri9u32sxjrs297zvth Полковник Илиев (чешма) 0 1376892 5575189 5444601 2026-06-11T04:31:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575189 wikitext text/x-wiki  {{Инфокутија Зграда |name=Чешма на полковник Илиев |native_name= |native_name_lang= |former_names= |alternate_names= |status= |image= |image_alt= |caption= |map_type= |map_alt= |map_caption= |altitude= |building_type=чешма |architectural_style= |structural_system= |cost= |ren_cost= |client= |owner= |current_tenants= |landlord= |location=[[Магарево]], [[Општина Битола]] |address= |location_town= |location_country=[[Македонија]] |iso_region= |coordinates_display= |latitude= |longitude=|latd=|latm=|lats=|latNS=|longd=|longm=|longs=|longEW= |coordinates={{coord|41|1|48.96|N|21|13|55.21|E|type:landmark_region:МК|display=inline,title}} |groundbreaking_date= |start_date= |completion_date=1917 |completed_date=|opened_date=|inauguration_date=|renovation_date=|demolition_date=|destruction_date=|height=|diameter=|antenna_spire=|roof=|top_floor=|other_dimensions=|floor_count=|floor_area=|seating_type=|seating_capacity=|elevator_count=|main_contractor=|architect=|architecture_firm=|structural_engineer=|services_engineer=|civil_engineer=|other_designers=|quantity_surveyor=|awards=|designations=|ren_architect=|ren_firm=|ren_str_engineer=|ren_serv_engineer=|ren_civ_engineer=|ren_oth_designers=|ren_qty_surveyor=|ren_awards=|url=|nrhp=|references=}} '''Чешма на полковник Илиев''' — [[чешма]] и бугарски воен споменик во близина на [[Магарево]], [[Битола|Битолско]], [[Македонија]]. Се наоѓа на туристичката патека од Магарево до Јоргов Камен на [[Пелистер]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wikiloc.com/hiking-trails/s-magarevo-magarevska-reka-jorgov-kamen-cheshma-polkovnik-iliev-154718942#wp-154718958|title=s.Magarevo, Magarevska Reka, Jorgov Kamen, Cheshma Polkovnik Iliev|last=|first=|authorlink=|date=|work=|publisher=wikiloc.com|pages=|language=|format=|accessdate=18 август 2024|quote=}}</ref><ref name="BN">{{нмс|url=https://bitolanews.mk/2018/06/05/%D1%83%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE/|title=Ужасите на Првата светска војна сведочат и на Пелистер (Пелистерски патокази низ текст и фотографии…)|last=Ристевски|author=|first=Драган|date=5 јуни 2018|work=|publisher=Битола њуз|accessdate=8 септември 2025|archive-date=2025-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250406041952/https://bitolanews.mk/2018/06/05/%D1%83%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%B2%D0%BE%D1%98%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE/|url-status=dead}}</ref> Изграден е од [[Бугарска армија|бугарската војска]] во 1917 година во чест на полковникот [[Стефан Илиев (полковник)|Стефан Илиев]], кој загинал на [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]] во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] за време на [[Битолска битка (1917)|Битолската битка]]. == Наводи == {{наводи}} {{Воени гробишта во Македонија}} [[Категорија:Згради и градби во Битола]] [[Категорија:Култура на Битола]] [[Категорија:Бугарија во Првата светска војна]] [[Категорија:Чешми во Македонија]] [[Категорија:Историја на Битола]] qqrlmr8h7on39ze9npgd1jlhwpxe9rr Поповошапски манастир 0 1380256 5575196 5472044 2026-06-11T05:17:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575196 wikitext text/x-wiki {{Infobox monastery | name = Поповошапски манастир | image = Поповошапски манастир 8.jpg | caption = Воздушен поглед на манастирот | full = Манастир „Св. Наум Охридски“ - Попова Шапка | other_names = | order = [[МПЦ - ОА]] | established = 1992 | disestablished = | abbot = | diocese = [[Тетовско-гостиварска епархија|Тетовско-гостиварска]] | churches = [[Црква „Св. Наум Охридски“ - Попова Шапка|„Св. Наум Охридски“]] | founder = | dedication = [[Свети Наум Охридски Чудотворец|Свети Наум Охридски]] | people = | location = [[Попова Шапка]], [[Општина Тетово]], {{МКД}} | coord = {{coord|42|0|39|N|20|52|56|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} | oscoor = | remains = 1 црква, конак, камбанарија, помошни објекти | public_access = да | other_info = ([[Прва тетовска парохија]]) }} '''Поповошапски манастир''' — [[манастир]] во [[Шар Планина|шарпланинскиот]] ски-центар [[Попова Шапка]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Манастирот се наоѓа во непосредна близина на скијачкиот центар [[Попова Шапка]] до кој води [[Регионален пат 1209|регионалниот пат 1209]]. == Историја == Иницијативата за обнова на манастирот се донела во 1992 година, кога биле поставени темелите за изградбата на црквата, конакот и другите помошни објекти. == Градби во манастирот == Манастирскиот комплекс е составен од: главната манастирска црква, манастирските конаци, како и други помошни објекти.<ref name="историја">{{Наведена мрежна страница|url=https://svetapetka.tripod.com/Mansvnaumpsapka.html|title=Манастир Свети Наум Охридски - Чудотворец Попова Шапка|work=svetapetka.tripod.com|accessdate=2025-11-07|archive-date=2022-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224160103/https://svetapetka.tripod.com/Mansvnaumpsapka.html|url-status=dead}}</ref> === Црква „Св. Наум Охридски“ === {{главна|Црква „Св. Наум Охридски“ - Попова Шапка}} Главната манастирска црква е посветена на Свети Наум Охридски, по која е и наречен целиот манастир. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Поповошапски манастир.jpg|Поглед на манастирот Податотека:Попошапски манастир 4.jpg|Помошен објект Податотека:Поповошапски манастир 2.jpg|Влезната порта Податотека:Поповошапски манастир 3.jpg|Ктиторски плочи до црквата Податотека:Поповошапски манастир 5.jpg|Конакот Податотека:Поповошапски манастир 6.jpg|Крстот Податотека:Поповошапски манастир 7.jpg|Чешма во дворот </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Popova Šapka Monastery}} [[Категорија:Поповошапски манастир| ]] [[Категорија:Попова Шапка]] [[Категорија:Манастири во Македонија]] [[Категорија:Манастири на МПЦ]] [[Категорија:Манастири во Тетовско-гостиварската епархија]] [[Категорија:Манастири во Тетовското архијерејско намесништво]] 9376nrg8puasii4savh0n89vhvd3422 Малахај 0 1381957 5575089 5486121 2026-06-10T20:23:11Z Altenmann 16740 correct picture 5575089 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Cappi Kirgiz.jpg|мини|[[Казаци|Казашки]] маж кој носи малахај, прикажан на слика од 1815]] '''Малахај''' ({{Langx|ru|малаха́й}} или {{Langx|ru|малакай}}, {{Langx|kk|малақай}}) ― еден вид на историска [[капа]] која потекнува од денешен [[Казахстан]], а подоцна се појавила и на териториите на Централна Азија. Оваа капа ја носеле и луѓето кои живееле во [[Руска Империја|Руската Империја]] во периодот од 18-ти до средината на 19-ти век. Оваа капа била крзнена, забележително висока, во форма на конус, цилиндар или<ref name="Бобров">{{Наведено списание|last=Бобров|first=Л.А.|year=2012|title=Казахская воинская шапка «Малакай» XVIII-XIX веков|trans-title=Kazakh Military Cap "Malakai" 18th–19th Centuries|url=https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-voinskaya-shapka-malakay-xviii-xix-vekov|journal=Археология и этнография|series=История, филология|language=ru|publisher=[[Novosibirsk State University]]|volume=11|issue=7|page=220|issn=1818-7919|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325190630/https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-voinskaya-shapka-malakay-xviii-xix-vekov|archive-date=March 25, 2020|access-date=December 21, 2022}}</ref> во форма на четириаголник<ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/r0sbyt/page/550|title=Русский традиционный быт|last=Шангина|first=И.И.|date=2003|publisher=Азбука-классика (Azbuka-Attikus Publishing Group)|isbn=535200337X|location=[[Saint Petersburg]]|page=550|language=ru|trans-title=Russian Traditional Life|access-date=December 21, 2022|via=[[Internet Archive]]}}</ref> и на нејзе имало четири капачиња: две долги странични капачиња кои ги покривале ушите, едно широко задно кое ги покривало вратот и рамената и едно кратко предно што служело како визир. Била изработена со крзна од различни животни, меѓу кои се [[јазовец]], лисица и [[волк]]. Оваа капа ја носеле мажите во зима со цел да се заштитат од студот и да ги издржат временските услови на патот, капата служела и како мек заштитен шлем од оружје со сечило.<ref name="Бобров">{{Наведено списание|last=Бобров|first=Л.А.|year=2012|title=Казахская воинская шапка «Малакай» XVIII-XIX веков|trans-title=Kazakh Military Cap "Malakai" 18th–19th Centuries|url=https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-voinskaya-shapka-malakay-xviii-xix-vekov|journal=Археология и этнография|series=История, филология|language=ru|publisher=[[Novosibirsk State University]]|volume=11|issue=7|page=220|issn=1818-7919|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325190630/https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-voinskaya-shapka-malakay-xviii-xix-vekov|archive-date=March 25, 2020|access-date=December 21, 2022}}</ref> Истата капа ја носеле и жените во некои делови од Русија.<ref name="мужской">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/r0sbyt/page/550|title=Русский традиционный быт|last=Шангина|first=И.И.|date=2003|publisher=Азбука-классика (Azbuka-Attikus Publishing Group)|isbn=535200337X|location=[[Saint Petersburg]]|page=550|language=ru|trans-title=Russian Traditional Life|access-date=December 21, 2022|via=[[Internet Archive]]}}</ref> Меѓу [[Староверци|староверците]], малахајот бил забранет од религиозни причини.<ref name="Шапочный">{{Наведена мрежна страница|url=https://ruvera.ru/articles/shapochnyj_razbor|title=Шапочный разбор|date=May 28, 2020|work=Старообрядческий сайт «Русская вера» ([[Old Believers]] website 'Russian Faith')|language=ru|trans-title=Hats off|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010214239/https://ruvera.ru/articles/shapochnyj_razbor|archive-date=October 10, 2022|accessdate=December 21, 2022}}</ref><ref name="Селищев">{{Наведена мрежна страница|url=https://ruvera.ru/articles/hristiyanskaya_odejda|title=О христианской одежде|last=Селищев|first=Валерий|date=December 11, 2017|work=Старообрядческий сайт «Русская вера» ([[Old Believers]] website 'Russian Faith')|language=ru|trans-title=On Christian clothing|archive-url=https://web.archive.org/web/20221014095408/https://ruvera.ru/articles/hristiyanskaya_odejda|archive-date=October 14, 2022|accessdate=December 21, 2022}}</ref> == Етимологија == [[Етимологија|Етимологијата]] на зборот ''малахај'' е спорна.<ref name="DJAPAROVA" /> Иако поголемиот дел на [[Филологија|филолози]] се согласиле дека овој збор бил изведен од [[Монголски јазик|монголскиот]] збор ''{{Јаз|mn|malgai}}'' (шапка), тие немале одговор на прашањето како овој збор дошол во рускиот јазик.<ref name="DJAPAROVA">{{Наведено списание|last=Джапарова|first=Б.Б.|year=1999|title=Этимологический аспект в толковании. Проблема этимологических помет|trans-title=Etymological aspect in interpretation: The problem of etymological marks|url=http://nbisu.moy.su/_ld/24/2454_IGUDJAPAROVAB19.pdf|journal=Вестник Иссык-Кульского университета|language=ru|issue=3|pages=135–136|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209123644/http://nbisu.moy.su/_ld/24/2454_IGUDJAPAROVAB19.pdf|archive-date=December 9, 2018|access-date=December 21, 2022}}</ref> Широката употреба на зборот во [[Туркиски јазици|туриските јазици]] била главната причина за да наведе дел од филозофите да теоретизираат дека влегол во рускиот јазик преку турскиот - според унгарската лингвистка Ева Чаки, [[Манџурски јазик|манџурските]] говорници го позајмиле монголскиот збор без ''{{Јаз|mn|-i}}'', но истата буква повторно ја вратиле во зборот откако тој влегол во [[Кипчачки јазици|кипчачките јазици]]. Постои и друга теорија според која се верува дека зборот потекнувал од манџурските и монголските говорници што живееле во југоисточен [[Сибир]], а потоа зборот влегол, во турскиот преку рускиот. <ref name="DJAPAROVA" /> == Дизајн и материјали == Слики од [[Казаци|казахстански мажи]] како носеле малахаи, биле создадени во 18 и 19 век од руски, западноевропски и кинески уметници [[Чјинг (династија)|од династијата Ќинг]], а кон крајот на 19 век, фотографирани од руски службеници, војници и патници. <ref name="Бобров p2132">{{Наведено списание|last=Бобров|first=Л.А.|year=2012|title=Казахская воинская шапка «Малакай» XVIII-XIX веков|trans-title=Kazakh Military Cap "Malakai" 18th–19th Centuries|url=https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-voinskaya-shapka-malakay-xviii-xix-vekov|journal=Археология и этнография|series=История, филология|language=ru|publisher=[[Novosibirsk State University]]|volume=11|issue=7|page=213|issn=1818-7919|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325190630/https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-voinskaya-shapka-malakay-xviii-xix-vekov|archive-date=March 25, 2020|access-date=December 22, 2022}}</ref> Капата генерално била од 40-50 цм високи и конусни, цилиндрични,<ref name="Бобров">{{Наведено списание|last=Бобров|first=Л.А.|year=2012|title=Казахская воинская шапка «Малакай» XVIII-XIX веков|trans-title=Kazakh Military Cap "Malakai" 18th–19th Centuries|url=https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-voinskaya-shapka-malakay-xviii-xix-vekov|journal=Археология и этнография|series=История, филология|language=ru|publisher=[[Novosibirsk State University]]|volume=11|issue=7|page=220|issn=1818-7919|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325190630/https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-voinskaya-shapka-malakay-xviii-xix-vekov|archive-date=March 25, 2020|access-date=December 21, 2022}}</ref> или четириаголни.<ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/r0sbyt/page/550|title=Русский традиционный быт|last=Шангина|first=И.И.|date=2003|publisher=Азбука-классика (Azbuka-Attikus Publishing Group)|isbn=535200337X|location=[[Saint Petersburg]]|page=550|language=ru|trans-title=Russian Traditional Life|access-date=December 21, 2022|via=[[Internet Archive]]}}</ref> Капата обично имала четири прекривки, од кои предната, правоаголна и пократка прекривка од останатите, служела за да го покрие челото на носителот за време на силни студени бранови или снежни бури. Страничните прекривки се врзувале заедно или на врвот на брадата на носителот или под брадата, со кожни ремени или ленти зашиени на преклопите. Широкиот заден преклоп ги покривал вратот и рамената на носителот. Направени биле од ''овча кожа'', ''еленска кожа'' и ''телешка кожа'' и биле обложувани со крзна од различни животни како што се дабар, лисица, јазовец и волк,<ref name="Шангина material" /> додека нивниот најнадворешен слој го изработувале од ткаенина,<ref name="Шангина material" /> [[брокат]], свила, или [[Плиш|кадифе]].<ref name="Шангина material">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/r0sbyt/page/550|title=Русский традиционный быт|last=Шангина|first=И.И.|date=2003|publisher=Азбука-классика (Azbuka-Attikus Publishing Group)|isbn=535200337X|location=[[Saint Petersburg]]|page=550|language=ru|trans-title=Russian Traditional Life|access-date=December 21, 2022|via=[[Internet Archive]]}}</ref> == Во Русија == Малахајот станал дел од [[Руска култура|руската облека]] во средината на 18 век, откако [[Башкири|Башкирите]] и Калмиците го вовеле капата во земјата. До средината на 19 век, оваа капа почнале да ја користат и луѓето кои живееле во Сибир и [[Европска Русија]]; меѓутоа, пред крајот на 19 век, во Руската Империја оваа капа била заменета со [[ушанка]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/r0sbyt/page/550|title=Русский традиционный быт|last=Шангина|first=И.И.|date=2003|publisher=Азбука-классика (Azbuka-Attikus Publishing Group)|isbn=535200337X|location=[[Saint Petersburg]]|page=550|language=ru|trans-title=Russian Traditional Life|access-date=December 22, 2022|via=[[Internet Archive]]}}</ref> Луѓето во Русија, оваа капата најчесто ја носеле кога патувале со цел да се заштитат од студовите. Додека пак во Сибир, малахајот бил карактеристичен за [[Кочијаш|кочијашите]].<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/r0sbyt/page/550|title=Русский традиционный быт|last=Шангина|first=И.И.|date=2003|publisher=Азбука-классика (Azbuka-Attikus Publishing Group)|isbn=535200337X|location=[[Saint Petersburg]]|page=550|language=ru|trans-title=Russian Traditional Life|access-date=December 22, 2022|via=[[Internet Archive]]}}</ref> Покрај тоа што капата служела како заштитник од студовите, таа служела и како мек заштитен шлем од оружје.<ref name="Бобров">{{Наведено списание|last=Бобров|first=Л.А.|year=2012|title=Казахская воинская шапка «Малакай» XVIII-XIX веков|trans-title=Kazakh Military Cap "Malakai" 18th–19th Centuries|url=https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-voinskaya-shapka-malakay-xviii-xix-vekov|journal=Археология и этнография|series=История, филология|language=ru|publisher=[[Novosibirsk State University]]|volume=11|issue=7|page=220|issn=1818-7919|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325190630/https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-voinskaya-shapka-malakay-xviii-xix-vekov|archive-date=March 25, 2020|access-date=December 21, 2022}}</ref> Во некои региони на Русија, го носеле и жените.<ref name="мужской">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/r0sbyt/page/550|title=Русский традиционный быт|last=Шангина|first=И.И.|date=2003|publisher=Азбука-классика (Azbuka-Attikus Publishing Group)|isbn=535200337X|location=[[Saint Petersburg]]|page=550|language=ru|trans-title=Russian Traditional Life|access-date=December 21, 2022|via=[[Internet Archive]]}}</ref> Меѓу староверците - [[Православие|источните православни христијани]] кои ги одржувале литургиските и [[Обред|ритуалните]] практики на [[Руска православна црква|Руската православна црква]], во 17 век ги забраниле малахај капит бидејќи носителот на капата имал силуета што наводно личела на роговиден демон.<ref name="Шапочный">{{Наведена мрежна страница|url=https://ruvera.ru/articles/shapochnyj_razbor|title=Шапочный разбор|date=May 28, 2020|work=Старообрядческий сайт «Русская вера» ([[Old Believers]] website 'Russian Faith')|language=ru|trans-title=Hats off|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010214239/https://ruvera.ru/articles/shapochnyj_razbor|archive-date=October 10, 2022|accessdate=December 21, 2022}}</ref> Имало и малахји обложувани со крзно од волк, што им било забрането да го носат, особено на групни молитвени состаноци.<ref name="Селищев">{{Наведена мрежна страница|url=https://ruvera.ru/articles/hristiyanskaya_odejda|title=О христианской одежде|last=Селищев|first=Валерий|date=December 11, 2017|work=Старообрядческий сайт «Русская вера» ([[Old Believers]] website 'Russian Faith')|language=ru|trans-title=On Christian clothing|archive-url=https://web.archive.org/web/20221014095408/https://ruvera.ru/articles/hristiyanskaya_odejda|archive-date=October 14, 2022|accessdate=December 21, 2022}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Казахстанска култура]] [[Категорија:Малахај]] [[Категорија:Руски ракотворби]] tce7nwvvmpfpmktbhopsawpld98v3vx Параклис „Св. Кирил и Методиј“ - Витолиште 0 1383342 5575064 5488019 2026-06-10T19:48:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575064 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Кирил и Методиј |слика = Параклис „Св. Кирил и Методиј“ - Витолиште.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на параклисот |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Прилепечко-витолишка |координати = {{coord|41|10|42|N|21|49|38.2|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Витолиште |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Свети Кирил и Методиј]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = Богдан Бегоски |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Свети Кирил и Методиј''' — [[параклис]] во [[Мариово|мариовското]] село [[Витолиште]], [[Македонија]]. == Местоположба == Параклисот се наоѓа кај објектите на некогашното шумско стопанство „Црн Бор“, на околу 300 метри пред влезот во селото, десно од патот кој води до Витолиште.<ref name="пелагон">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pelagon.mk/2018/11/16/%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%82%d0%be%d1%86%d0%b8-%d0%be%d0%b4-%d1%80%d0%b0%d0%bd%d0%be%d1%82%d0%be-%d1%85%d1%80%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%b8%d1%98%d0%b0%d0%bd%d1%81%d1%82%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d1%80%d0%b5/|title=ОСТАТОЦИ ОД РАНОХРИСТИЈАНСКА ЦРКВА ПРЕД СЕЛОТО ВИТОЛИШТЕ, ПРИЛЕПСКО|date=2018-11-16|work=Пелагон|accessdate=2025-12-30|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106232556/https://www.pelagon.mk/2018/11/16/%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%86%D0%B8-%D0%BE%D0%B4-%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D1%85%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B5/|url-status=dead}}</ref> На самиот пат постои информативна табла, која ја покажува насоката до него.<ref name="пелагон" /> == Историја == Параклисот е подигнат на место каде се наоѓала ранохристијанска градба, најверојатно [[базилика]].<ref name="пелагон"/> Постои намера параклисот и понатаму да се уредува и доизгради. Првичното уредување го направил Богдан Бегоски со свои блиски и пријатели.<ref name="пелагон"/> == Архитектура == Во рамки на малиот параклис, кој е заграден се наоѓаат две прозорски меноа, а во околината се наоѓаат и други остатоци од некогашниот ранохристијански храм. Еден од ѕидовите на градбата се забележува од северната страна на денешниот објект, со насока исток запад.<ref name="пелагон"/> Двете меноа од бел камен со потекло од околината се релативно добро изработени и украсени со крстови со долг вертикален карк и крст при неговиот врв. Додека едното мено е украсено со крстови од двете страни, другото има крст само од едната страна.<ref name="пелагон"/> Денес, двете меноа се поставени во исправена положба на бетонска подлога во простор заграден со мрежа од метална жица и метална конструкција покриена со лим.<ref name="пелагон"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Параклис „Св. Кирил и Методиј“ - Витолиште 2.jpg|Поглед на параклисот </gallery> == Поврзано == * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Прилепечко-витолишка парохија]] * [[Витолиште]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Sts. Cyril and Methodius Chapel (Vitolište)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кирил и Методиј, Витолиште}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Кирил и Методиј во Македонија|Витолиште]] ix8tjgtyog5h6xjifdufcps5jw8f2n8 Пепелашка (Росини) 0 1384026 5575116 5491438 2026-06-10T22:04:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575116 wikitext text/x-wiki {{Infobox opera|name=Пепелашка|genre=''[[Dramma giocoso]]''|composer=[[Џоакино Росини]]|image=Gioachino Rossini - La Cenerentola - titlepage of the libretto - Genoa 1817.png|image_upright=1.1|caption=Насловна страница на [[либрето]]то, 1817 година|librettist=[[Јакопо Ферети]]|language=Италијански|based_on=|premiere_date={{Start date|1817|01|25|df=y}}|premiere_location=[[Театро Вале]], [[Рим]]|other_name=''La Cenerentola, ossia La bontà in trionfo''}} '''Пепелашка, или Триумф на добрината''' ({{Јаз|it|La Cenerentola, ossia La bontà in trionfo}}) — [[Опера|оперска]] комична драма во два чина од [[Џоакино Росини]]. [[Либрето|Либретото]] било напишано од Јакопо Ферети, врз основа на либретата напишани од Шарл-Гијом Етјен за операта ''Сендрилон'' со музика од Никола Изуар (за прв пат изведена во Париз, 1810) и од Франческо Фиорини за ''[[Agatina, o la virtù premiata]]'' со музика од Стефано Павези (за прв пат изведена во Милано, 1814 година). Сите овие опери се верзии на бајката ''[[Пепелашка|„Пепелашка“]]'' од [[Шарл Перо]]. Операта на Росини за прв пат била изведена во римскиот театар „Театро Вале“ на 25 јануари 1817 година.<ref>Osborne, Richard 1986, p. 37: "The ''prima'' on 25 January 1817 was full of mishaps and was noisily received"</ref><ref>[https://blogdaruanove.blogs.sapo.pt/2007/03/23/ Blog da Rua Nove: ''La Cenerentola'', Cinderella, A Gata Borralheira (in Portuguese)]</ref> Во оваа варијација на бајката, злобната маќеа била заменета со [[очув]], Дон Мањифико. Кумата на самовилите била заменета со Алидоро, филозоф и учител на Принцот. Пепелашка не била идентификувана по стаклена влечка, туку по нејзината сребрена нараквица. Натприродните елементи што традиционално ја карактеризирале приказната за Пепелашка биле отстранети од либретото само за полесно поставување. Росини ја компонирал Пепелашка кога имал 25 години, по успехот на ''[[Севилскиот бербер|„Севилскиот бербер“]]'' претходната година. Делото, кое го завршил за период од три недели, се смета за едно од неговите најдобри дела за соло глас и ансамбли. [[Податотека:Poster_Theatre_Italien_Cenerentola_1849.png|мини|Постер за претстава од 1849 година во Сале Вентадур во Париз.]] == Наводи == '''Белешки''' {{Наводи}} '''Извори''' *[[Philip Gossett|Gossett, Philip]]; Brauner, Patricia (2001), " ''La Cenerentola'' " in [[Amanda Holden (writer)|Holden, Amanda]] (ed.), ''The New Penguin Opera Guide'', New York: Penguin Putnam. {{ISBN|0-14-029312-4}} *[[Charles Osborne (music writer)|Osborne, Charles]] (1994), ''The Bel Canto Operas of Rossini, Donizetti, and Bellini'', London: Methuen; Portland, Oregon: Amadeus Press. {{ISBN|0-931340-71-3}} *Osborne, Richard (1990), ''Rossini'', Ithaca, New York: Northeastern University Press. {{ISBN|1-55553-088-5}} *Osborne, Richard (1998), "''La Cenerentola''", in [[Stanley Sadie]], (ed.), ''[[The New Grove Dictionary of Opera]]'', vol. 1. pp.&nbsp;799–801. London: Macmillan. {{ISBN|0-333-73432-7|1-56159-228-5}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [http://opera.stanford.edu/Rossini/Cenerentola/libretto.html Libretto from Stanford University, in Italian only] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090501191458/http://opera.stanford.edu/Rossini/Cenerentola/libretto.html |date=2009-05-01 }} * [http://www.dlib.indiana.edu/variations/scores/baf6137/large/ Piano/vocal score] * [http://www.metopera.org/Discover/Synposes-Archive/La-Cenerentola/ Synopsis of ''La Cenerentola''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228021420/http://www.metopera.org/Discover/Synposes-Archive/La-Cenerentola/ |date=28 February 2018 }} (Metropolitan Opera) * [https://opera-inside.com/la-cenerentola-by-gioacchino-rossini-the-opera-guide-synopsis/ La Cenerentola: online opera guide and synopsis] {{Џоакино Росини}} [[Категорија:Опери]] [[Категорија:Италијански опери]] [[Категорија:Опери на Џоакино Росини]] [[Категорија:Статии со текст на италијански]] b5mjfbndjo6dgzlio2rxytuzaa0lfuw Пироксен 0 1386333 5575154 5556727 2026-06-11T01:13:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575154 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Diopside-172005.jpg|мини|Кристали на пироксен (диопсид) од [[Авганистан]]]] '''Пироксените''' (најчесто скратено '''Px''') — група [[Силикатни минерали|иносиликатни]] [[минерал]]и кои формираат карпи и кои се наоѓаат во многу [[Магматска карпа|магматски]] и [[Метаморфна карпа|метаморфни]] [[Карпа|карпи]]. Пироксените имаат општа формула {{chem2|XY(Si,Al)2O6}},<ref name="Harmon_etal_2006">{{Наведено списание|last=Harmon|first=R.S.|last2=DeLucia|first2=F.C.|last3=McManus|first3=C.E.|last4=McMillan|first4=N.J.|last5=Jenkins|first5=T.F.|last6=Walsh|first6=M.E.|last7=Miziolek|first7=A.|year=2006|title=Laser-induced breakdown spectroscopy – An emerging chemical sensor technology for real-time field-portable, geochemical, mineralogical, and environmental applications|journal=Applied Geochemistry|volume=21|issue=5|pages=730–747|doi=10.1016/j.apgeochem.2006.02.003}}</ref> каде што X претставува јони на [[калциум]] (Ca), [[натриум]] (Na), [[железо]] (Fe(II)) или [[магнезиум]] (Mg) и поретко [[цинк]], [[манган]] или [[литиум]], а Y претставува јони со помала големина, како што се [[хром]] (Cr), [[алуминиум]] (Al), [[магнезиум]] (Mg), [[кобалт]] (Co), [[манган]] (Mn), [[скандиум]] (Sc), [[титан]]иум (Ti), [[ванадиум]] (V) или дури и железо (Fe(II) или Fe(III)). Иако алуминиумот во голема мера го заменува силициумот во силикати како што се [[Фелдспат|момироците]] и амфиболите, [[Супституција (хемија)|супституцијата]] се јавува само во ограничена мера кај повеќето пироксени. Тие делат заедничка структура која се состои од единечни синџири на силициумски [[Тетраедар|тетраедри]]. Пироксените што кристализираат во [[Моноклински кристален систем|моноклинскиот]] систем се познати како '''клинопироксени''', а оние што кристализираат во [[Орторомпски кристален систем|орторомскиот]] систем се познати како '''ортопироксени''' . Името ''пироксен'' е изведено од [[Старогрчки јазик|старогрчките]] зборови за „оган“ ({{Wikt-lang|grc|πυρ}}, {{Grc-transl|πυρ}}) и „странец“ ({{Wikt-lang|grc|ξένος}}, {{Grc-transl|ξένος}}). Пироксените се именувани така поради нивното присуство во вулканските [[Лава|лави]], каде што понекогаш се наоѓаат како кристали вградени во вулканско стакло; се претпоставувало дека се примеси во стаклото, па оттука и името што значи „огнов странец“. Сепак, тие се едноставно минерали што се формираат рано и кристализирале пред да еруптира лавата. Горниот плашт на Земјата е составен главно од минерали [[оливин]] и пироксен. Пироксенот и [[фелдспат]]от се главните минерали во [[базалт]]ните, [[андезит]]ните и [[габро]]вите карпи.<ref name="sciencedirect.com">{{Наведено списание|last=Deegan|first=Frances M.|last2=Whitehouse|first2=Martin J.|last3=Troll|first3=Valentin R.|last4=Budd|first4=David A.|last5=Harris|first5=Chris|last6=Geiger|first6=Harri|last7=Hålenius|first7=Ulf|date=2016-12-30|title=Pyroxene standards for SIMS oxygen isotope analysis and their application to Merapi volcano, Sunda arc, Indonesia|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0009254116305496|journal=Chemical Geology|language=en|volume=447|pages=1–10|bibcode=2016ChGeo.447....1D|doi=10.1016/j.chemgeo.2016.10.018|issn=0009-2541|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=O’Driscoll|first=Brian|last2=Stevenson|first2=Carl T. E.|last3=Troll|first3=Valentin R.|date=2008-05-15|title=Mineral Lamination Development in Layered Gabbros of the British Palaeogene Igneous Province: A Combined Anisotropy of Magnetic Susceptibility, Quantitative Textural and Mineral Chemistry Study|journal=Journal of Petrology|volume=49|issue=6|pages=1187–1221|doi=10.1093/petrology/egn022|issn=1460-2415|doi-access=free}}</ref> == Структура == Пироксените се најчестите силикатни минерали со еден ланец (единствената друга важна група силикати со еден синџир, [[Силикатни минерали|пироксеноидите]], се многу поретки). Нивната структура се состои од паралелни ланци на негативно наелектризирани силициумски тетраедри поврзани заедно со метални катјони. Со други зборови, секој силициумски јон во пироксенскиот кристал е опкружен со четири кислородни јони кои формираат тетраедар околу релативно малиот силициумски јон. Секој силициумски јон дели два кислородни јони со соседните силициумски јони во ланецот.<ref name="Nesse2000p261">{{Наведена книга|title=Introduction to mineralogy|last=Nesse|first=William D.|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195106916|location=New York|page=261}}</ref> Тетраедрите во ланецот се свртени во иста насока, така што два јони на кислород кои наоѓаат на едната страна од ланецот за секој јон на кислород на другата страна од ланецот. Јоните на кислород на потесната страна се опишани како апикални јони на кислород. Парови од ланци се поврзани заедно на нивните апикални страни со Y катјони, при што секој Y катјон е опкружен со шест јони на кислород. Добиените парови од единечни ланци понекогаш се споредуваат со I-зраци. I-зраците се преплетуваат, со дополнителни X катјони кои ги врзуваат надворешните страни на I-зраците со соседните I-зраци и го обезбедуваат преостанатиот баланс на полнежот. Ова врзување е релативно слабо и им дава на пироксените нивниот карактеристичен расцеп.<ref name="Nesse2000p261"/><gallery> Податотека:Ino_a.jpg|алт=A single chain of silicon tetrahedra viewed in the [100] direction| Еднослоен ланец од силиконски тетраедри гледан во насока [100] Податотека:Ino_b.jpg|алт=A single chain of silica tetrahedra viewed in the [010] direction| Еднослоен ланец од силициумски тетраедри гледан во насока [010] Податотека:Diopside_c_scaled_ibeam.jpg|алт=Structure of pyroxene looking along the silica chains. "I-beams" are outlined in green. Silicon ions are oversized to emphasize the silicon chains.| Структура на пироксен гледано по должината на силициумските ланци. „I-зраците“ се означени со зелена боја. Силициумските јони се преголеми за да се нагласат силициумските ланци. </gallery> == Хемија и номенклатура == Верижната силикатна структура на пироксените нудат голема флексибилност во соединувањето на различни [[Јон|катјони]], а имињата на пироксенските минерали првенствено се дефинирани според нивниот хемиски состав. Пироксенските минерали се именуваат според хемиските видови кои го зазимаат местото X (или M2), местото Y (или M1) и тетраедарското Т место. Катјоните на местото Y (M1) се тесно врзани за 6 кислородни атоми во октаедарска координација. Катјоните на местото X (M2) можат да бидат координирани со 6 до 8 атоми на кислород, во зависност од големината на катјонот. Од 1989 година, дваесет имиња на минерали се признати од Комисијата за нови минерали и имиња на минерали на Меѓународното минералошко здружение, а 105 претходно користени имиња биле отфрлени.<ref name="sciencedirect.com"/>   Типичен пироксен има претежно силициум во тетраедарското место и претежно јони со полнеж од +2 и во X и во Y местата, што ја дава приближната формула {{chem2|XYT2O6}}. Имињата на вообичаените калциум – железо – магнезиум пироксени се дефинирани во „пироксенски четириаголник“. Серијата енстатит-ферозилит ({{chem2|[Mg,Fe]SiO3}}) го вклучува вообичаениот минерал кој формира карпи хиперстен, содржи до 5&nbsp;мол.% калциум и постои во три полиморфи, [[Орторомпски кристален систем|орторомбичен]] ортоенстатит и протоенстатит и моноклински клиноенстатит (и ферозилитните еквиваленти). Зголемувањето на содржината на калциум го спречува формирањето на орторомпските фази и пиревит ({{chem2|[Mg,Fe,Ca][Mg,Fe]Si2O6}}) кристализира само во моноклинскиот систем. Не постои целосен цврст раствор во содржината на калциум и Mg-Fe-Ca пироксените со содржина на калциум помеѓу околу 15 и 25&nbsp;мол.% не се стабилни во однос на пар егзолирани кристали. Ова води до јаз во мешањето помеѓу составите на пилевит и аугит. Постои произволна поделба помеѓу аугитот и диопсид-хеденбергитот ({{chem2|CaMgSi2O6\sCaFeSi2O6}}) цврст раствор. Делбата се прави на >&nbsp;45&nbsp;mol.% Ca. Бидејќи јонот на калциум не може да го заземе местото Y, пироксен со повеќе од 50&nbsp;мол.% калциум не е можно. Сроден минерал, [[воластонит]] ({{chem2|CaSiO3}}), има формула на хипотетичкиот калциумов краен член ({{chem2|Ca2Si2O6}}) но важните структурни разлики значат дека наместо тоа се класифицира како пироксеноид. Магнезиумот, калциумот и железото во никој случај не се единствените катјони кои можат да ги заземат местата X и Y во структурата на пироксенот. Втора важна серија на пироксенски минерали се пироксените богати со натриум, кои одговараат на номенклатурата на „пироксенски триаголник“. Вклучувањето на натриум, кој има полнеж од 1+, во пироксенот подразбира потреба од механизам за надоместување на „исчезнатиот“ позитивен полнеж. Кај [[жадеит]] и аегирин, ова се додава со вклучување на 3+ катјон (алуминиум и железо(III), соодветно) на Y местото. Натриум пироксените со повеќе од 20&nbsp;мол.% калциум, магнезиум или железо(II) компоненти се познати како омфацит и аегирин-аугит. Со 80% или повеќе од овие составни делови, пироксенот се класифицира со помош на четириаголен дијаграм. [[Податотека:PIA16217-MarsCuriosityRover-1stXRayView-20121017.jpg|десно|мини|206x206пкс|Прв дифракциски приказ на почвата на Марс со [[Рендгенска кристалографија|Х-зраци]] – анализата на CheMin открива [[фелдспат]], пироксени, [[оливин]] (роверот Кјуриосити во „ Рокнест“) <ref name="NASA-20121030">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/oct/HQ_12-383_Curiosity_CheMin.html|title=NASA Rover's First Soil Studies Help Fingerprint Martian Minerals|last=Brown|first=Dwayne|date=October 30, 2012|publisher=[[NASA]]|accessdate=October 31, 2012|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603091908/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2012/oct/HQ_12-383_Curiosity_CheMin.html|url-status=dead}}</ref>]] Широк спектар на други катјони може да биде прикажан на различните места на пироксенските структури. {| |+'''Редослед на зафаќање на катјони кај пироксените''' | '''Т''' | | Si | Al | Fe <sup>3+</sup> |- | '''Y''' | | | Ал | Fe <sup>3+</sup> | Ti<sup>4+</sup> | Cr | V | Ti<sup>3+</sup> | Zr | Sk | Zn | Mg | Fe2 <sup>+</sup> | Mn |- | '''X''' | | | | | | | | | | | | Mg | Fe2 <sup>+</sup> | Mn | Li | Ca | Na |} При доделување на јони на места, основното правило е да се работи од лево кон десно во оваа табела, најпрвин доделувајќи го целиот силициум на местото Т, а потоа пополнувајќи го местото со преостанатиот алуминиум и конечно железо(III); вишок алуминиум или железо може да се додели на местото Y, а поголеми јони на местото X. Сите механизми за постигнување неутралност на полнежот не го следат примерот со натриум, туку постојат неколку алтернативни модели: # Споени супституции на 1+ и 3+ јони на X и Y местата, соодветно. На пример, Na и Al го даваат жадеитниот {{chem2|(NaAlSi2O6}}) состав. # Заедничка супституција на 1+ јон на X-местото и мешавина од еднаков број на 2+ и 4+ јони на Y-местото. Ова води до {{chem2|NaFe(2+)0.5Ti(4+)0.5Si2O6}} . # Чермаковата супституција каде што 3+ јон го зафаќа Y местото и T местото, што доведува до {{chem2|CaAlAlSiO6}}. Во природата, во истиот минерал може да се најде повеќе од една супституција. == Пироксенски минерали == [[Податотека:Microscopic_image_Pyroxene.jpg|мини|Зелен пироксен]] [[Податотека:Peridot_in_basalt.jpg|мини|[[Плашт (геологија)|Плашт]] - перидотит ксенолит од индијанскиот резерват Сан Карлос, округ Гила, Аризона, САД. Ксенолитот е доминиран од зелен перидот [[оливин]], заедно со црни кристали на ортопироксен и [[шпинел]], и ретки тревесто-зелени зрна диопсид. Ситнозрнестата сива карпа на оваа слика е базалтот домаќин (непозната скала).]] [[Податотека:Orthopyroxenite_(ALH84001).gif|мини|Примерок од пироксенит (метеорит ALH84001 од Марс), карпа која се состои претежно од пироксенски минерали]] * Клинопироксени (моноклински) ** [[Егирин]], ** Аугит, ** Клиноенстатит, ** [[Диопсид]], ** [[Есенит]], ** [[Хеденбергит]], ** [[жадеит]], ** Јервисит, ** Јохансените, ** [[Канолит]], ** Космохлор, ** Намансилит, ** Наталит, ** Омфацит, ** Петедунит, ** Пигеонит, ** Сподумен, * Ортопироксени ( [[Орторомпски кристален систем|орторомбни]] ) ** Енстатит, ** Бронзит, средно ниво помеѓу енстатит и хиперстен ** Хиперстен, ** Еулит, среден помеѓу хиперстен и ферозилит ** Ферозилит, ** Донпеакорит, ** Нчванингит, == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://web.archive.org/web/20080212014138/http://mineral.galleries.com/minerals/silicate/pyroxene.htm Mineral Galleries] *''Video Section'': Lunar Explorers [https://www.youtube.com/watch?v=FGYC0u566gs (link to youtube: The Lunar Crust)] [[Категорија:Пироксени| ]] jsu7krydwcwr0noga75y1zhrc4gth5h Перовскит 0 1387798 5575126 5556617 2026-06-10T22:40:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575126 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Перовскит|category=[[Оксидни минерали]]|boxwidth=|boxbgcolor=|image=Perovskite-155026.jpg|caption=Кристали на перовскит на матрицата<br />Големина: {{cvt|2.3|x|2.1|x|2.0|cm|1}}|formula={{chem2|CaTiO3}}|molweight=135.96 g/mol|strunz=4.CC.30|system=[[орторомпски кристален систем]]|symmetry=''Pbnm''|color=Црна, црвеникаво-кафеава, бледо жолта, жолтеникаво-портокалова|habit=Псевдо коцкеста - кристалите покажуваат коцкести контури|cleavage=[100] добро, [010] добро, [001] добро|twinning=комплексно близнење|fracture=Шклкест|mohs=5.0–5.5|luster=Адамантин до метален; може да биде тап|refractive=''n''<sub>α</sub> = 2.3, ''n''<sub>β</sub> = 2.34, ''n''<sub>γ</sub> = 2.38|opticalprop=Биаксијален (+)|birefringence=|pleochroism=|streak=сиво-бела|gravity=3.98–4.26|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=|diaphaneity=Проѕирно до непроѕирно|other=нерадиоактивен, немагнетен|references=<ref>{{cite web|url=https://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Prehnite |title=Prehnit (Prehnite) |website=Mineralienatlas.de}}</ref><ref name="Webmin">{{cite web|url=http://webmineral.com/data/Perovskite.shtml |title=Perovskite |website=Webmineral}}</ref><ref name="Handbook">{{cite encyclopedia |editor1-last=Anthony |editor1-first=John W. |editor2-last=Bideaux |editor2-first=Richard A. |editor3-last=Bladh |editor3-first=Kenneth W. |editor4-last=Nichols |editor4-first=Monte C. |chapter-url=http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/perovskite.pdf |entry=Perovskite |encyclopedia=Handbook of Mineralogy |publisher=Mineralogical Society of America |location=Chantilly, Virginia |title=архивска копија |access-date=2026-02-26 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704043759/http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/perovskite.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Inoue">{{cite book|last1=Inoue |first1=Naoki |last2=Zou |first2=Yanhui |date=2006 |chapter-url=http://www.trnres.com/ebook/uploads/sakuma/T_1231489278Sakuma%208.pdf |chapter=Physical properties of perovskite-type lithium ionic conductor |editor1-first=Takashi |editor1-last=Sakuma |editor2-first=Haruyuki |editor2-last=Takahashi |title=Physics of Solid State Ionics |pages=247–269 |publisher=Research Signpost |isbn=978-81-308-0070-7}}</ref>}} '''Перовскит''' — орторомпски [[минерал]] на калциум титан оксид составен од калциум титанат (хемиска формула {{chem2|CaTiO3|auto=1}}). Неговото име се применува и на класата на соединенија кои имаат ист тип на [[кристална структура]] како {{chem2|CaTiO3}}, познат како перовскитна структура, кој има општа [[хемиска формула]] {{chem2|A(2+)B(4+)(X(2−))3}} за халкогенски (група 16) перовскити,<ref name="Min">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=mjIji8x-N1MC&pg=PA413|title=Minerals: Their Constitution and Origin|last=Wenk|first=Hans-Rudolf|last2=Bulakh|first2=Andrei|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-52958-7|location=New York|page=413}}</ref> или {{chem2|A(1+)B(2+)(X(1-))3}} за халогените (група 17) перовскити (видот што обично се наоѓа во современите фотоволтаични системи како што се фотодиоди и сончеви панели).<ref name="Lead Iodide Perovskites">{{Наведено списание|last=Ruth|first=Anthony|last2=Holland|first2=Michael|last3=Rockett|first3=Angus|last4=Sanehira|first4=Erin|last5=Irwin|first5=Michael D.|last6=Steirer|first6=K. Xerxes|year=2022|title=Charge Compensation by Iodine Covalent Bonding in Lead Iodide Perovskite Materials|journal=Crystals|volume=12|issue=1|pages=88|bibcode=2022Cryst..12...88R|doi=10.3390/cryst12010088|doi-access=free}}</ref><ref name="Methylammonium Halogen Perovskites">{{Наведено списание|last=Suzuki|first=Atsushi|last2=Okada|first2=Hiroshi|last3=Oku|first3=Takeo|year=2016|title=Fabrication and Characterization of CH3NH3PbI3−x−yBrxCly Perovskite Solar Cells|journal=Energies|volume=9|issue=5|pages=376|doi=10.3390/en9050376|doi-access=free}}</ref> Многу различни [[Јон|катјони]] можат да бидат вградени во оваа структура, овозможувајќи развој на разновидни инженерски материјали.<ref name="Szuromi">{{Наведено списание|last=Szuromi|first=Phillip|last2=Grocholski|first2=Brent|year=2017|title=Natural and engineered perovskites|journal=Science|volume=358|issue=6364|pages=732–733|bibcode=2017Sci...358..732S|doi=10.1126/science.358.6364.732|pmid=29123058|doi-access=free}}</ref> == Историја == Минералот бил откриен во [[Урал (планина)|Уралските Планини]] во [[Русија]] од страна на Густав Розе во 1839 година и е именуван според рускиот минералог [[Лев Перовски]] (1792–1856). Значајната кристална структура на перовскитот првпат ја опишал [[Виктор Голдшмит]] во 1926 година во неговата работа за толерантни фактори.<ref>{{Наведено списание|last=Golschmidt, V. M.|year=1926|title=Die Gesetze der Krystallochemie|journal=Die Naturwissenschaften|volume=14|issue=21|pages=477–485|bibcode=1926NW.....14..477G|doi=10.1007/BF01507527}}</ref> Кристалната структура подоцна била објавена во 1945 година од податоците за скршнување на Х-зраци на бариум титанат од Хелен Дик Мего.<ref>{{Наведено списание|last=Megaw, Helen|year=1945|title=Crystal Structure of Barium Titanate|journal=Nature|volume=155|issue=3938|pages=484–485|bibcode=1945Natur.155..484.|doi=10.1038/155484b0}}</ref> == Појава == Минералот бил пронајден во земјината [[Плашт (геологија)|обвивка]]. Појавата на перовскитот на Хибина е ограничена на ултрамафичните карпи и фоидолитите недоволно заситени со силициум диоксид, поради нестабилноста во парагенезата со [[фелдспат]]. Перовскитот се јавува како мали анедрални до субедрални кристали кои ги исполнуваат празнините помеѓу [[силикат]]ите што формираат карпи.<ref name="Canadian">{{Наведено списание|last=Chakhmouradian, Anton R.|last2=Mitchell, Roger H.|year=1998|title=Compositional variation of perovskite-group minerals from the Khibina Complex, Kola Peninsula, Russia|url=http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/cm/vol36/CM36_953.pdf|journal=The Canadian Mineralogist|volume=36|pages=953–969|access-date=2026-02-26|archive-date=2010-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629180622/http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/cm/vol36/CM36_953.pdf|url-status=dead}}</ref> Перовскитот се наоѓа во метаморфни карбонатни скарни во Магнет Коув, [[Арканзас]], САД, во изменети блокови од [[варовник]] исфрлен од [[Везув]], во [[Хлоритна група|хлорит]] и [[талк]] [[шкрилец]] на [[Урал (планина)|Урал]] и [[Швајцарија]], и како помошен минерал во алкални и [[Мафичност|мафични]] [[Магматска карпа|магматски карпи]], нефелински сиенит, мелилитит, [[кимберлит]]и и ретки карбонатити. Перовскитот е чест минерал во инклузиите богати со Ca-Al што се наоѓаат во некои [[Хрондрит|хондритични метеорити]]. Стабилноста на перовскитот во [[Магматска карпа|магматските карпи]] е ограничена од неговата реакциска врска со [[титанит]]от. Во [[Вулканска карпа|вулканските карпи]] перовскитот и титанитот не се среќаваат заедно, единствен исклучок е етиндит од [[Камерун]].<ref name="Veksler">{{Наведено списание|last=Veksler|first=I. V.|last2=Teptelev|first2=M. P.|year=1990|title=Conditions for crystallization and concentration of perovskite-type minerals in alkaline magmas|journal=Lithos|volume=26|issue=1|pages=177–189|bibcode=1990Litho..26..177V|doi=10.1016/0024-4937(90)90047-5}}</ref> Разновидност ''на кнопит'' кој содржи [[реткоземни елементи]] со хемиска формула {{chem2|(Ca,Ce,Na)(Ti,Fe)O3}} се наоѓа во алкални интрузивни карпи на Колскиот Полуостров и во близина на Алне, [[Шведска]] . Разновиден ''дисаналит'' што содржи [[ниобиум]] се јавува во карбонатит во близина на Шелинген, Кајзерштул, [[Германија]].<ref name="DeerHowie1992">{{Наведена книга|url={{google books |plainurl=y |id=GmHgngEACAAJ}}|title=An introduction to the rock-forming minerals|last=Deer|first=William Alexander|last2=Howie|first2=Robert Andrew|last3=Zussman|first3=J.|publisher=Longman Scientific Technical|year=1992|isbn=978-0-582-30094-1}}</ref> === Во ѕвезди и кафеави џуџиња === Кај [[Ѕвезда|ѕвездите]] и [[Кафеаво џуџе|кафеавите џуџиња,]] формирањето на перовскитни зрна е одговорно за намалувањето на титаниум оксидот во [[фотосфера]]та. Ѕвездите со ниска температура имаат доминантни ленти на TiO во нивниот [[Електромагнетен спектар|спектар]]; како што температурата се намалува кај ѕвездите и кафеавите џуџиња со уште помала маса, се формира и на температури под 2000 [[Келвин|K]] TiO е неоткриен. Присуството на TiO се користи за дефинирање на преминот помеѓу ладни [[Црвено џуџе|M-џуџести ѕвезди]] и постудените L-џуџести ѕвезди.<ref>{{Наведено списание|last=Allard|first=France|last2=Hauschildt|first2=Peter H.|last3=Alexander|first3=David R.|last4=Tamanai|first4=Akemi|last5=Schweitzer|first5=Andreas|date=July 2001|title=The Limiting Effects of Dust in Brown Dwarf Model Atmospheres|journal=Astrophysical Journal|language=en|volume=556|issue=1|pages=357–372|arxiv=astro-ph/0104256|bibcode=2001ApJ...556..357A|doi=10.1086/321547|issn=0004-637X}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Kirkpatrick|first=J. Davy|last2=Allard|first2=France|last3=Bida|first3=Tom|last4=Zuckerman|first4=Ben|last5=Becklin|first5=E. E.|last6=Chabrier|first6=Gilles|last7=Baraffe|first7=Isabelle|date=July 1999|title=An Improved Optical Spectrum and New Model FITS of the Likely Brown Dwarf GD 165B|journal=Astrophysical Journal|language=en|volume=519|issue=2|pages=834–843|bibcode=1999ApJ...519..834K|doi=10.1086/307380|issn=0004-637X|doi-access=free}}</ref> == Физички својства == [[Податотека:Perovskite_crystal_structure_(Yamanaka-Hirai-Komatsu_2002)_crystallographic_standard_alignment.png|лево|мини|Кристална структура на перовскит {{chem2|CaTiO3}}; црвена = кислород, сива = титаниум, сина = калциум]] Истоимениот перовскит {{chem2|CaTiO3}} кристализира во просторната група ''Pbnm'' (бр. 62) со константи на решетка ''a'' = 5,39&nbsp;[[Ангстрем|Å]], b=5,45 Å и c=7,65 Å.<ref>{{Наведено списание|last=Buttner|first=R. H.|last2=Maslen|first2=E. N.|date=1992-10-01|title=Electron difference density and structural parameters in CaTiO<sub>3</sub>|url=http://scripts.iucr.org/cgi-bin/paper?S0108768192004592|journal=Acta Crystallographica Section B: Structural Science|language=en|volume=48|issue=5|pages=644–649|bibcode=1992AcCrB..48..644B|doi=10.1107/S0108768192004592|issn=0108-7681|url-access=subscription}}</ref> Перовскитите имаат речиси коцкеста структура со општа формула {{chem2|ABO3}}. Во оваа структура, јонот на А-местото, во средината на решетката, обично е алкалноземен или [[Реткоземни елементи|реткоземен елемент]]. Јоните на Б-местото, на аглите на решетката, се елементи од [[Преодни метали|преоден метал]] со [[Квантен број|3d, 4d и 5d]]. Катјоните на А-местото се во 12-кратна координација со анјоните, додека катјоните на Б-местото се во 6-кратна координација. Голем број метални елементи се стабилни во перовскитната структура ако Голдшмитовиот фактор на толеранција на ''t'' е во опсег од 0,75 до 1,0.<ref>{{Наведено списание|last=Peña|first=M. A.|last2=Fierro|first2=J. L.|year=2001|title=Chemical structures and performance of perovskite oxides|url=http://www.theeestory.com/files/Chemical_Structure_of_Perovskite_Oxides_Pen_a.pdf|journal=Chemical Reviews|volume=101|issue=7|pages=1981–2017|doi=10.1021/cr980129f|pmid=11710238|archive-url=https://web.archive.org/web/20241001235554/http://www.theeestory.com/files/Chemical_Structure_of_Perovskite_Oxides_Pen_a.pdf|archive-date=October 1, 2024}}</ref> : <math> t = \frac{R_{\rm A} + R_{\rm O}}{\sqrt2 \left(R_{\rm B} + R_{\rm O}\right)}, </math> каде што ''R''<sub>A</sub>, ''R''<sub>B</sub> и ''R''<sub>O</sub> се јонските полупречници на елементите на местото A и B и кислородот, соодветно. Стабилноста на перовскитите може да се карактеризира со толерантните фактори и октаедар. Кога условите не се исполнети, се претпочита слоевита геометрија за октаедри со споделување на рабовите или лицата или пониска координација на местото B. Ова се добри структурни граници, но не претставуваат практично предвидување.<ref>{{Наведено списание|last=Filip|first=Marina|last2=Giustino|first2=Feliciano|author-link2=Feliciano Giustino|year=2018|title=The Geometric Blueprint of Perovskites|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=115|issue=21|pages=5397–5402|arxiv=1805.08250|bibcode=2018PNAS..115.5397F|doi=10.1073/pnas.1719179115|pmc=6003477|pmid=29735683|doi-access=free}}</ref> Перовскитите имаат субметален до [[метал]]ен сјај, безбоен огреб и структура слична на коцка, заедно со несовршено расцепување и кршлива цврстина. Во зависност од точните состави, боите вклучуваат црна, кафеава, сива, портокалова до жолта. Кристалите на перовскит може да изгледаат како да имаат [[Коцкест кристален систем|коцкеста кристална]] форма, но често се ''псевдокоцкести'' и всушност кристализираат во [[Орторомпски кристален систем|орторомпскиот]] систем, како што е случајот со {{chem2|CaTiO3}} (стронциум титанат, со поголем [[стронциум]]ски катјон во А-местото, е коцкест). Кристалите на перовскит погрешно се сметаат за [[галенит]]; сепак, галенитот има подобар метален сјај, поголема густина, совршено расцепување и вистинска коцкеста симетрија.<ref name="Luxova">{{Наведено списание|last=Luxová|first=Jana|last2=Šulcová|first2=Petra|last3=Trojan|first3=M.|year=2008|title=Study of Perovskite|url=http://www.akademiai.com/content/3640137983447pt3/fulltext.pdf|journal=Journal of Thermal Analysis and Calorimetry|volume=93|issue=3|pages=823–827|doi=10.1007/s10973-008-9329-z}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Деривати на перовскит == === Двојни перовскити === [[Податотека:YBa2Cu3O7-1994.png|мини|Кристална структура на типичен двоен перовскит: YBa<sub>2</sub>Cu<sub>3</sub>O<sub>7</sub> (виолетова = Y, сина = Ba, зелена = Cu, црвена = O)]] Двојните перовскити претставуваат важна подкласа на материјали кои се поврзани со перовскит со општа хемиска формула A₂BB′O₆, во која два хемиски различни катјони го заземаат местото B на перовскитната решетка. Во споредба со едноставните ABO₃ перовскити, воведувањето на подредување на местото B ја зголемува кристалографската сложеност, што доведува до намалување на симетријата, дополнителни режими на дисторзија и поширок опсег на физички својства. ==== Кристалографски принципи и механизми на подредување ==== Двојните перовскити може да се сметаат за подредени суперструктури на едноставни перовскити, каде што периодичното подредување на B/B′ катјони ја зголемува примитивната единична ќелија на перовскитот. B и B' катјоните водат до различни подредувачки модели, кои се камена сол, столбови и слоевити структури.<ref>{{Наведено списание|last=Saha-Dasgupta|first=Tanusri|date=2020|title=Double perovskites with 3d and 4d/5d transition metals: compounds with promises|journal=Materials Research Express|volume=7|issue=1|page=014003|bibcode=2020MRE.....7a4003S|doi=10.1088/2053-1591/ab6293|doi-access=free}}</ref> Камената сол е наизменична, тридимензионална шаховска табла од B и B' полиедри. Оваа структура е најчеста од електростатска гледна точка, бидејќи B местата ќе имаат различни валентни состојби. Колоновниот распоред може да се гледа како листови од B-катјонски полиедри гледани од насоката [111]. Слоевитите структури се гледаат како листови од B и B' полиедри. ==== Вообичаени режими на дисторзија и Глејзерови модели на навалување ==== Како и кај едноставните перовскити, отстапувањата од идеалните соодноси на јонска големина кај двојните перовскити често предизвикуваат октаедарско навалување и дисторзии. Овие режими на дисторзија може да се опишат со помош на Глејзерови модели на навалување, иако присуството на подредување на B-местото наметнува дополнителни ограничувања на симетријата. Спојувањето помеѓу подредувањето B/B′ и октаедарското навалување води до различни структури со намалена симетрија, со моноклински и орторомпски фази кои најчесто се забележуваат кај оксидните двојни перовскити.<ref>{{Наведено списание|last=Vasala|first=Sami|last2=Karppinen|first2=Maarit|date=2015-05-01|title=A2B′B"O6 perovskites: A review|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0079678614000338|journal=Progress in Solid State Chemistry|volume=43|issue=1|pages=1–36|doi=10.1016/j.progsolidstchem.2014.08.001|issn=0079-6786|url-access=subscription}}</ref> ==== Трендови во електронската и магнетната структура ==== Подредувањето на B-местото кај двојните перовскити силно ја менува електронската структура преку менување на орбиталната хибридизација, пропусниот опсег и патеките на суперразмена. Во голем број на системи со преодни метали, ова подредување овозможува магнетни заемни дејства кои се отсутни или потиснати кај хемиски неуредните перовскити, што доведува до различни магнетни основни состојби и подесливо електронско однесување. Пресметките на електронската структура дополнително покажуваат дека композициското подесување во рамките на двојниот перовскит обезбедува разновиден пат за инженерски ленти и карактеристики на пренос на носителите.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Grimaud|first=Alexis|last2=May|first2=Kevin J.|last3=Carlton|first3=Christopher E.|last4=Lee|first4=Yueh-Lin|last5=Risch|first5=Marcel|last6=Hong|first6=Wesley T.|last7=Zhou|first7=Jigang|last8=Shao-Horn|first8=Yang|date=2013-09-17|title=Double perovskites as a family of highly active catalysts for oxygen evolution in alkaline solution|url=https://www.nature.com/articles/ncomms3439|journal=Nature Communications|language=en|volume=4|issue=1|pages=2439|doi=10.1038/ncomms3439|issn=2041-1723}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Basavarajappa|first=Manasa G.|last2=Chakraborty|first2=Sudip|date=2022-11-09|title=Rationalization of Double Perovskite Oxides as Energy Materials: A Theoretical Insight from Electronic and Optical Properties|url=https://doi.org/10.1021/acsmaterialsau.2c00031|journal=ACS Materials Au|volume=2|issue=6|pages=655–664|doi=10.1021/acsmaterialsau.2c00031|pmc=9928412|pmid=36855547}}</ref> ==== Дефектна хемија и антилојно нарушување ==== Во реални материјали, совршено подредување на B-местото ретко се постигнува. Чест недостаток кај двојните перовскити претставува нарушувањето на антиместото, во кое B и B′ катјоните ги разменуваат местоположбите на решетката. Антиместото го нарушува периодичниот потенцијал поврзан со идеалното подредување и може значително да ги измени магнетните, електронските и преносните својства. Степенот на нарушување на антиместото зависи чувствително од условите на синтеза, сличноста на катјоните и термичката историја, што ја прави контролата на недостатоците основен предизвик кај двојните перовскитни материјали.<ref>{{Наведено списание|last=Liu|first=Xudong|last2=Tu|first2=Jie|last3=Li|first3=Hangren|last4=Tian|first4=Jianjun|last5=Zhang|first5=Linxing|date=2023-06-01|title=Research progress of double perovskite ferroelectric thin films|url=https://pubs.aip.org/apr/article/10/2/021315/2893961/Research-progress-of-double-perovskite|journal=Applied Physics Reviews|language=en|volume=10|issue=2|doi=10.1063/5.0140507|issn=1931-9401|url-access=subscription}}</ref> ==== Репрезентативни функционални материјали ==== Структурната флексибилност на двојните перовскити овозможила широк спектар на функционални материјали. Оксидните двојни перовскити биле истражувани за примени кои вклучуваат магнетизам, фероелектрицитет, катализа и замена на енергија, каде што функционалното однесување е често тесно поврзано со подредувањето на катјоните и дисторзиите на решетката.<ref name=":0"/> Поврзаните халидни и безоловни двојни перовскити ги прошируваат истите принципи на подредување на различни режими на поврзување, истакнувајќи ја општоста на концептот на двоен перовскит низ хемиските оксидни и халидни соединенија.<ref>{{Наведено списание|last=Ghosh|first=Sukanya|last2=Shankar|first2=Hari|last3=Kar|first3=Prasenjit|date=2022-05-11|title=Recent developments of lead-free halide double perovskites: a new superstar in the optoelectronic field|url=https://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2022/ma/d2ma00071g|journal=Materials Advances|language=en|volume=3|issue=9|pages=3742–3765|doi=10.1039/D2MA00071G|issn=2633-5409|doi-access=free}}</ref> === Перовскити со пониски димензии === Употребувајќи го октаедарот на метал-халидот како градежен блок, перовскитите се подкатегоризираат во 3D, 2D, 1D или 0D за да се опише распоредот на октаедарските единици.<ref name="Zhang2021">{{Наведено списание|last=Zhang|first=Zhipeng|date=2021|title=Metal Halide Perovskite/2D Material Heterostructures: Syntheses and Applications|journal=Materials Research Express|volume=5|issue=4|doi=10.1002/smtd.202000937|pmid=34927847}}</ref> 3D перовскитите се формираат кога има помал катјон во местото А, па {{chem2|BX6}}затоа октаедрите можат да бидат споделени во аглите. 2D перовскитите се формираат кога катјонот на А-местото е поголем, па затоа се формираат октаедрски листови. Кај 1D перовскитите, се формира низа од октаедри <ref>{{Наведено списание|last=Trifiletti|first=Vanira|date=2021|title=Quasi-Zero dimensional Halide Perovskite Derivatives: Synthesis, Status, and Opportunity|journal=Frontiers in Electronics|volume=2|doi=10.3389/felec.2021.758603|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> додека кај 0D перовскитите, поединечните октаедри се одделуваат една од друга. Општо земено, како што се намалуваат димензиите на кристалот, се зголемуваат лентите на материјалот и ограничувањето на носителите, додека преносот на носители се влошува.<ref name="Gao2021">{{Наведено списание|last=Gao|first=Yuting|year=2021|title=Lead-free halide perovskites: a review of the structure–property relationship and applications in light emitting devices and radiation detectors|journal=Journal of Materials Chemistry A|volume=9|issue=20|pages=11931–11943|doi=10.1039/d1ta01737c}}</ref> И 1D и 0D перовскитите водат до квантно ограничување и се испитуваат за материјали за перовскитни безоловни сончеви ќелии. === Безоловен халиден перовскит === Во последниве години, значително внимание е насочено кон безоловни халидни перовскити, поттикнато од загриженоста за отровноста и еколошката нестабилност на соединенијата основани на Pb. Кандидатските замени за Pb2<sup>+</sup> вклучуваат Sn2<sup>+</sup>, Ge2<sup>+</sup>, Bi3<sup>+</sup>, Sb3<sup>+</sup> и комбинации од двоен перовскит. Овие алтернативи имаат за цел да ги зачуваат посакуваните оптоелектронски својства на оловни халидни перовскити, како што се толеранција на дефекти, долг животен век на носителите и силна оптичка апсорпција, но тие често покажуваат намалена стабилност и својства. [[Податотека:CsSnI3.jpg|центар|мини|272x272пкс|Структура на безоловен халиден перовскит CsSnI<sub>3</sub>. Структурата е слична на CaTiO<sub>3</sub>, а неговата просторна група е {{Надредналинија|3}}. (Розова = Cs, сребрена = Sn, виолетова = I.)]] === Хирални перовскити === Хиралните перовскити покажуваат високи квантни приноси на фотолуминисценција и подеслива емисија, што ги прави погодни за примена како диоди што емитуваат светлина ([[Светлечка диода|ЛЕД]]).<ref>{{Наведено списание|last=Yuan|first=M.|displayauthors=etal|year=2016|title=Perovskite energy funnels for efficient light-emitting diodes|journal=Nature Nanotechnology|volume=11|pages=872–877}}</ref> Нивните ниски густини на заробување доведуваат до висока ефикасност за сончевите ќелии.<ref>{{Наведено списание|last=Shi|first=D.|displayauthors=etal|year=2015|title=Low trap-state density and long carrier diffusion in organolead trihalide perovskite single crystals|journal=Science|volume=347|pages=519–522}}</ref> Покрај тоа, високата мобилност на перовскитите ја промовира нивната употреба како фотодетектори.<ref>{{Наведено списание|last=Lin|first=Q.|last2=Armin, A.|last3=Burn, P. L.|last4=Meredith, P.|year=2015|title=Filterless narrowband visible photodetectors|journal=Nature Photonics|volume=9|pages=687–694}}</ref> Комбинирајќи ги својствата заедно, хиралните перовскити би имале својства на кружен дихроизам, кружно поларизирана фотолуминисценција, што ги прави погодни за фотодетектори со кружно поларизирана светлина (CPL) и кружно поларизирани LED диоди. Првиот хирален перовскит бил 1D хирал-перовскитен монокристал кој бил пронајден во 2003 година,<ref>{{Наведено списание|last=Billing|first=D. G.|last2=Lemmerer, A.|year=2003|title=Bis[(S)-β-phenethylammonium] tribromoplumbate(II)|journal=Acta Crystallographica Section E|volume=59|pages=m381–m383}}</ref> а првиот 2D хирал-перовскитен монокристал бил пронајден во 2006 година.<ref>{{Наведено списание|last=Billing|first=D. G.|last2=Lemmerer, A.|year=2006|title=Synthesis and crystal structures of inorganic–organic hybrids incorporating an aromatic amine with a chiral functional group|journal=CrystEngComm|volume=8|pages=686–695}}</ref> Хироптичкото испитување не било спроведена сè до 2017 година, каде што Ан и соработниците го истражувале кружниот дихроизам на (R/S-MBA)PbI<sub>4</sub>.<ref>{{Наведено списание|last=Ahn|first=J.|displayauthors=etal|year=2017|title=A new class of chiral semiconductors: chiral-organic-molecule-incorporating organic–inorganic hybrid perovskites|journal=Materials Horizons|volume=4|pages=851–856}}</ref> После тоа, биле пронајдени нови видови хирални перовскити, како што се хирал-перовскитни нанокристали, когелови, наноплочки и нискодимензионални хирални перовскити. Механизмите за хирален пренос на хиралните перовскити вклучуваат лиганд-индуцирана хирална неорганска структура, хирално нарушување на неорганската површина, хирално обликување на површинските лиганди, хирален ефект на полето и хиралност преку средини.<ref>{{Наведено списание|last=Long|first=G.|last2=Sabatini, R.|last3=Saidaminov, M. I.|displayauthors=etal|year=2020|title=Chiral-perovskite optoelectronics|journal=Nature Reviews Materials|volume=5|pages=423–439}}</ref> Овие различни механизми водат до различни дизајни на синтеза на хирални перовскити. Идејата за хиралност преку хирални лиганди води до методи на директна синтеза со користење на хирални лиганди, постсинтетска размена на хирални лиганди, реципитација потпомогната од хирален лиганд и метод на соникација потпомогната од хирален лиганд. Од друга страна, хиралноста може да се воведе од околината, преку хирални растворувачи, соеви, самосклопување на хирални модели. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Cite EB1911|wstitle=Perovskite|short=x}} * {{commons category-inline|Perovskite}} [[Категорија:Орторомпски минерали]] [[Категорија:Оксидни минерали]] [[Категорија:Минерали на титанот]] [[Категорија:Минерали на калциумот]] 8z16nmsrm1nvbww1faqdhwsngihcky5 Отенит 0 1387845 5574996 5518757 2026-06-10T16:16:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574996 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Минерал|name=Отенит|boxwidth=|boxbgcolor=#d2d75e|image=Autunite-69257.jpg|imagesize=|alt=|caption=Отинит од рудникот „Дејбрејк“, Вашингтон|category=[[Фосфатни минерали]]|formula=Ca(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·10–12H<sub>2</sub>O|molweight=986.26 g/mol|strunz=8.EB.05|dana=|system=[[Орторомпски кристален систем|Орторомпски]]|symmetry=''Pnma''|unit cell=a = 14.0135(6), <br/>b = 20.7121(8), <br/>c = 6.9959(3)&nbsp;[Å]; Z&nbsp;=&nbsp;4|color=Лимон-жолта до сулфурно-жолта, зеленикаво-жолта до бледо зелена; може да биде темно зелена до зеленикаво-црна|colour=|habit=Табуларни кристали, фолијатни или лушпести агрегати и во кора|twinning=Ретко на {110}|cleavage={001} совршено, {100} и {010} слабо|fracture=Нерамномерен|tenacity=|mohs=2–2.5|luster=Стаклест – бисерен|streak=Бледо жолт|diaphaneity=Проѕирен|gravity=3.1–3.2|density=3.15|polish=|opticalprop=Биаксијален (−)|refractive=n<sub>α</sub> = 1.553 – 1.555 n<sub>β</sub> = 1.575 n<sub>γ</sub> = 1.577 – 1.578|birefringence=δ = 0.003|pleochroism=X = без боја или светло жолт; Y = Z = жолт или темно жолт|2V=Измерен: 10° to 53°|dispersion=|extinction=|length fast/slow=|fluorescence=Силна жолто-зелена флуоресценција во УВ зрачење; радиоактивно|absorption=|melt=|fusibility=|diagnostic=|solubility=Растворлив во киселини|impurities=|alteration=Дехидрира во воздух|other=Псевдотетрагонален за синтетички материјал,[[Image:Radioactive.svg|25px]] [[Радиоактивен]]|references=<ref name=Mindat>[http://www.mindat.org/min-433.html Mindat.org]</ref><ref name=HBM>{{Наведена мрежна страница |url=http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/autunite.pdf |title=Handbook of Mineralogy |accessdate=2026-02-27 |archive-date=2012-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415072633/http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/autunite.pdf |url-status=dead }}</ref>}} '''Отенит''' — хидриран калциум уранил фосфат со формула Ca(UO<sub>2</sub>)<sub>2</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·10–12H<sub>2</sub>O. Тој е жолто-зеленикав флуоресцентен фосфатен минерал со [[Мосова скала|тврдост]] од 2–{{frac|2|1|2}}.<ref>{{Cite web|url=http://webmineral.com/data/Autunite.shtml|title=Autunite Mineral Data|last=Barthelmy|first=Dave|website=webmineral.com|access-date=2018-01-26}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mindat.org/min-433.html|title=Autunite: Autunite mineral information and data.|website=www.mindat.org|access-date=2018-04-28}}</ref> Отенитот кристализира во орторомбичниот систем и често се јавува како табеларни квадратни кристали, најчесто во мали кори или во маси во облик на вентилатор. Поради умерената содржина на ураниум од 48,27%, тој е радиоактивен и се користи и како ураниумска руда. Отенитот флуоресцира од светло зелена до лимето-зелена боја под УВ светлина. Минералот се нарекува и калко-уранит, но ова име ретко се користи и е застарено.<ref name=":1">{{cite EB1911|wstitle=Autunite |volume= 03 |short= x}}</ref> Отенитот бил откриен во 1852 година во близина на Отин, Франција, кој е исто така именик на отенитот. Се јавува како производ на [[оксидација]] на минерали на ураниум во гранитни пегматити и хидротермални наоѓалишта. Придружни минерали вклучуваат метаотенит, торбернит, фосфуранилит, салеит, уранофан и сабугалит. ==Етимологија== Отенитот бил именуван по градот Отен, Франција, каде што минералот првично бил пронајден. Минералот го именувале Хенри Џ. Брук и Вилијам Х. Милер во 1854 година. Архаичното име „калко-уранит“ се спарува со слично составениот минерал, торбернит, кој бил наречен „бакар-уранит“. И двата минерали се именувани поради нивната содржина на [[ураниум]], при што името на отенитот се однесува на неговиот [[калциум]] (калко) и количината на [[бакар]] во торбернитот. ==Локации и рударство== ===Маунт Кит Карсон, Вашингтон=== [[Податотека:Autunite-rl-aut8a.jpg|лево|мини|224x224пкс|Отенит од Маунт Кит Карсон, Вашингтон]] Истражувачите пронашле отенит во рудникот „Дејбрејк“ на планината Кит Карсон, Спокејн, Вашингтон (или понекогаш се нарекува „во близина на планината Спокејн“), во „пукнатини, фрактури и зони на смолкнување во гранитните карпи“. Овие области покажале и знаци на друг фосфат, апатит, кој веројатно помогнал во формирањето на отенитот, обезбедувајќи извор на фосфат и вар. Формирањето веројатно се случило поради интеракција на ураниум излупен од посебно наоѓалиште.<ref>{{Cite book|title=Autunite from Mt. Spokane, Washington|last=G. W. Leo|publisher=The American Mineralogist|year=1960|location=U.S. Geologic Survey, Menlo Park, California|pages=1}}</ref> Биле произведени 90.000 фунти U3O8 од девет имоти, иако поголемиот дел од рудата дошла од рудникот „Дејбрејк“.<ref>[https://pubs.usgs.gov/of/1998/of98-503/of98-503.pdf USGS]</ref> ===Други локации=== Една од другите локации богати со отенит е Отин, Франција, типична локација и имењак на минералот. Минералот се формирал таму поради промена на уранинитот и други минерали што содржат ураниум. Отенитот се наоѓа и во Корнвол, Саксонија и Северна и Јужна Дакота.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BmcirNqupXcC&pg=PA149|title=Nature Guide: Rocks and Minerals|last=Publishing|first=D. K.|date=2012-06-18|publisher=Penguin|isbn=9781465403520|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/encyclopediaame04unkngoog|page=[https://archive.org/details/encyclopediaame04unkngoog/page/n803 669]|title=The Encyclopedia Americana: A Library of Universal Knowledge|date=1918|publisher=Encyclopedia Americana Corporation|language=en}}</ref><ref name=":1" /> ==Мета-отенит== Ако минералот се исуши, тој може да ја изгуби својата содржина на [[вода]] и да се претвори во мета-отенит-I, кој може да се претвори во мета-отенит-II по загревање. Овие два последователни минерали се многу ретки по природа. За научни студии се препорачува минералот да се чува во затворен сад за да се минимизира загубата на вода. Познато е дека музеите го покривале минералот со лак за да се избегне сушење на минералот. == Галерија == <gallery> Податотека:Autunite_UV(AB)_France.jpg|алт=Autunite under UV light| Отенит под УВ светлина Податотека:Autunite_sous_UV_(France).jpg|алт=More crystals under UV light| Повеќе кристали под УВ светлина Податотека:Autunite09.jpg|алт=Scaly crystals of autunite| Лушпести кристали на отенит Податотека:Autunite_(France).JPG|алт=Autunite from France| Отенит од Франција Податотека:Autunite-141164.jpg|алт=Close-up of an autunite crystal| Крупен план на кристал од отенит </gallery> == Наводи == {{commons category|Autunite}} {{Wikisource1911Enc|Autunite}} {{Наводи}} [[Категорија:Радиоактивни минерали]] [[Категорија:Луминисцентни минерали]] [[Категорија:Орторомпски минерали]] [[Категорија:Фосфатни минерали]] [[Категорија:Минерали на калциумот]] kbhu41h2mkbjdzfbiwad6ambbvyk5yl Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/Тиверополник 4 1390245 5575287 5574472 2026-06-11T09:51:16Z Ehrlich91 24281 5575287 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Тиверополник}} {{:ВП:УНС|Минхенски договор|10|9|9|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Операција „Бура“|10|10|10|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Русификација на Украина|9|10|10|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Загреб (1918)|6|5|5|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Договор Тито-Шубашиќ|5|4|4|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Банкарски систем на Азербејџан|5|4|4|{{flag|Азербејџан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Исламот во Народна Социјалистичка Република Албанија|4|4|4|{{flag|Албанија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Жените во Спарта|5|5|5|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Забрањено Пушење|7|6|7|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Босанскохерцеговски медиуми|8|7|8|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ханка Палдум|6|5|5|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Силвана Арменулиќ|7|6|6|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Власи во Србија|6|5|5|{{flag|Србија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Срби во Босна и Херцеговина|9|8|9|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Здравствена заштита во Косово|8|7|8|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Уништување на албанското наследство во Косово|6|5|6|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Швајцарски поход на Суворов|9|8|8|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на херои (организација)|5|4|4|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Русија|6|5|5|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Московска Хелсиншка група|5|5|5|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за руски странски агенти|9|8|9|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Приходи во Русија|9|9|10|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|ХИВ/СИДА во Русија|9|9|10|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сергеј Магнитски|6|6|6|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пропаганда во Русија|6|5|6|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Rail Baltica|7|6|6|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Курски поход|10|9|10|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меѓуморје|5|5|5|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лублински триаголник|5|5|5|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Харковски договори|5|4|4|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меморијал (друштво)|9|8|9|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пат од Варјазите до Грците|3|3|3|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Брест-литовски договор (Украина - Централни сили)|5|4|4|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Антивоени протести во Белград (1991-1992)|5|4|4|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Мангистауската Област (2011)|9|8|9|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Казахстан|6|5|6|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Рахат Алиев|7|6|6|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ел-Фараби|9|7|9|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Торнике Шенгелија|4|3|3|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Хвича Кварацхелија|8|7|8|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Убиство на Сандро Гиргвлијани|6|5|5|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сухумски нереди (1989)|4|3|3|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советска инвазија на Грузија|7|6|7|{{flag|Грузија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Германска окупација на Латвија во Втората светска војна|5|4|3|{{flag|Латвија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на барикади|6|6|5|{{flag|Латвија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јунско востание (Литванија)|6|6|6|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советска економска блокада на Литванија|9|8|9|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за повторно воспоставување на Литванија|5|4|3|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Герилска војна во балтичките држави|7|6|6|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советски депортации од Литванија|5|5|5|{{flag|Литванија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Владимир Кличко|10|9|10|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Виталиј Кличко|10|9|10|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Володимир Зеленски|10|9|10|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Војна во Донбас|10|9|10|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсада на Малта (Втора светска војна)|10|8|10|{{flag|Малта}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Гувернаторство Црна Гора|7|6|6|{{flag|Црна Гора}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Црна Гора и еврото|5|3|2|{{flag|Црна Гора}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Срби во Црна Гора|6|4|4|{{flag|Црна Гора}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Никола Пејаковиќ|3|2|1|{{flag|Република Српска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Хиперинфлација во Грција|5|4|2|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Старогрчки монети|5|3|3|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Персиски тепих|9|8|9|{{flag|Иран}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Корупција во Узбекистан|6|5|4|{{flag|Узбекистан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Верска слобода во Узбекистан|8|9|9|{{flag|Узбекистан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Шавкат Мирзијоев|7|6|7|{{flag|Узбекистан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Турски доселеници во Северен Кипар|5|4|3|{{flag|Кипар}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Кипарска финансиска криза (2012–2013)|4|4|3|{{flag|Кипар}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ледра (улица)|4|3|2|{{flag|Кипар}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Список на џамии во Одрин|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Ариф-ага (Одрин)|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Атик Али-паша (Одрин)|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Ајшекaдин|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Дефтердар Мустафа-паша|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Гази Хоџа|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Гази Михал-бег|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Хидир-ага|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Кади Бедредин|2|2|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Кушчу Доган|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Лари|2|2|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Мезит-бег|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Бедевизаде Ахмед-бег|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Чакир-ага (Одрин)|2|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Дарулхадис|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Стара џамија Карагач|1|1|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Џамија Медреса Али-бег|2|2|1|{{flag|Турција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Тиверополник]] hk5iyt7smwlg9i1gft8ht6b0mk7siur Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/IvanKonev123 4 1390275 5575091 5574484 2026-06-10T20:32:25Z Ehrlich91 24281 5575091 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|IvanKonev123}} {{:ВП:УНС|Опсада на касарна Бјеловар|4|4|3|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Бјеловарска синагога|2|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Иван Губијан|1|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Милан Тепиќ|1|1||[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Драгутин Волф|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јурај IV Зрински|3|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Стефан II Лакфи|1|1||{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Семејство Ернушт|2|2||{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лујо Безереди|2|2||{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Петар Кеглевиќ|3|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Зринска библиотека|3|3||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чак I Хахот|3|3||{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чаковска тврдина|2|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јосип Хорват Меѓимурец|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Музеј на Меѓумурје Чаковец|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Фрањо Пунчец|3|3||[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Зрински|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Николај VII Зрински|4|5||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Никола IV Зрински|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Земјотрес во Дубровник (1667)|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Карака|2|2||[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|За трговијата и совршениот трговец|2|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Конвој Либертас|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички архив|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсада на Дубровник|5|6||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички анали|1|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка повелба|1|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничкиот мисал|2|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички кириличен молитвеник|2|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровничка Република (1991-92)|3|2||{{ХРВ}} (подобрена статија)}} {{:ВП:УНС|Историја на Евреите во Дубровник|3|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Список на луѓе поврзани со Република Рагуза|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсада на Дубровник (1814)|3|3||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Опсада на Дубровник (866)|3|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Трамвајски превоз во Дубровник|3|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Откривање на Гундулиќевиот споменик|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Дубровнички ѕидини|6|6||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Битката кај Госпиќ|4|4||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јосип Филиповиќ|2|2||{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Фрањо Филиповиќ|2|1||{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Милан Левар|2|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меморијален центар „Никола Тесла“|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Матијас Рукавина фон Бојноград|3|3||{{ХРВ}} {{flag|Австрија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Миле Старчевиќ|2|2||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Масакр во Госпиќ|4|3||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Локални избори во Осиек (2021)|1|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Локални избори во Осиек (2025)|1|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Археолошки музеј Осиек|2|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Мурса|3|3||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Музеј на Славонија|2|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Масакр во затворот Осиек|1|1||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Битка за Осиек|4|4||{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Советскиот Сојуз во Втората светска војна|7|7||[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|IvanKonev123]] 0gzq92isa8a3888ny0nvh2njd7b7kx3 Артемис III 0 1390444 5574926 5574540 2026-06-10T13:07:40Z Buli 2648 5574926 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | names_list = Exploration Mission-3 (EM-3) | image = Artemis III ESM3 Engine Nozzle Install Completion (KSC-20260217-PH-JBS01 0002).jpg | image_caption = Assembly of the [[European Service Module]] to be used on the planned mission | mission_type = Crewed Earth orbital Orion/HLS test flight | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = <!-- Wikidata --> | SATCAT = <!-- Wikidata --> | website = {{URL|nasa.gov/mission/artemis-iii}} | mission_duration = 2 weeks (''planned'') | spacecraft = {{ubli | [[Orion (spacecraft)#List of vehicles|Orion CM-004]] | [[European Service Module|ESM-3]] | [[Blue Moon (spacecraft)|Blue Moon]] (potential) | [[Starship HLS]] (potential){{r|reuters1}}<ref name="Cameron 2026-02-27" /><ref name="FOX 35">{{Cite web |last=Bower |first=Esther |date=October 21, 2025 |title=NASA threatens to pull SpaceX's Artemis III contract, re-open competition |url=https://www.fox35orlando.com/news/nasa-threatens-pull-spacexs-artemis-iii-contract-re-open-competition |access-date=October 26, 2025 |work=[[FOX 35 Orlando|FOX 35]]}}</ref> }} | manufacturer = {{ubli | Orion CM: [[Lockheed Martin]] | ESM: [[Airbus Defence and Space]] | Blue Moon: [[Blue Origin]] | Starship: [[SpaceX]] }} | crew_size = 4 | crew_members = {{Unbulleted list | [[Randolph Bresnik|Randy Bresnik]] | [[Luca Parmitano]] | [[Francisco Rubio (astronaut)|Frank Rubio]] | [[Andre Douglas]] }} | launch_date = Late 2027 (''planned'')<ref name="Clark 2026-04-28">{{Cite news |last=Clark |first=Stephen |date=April 28, 2026 |title=Put it in pencil: NASA's Artemis III mission will launch no earlier than late 2027 |url=https://arstechnica.com/space/2026/04/put-it-in-pencil-nasas-artemis-iii-mission-will-launch-no-earlier-than-late-2027/ |access-date=2026-04-28 |website=Ars Technica |language=en}}</ref> | launch_rocket = [[Space Launch System]]<ref name="Artemis3OnICPS">{{Cite web |last=Loff |first=Sarah |date=October 16, 2019 |title=NASA Commits to Future Artemis Missions With More SLS Rocket Stages |url=https://www.nasa.gov/feature/nasa-commits-to-future-artemis-missions-with-more-sls-rocket-stages |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120175050/https://www.nasa.gov/feature/nasa-commits-to-future-artemis-missions-with-more-sls-rocket-stages/ |archive-date=January 20, 2021 |access-date=October 16, 2019 |publisher=NASA}} {{PD-notice}}</ref> | launch_site = [[Kennedy Space Center|Kennedy]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]] | landing_site = [[Pacific Ocean]] (''planned'') | orbit_reference = [[Geocentric orbit]] | orbit_regime = [[Low Earth orbit]] | orbit_altitude = {{cvt|460|km|mi}} (''planned''){{r|twitter1}} | orbit_inclination = 33° (''planned''){{r|twitter1}} | apsis = gee | crew_photo = Artemis III Crew.webp | crew_photo_caption = Официјален портрет на екипажот, одлево надесно: [[Андре Даглас|Даглас]], [[Лука Пармитано|Пармитано]], [[Рандолф Бресник|Бресник]], и [[Франциско Рубио|Рубио]] | insignia = Artemis III Mission (1083828734419).png{{!}}class=skin-invert | insignia_caption = Wordmark | programme = [[Artemis program]] | previous_mission = [[Артемис II]] | next_mission = [[Артемис IV]] }} '''Артемис III''' — планирана втора мисија со екипаж на [[Вселенска програма Артемис|вселенската програма Артемис]], предводена од [[НАСА]]. Целите на мисијата се да се спроведат тестови во [[Нискоземјина орбита|нискоземјината орбита]] на еден или обата комерцијални лендери —Starship HLS развиен од [[SpaceX]] и Blue Moon развиен од [[Blue Origin]]—и на скафандерот Axiom Extravehicular Mobility Unit (AxEMU). Во овој поглед, мисијата може да се спореди со [[Аполо 9]] од вселенската програма Аполо. Заклучно со март 2026, НАСА очекува Артемис III да биде лансирана во 2027 година. == Наводи == {{наводи}} {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] qzrbuvtqeaoj3twqgpjehgo632g9gfy Бјеловарска синагога 0 1390501 5575071 5565513 2026-06-10T20:05:51Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Бјеловарска Синагога]] на [[Бјеловарска синагога]] 5565513 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект|name=Бјеловарска Синагога|native_name={{langx|hr|Bjelovar Izraelitički templ}}|image=Bjelovar, Great Synagogue.jpg|image_upright=1.4|caption=Поранешната синагога, сега културен центар, во 1920-тите, со куполи|location=Ивана Мажураниќа 6, [[Бјеловар]], [[Бјеловарско-билогорска жупанија]]|country=[[Хрватска]]|geo={{coord|45|54|00|N|16|50|38|E|region:HR-07_type:landmark_source:kolossus-hrwiki|display=it}}|map_type=Хрватска|map_size=250|map_relief=1|map_caption=Местоположба на поренешната синагога во Хрватска|religious_affiliation={{nowrap|[[Отродоксен јудаизам]] {{small|(порано)}}}}|district=|status={{ubl|[[Синагога]] {{small|(1917&ndash;{{circa|1941}})}}|[[Културен центар]] {{small|(since {{околу|1950 г}})}}}}|functional_status={{ubl|{{nowrap|'''Closed''' {{small|(како синагога)}};}}|пренаменета}}|leadership=|website=|architect=Ото Голдшилер|architecture_style=[[Јунгенстил]]|facade_direction=|established=|year_completed=1917|construction_cost=160,000 [[Аустроунгарска круна]]|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|materials=|dome_quantity=2|footnotes=}}'''Бјеловарската синагога''' ({{Langx|hr|Izraelitički templ}}) — поранешна [[Јудаизам|еврејска]] [[синагога]], која се наоѓала во [[Бјеловар]], [[Хрватска]]. Изградена во 1917 година, делумно уништена за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], зградата служела како Дом на културата во Бјеловар, културен центар, од 1950-тите. == Историја == Во 1882 година во Бјеловар бил изграден првиот еврејски храм, но со текот на годините, бројот на Евреи во Бјеловар се зголемил, па сегашниот храм повеќе не можел да ги задоволи потребите на еврејската заедница Бјеловар. Идејата за изградба на новата синагога датира од 1913 година, кога Генералното собрание на Еврејската заедница Бјеловар, под претседателство на Јаша Хржиќ, одлучило да изгради нова, голема и привлечна синагога. Иако во тоа време во Бјеловар живееле само околу 500 Евреи. Според пресметките, изградбата на синагогата чинела 160.000 австроунгарски круни. Синагогата била дизајнирана од германскиот архитект од Хенигсберг, Ото Голдшајдер. Изградбата започнала во 1913 година и била завршена во 1917 година во стилот на [[Југендстил|арт нуво]] во Бјеловар. Синагогата во Бјеловар била осветена од главниот рабин од Бјеловар, Самуел Д. Таубер, и главниот рабин од Вировица, Х.Е. Кауфман. Префрлањето на [[Тора|Тората]] од старата синагога во новата се случило на 15 август 1917 година. Инаугуративниот [[рабин]] бил Лазар Маргулиес. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], речиси сите Евреи од Бјеловар биле убиени за време на [[Холокауст|Холокаустот]]. Синагогата била ограбена и опустошена. По војната, синагогата Бјеловар била претворена во театар во 1951 година. [[Купола|Куполите]] и религиозните карактеристики на синагогата биле отстранети; само [[Давидова ѕвезда|Давидовата ѕвезда]] била оставена на внатрешниот горен кат. Денес, синагогата Бјеловар служи како Дом на културата во Бјеловар, културен центар.<ref>{{Наведена книга|title=Prilog istraživanju povijesti Židova u Bjelovaru|last=Bjelovar, Gradski muzej|last2=Medar, Mladen|date=20 July 2007|pages=164-168}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.cendo.hr/Opcine.aspx?id=1|title=Židovska općina Bjelovar|date=|access-date=2013-07-12|publisher=CENDO - Istraživački i dokumentacijski centar}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><gallery> Податотека:Bjelovar_Dom_kulture.JPG|алт=The former synagogue, now as the House of Culture in Bjelovar| Поранешната синагога, сега како Дом на културата во Бјеловар </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|House of Culture in Bjelovar}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://visitbjelovar.hr/en/tzbb/community-centre/|title=Community Centre|date=2024|work=Visit Belovar|publisher=Tourist Board of Bjelovar-Bilogora|accessdate=19 May 2024}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] [[Категорија:Синагоги во Хрватска]] coc8j5yar3d11s79bir9a1kcx7ou201 5575075 5575071 2026-06-10T20:06:29Z Ehrlich91 24281 5575075 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект|name=Бјеловарска синагога|native_name={{langx|hr|Bjelovar Izraelitički templ}}|image=Bjelovar, Great Synagogue.jpg|image_upright=1.4|caption=Поранешната синагога, сега културен центар, во 1920-тите, со куполи|location=Ивана Мажураниќа 6, [[Бјеловар]], [[Бјеловарско-билогорска жупанија]]|country=[[Хрватска]]|geo={{coord|45|54|00|N|16|50|38|E|region:HR-07_type:landmark_source:kolossus-hrwiki|display=it}}|map_type=Хрватска|map_size=250|map_relief=1|map_caption=Местоположба на поренешната синагога во Хрватска|religious_affiliation={{nowrap|[[Отродоксен јудаизам]] {{small|(порано)}}}}|district=|status={{ubl|[[Синагога]] {{small|(1917&ndash;{{circa|1941}})}}|[[Културен центар]] {{small|(since {{околу|1950 г}})}}}}|functional_status={{ubl|{{nowrap|'''Closed''' {{small|(како синагога)}};}}|пренаменета}}|leadership=|website=|architect=Ото Голдшилер|architecture_style=[[Јунгенстил]]|facade_direction=|established=|year_completed=1917|construction_cost=160,000 [[Аустроунгарска круна]]|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|materials=|dome_quantity=2|footnotes=}} '''Бјеловарската синагога''' ({{Langx|hr|Izraelitički templ}}) — поранешна [[Јудаизам|еврејска]] [[синагога]], која се наоѓала во [[Бјеловар]], [[Хрватска]]. Изградена во 1917 година, делумно уништена за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], зградата служела како Дом на културата во Бјеловар, културен центар, од 1950-тите. == Историја == Во 1882 година во Бјеловар бил изграден првиот еврејски храм, но со текот на годините, бројот на Евреи во Бјеловар се зголемил, па сегашниот храм повеќе не можел да ги задоволи потребите на еврејската заедница Бјеловар. Идејата за изградба на новата синагога датира од 1913 година, кога Генералното собрание на Еврејската заедница Бјеловар, под претседателство на Јаша Хржиќ, одлучило да изгради нова, голема и привлечна синагога. Иако во тоа време во Бјеловар живееле само околу 500 Евреи. Според пресметките, изградбата на синагогата чинела 160.000 австроунгарски круни. Синагогата била дизајнирана од германскиот архитект од Хенигсберг, Ото Голдшајдер. Изградбата започнала во 1913 година и била завршена во 1917 година во стилот на [[Југендстил|арт нуво]] во Бјеловар. Синагогата во Бјеловар била осветена од главниот рабин од Бјеловар, Самуел Д. Таубер, и главниот рабин од Вировица, Х.Е. Кауфман. Префрлањето на [[Тора|Тората]] од старата синагога во новата се случило на 15 август 1917 година. Инаугуративниот [[рабин]] бил Лазар Маргулиес. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], речиси сите Евреи од Бјеловар биле убиени за време на [[Холокауст|Холокаустот]]. Синагогата била ограбена и опустошена. По војната, синагогата Бјеловар била претворена во театар во 1951 година. [[Купола|Куполите]] и религиозните карактеристики на синагогата биле отстранети; само [[Давидова ѕвезда|Давидовата ѕвезда]] била оставена на внатрешниот горен кат. Денес, синагогата Бјеловар служи како Дом на културата во Бјеловар, културен центар.<ref>{{Наведена книга|title=Prilog istraživanju povijesti Židova u Bjelovaru|last=Bjelovar, Gradski muzej|last2=Medar, Mladen|date=20 July 2007|pages=164-168}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.cendo.hr/Opcine.aspx?id=1|title=Židovska općina Bjelovar|date=|access-date=2013-07-12|publisher=CENDO - Istraživački i dokumentacijski centar}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><gallery> Податотека:Bjelovar_Dom_kulture.JPG|алт=The former synagogue, now as the House of Culture in Bjelovar| Поранешната синагога, сега како Дом на културата во Бјеловар </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|House of Culture in Bjelovar}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://visitbjelovar.hr/en/tzbb/community-centre/|title=Community Centre|date=2024|work=Visit Belovar|publisher=Tourist Board of Bjelovar-Bilogora|accessdate=19 May 2024}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на хрватски]] [[Категорија:Синагоги во Хрватска]] 2rzmptjna2mvkygkvoz3ppibqb09z74 Иван Губијан 0 1390502 5575076 5537608 2026-06-10T20:06:46Z Ehrlich91 24281 5575076 wikitext text/x-wiki '''Иван Губијан''' (14 јуни 1923 – 4 јануари 2009) – [[Југославија|југословенски]] фрлач на кладиво кој се натпреварувал на Олимписките игри во 1948 и 1952 година и се пласирал на второто и деветтото место, соодветно. Нему му се припишува воведувањето на техниката на фрлање со четири вртења, која е широко користена денес.<ref name="r1">{{Наведена мрежна страница|url=http://glassrbije.org/E/index.php?option=com_content&task=view&id=5741&Itemid=30|title=Sports Roundup|date=5 January 2009|work=glassrbije.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212205841/http://glassrbije.org/E/index.php?option=com_content&task=view&id=5741&Itemid=30|archive-date=12 February 2009}}</ref><ref name="r2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/sport/atletika/vesti.php?yyyy=2009&mm=01&dd=05&nav_id=337762|title=Preminuo Ivan Gubijan|date=5 January 2009|publisher=[[B92]]|language=Serbian|accessdate=19 July 2012}}</ref> Губијан завршил втор зад Данкан Кларк во дисциплината фрлање кладиво на Британското првенство на ААА во 1950 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000681/19500715/110/0005|title=Bailey's furlong record confirmed|date=15 July 1950|work=Daily Herald|access-date=16 April 2025|via=British Newspaper Archive}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0003359/19500716/244/0008|title=Won Arthur Wint equals half-mile record|date=16 July 1950|work=Weekly Dispatch (London)|access-date=16 April 2025|via=British Newspaper Archive}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nuts.org.uk/Champs/AAA/index.htm|title=AAA, WAAA and National Championships Medallists|work=National Union of Track Statisticians|accessdate=16 April 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gbrathletics.com/bc/aaa.htm|title=AAA Championships (men)|work=GBR Athletics|accessdate=16 April 2025}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ivan Gubijan}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Губијан, Иван}} [[Категорија:Починати во 2009 година]] [[Категорија:Родени во 1923 година]] [[Категорија:Југословенски спортисти]] 2jass2hy07h0ya2p6cxz83si08v6row Разговор:Бјеловарска синагога 1 1390514 5575073 5533742 2026-06-10T20:05:51Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Разговор:Бјеловарска Синагога]] на [[Разговор:Бјеловарска синагога]] 5533742 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=IvanKonev123|тема=Култура|земја=Хрватска}} dio5pnw19c6ud4h4yolddyrs80es54w Јосип Хорват Меѓимурец 0 1390559 5575078 5549384 2026-06-10T20:10:12Z Ehrlich91 24281 /* Масло на платно */ 5575078 wikitext text/x-wiki '''Јосип Хорват''' ([[Чаковец]],[[18 февруари]] [[1904]] – [[Загреб]][[2 јуни|, 2 јуни]] [[1945]]) – [[Хрватска|хрватски]] [[Сликарство|сликар]]. == Биографија == Јосип Хорват бил хрватски сликар роден на 18 февруари [[1904|1904 година]], од татко Драгутин Хорват и мајка Марија, родена Кос, во [[Чаковец]]. Основно училиште завршил во Чаковец, а гимназија во Велика Канижа и [[Пешта]]. Дипломирал на Академијата за ликовни уметности во [[Виена]], почнувајќи од [[1917|1917 година]], а негови професори на Виенската академија биле [[Karl Kohn|Карл Кон]] и сликарот [[Robert Fuchs|Роберт Фукс]] (1896–1981). [[1924|Во 1924 година]] ја започнал својата кариера во Загреб и бидејќи Антун Улрих бил покровител на многу уметници во Загреб, Јосип Хорват имал и свое студио благодарение на Улрих. Во периодот од 1931 година, како резултат на негово затворање во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], тој добил туберкулоза на коските, а по десет операции, десната нога му била ампутирана во декември 1942 година и од тогаш одел со помош на дрвена протеза. Загрепскиот индустријалец Антун Рес, член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, нарачувал слики со масло на платно во големи размери за свечената сала во Озаљ со теми од историјата на Хрватите како што се „Крунисувањето [[Томислав|на кралот Томислав]] “, „Смртта на Петар Свачиќ - Битката кај Гвоздом“ итн., а требало да наслика и слика на која е прикажана [[битка кај Сисак]] [[1593|во 1593 година]] и слика на востанието во Раковица. Од [[5 февруари|5]] [[5 февруари|февруари]] [[1930|1930 година]], Тој го користел и прекарот „Меѓимурец“ за да се разликува од новинарот и публицист Јосип Хорват, кој бил роден во Чепин. Јосип Хорват Меѓимурец се приклучил на Хрватската копнена армија на 1 август 1941 година, но не заради војна, туку за вработување и заработка за живот со цртање и сликање. Неговите први денови во Домоградбата биле поврзани со полковникот Перо Блашковиќ, кој исто така бил член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, а работата ја добил благодарение на препораките на Емилиј Лашовски. Од 14 март 1942 година, тој бил во новинарскиот оддел на МинорС и така, создал 8 пропагандни цртежи во „Хрватскиот домбран“ и пет слики со масло на платно: „Другарство“ (сцена каде што домашен стражар носи друг ранет домашен стражар преку рамо), „Германци во заседа“, „Стража на Требевиќ“ и два портрети на војници во униформа. Од 1 јануари 1943 година, тој бил во образовниот оддел на МинорС за воено сликарство на Академијата за ликовни уметности каде во одделот за воено сликарство – образовен баталјон, членувале и Иван Кожариќ (сега академик на Хрватската академија на науките и уметностите), Стеван Бинички, Антун Жупан, Драган Сакс, Алфред Петричиќ, Валерије Микиели, Милан Вулпе, Иван Шверташек и Матко Пеиќ, а Јосиефењеп Хорват бил раководител на военото сликарство со чин капетан (три тролисни во Домостражата – VII степен чиновник). Својата позиција ја користел за да им помага на луѓето без разлика на религија или националност. Уметниците го нарекувале: Цепави. Во текот на 1944 година, започнал да работи на сликата „Битката кај Сисак 1593“. За која моментално постојат две студии: Стар град Сисак - масло на платно; Студија на простор - пејзаж - сув пастел. Сликата никогаш не била завршена. До 1945 година работел во Меѓумурското просветно друштво во Загреб. === Тажна судбина === По влегувањето во Загреб, комунистичките партизански власти го одвеле од Дежелиќева 55 и го стрелале на 2 јуни 1945 година, а пресудата е напишана подоцна, на 7 септември 1945 година, број 160/45.II. Местото на погребот сè уште е непознато, а текстот на пресудата до ден-денес не е пронајден. На микрофилмовите на Хрватскиот државен архив за материјалот што се наоѓа во Военоисторискиот музеј во Белград, како и за материјалот во Хрватскиот државен архив и Државниот архив во Загреб, има пресуди до број 159/45, а првата по неа е 167/45. А тие пресуди што постојат се без објаснување и без докази за вина, а голем број се напишани во два или три реда. Андрија Мауровиќ, Стеван Бинички, Иво Војводиќ, Јово Субиќ и Славко Зоре сведочеле пред „Истражната комисија за утврдување на злосторства преку културна соработка со окупаторот“ на 7 август 1945 година, дека Јосип Хорват, сликар, им помогнал за време на војната и дека бил аифашист. == Цртежи за книгата „Кнез Зоран“ од Драгутин Неме (1929) == Приказни од минатото пред имиграцијата на Балканот (старословенска митологија). За оваа книга, Јосип Хорват создал три слики во масло на платно кои биле репродуцирани во боја и 71 цртеж. Сите поврзани со темата на книгата. == Илустрации за романите на Марија Јуриќ Загорка == Од ноември 1929 година, Јосип Хорват почнал да работи на слики користејќи измиено мастило и [[Бела боја|бела]] [[темпера]] на хартија за [[Роман|романите]] на Марија Јуриќ Загорка, кои биле објавувани во серии во тогашниот „Јутарњи лист“. За четвртиот дел ''од „Вештерката од Грич“,'' насловен како „Сиривалката на Марија Тереза“ и романот „Пророштвото од камените врати“, тој насликал повеќе од 70 слики во формат 265x180 mm. Во тоа време, уредник на „Јутарњи лист“ бил Јосип Хорват (новинар и публицист од Чепин) и од причини на дистинкција, од 5 февруари 1930 година, Јосип Хорват ги потпишувал своите слики и со дополнителната буква М. == Цртежи со мастило за книгата „Хрватска историја од дедовци до внуци“ од Марко Шепаровиќ (1936, 1938) == Портрет на проф. Марко Шепаровиќ (молив); Црквата Св. Донат на Крк; Солин: Манастир; Томислав, првиот хрватски крал; Перистел од палатата на Диоклецијан и споменикот на Григориј Нин; Башка таблета; Книн; Смртта на Петар Свачиќ; Трогир; Трогирска катедрала, портал; Медведград; Бан Павао Шубиќ; Јајце; Сплит во 17 век; Бихаќка во 15 век; кнезот Крсто Франкопан; Марко Марулиќ; Клис; Цетинград; град Вараждин; Никола Јуришиќ; Принцот Никола Шубиќ Зрински Сигетски; Мехмед Паша Соколовиќ; Корќула; Матија Губец; Смрт на Матија Губец; Шибенска катедрала Свети Џејмс; Принцовиот дворец во Дубровник; Град Сисак; Бан Томо Бакач Ердеди; Сењ; Силвије Страхимир Крањчевиќ; Август Шеноа; Бан Никола Зрински; кнезот Фран Крсто Франкопан; спомен-колумна на Бан Никола Зрински во Куршанечки луг; Бан Петар Зрински; Градот Чаковец во времето на Зрински; Градот Озаљ; принцезата Јелена Зринска; Дубровник; Црквата Света Катерина во Загреб; Сережанин; Загреб (Каптол и Грич); Матија Антун pl. Рељковиќ; Андрија Качиќ Миошиќ; Спомен на хрватската химна; Antun pl. Михановиќ; д-р Људевит Гај; Иван pl. Кукуљевиќ Сакчински; Бан Јосип Јелачиќ; Загребската катедрала со бискупската палата; кардиналот архиепископ Хаулик; Епископот Јосип Јурај Штросмајер; д-р Фрањо Рачки; Еуген Кватерник; д-р Анте Старчевиќ; д-р Исо Кршњави; Стјепан Радиќ; д-р Владко Мачек; Стјепан Радиќ (молив) == Цртежи со мастило за книгата „Татари во Хрватска“ од Милутин Мајер (1941) == Јосип Хорват направил седум цртежи со мастило за оваа книга: Киднаперот ја враќа девојката Стјепко; Катарина и Стјепко; Во црквата; Одмор на војниците; Молитвата на Катарина; Одбрана на тврдината; Битка со Татарите. == Друго == Националната и универзитетска библиотека содржи 56 цртежи изработени со графитен молив, мастило и гваш. Овие цртежи дојдоа во Националната и универзитетска библиотека преку конфискација од Месничка 25, заедно со околу 200 книги. Овие цртежи претставуваат дел од опусот создаден за време на краткиот живот на Јосип Хорват. На Озаљ има цртежи - портрети на Велимир Дежелиќ, Широла и Емилиј Лашовки. '''Циклус 1918 – 1941''' Циклусот од 14 цртежи претставува сè што Хрватите доживеале за време на диктатурата на Кралството Југославија. Еден цртеж прикажува затвореник со цигли што му висат за гениталиите. == Изложби == * Уметнички павилјон 16-ти – 30 ноември 1928 година; * Салон Улрих 25. XI. – 4. XII. во 1936 година; * Салон Улрих 16. – 28. II. во 1941 година; * Галерија Штросмаер 22 јули – 11 август 1942 година „Сликарски впечатоци од бојното поле“; * Уметнички павилјон 22 ноември – 13 декември 1942 година „Втора изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 10 – 31 октомври 1943 година „Трета изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 17 јуни – 9 јули 1944 година. „4-та изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“. === Изложби по смртта === * „Историско сликарство во Хрватска“, Загреб 1969. (Слика „Крунисувањето на кралот Томислав“, 1938, Хрватски историски музеј) * „Градови и региони во слики и цртежи од 1800 до 1940 година“, Загреб 1977. (Слика „Стариот град [[Сисак]] “, 1944. студија за слика што ја прикажува Битката кај Сисак, Хрватски историски музеј) == Галерија на дела == {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Kralj_Tomislav_na_prijestolju,_Josip_Horvat_Međimurec,_1941.jpg|центар|169x169пкс]] ''Кралот Томислав на престолот'', масло на платно, февруари 1941 година. |[[Податотека:Krunjenje_kralja_Tomislava.JPG|центар|160x160пкс]] ''Крунисување на кралот Томислав'', масло на платно, 1938 година. |[[Податотека:Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG|центар|157x157пкс]] ''Смртта на Петар Свачиќ<br /><br /><br /><br /> - Битката кај Гвозд'', масло на платно, 1941 година. |[[Datoteka:Fra_Grga_Martić_1929.jpg|центар|164x164пкс]] ''Отец Грга Мартиќ'', масло на платно, 1929 година. |[[Податотека:Pred_burom_1936_623x972_mm.jpg|центар|160x160пкс]] ''Пред бурата'', масло на платно, околу 1936 година од Трпањ, полуостровот Пељешац. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:II_stčupica_za_roman_Marije_Jurić_Zagorke.jpg|центар|192x192пкс]] Илустрација за романот на Марија Јуриќ Загорка,''<br /><br /><br /><br /> мастило, бела темпера на хартија, 1931 година.'' |[[Податотека:Plavokosa_curica_999x553_mm1.jpg|центар|228x228пкс]] ''Русокоса девојка'', масло на иверица, 999x553 мм, 1934 година. |[[Податотека:Pod_Zidom_1.jpg|центар|182x182пкс]] ''Под ѕидот во Загреб'', масло на иверица, околу 1928 година. |[[Податотека:Sjeverni_portal_Šibenske_katedrale.jpg|центар|175x175пкс]] ''Северниот портал на Шибеничката катедрала'', масло на платно, 1942 година. |[[Податотека:Sv_Vid_Petrusevac_ulje.jpg|центар|167x167пкс]] ''Свети Вит'', масло на платно, 1934 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Portret_zene_u_Crvenom_oiginal_boje.jpg|центар|164x164пкс]] Портрет на Бранка Кршник,''<br /><br /><br /><br /> масло на платно, околу 1940 година.'' |[[Податотека:Baron_Zdenko_Turkovic_Kutjevski.jpg|центар|165x165пкс]] ''Портрет на баронот Зденко Турковиќ Кутевски'', масло на платно, 1928 година. |[[Податотека:Portret_Djevojčice_s_lutkom.jpg|центар|184x184пкс]] ''Портрет на мало девојче Јелена со кукла'', масло на платно, 1940 година. |[[Податотека:Josip_Horvat_Medimurski_portret_Ullricha.jpg|центар|153x153пкс]] ''Портрет на Антун Улрих'', масло на платно, 1936 година. |[[Податотека:Domobran_na_Trebevicu11.jpg|центар|130x130пкс]] ''Домашна стража на Требевиќ'', масло на платно, 1942 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Pred_ulazom_ulje_drvo_250x206_mm_1933.jpg|центар|156x156пкс]] Пред влезот,''<br /><br /><br /><br /> масло на иверица, околу 1933 година.'' |[[Податотека:Pejzaz_s_rijekom_ulje_platno_90x142_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Пејзаж со река'', масло на платно, 90x142 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Ribic_ulje_na_platnu_90x130_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Рибар на реката'', масло на платно, 90x130 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Pejzaž_suhi_pastel_1944.jpg|центар|130x130пкс]] ''Студија на пејзаж за сликање на Битката кај Сисак'', сув пастел, 1944 година. |[[Податотека:JHPark2.jpg|центар|130x130пкс]] ''Парк на есен'', масло на платно, 1944 година. |} * == Литература == * ''Обзор'', број 309 (1928) од 16 ноември 1928 година. * ''Јутарњи лист'', сабота, 17 ноември 1928 година, стр. 9. * ''Хрватски закон'', 17 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Вечер'', 29 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Svijet'', 1. 12. 1928, стр. 480-481. * ''Обзор'', 77(1936)285 * ''Вечер'', 28 ноември 1936 година. * ''Даница'', недела, 25 октомври 1936 година, стр. 9. * ''[[Morgenblatt (Zagreb)|Моргенблат]]'', 29 ноември 1936 година. * ''Јутарњи лист'', 1.12.1936. * ''Хрватско образование'', бр. 1-2 1937. * ''Вести'', 1 јули 1939 година. * ''Јутарњи лист'', 28(1939)9812 ( Е. Лашовски ) * ''Хрватски народ'', 3(1941)161 * ''Хрватска Груда'', 2(1941)35, стр. 7. * ''Вести'', 20 февруари 1941 година. * ''Вечер'', 15 февруари 1941 година. * ''Вечер, 23 февруари 1941 година.'' * Утрински весник, ''30 (1941) 10450'' * ''Нови лист'', 13 јули 1941 година. * ''Хрватската домашнa гарда'', средината на октомври 1941 година. * ''Нова Хрватска'', бр.121, 27.05.1942 година. * ''Нова Хрватска'', 04.07.1942. * ''Нова Хрватска'', бр.281; 29. 11. 1942. стр. 11. * ''Нова Хрватска'', број 288; 8. 12. 1942. стр. 12. * ''Нова Хрватска'', број 239, 12 октомври 1943 година, стр. 7. * ''Нова Хрватска'', број 140, 18 јуни 1944 година, стр. 8. * ''Хрватски народ'', број 615; Божиќ 1942 година. * ''Хрватски народ'', број 1063; 20 јуни 1944 година. * HR- HR-HDA-806 : Емилиј Лашовски, кутија 7-8; Дневник на Емилиј Лашовски * HR- HR-HDA-306 : Комисија за анкети на ZKRZ, кутија 688 * Архиви на Академијата за ликовни уметности во Загреб * Уметнички архив [[Хрватска академија на науките и уметностите|на Хрватската академија на науките и уметностите]] - Загреб: ''Јосип Хорват'', ''Салон Улрих'' * МДЦ, белешки на д-р Антун Бауер за изложбите во Загреб == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=7913 Кратка биографија во хрватскиот биографски лексикон] * [http://www.youtube.com/watch?v=4lrVNI6cTYc Јосип Хорват Меѓимурец, авторот на монументални сцени од хрватското минато, е скриен и заборавен академски сликар (видео)] * [http://www.google.hr/imgres?imgurl=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG&imgrefurl=http://thephora.net/forum/showthread.php%3Ft%3D20895%26page%3D2&usg=__lJW7hzFUF1Bur6VCHdURI3B_M44=&h=1094&w=973&sz=195&hl=hr&start=14&zoom=1&tbnid=8yowLDowX5qnrM:&tbnh=150&tbnw=133&ei=cXI1T6T_DIPAtAaO8MXFDA&prev=/search%3Fq%3DHorvat%2BJosip%2BMe%25C4%2591imurec%26um%3D1%26hl%3Dhr%26sa%3DN%26gbv%3D2%26tbm%3Disch%26prmd%3Divnso&um=1&itbs=1 Изложба на некои од сликите на Хорват] * [http://www.zupa-petrusevec.hr Парохија Свети Вит Петрушевец Загреб] * [http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg Слика „Кралот Томислав на тронот“ од Јосип Хорват Меѓимурец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110416194701/http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg |date=2011-04-16 }} <span>16 април 2011 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Меѓимурец, Јосип Хорват }} [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Хрватски сликари]] 7qx3x4o8aoj43jh7fubqe2ef515a5gw 5575079 5575078 2026-06-10T20:10:20Z Ehrlich91 24281 /* Цртежи со мастило за книгата „Хрватска историја од дедовци до внуци“ од Марко Шепаровиќ (1936, 1938) */ 5575079 wikitext text/x-wiki '''Јосип Хорват''' ([[Чаковец]],[[18 февруари]] [[1904]] – [[Загреб]][[2 јуни|, 2 јуни]] [[1945]]) – [[Хрватска|хрватски]] [[Сликарство|сликар]]. == Биографија == Јосип Хорват бил хрватски сликар роден на 18 февруари [[1904|1904 година]], од татко Драгутин Хорват и мајка Марија, родена Кос, во [[Чаковец]]. Основно училиште завршил во Чаковец, а гимназија во Велика Канижа и [[Пешта]]. Дипломирал на Академијата за ликовни уметности во [[Виена]], почнувајќи од [[1917|1917 година]], а негови професори на Виенската академија биле [[Karl Kohn|Карл Кон]] и сликарот [[Robert Fuchs|Роберт Фукс]] (1896–1981). [[1924|Во 1924 година]] ја започнал својата кариера во Загреб и бидејќи Антун Улрих бил покровител на многу уметници во Загреб, Јосип Хорват имал и свое студио благодарение на Улрих. Во периодот од 1931 година, како резултат на негово затворање во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], тој добил туберкулоза на коските, а по десет операции, десната нога му била ампутирана во декември 1942 година и од тогаш одел со помош на дрвена протеза. Загрепскиот индустријалец Антун Рес, член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, нарачувал слики со масло на платно во големи размери за свечената сала во Озаљ со теми од историјата на Хрватите како што се „Крунисувањето [[Томислав|на кралот Томислав]] “, „Смртта на Петар Свачиќ - Битката кај Гвоздом“ итн., а требало да наслика и слика на која е прикажана [[битка кај Сисак]] [[1593|во 1593 година]] и слика на востанието во Раковица. Од [[5 февруари|5]] [[5 февруари|февруари]] [[1930|1930 година]], Тој го користел и прекарот „Меѓимурец“ за да се разликува од новинарот и публицист Јосип Хорват, кој бил роден во Чепин. Јосип Хорват Меѓимурец се приклучил на Хрватската копнена армија на 1 август 1941 година, но не заради војна, туку за вработување и заработка за живот со цртање и сликање. Неговите први денови во Домоградбата биле поврзани со полковникот Перо Блашковиќ, кој исто така бил член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, а работата ја добил благодарение на препораките на Емилиј Лашовски. Од 14 март 1942 година, тој бил во новинарскиот оддел на МинорС и така, создал 8 пропагандни цртежи во „Хрватскиот домбран“ и пет слики со масло на платно: „Другарство“ (сцена каде што домашен стражар носи друг ранет домашен стражар преку рамо), „Германци во заседа“, „Стража на Требевиќ“ и два портрети на војници во униформа. Од 1 јануари 1943 година, тој бил во образовниот оддел на МинорС за воено сликарство на Академијата за ликовни уметности каде во одделот за воено сликарство – образовен баталјон, членувале и Иван Кожариќ (сега академик на Хрватската академија на науките и уметностите), Стеван Бинички, Антун Жупан, Драган Сакс, Алфред Петричиќ, Валерије Микиели, Милан Вулпе, Иван Шверташек и Матко Пеиќ, а Јосиефењеп Хорват бил раководител на военото сликарство со чин капетан (три тролисни во Домостражата – VII степен чиновник). Својата позиција ја користел за да им помага на луѓето без разлика на религија или националност. Уметниците го нарекувале: Цепави. Во текот на 1944 година, започнал да работи на сликата „Битката кај Сисак 1593“. За која моментално постојат две студии: Стар град Сисак - масло на платно; Студија на простор - пејзаж - сув пастел. Сликата никогаш не била завршена. До 1945 година работел во Меѓумурското просветно друштво во Загреб. === Тажна судбина === По влегувањето во Загреб, комунистичките партизански власти го одвеле од Дежелиќева 55 и го стрелале на 2 јуни 1945 година, а пресудата е напишана подоцна, на 7 септември 1945 година, број 160/45.II. Местото на погребот сè уште е непознато, а текстот на пресудата до ден-денес не е пронајден. На микрофилмовите на Хрватскиот државен архив за материјалот што се наоѓа во Военоисторискиот музеј во Белград, како и за материјалот во Хрватскиот државен архив и Државниот архив во Загреб, има пресуди до број 159/45, а првата по неа е 167/45. А тие пресуди што постојат се без објаснување и без докази за вина, а голем број се напишани во два или три реда. Андрија Мауровиќ, Стеван Бинички, Иво Војводиќ, Јово Субиќ и Славко Зоре сведочеле пред „Истражната комисија за утврдување на злосторства преку културна соработка со окупаторот“ на 7 август 1945 година, дека Јосип Хорват, сликар, им помогнал за време на војната и дека бил аифашист. == Цртежи за книгата „Кнез Зоран“ од Драгутин Неме (1929) == Приказни од минатото пред имиграцијата на Балканот (старословенска митологија). За оваа книга, Јосип Хорват создал три слики во масло на платно кои биле репродуцирани во боја и 71 цртеж. Сите поврзани со темата на книгата. == Илустрации за романите на Марија Јуриќ Загорка == Од ноември 1929 година, Јосип Хорват почнал да работи на слики користејќи измиено мастило и [[Бела боја|бела]] [[темпера]] на хартија за [[Роман|романите]] на Марија Јуриќ Загорка, кои биле објавувани во серии во тогашниот „Јутарњи лист“. За четвртиот дел ''од „Вештерката од Грич“,'' насловен како „Сиривалката на Марија Тереза“ и романот „Пророштвото од камените врати“, тој насликал повеќе од 70 слики во формат 265x180 mm. Во тоа време, уредник на „Јутарњи лист“ бил Јосип Хорват (новинар и публицист од Чепин) и од причини на дистинкција, од 5 февруари 1930 година, Јосип Хорват ги потпишувал своите слики и со дополнителната буква М. == Цртежи со мастило за книгата „Татари во Хрватска“ од Милутин Мајер (1941) == Јосип Хорват направил седум цртежи со мастило за оваа книга: Киднаперот ја враќа девојката Стјепко; Катарина и Стјепко; Во црквата; Одмор на војниците; Молитвата на Катарина; Одбрана на тврдината; Битка со Татарите. == Друго == Националната и универзитетска библиотека содржи 56 цртежи изработени со графитен молив, мастило и гваш. Овие цртежи дојдоа во Националната и универзитетска библиотека преку конфискација од Месничка 25, заедно со околу 200 книги. Овие цртежи претставуваат дел од опусот создаден за време на краткиот живот на Јосип Хорват. На Озаљ има цртежи - портрети на Велимир Дежелиќ, Широла и Емилиј Лашовки. '''Циклус 1918 – 1941''' Циклусот од 14 цртежи претставува сè што Хрватите доживеале за време на диктатурата на Кралството Југославија. Еден цртеж прикажува затвореник со цигли што му висат за гениталиите. == Изложби == * Уметнички павилјон 16-ти – 30 ноември 1928 година; * Салон Улрих 25. XI. – 4. XII. во 1936 година; * Салон Улрих 16. – 28. II. во 1941 година; * Галерија Штросмаер 22 јули – 11 август 1942 година „Сликарски впечатоци од бојното поле“; * Уметнички павилјон 22 ноември – 13 декември 1942 година „Втора изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 10 – 31 октомври 1943 година „Трета изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 17 јуни – 9 јули 1944 година. „4-та изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“. === Изложби по смртта === * „Историско сликарство во Хрватска“, Загреб 1969. (Слика „Крунисувањето на кралот Томислав“, 1938, Хрватски историски музеј) * „Градови и региони во слики и цртежи од 1800 до 1940 година“, Загреб 1977. (Слика „Стариот град [[Сисак]] “, 1944. студија за слика што ја прикажува Битката кај Сисак, Хрватски историски музеј) == Галерија на дела == {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Kralj_Tomislav_na_prijestolju,_Josip_Horvat_Međimurec,_1941.jpg|центар|169x169пкс]] ''Кралот Томислав на престолот'', масло на платно, февруари 1941 година. |[[Податотека:Krunjenje_kralja_Tomislava.JPG|центар|160x160пкс]] ''Крунисување на кралот Томислав'', масло на платно, 1938 година. |[[Податотека:Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG|центар|157x157пкс]] ''Смртта на Петар Свачиќ<br /><br /><br /><br /> - Битката кај Гвозд'', масло на платно, 1941 година. |[[Datoteka:Fra_Grga_Martić_1929.jpg|центар|164x164пкс]] ''Отец Грга Мартиќ'', масло на платно, 1929 година. |[[Податотека:Pred_burom_1936_623x972_mm.jpg|центар|160x160пкс]] ''Пред бурата'', масло на платно, околу 1936 година од Трпањ, полуостровот Пељешац. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:II_stčupica_za_roman_Marije_Jurić_Zagorke.jpg|центар|192x192пкс]] Илустрација за романот на Марија Јуриќ Загорка,''<br /><br /><br /><br /> мастило, бела темпера на хартија, 1931 година.'' |[[Податотека:Plavokosa_curica_999x553_mm1.jpg|центар|228x228пкс]] ''Русокоса девојка'', масло на иверица, 999x553 мм, 1934 година. |[[Податотека:Pod_Zidom_1.jpg|центар|182x182пкс]] ''Под ѕидот во Загреб'', масло на иверица, околу 1928 година. |[[Податотека:Sjeverni_portal_Šibenske_katedrale.jpg|центар|175x175пкс]] ''Северниот портал на Шибеничката катедрала'', масло на платно, 1942 година. |[[Податотека:Sv_Vid_Petrusevac_ulje.jpg|центар|167x167пкс]] ''Свети Вит'', масло на платно, 1934 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Portret_zene_u_Crvenom_oiginal_boje.jpg|центар|164x164пкс]] Портрет на Бранка Кршник,''<br /><br /><br /><br /> масло на платно, околу 1940 година.'' |[[Податотека:Baron_Zdenko_Turkovic_Kutjevski.jpg|центар|165x165пкс]] ''Портрет на баронот Зденко Турковиќ Кутевски'', масло на платно, 1928 година. |[[Податотека:Portret_Djevojčice_s_lutkom.jpg|центар|184x184пкс]] ''Портрет на мало девојче Јелена со кукла'', масло на платно, 1940 година. |[[Податотека:Josip_Horvat_Medimurski_portret_Ullricha.jpg|центар|153x153пкс]] ''Портрет на Антун Улрих'', масло на платно, 1936 година. |[[Податотека:Domobran_na_Trebevicu11.jpg|центар|130x130пкс]] ''Домашна стража на Требевиќ'', масло на платно, 1942 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Pred_ulazom_ulje_drvo_250x206_mm_1933.jpg|центар|156x156пкс]] Пред влезот,''<br /><br /><br /><br /> масло на иверица, околу 1933 година.'' |[[Податотека:Pejzaz_s_rijekom_ulje_platno_90x142_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Пејзаж со река'', масло на платно, 90x142 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Ribic_ulje_na_platnu_90x130_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Рибар на реката'', масло на платно, 90x130 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Pejzaž_suhi_pastel_1944.jpg|центар|130x130пкс]] ''Студија на пејзаж за сликање на Битката кај Сисак'', сув пастел, 1944 година. |[[Податотека:JHPark2.jpg|центар|130x130пкс]] ''Парк на есен'', масло на платно, 1944 година. |} * == Литература == * ''Обзор'', број 309 (1928) од 16 ноември 1928 година. * ''Јутарњи лист'', сабота, 17 ноември 1928 година, стр. 9. * ''Хрватски закон'', 17 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Вечер'', 29 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Svijet'', 1. 12. 1928, стр. 480-481. * ''Обзор'', 77(1936)285 * ''Вечер'', 28 ноември 1936 година. * ''Даница'', недела, 25 октомври 1936 година, стр. 9. * ''[[Morgenblatt (Zagreb)|Моргенблат]]'', 29 ноември 1936 година. * ''Јутарњи лист'', 1.12.1936. * ''Хрватско образование'', бр. 1-2 1937. * ''Вести'', 1 јули 1939 година. * ''Јутарњи лист'', 28(1939)9812 ( Е. Лашовски ) * ''Хрватски народ'', 3(1941)161 * ''Хрватска Груда'', 2(1941)35, стр. 7. * ''Вести'', 20 февруари 1941 година. * ''Вечер'', 15 февруари 1941 година. * ''Вечер, 23 февруари 1941 година.'' * Утрински весник, ''30 (1941) 10450'' * ''Нови лист'', 13 јули 1941 година. * ''Хрватската домашнa гарда'', средината на октомври 1941 година. * ''Нова Хрватска'', бр.121, 27.05.1942 година. * ''Нова Хрватска'', 04.07.1942. * ''Нова Хрватска'', бр.281; 29. 11. 1942. стр. 11. * ''Нова Хрватска'', број 288; 8. 12. 1942. стр. 12. * ''Нова Хрватска'', број 239, 12 октомври 1943 година, стр. 7. * ''Нова Хрватска'', број 140, 18 јуни 1944 година, стр. 8. * ''Хрватски народ'', број 615; Божиќ 1942 година. * ''Хрватски народ'', број 1063; 20 јуни 1944 година. * HR- HR-HDA-806 : Емилиј Лашовски, кутија 7-8; Дневник на Емилиј Лашовски * HR- HR-HDA-306 : Комисија за анкети на ZKRZ, кутија 688 * Архиви на Академијата за ликовни уметности во Загреб * Уметнички архив [[Хрватска академија на науките и уметностите|на Хрватската академија на науките и уметностите]] - Загреб: ''Јосип Хорват'', ''Салон Улрих'' * МДЦ, белешки на д-р Антун Бауер за изложбите во Загреб == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=7913 Кратка биографија во хрватскиот биографски лексикон] * [http://www.youtube.com/watch?v=4lrVNI6cTYc Јосип Хорват Меѓимурец, авторот на монументални сцени од хрватското минато, е скриен и заборавен академски сликар (видео)] * [http://www.google.hr/imgres?imgurl=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG&imgrefurl=http://thephora.net/forum/showthread.php%3Ft%3D20895%26page%3D2&usg=__lJW7hzFUF1Bur6VCHdURI3B_M44=&h=1094&w=973&sz=195&hl=hr&start=14&zoom=1&tbnid=8yowLDowX5qnrM:&tbnh=150&tbnw=133&ei=cXI1T6T_DIPAtAaO8MXFDA&prev=/search%3Fq%3DHorvat%2BJosip%2BMe%25C4%2591imurec%26um%3D1%26hl%3Dhr%26sa%3DN%26gbv%3D2%26tbm%3Disch%26prmd%3Divnso&um=1&itbs=1 Изложба на некои од сликите на Хорват] * [http://www.zupa-petrusevec.hr Парохија Свети Вит Петрушевец Загреб] * [http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg Слика „Кралот Томислав на тронот“ од Јосип Хорват Меѓимурец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110416194701/http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg |date=2011-04-16 }} <span>16 април 2011 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Меѓимурец, Јосип Хорват }} [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Хрватски сликари]] pky6gnjxto633x8vrhbvbd1iuv6p7do 5575080 5575079 2026-06-10T20:10:35Z Ehrlich91 24281 /* Галерија на дела */ 5575080 wikitext text/x-wiki '''Јосип Хорват''' ([[Чаковец]],[[18 февруари]] [[1904]] – [[Загреб]][[2 јуни|, 2 јуни]] [[1945]]) – [[Хрватска|хрватски]] [[Сликарство|сликар]]. == Биографија == Јосип Хорват бил хрватски сликар роден на 18 февруари [[1904|1904 година]], од татко Драгутин Хорват и мајка Марија, родена Кос, во [[Чаковец]]. Основно училиште завршил во Чаковец, а гимназија во Велика Канижа и [[Пешта]]. Дипломирал на Академијата за ликовни уметности во [[Виена]], почнувајќи од [[1917|1917 година]], а негови професори на Виенската академија биле [[Karl Kohn|Карл Кон]] и сликарот [[Robert Fuchs|Роберт Фукс]] (1896–1981). [[1924|Во 1924 година]] ја започнал својата кариера во Загреб и бидејќи Антун Улрих бил покровител на многу уметници во Загреб, Јосип Хорват имал и свое студио благодарение на Улрих. Во периодот од 1931 година, како резултат на негово затворање во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], тој добил туберкулоза на коските, а по десет операции, десната нога му била ампутирана во декември 1942 година и од тогаш одел со помош на дрвена протеза. Загрепскиот индустријалец Антун Рес, член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, нарачувал слики со масло на платно во големи размери за свечената сала во Озаљ со теми од историјата на Хрватите како што се „Крунисувањето [[Томислав|на кралот Томислав]] “, „Смртта на Петар Свачиќ - Битката кај Гвоздом“ итн., а требало да наслика и слика на која е прикажана [[битка кај Сисак]] [[1593|во 1593 година]] и слика на востанието во Раковица. Од [[5 февруари|5]] [[5 февруари|февруари]] [[1930|1930 година]], Тој го користел и прекарот „Меѓимурец“ за да се разликува од новинарот и публицист Јосип Хорват, кој бил роден во Чепин. Јосип Хорват Меѓимурец се приклучил на Хрватската копнена армија на 1 август 1941 година, но не заради војна, туку за вработување и заработка за живот со цртање и сликање. Неговите први денови во Домоградбата биле поврзани со полковникот Перо Блашковиќ, кој исто така бил член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, а работата ја добил благодарение на препораките на Емилиј Лашовски. Од 14 март 1942 година, тој бил во новинарскиот оддел на МинорС и така, создал 8 пропагандни цртежи во „Хрватскиот домбран“ и пет слики со масло на платно: „Другарство“ (сцена каде што домашен стражар носи друг ранет домашен стражар преку рамо), „Германци во заседа“, „Стража на Требевиќ“ и два портрети на војници во униформа. Од 1 јануари 1943 година, тој бил во образовниот оддел на МинорС за воено сликарство на Академијата за ликовни уметности каде во одделот за воено сликарство – образовен баталјон, членувале и Иван Кожариќ (сега академик на Хрватската академија на науките и уметностите), Стеван Бинички, Антун Жупан, Драган Сакс, Алфред Петричиќ, Валерије Микиели, Милан Вулпе, Иван Шверташек и Матко Пеиќ, а Јосиефењеп Хорват бил раководител на военото сликарство со чин капетан (три тролисни во Домостражата – VII степен чиновник). Својата позиција ја користел за да им помага на луѓето без разлика на религија или националност. Уметниците го нарекувале: Цепави. Во текот на 1944 година, започнал да работи на сликата „Битката кај Сисак 1593“. За која моментално постојат две студии: Стар град Сисак - масло на платно; Студија на простор - пејзаж - сув пастел. Сликата никогаш не била завршена. До 1945 година работел во Меѓумурското просветно друштво во Загреб. === Тажна судбина === По влегувањето во Загреб, комунистичките партизански власти го одвеле од Дежелиќева 55 и го стрелале на 2 јуни 1945 година, а пресудата е напишана подоцна, на 7 септември 1945 година, број 160/45.II. Местото на погребот сè уште е непознато, а текстот на пресудата до ден-денес не е пронајден. На микрофилмовите на Хрватскиот државен архив за материјалот што се наоѓа во Военоисторискиот музеј во Белград, како и за материјалот во Хрватскиот државен архив и Државниот архив во Загреб, има пресуди до број 159/45, а првата по неа е 167/45. А тие пресуди што постојат се без објаснување и без докази за вина, а голем број се напишани во два или три реда. Андрија Мауровиќ, Стеван Бинички, Иво Војводиќ, Јово Субиќ и Славко Зоре сведочеле пред „Истражната комисија за утврдување на злосторства преку културна соработка со окупаторот“ на 7 август 1945 година, дека Јосип Хорват, сликар, им помогнал за време на војната и дека бил аифашист. == Цртежи за книгата „Кнез Зоран“ од Драгутин Неме (1929) == Приказни од минатото пред имиграцијата на Балканот (старословенска митологија). За оваа книга, Јосип Хорват создал три слики во масло на платно кои биле репродуцирани во боја и 71 цртеж. Сите поврзани со темата на книгата. == Илустрации за романите на Марија Јуриќ Загорка == Од ноември 1929 година, Јосип Хорват почнал да работи на слики користејќи измиено мастило и [[Бела боја|бела]] [[темпера]] на хартија за [[Роман|романите]] на Марија Јуриќ Загорка, кои биле објавувани во серии во тогашниот „Јутарњи лист“. За четвртиот дел ''од „Вештерката од Грич“,'' насловен како „Сиривалката на Марија Тереза“ и романот „Пророштвото од камените врати“, тој насликал повеќе од 70 слики во формат 265x180 mm. Во тоа време, уредник на „Јутарњи лист“ бил Јосип Хорват (новинар и публицист од Чепин) и од причини на дистинкција, од 5 февруари 1930 година, Јосип Хорват ги потпишувал своите слики и со дополнителната буква М. == Цртежи со мастило за книгата „Татари во Хрватска“ од Милутин Мајер (1941) == Јосип Хорват направил седум цртежи со мастило за оваа книга: Киднаперот ја враќа девојката Стјепко; Катарина и Стјепко; Во црквата; Одмор на војниците; Молитвата на Катарина; Одбрана на тврдината; Битка со Татарите. == Друго == Националната и универзитетска библиотека содржи 56 цртежи изработени со графитен молив, мастило и гваш. Овие цртежи дојдоа во Националната и универзитетска библиотека преку конфискација од Месничка 25, заедно со околу 200 книги. Овие цртежи претставуваат дел од опусот создаден за време на краткиот живот на Јосип Хорват. На Озаљ има цртежи - портрети на Велимир Дежелиќ, Широла и Емилиј Лашовки. '''Циклус 1918 – 1941''' Циклусот од 14 цртежи претставува сè што Хрватите доживеале за време на диктатурата на Кралството Југославија. Еден цртеж прикажува затвореник со цигли што му висат за гениталиите. == Изложби == * Уметнички павилјон 16-ти – 30 ноември 1928 година; * Салон Улрих 25. XI. – 4. XII. во 1936 година; * Салон Улрих 16. – 28. II. во 1941 година; * Галерија Штросмаер 22 јули – 11 август 1942 година „Сликарски впечатоци од бојното поле“; * Уметнички павилјон 22 ноември – 13 декември 1942 година „Втора изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 10 – 31 октомври 1943 година „Трета изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 17 јуни – 9 јули 1944 година. „4-та изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“. === Изложби по смртта === * „Историско сликарство во Хрватска“, Загреб 1969. (Слика „Крунисувањето на кралот Томислав“, 1938, Хрватски историски музеј) * „Градови и региони во слики и цртежи од 1800 до 1940 година“, Загреб 1977. (Слика „Стариот град [[Сисак]] “, 1944. студија за слика што ја прикажува Битката кај Сисак, Хрватски историски музеј) == Галерија на дела == {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Kralj_Tomislav_na_prijestolju,_Josip_Horvat_Međimurec,_1941.jpg|центар|169x169пкс]] ''Кралот Томислав на престолот'', масло на платно, февруари 1941 година. |[[Податотека:Krunjenje_kralja_Tomislava.JPG|центар|160x160пкс]] ''Крунисување на кралот Томислав'', масло на платно, 1938 година. |[[Податотека:Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG|центар|157x157пкс]] ''Смртта на Петар Свачиќ<br /><br /><br /><br /> - Битката кај Гвозд'', масло на платно, 1941 година. |[[Податотека:Fra_Grga_Martić_1929.jpg|центар|164x164пкс]] ''Отец Грга Мартиќ'', масло на платно, 1929 година. |[[Податотека:Pred_burom_1936_623x972_mm.jpg|центар|160x160пкс]] ''Пред бурата'', масло на платно, околу 1936 година од Трпањ, полуостровот Пељешац. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:II_stčupica_za_roman_Marije_Jurić_Zagorke.jpg|центар|192x192пкс]] Илустрација за романот на Марија Јуриќ Загорка,''<br /><br /><br /><br /> мастило, бела темпера на хартија, 1931 година.'' |[[Податотека:Plavokosa_curica_999x553_mm1.jpg|центар|228x228пкс]] ''Русокоса девојка'', масло на иверица, 999x553 мм, 1934 година. |[[Податотека:Pod_Zidom_1.jpg|центар|182x182пкс]] ''Под ѕидот во Загреб'', масло на иверица, околу 1928 година. |[[Податотека:Sjeverni_portal_Šibenske_katedrale.jpg|центар|175x175пкс]] ''Северниот портал на Шибеничката катедрала'', масло на платно, 1942 година. |[[Податотека:Sv_Vid_Petrusevac_ulje.jpg|центар|167x167пкс]] ''Свети Вит'', масло на платно, 1934 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Portret_zene_u_Crvenom_oiginal_boje.jpg|центар|164x164пкс]] Портрет на Бранка Кршник,''<br /><br /><br /><br /> масло на платно, околу 1940 година.'' |[[Податотека:Baron_Zdenko_Turkovic_Kutjevski.jpg|центар|165x165пкс]] ''Портрет на баронот Зденко Турковиќ Кутевски'', масло на платно, 1928 година. |[[Податотека:Portret_Djevojčice_s_lutkom.jpg|центар|184x184пкс]] ''Портрет на мало девојче Јелена со кукла'', масло на платно, 1940 година. |[[Податотека:Josip_Horvat_Medimurski_portret_Ullricha.jpg|центар|153x153пкс]] ''Портрет на Антун Улрих'', масло на платно, 1936 година. |[[Податотека:Domobran_na_Trebevicu11.jpg|центар|130x130пкс]] ''Домашна стража на Требевиќ'', масло на платно, 1942 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Pred_ulazom_ulje_drvo_250x206_mm_1933.jpg|центар|156x156пкс]] Пред влезот,''<br /><br /><br /><br /> масло на иверица, околу 1933 година.'' |[[Податотека:Pejzaz_s_rijekom_ulje_platno_90x142_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Пејзаж со река'', масло на платно, 90x142 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Ribic_ulje_na_platnu_90x130_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Рибар на реката'', масло на платно, 90x130 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Pejzaž_suhi_pastel_1944.jpg|центар|130x130пкс]] ''Студија на пејзаж за сликање на Битката кај Сисак'', сув пастел, 1944 година. |[[Податотека:JHPark2.jpg|центар|130x130пкс]] ''Парк на есен'', масло на платно, 1944 година. |} * == Литература == * ''Обзор'', број 309 (1928) од 16 ноември 1928 година. * ''Јутарњи лист'', сабота, 17 ноември 1928 година, стр. 9. * ''Хрватски закон'', 17 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Вечер'', 29 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Svijet'', 1. 12. 1928, стр. 480-481. * ''Обзор'', 77(1936)285 * ''Вечер'', 28 ноември 1936 година. * ''Даница'', недела, 25 октомври 1936 година, стр. 9. * ''[[Morgenblatt (Zagreb)|Моргенблат]]'', 29 ноември 1936 година. * ''Јутарњи лист'', 1.12.1936. * ''Хрватско образование'', бр. 1-2 1937. * ''Вести'', 1 јули 1939 година. * ''Јутарњи лист'', 28(1939)9812 ( Е. Лашовски ) * ''Хрватски народ'', 3(1941)161 * ''Хрватска Груда'', 2(1941)35, стр. 7. * ''Вести'', 20 февруари 1941 година. * ''Вечер'', 15 февруари 1941 година. * ''Вечер, 23 февруари 1941 година.'' * Утрински весник, ''30 (1941) 10450'' * ''Нови лист'', 13 јули 1941 година. * ''Хрватската домашнa гарда'', средината на октомври 1941 година. * ''Нова Хрватска'', бр.121, 27.05.1942 година. * ''Нова Хрватска'', 04.07.1942. * ''Нова Хрватска'', бр.281; 29. 11. 1942. стр. 11. * ''Нова Хрватска'', број 288; 8. 12. 1942. стр. 12. * ''Нова Хрватска'', број 239, 12 октомври 1943 година, стр. 7. * ''Нова Хрватска'', број 140, 18 јуни 1944 година, стр. 8. * ''Хрватски народ'', број 615; Божиќ 1942 година. * ''Хрватски народ'', број 1063; 20 јуни 1944 година. * HR- HR-HDA-806 : Емилиј Лашовски, кутија 7-8; Дневник на Емилиј Лашовски * HR- HR-HDA-306 : Комисија за анкети на ZKRZ, кутија 688 * Архиви на Академијата за ликовни уметности во Загреб * Уметнички архив [[Хрватска академија на науките и уметностите|на Хрватската академија на науките и уметностите]] - Загреб: ''Јосип Хорват'', ''Салон Улрих'' * МДЦ, белешки на д-р Антун Бауер за изложбите во Загреб == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=7913 Кратка биографија во хрватскиот биографски лексикон] * [http://www.youtube.com/watch?v=4lrVNI6cTYc Јосип Хорват Меѓимурец, авторот на монументални сцени од хрватското минато, е скриен и заборавен академски сликар (видео)] * [http://www.google.hr/imgres?imgurl=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG&imgrefurl=http://thephora.net/forum/showthread.php%3Ft%3D20895%26page%3D2&usg=__lJW7hzFUF1Bur6VCHdURI3B_M44=&h=1094&w=973&sz=195&hl=hr&start=14&zoom=1&tbnid=8yowLDowX5qnrM:&tbnh=150&tbnw=133&ei=cXI1T6T_DIPAtAaO8MXFDA&prev=/search%3Fq%3DHorvat%2BJosip%2BMe%25C4%2591imurec%26um%3D1%26hl%3Dhr%26sa%3DN%26gbv%3D2%26tbm%3Disch%26prmd%3Divnso&um=1&itbs=1 Изложба на некои од сликите на Хорват] * [http://www.zupa-petrusevec.hr Парохија Свети Вит Петрушевец Загреб] * [http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg Слика „Кралот Томислав на тронот“ од Јосип Хорват Меѓимурец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110416194701/http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg |date=2011-04-16 }} <span>16 април 2011 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Меѓимурец, Јосип Хорват }} [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Хрватски сликари]] ilr8ta4ttjgzw862a4rsg2nw1zxt7by 5575081 5575080 2026-06-10T20:11:09Z Ehrlich91 24281 /* Литература */ 5575081 wikitext text/x-wiki '''Јосип Хорват''' ([[Чаковец]],[[18 февруари]] [[1904]] – [[Загреб]][[2 јуни|, 2 јуни]] [[1945]]) – [[Хрватска|хрватски]] [[Сликарство|сликар]]. == Биографија == Јосип Хорват бил хрватски сликар роден на 18 февруари [[1904|1904 година]], од татко Драгутин Хорват и мајка Марија, родена Кос, во [[Чаковец]]. Основно училиште завршил во Чаковец, а гимназија во Велика Канижа и [[Пешта]]. Дипломирал на Академијата за ликовни уметности во [[Виена]], почнувајќи од [[1917|1917 година]], а негови професори на Виенската академија биле [[Karl Kohn|Карл Кон]] и сликарот [[Robert Fuchs|Роберт Фукс]] (1896–1981). [[1924|Во 1924 година]] ја започнал својата кариера во Загреб и бидејќи Антун Улрих бил покровител на многу уметници во Загреб, Јосип Хорват имал и свое студио благодарение на Улрих. Во периодот од 1931 година, како резултат на негово затворање во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], тој добил туберкулоза на коските, а по десет операции, десната нога му била ампутирана во декември 1942 година и од тогаш одел со помош на дрвена протеза. Загрепскиот индустријалец Антун Рес, член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, нарачувал слики со масло на платно во големи размери за свечената сала во Озаљ со теми од историјата на Хрватите како што се „Крунисувањето [[Томислав|на кралот Томислав]] “, „Смртта на Петар Свачиќ - Битката кај Гвоздом“ итн., а требало да наслика и слика на која е прикажана [[битка кај Сисак]] [[1593|во 1593 година]] и слика на востанието во Раковица. Од [[5 февруари|5]] [[5 февруари|февруари]] [[1930|1930 година]], Тој го користел и прекарот „Меѓимурец“ за да се разликува од новинарот и публицист Јосип Хорват, кој бил роден во Чепин. Јосип Хорват Меѓимурец се приклучил на Хрватската копнена армија на 1 август 1941 година, но не заради војна, туку за вработување и заработка за живот со цртање и сликање. Неговите први денови во Домоградбата биле поврзани со полковникот Перо Блашковиќ, кој исто така бил член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, а работата ја добил благодарение на препораките на Емилиј Лашовски. Од 14 март 1942 година, тој бил во новинарскиот оддел на МинорС и така, создал 8 пропагандни цртежи во „Хрватскиот домбран“ и пет слики со масло на платно: „Другарство“ (сцена каде што домашен стражар носи друг ранет домашен стражар преку рамо), „Германци во заседа“, „Стража на Требевиќ“ и два портрети на војници во униформа. Од 1 јануари 1943 година, тој бил во образовниот оддел на МинорС за воено сликарство на Академијата за ликовни уметности каде во одделот за воено сликарство – образовен баталјон, членувале и Иван Кожариќ (сега академик на Хрватската академија на науките и уметностите), Стеван Бинички, Антун Жупан, Драган Сакс, Алфред Петричиќ, Валерије Микиели, Милан Вулпе, Иван Шверташек и Матко Пеиќ, а Јосиефењеп Хорват бил раководител на военото сликарство со чин капетан (три тролисни во Домостражата – VII степен чиновник). Својата позиција ја користел за да им помага на луѓето без разлика на религија или националност. Уметниците го нарекувале: Цепави. Во текот на 1944 година, започнал да работи на сликата „Битката кај Сисак 1593“. За која моментално постојат две студии: Стар град Сисак - масло на платно; Студија на простор - пејзаж - сув пастел. Сликата никогаш не била завршена. До 1945 година работел во Меѓумурското просветно друштво во Загреб. === Тажна судбина === По влегувањето во Загреб, комунистичките партизански власти го одвеле од Дежелиќева 55 и го стрелале на 2 јуни 1945 година, а пресудата е напишана подоцна, на 7 септември 1945 година, број 160/45.II. Местото на погребот сè уште е непознато, а текстот на пресудата до ден-денес не е пронајден. На микрофилмовите на Хрватскиот државен архив за материјалот што се наоѓа во Военоисторискиот музеј во Белград, како и за материјалот во Хрватскиот државен архив и Државниот архив во Загреб, има пресуди до број 159/45, а првата по неа е 167/45. А тие пресуди што постојат се без објаснување и без докази за вина, а голем број се напишани во два или три реда. Андрија Мауровиќ, Стеван Бинички, Иво Војводиќ, Јово Субиќ и Славко Зоре сведочеле пред „Истражната комисија за утврдување на злосторства преку културна соработка со окупаторот“ на 7 август 1945 година, дека Јосип Хорват, сликар, им помогнал за време на војната и дека бил аифашист. == Цртежи за книгата „Кнез Зоран“ од Драгутин Неме (1929) == Приказни од минатото пред имиграцијата на Балканот (старословенска митологија). За оваа книга, Јосип Хорват создал три слики во масло на платно кои биле репродуцирани во боја и 71 цртеж. Сите поврзани со темата на книгата. == Илустрации за романите на Марија Јуриќ Загорка == Од ноември 1929 година, Јосип Хорват почнал да работи на слики користејќи измиено мастило и [[Бела боја|бела]] [[темпера]] на хартија за [[Роман|романите]] на Марија Јуриќ Загорка, кои биле објавувани во серии во тогашниот „Јутарњи лист“. За четвртиот дел ''од „Вештерката од Грич“,'' насловен како „Сиривалката на Марија Тереза“ и романот „Пророштвото од камените врати“, тој насликал повеќе од 70 слики во формат 265x180 mm. Во тоа време, уредник на „Јутарњи лист“ бил Јосип Хорват (новинар и публицист од Чепин) и од причини на дистинкција, од 5 февруари 1930 година, Јосип Хорват ги потпишувал своите слики и со дополнителната буква М. == Цртежи со мастило за книгата „Татари во Хрватска“ од Милутин Мајер (1941) == Јосип Хорват направил седум цртежи со мастило за оваа книга: Киднаперот ја враќа девојката Стјепко; Катарина и Стјепко; Во црквата; Одмор на војниците; Молитвата на Катарина; Одбрана на тврдината; Битка со Татарите. == Друго == Националната и универзитетска библиотека содржи 56 цртежи изработени со графитен молив, мастило и гваш. Овие цртежи дојдоа во Националната и универзитетска библиотека преку конфискација од Месничка 25, заедно со околу 200 книги. Овие цртежи претставуваат дел од опусот создаден за време на краткиот живот на Јосип Хорват. На Озаљ има цртежи - портрети на Велимир Дежелиќ, Широла и Емилиј Лашовки. '''Циклус 1918 – 1941''' Циклусот од 14 цртежи претставува сè што Хрватите доживеале за време на диктатурата на Кралството Југославија. Еден цртеж прикажува затвореник со цигли што му висат за гениталиите. == Изложби == * Уметнички павилјон 16-ти – 30 ноември 1928 година; * Салон Улрих 25. XI. – 4. XII. во 1936 година; * Салон Улрих 16. – 28. II. во 1941 година; * Галерија Штросмаер 22 јули – 11 август 1942 година „Сликарски впечатоци од бојното поле“; * Уметнички павилјон 22 ноември – 13 декември 1942 година „Втора изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 10 – 31 октомври 1943 година „Трета изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 17 јуни – 9 јули 1944 година. „4-та изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“. === Изложби по смртта === * „Историско сликарство во Хрватска“, Загреб 1969. (Слика „Крунисувањето на кралот Томислав“, 1938, Хрватски историски музеј) * „Градови и региони во слики и цртежи од 1800 до 1940 година“, Загреб 1977. (Слика „Стариот град [[Сисак]] “, 1944. студија за слика што ја прикажува Битката кај Сисак, Хрватски историски музеј) == Галерија на дела == {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Kralj_Tomislav_na_prijestolju,_Josip_Horvat_Međimurec,_1941.jpg|центар|169x169пкс]] ''Кралот Томислав на престолот'', масло на платно, февруари 1941 година. |[[Податотека:Krunjenje_kralja_Tomislava.JPG|центар|160x160пкс]] ''Крунисување на кралот Томислав'', масло на платно, 1938 година. |[[Податотека:Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG|центар|157x157пкс]] ''Смртта на Петар Свачиќ<br /><br /><br /><br /> - Битката кај Гвозд'', масло на платно, 1941 година. |[[Податотека:Fra_Grga_Martić_1929.jpg|центар|164x164пкс]] ''Отец Грга Мартиќ'', масло на платно, 1929 година. |[[Податотека:Pred_burom_1936_623x972_mm.jpg|центар|160x160пкс]] ''Пред бурата'', масло на платно, околу 1936 година од Трпањ, полуостровот Пељешац. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:II_stčupica_za_roman_Marije_Jurić_Zagorke.jpg|центар|192x192пкс]] Илустрација за романот на Марија Јуриќ Загорка,''<br /><br /><br /><br /> мастило, бела темпера на хартија, 1931 година.'' |[[Податотека:Plavokosa_curica_999x553_mm1.jpg|центар|228x228пкс]] ''Русокоса девојка'', масло на иверица, 999x553 мм, 1934 година. |[[Податотека:Pod_Zidom_1.jpg|центар|182x182пкс]] ''Под ѕидот во Загреб'', масло на иверица, околу 1928 година. |[[Податотека:Sjeverni_portal_Šibenske_katedrale.jpg|центар|175x175пкс]] ''Северниот портал на Шибеничката катедрала'', масло на платно, 1942 година. |[[Податотека:Sv_Vid_Petrusevac_ulje.jpg|центар|167x167пкс]] ''Свети Вит'', масло на платно, 1934 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Portret_zene_u_Crvenom_oiginal_boje.jpg|центар|164x164пкс]] Портрет на Бранка Кршник,''<br /><br /><br /><br /> масло на платно, околу 1940 година.'' |[[Податотека:Baron_Zdenko_Turkovic_Kutjevski.jpg|центар|165x165пкс]] ''Портрет на баронот Зденко Турковиќ Кутевски'', масло на платно, 1928 година. |[[Податотека:Portret_Djevojčice_s_lutkom.jpg|центар|184x184пкс]] ''Портрет на мало девојче Јелена со кукла'', масло на платно, 1940 година. |[[Податотека:Josip_Horvat_Medimurski_portret_Ullricha.jpg|центар|153x153пкс]] ''Портрет на Антун Улрих'', масло на платно, 1936 година. |[[Податотека:Domobran_na_Trebevicu11.jpg|центар|130x130пкс]] ''Домашна стража на Требевиќ'', масло на платно, 1942 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Pred_ulazom_ulje_drvo_250x206_mm_1933.jpg|центар|156x156пкс]] Пред влезот,''<br /><br /><br /><br /> масло на иверица, околу 1933 година.'' |[[Податотека:Pejzaz_s_rijekom_ulje_platno_90x142_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Пејзаж со река'', масло на платно, 90x142 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Ribic_ulje_na_platnu_90x130_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Рибар на реката'', масло на платно, 90x130 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Pejzaž_suhi_pastel_1944.jpg|центар|130x130пкс]] ''Студија на пејзаж за сликање на Битката кај Сисак'', сув пастел, 1944 година. |[[Податотека:JHPark2.jpg|центар|130x130пкс]] ''Парк на есен'', масло на платно, 1944 година. |} * == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=7913 Кратка биографија во хрватскиот биографски лексикон] * [http://www.youtube.com/watch?v=4lrVNI6cTYc Јосип Хорват Меѓимурец, авторот на монументални сцени од хрватското минато, е скриен и заборавен академски сликар (видео)] * [http://www.google.hr/imgres?imgurl=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG&imgrefurl=http://thephora.net/forum/showthread.php%3Ft%3D20895%26page%3D2&usg=__lJW7hzFUF1Bur6VCHdURI3B_M44=&h=1094&w=973&sz=195&hl=hr&start=14&zoom=1&tbnid=8yowLDowX5qnrM:&tbnh=150&tbnw=133&ei=cXI1T6T_DIPAtAaO8MXFDA&prev=/search%3Fq%3DHorvat%2BJosip%2BMe%25C4%2591imurec%26um%3D1%26hl%3Dhr%26sa%3DN%26gbv%3D2%26tbm%3Disch%26prmd%3Divnso&um=1&itbs=1 Изложба на некои од сликите на Хорват] * [http://www.zupa-petrusevec.hr Парохија Свети Вит Петрушевец Загреб] * [http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg Слика „Кралот Томислав на тронот“ од Јосип Хорват Меѓимурец] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110416194701/http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg |date=2011-04-16 }} <span>16 април 2011 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Меѓимурец, Јосип Хорват }} [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Хрватски сликари]] 5wlcbaag41invwd5bgz4oopr48a9tkf Приходи во Русија 0 1390967 5575302 5556793 2026-06-11T10:32:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575302 wikitext text/x-wiki [[File:Median wage in Russia 2019.png|300px|thumb|right|Средна месечна плата во [[руска рубља|рубли]] по региони во април 2019 година<ref name=":1">[https://ria.ru/20191202/1561756977.html Рейтинг российских регионов по уровню зарплат — 2019] // 02.12.2019 г. Исследование подготовлено агентством РИА Рейтинг по заказу РИА Новости.</ref>:{{Col-begin}} {{Col-break}} {{Legend|#6f3198|>50 000}} {{Legend|#4d6df3|40 000 — 50 000}} {{Legend|#22b14c|32 900 — 40 000}} {{Legend|#a8e61d|30 000 — 32 900}} {{Col-break}} {{Legend|#fff200|26 000 — 30 000}} {{Legend|#ff7e00|24 000 — 26 000}} {{Legend|#ed1c24|22 000 — 24 000}} {{Legend|#9c5a3c|<22 000}} {{Col-end}}]] Според официјалните податоци од [[Федерална служба за државна статистика|Росстат]], [[аритметичка средина|просечниот]] приход на населението во Русија во 2020 година изнесувал 35 361 месечно, [[Список на европски држави по просечна плата|просечната месечна плата]] — 51 083 рубли, просечната [[Список на држави по просечна плата|пензија]] — 14 986 рубли. Вкупниот обем на паричните приходи на населението во Русија во 2020 година изнесувал 62 трилиони рубли. [[Русија]] спаѓа меѓу најработливите земји во светот, со најголемо оптоварување на работниците: таа секогаш била меѓу петте земји со највисока должина на работното време. Годишно [[Руси|Русинот]] работи за 600 часа повеќе отколку, на пример, [[Германци|Германецот]]<ref>{{cite web |author = Владимир Перекрест |url = https://www.kp.ru/daily/27527/4791959/ |title = Трудоголики поневоле: названы три причины переработок россиян |subtitle = Профессор Сафонов назвал низкие зарплаты главной причиной переработок россиян |lang = ru |website = Комсомольская правда |date =2023-07-11 |access-date = 2023-10-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20231201001824/https://www.kp.ru/daily/27527/4791959/ |archive-date = 2023-12-01 |url-status = live }}</ref>. На почетокот на јули 2024 година [[Светска банка]] ја преместила Русија во категоријата земји со висок доход. Нивото на национален доход во 2023 година по глава на жител изнесувало 14,250 [[Американски долар|американски долари]]. Во 2022 година овој показател бил на ниво од 12,830 американски долари, кога РФ се наоѓала меѓу земјите со БНД над просекот<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/07/02/vsemirnyy-bank-perevel-rossiyu-v-kategoriyu-stran-s-vysokim-dohodom-naseleniya|title=Всемирный банк перевел Россию в категорию стран с высоким доходом населения|lang=ru|website=Meduza|access-date=2024-07-12|archive-date=2024-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240712180401/https://meduza.io/news/2024/07/02/vsemirnyy-bank-perevel-rossiyu-v-kategoriyu-stran-s-vysokim-dohodom-naseleniya|url-status=live}}</ref>. Според податоците на Росстат во 2024 година просечната плата во Русија изнесувала 87,952 рубли (бруто; 951,47 [[Американски долар|$]]) и 76 518,24 рубли (нето, по одбивање на данок од 13 %; 827,78 [[Американски долар|$]])<ref name="fedstat57824">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.fedstat.ru/indicator/57824 |title=ЕМИСС<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2026-04-07 |archive-date=2021-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714152630/https://fedstat.ru/indicator/57824 |url-status=dead }}</ref><ref name="zp20">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/labor_market_employment_salaries?print=1 |title=Федеральная служба государственной статистики<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-08-08 |archive-date=2022-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516130131/https://rosstat.gov.ru/labor_market_employment_salaries?print=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nalog.gov.ru/rn77/taxation/taxes/ndfl/#:~:text=%D0%95%D1%81%D0%BB%D0%B8%20%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BE%20%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC,%D0%B0%20%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B6%D0%B5%20%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%B4%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4%D1%8B. |title=Налог на доходы физических лиц<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-08-08 |archive-date=2021-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210722222005/https://www.nalog.gov.ru/rn77/taxation/taxes/ndfl/#:~:text=%D0%95%D1%81%D0%BB%D0%B8%20%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BE%20%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC,%D0%B0%20%D0%B0%20%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B6%D0%B5%20%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5%20%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%B4%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4%D1%8B. |url-status=live }}</ref>. Од 2020 година во Русија се пресметува [[Медијален приход|медијален доход]] по глава на жител, врз основа на која исто така се пресметуваат [[Егзистенцијален минимум во Русија|егзистенцијалниот минимум]] и [[Список на европски држави по минимална плата|минималната плата (МРОТ)]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202012290119?index=2&rangeSize=1|title=Федеральный закон от 29.12.2020 № 473-ФЗ|author=|website=Официальный интернет-портал правовой информации|date=|publisher=|access-date=2021-01-10|archive-date=2021-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112191242/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202012290119?index=2&rangeSize=1|url-status=live}}</ref>. Медијалната плата — тоа е средишна плата, при која половина (50 %) од работниците во Русија или регионот добиваат помалку од тоа ниво, а половина (50 %) — повеќе од неа. Овој показател попрецизно ја одразува состојбата отколку просечната месечна плата<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.moedelo.org/article-personnel-accounting/mediannaya-zarplata|title=Медианная зарплата — что это такое простыми словами|website=«Моё дело»|access-date=2023-02-16|archive-date=2022-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221222055337/https://www.moedelo.org/article-personnel-accounting/mediannaya-zarplata|url-status=live}} </ref>. Така, според податоците на Сбериндекс во 2020 година медијалната плата по сите сектори во Русија изнесувала 31,540 рубли во јануари и 38,278 рубли во декември<ref name=":1" />. Во јануари 2021 година таа изнесувала 33,549 рубли, а во декември 2021 година — 42,801 рубли<ref name="СИ_МЗП">{{Cite web|lang=en|url=https://sberindex.ru/ru/dashboards/median-wages|title= Медианная заработная плата|website=СберИндекс|access-date=2023-02-16|archive-date=2023-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216133433/https://sberindex.ru/ru/dashboards/median-wages|url-status=live}} </ref>. Во јануари 2022 година медијалната плата изнесувала 37,429 рубли, а во декември 2022 година — 49,627 рубли<ref name="СИ_МЗП" />. Според податоците на Росстат<ref>{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/folder/313/document/209470|title=14,1% составил рост средних номинальных начисленных зарплат и медианной заработной платы в 2022 году|lang=ru|last=SiteSoft|website=rosstat.gov.ru|access-date=2023-11-02|archive-date=2023-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102070944/https://rosstat.gov.ru/folder/313/document/209470|url-status=live}}</ref> за 2022 година медијалната плата изнесувала 40,368 рубли. Просечната номинална пресметана плата изнесувала 65,388 рубли. Во [[Русија]] [[Плата|платата]] изнесува приближно 39 % од [[Бруто домашен производ|БДП]], додека во повеќето [[Европа|европски земји]] овој показател е над 50 %<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/finansy/494875-bednost-ne-porog-ekonomisty-ukazali-na-riski-dla-predbednyh-rossian|title=Бедность не порог: экономисты указали на риски для «предбедных» россиян|lang=ru|website=Forbes|date=2023-08-21|access-date=2023-08-22|archive-date=2023-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230822121513/https://www.forbes.ru/finansy/494875-bednost-ne-porog-ekonomisty-ukazali-na-riski-dla-predbednyh-rossian|url-status=live}}</ref>. Во последните години се сметало дека ниската [[Плата|плата]] — е конкурентска предност на руската економија, бидејќи тоа е поволно за водење бизнис, а [[сиромаштија]]та може да се „ублажи“ со исплати кон ранливите граѓани. Но само за единствената помош буџетот ќе потроши 1,6 трилиони рубли во [[2024]]. „''[[Држава|Државата]] плаќа висока цена за оваа мерка на поддршка. Ако бројот на приматели на [[Социјална помош|помош]] расте, политиката во која помошта е главен инструмент за борба против [[сиромаштија]]та ќе стане дополнителен ризик за буџетската стабилност''“, предупредила проректорката на [[Висока школа за економија|Високата школа за економија]] Лилија Овчарова<ref name=":2" />. Анкета на Русите во 2023 година за причините за отсуство или мал број патувања покажала дека недостигот на пари за патување сочинува 62,9 % од одговорите<ref>{{Cite web|url=https://m.vk.com/wall-105103266_128577|title=ВКонтакте {{!}} ВКонтакте|website=m.vk.com|access-date=2024-03-09|archive-date=2024-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309091202/https://m.vk.com/wall-105103266_128577|url-status=live}}</ref>. Социолозите од истражувачкиот холдинг „''Ромир''“ и експертите од Институтот за народностопанско прогнозирање (ИНП) на РАН во 2024 година соопштиле дека на населението му остануваат сè помалку слободни пари по задолжителните плаќања и очекуваат понатамошно забавување на потрошувачката на домаќинствата во услови на раст на цените. Тие гледаат во таквото забавување проблем за целата економија на РФ. Во текот на анкетата во 2022 година се утврдило дека две третини од Русите (66 %) ја исклучуваат можноста во блиска иднина да земат кредит за купување станбен имот — хипотека. Причините, според нив, се ниските плати и високите каматни стапки за хипотека<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.banki.ru/news/lenta/?id=10972073|title=Низкие зарплаты, высокие ставки. Россияне пояснили, почему не берут ипотеку|website=Банки.ру|access-date=2023-03-13|archive-date=2023-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313084741/https://www.banki.ru/news/lenta/?id=10972073|url-status=live}}</ref>. Медијалната (средна) плата во Русија во февруари 2023 година изнесувала 42,024 рубли<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.banki.ru/news/daytheme/?id=10982339|title=Самые высокооплачиваемые и востребованные профессии: настоящее и будущее|website=Банки.ру|access-date=2023-05-01|archive-date=2023-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501091357/https://www.banki.ru/news/daytheme/?id=10982339|url-status=live}}</ref>. Показателот за јули 2023 година изнесувал 53 571 рубли<ref>{{Cite web|url=https://gogov.ru/articles/median-salary|title=Медианная зарплата в России в 2023 году|lang=ru-RU|website=gogov.ru|access-date=2023-11-01|archive-date=2023-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101161604/https://gogov.ru/articles/median-salary|url-status=live}}</ref>. На 16 јуни вицепремиерката на РФ [[Татјана Голикова]], за време на говор на сесијата на Петербуршкиот меѓународен економски форум (ПМЕФ-23), соопштила дека околу 6 милиони вработени Руси примаат плата под нивото на минималната плата (МРОТ) (под 16,242 рубли месечно), а околу 12 милиони Руси работат без работни договори, или договори од граѓанско-правен карактер (ГПХ), или без статус на самовработени<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://m.5-tv.ru/news/436461/golikova-ozvucila-cislo-rossian-zanatyh-szarabotkom-nize-urovna-mrot/|title=Голикова озвучила число россиян, занятых с заработком ниже уровня МРОТ|author=Денис Птицын|website=Пятый канал|date=2023-06-16|access-date=2023-06-16}}</ref>. Според состојбата во април 2023 година, околу половина од Русите се жалат на премногу ниска плата и сакаат да заработуваат двојно повеќе, до вакви заклучоци дошле аналитичарите на ''HeadHunter''. Генерално, 71 % од жителите на земјата се незадоволни од својата заработка. Само четвртина (26 %) од работоспособното население на РФ е задоволно од висината на месечната плата [https://fintolk.pro/news/rossiyane-nedovolny-svoej-zarplatoj-kto-stradaet-bolshe-vseh/]. Според примерочно истражување на Росстат за април 2021 година, просечната пресметана ({{comment|бруто|Без да се земат предвид задржувањата на даноци и задолжителни придонеси во ПФР, ОМС и сл.}}) плата во Русија изнесувала 56,280 рубли<ref>[https://rosstat.gov.ru/folder/11110/document/13268 Сведения о распределении численности работников по размерам заработной платы 2021] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220219152953/https://rosstat.gov.ru/folder/11110/document/13268 |date=2022-02-19 }} // Росстат, стр. 166—169 (таб. 31, 32 RAR-архива).</ref>. Според анкетата на ''Левада-центар'' во јуни 2023 година, Русите навеле дека нивниот просечен месечен приход за првата половина на 2023 година изнесувал 24 илјади рубли. За да обезбедат егзистенцијален минимум, тие треба да заработуваат во просек 27,8 илјади рубли месечно.<ref>[https://www.levada.ru/2023/07/18/otsenki-urovnya-dohoda-sredi-rossiyan-v-2023-godu/ Оценки уровня дохода среди россиян в 2023 году] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230718182232/https://www.levada.ru/2023/07/18/otsenki-urovnya-dohoda-sredi-rossiyan-v-2023-godu/ |date=2023-07-18 }} // 18.07.2023.</ref> Според официјалните податоци на [[Федерална служба за државна статистика|Росстат]] заклучно со септември 2021 година, просечната плата во Русија изнесувала 54,687 рубли. Притоа, бројот на население со приходи под линијата на сиромаштија ({{num|11908}} рубли месечно) до крајот на 2021 година изнесувал околу 11 % (повеќе од 16 милиони луѓе)<ref>[https://www.rbc.ru/economics/11/03/2022/622b53209a7947ef35d91afb Росстат назвал число живущих за чертой бедности россиян] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220503140909/https://www.rbc.ru/economics/11/03/2022/622b53209a7947ef35d91afb |date=2022-05-03 }} // 11.03.2022. РБК.</ref><ref>[https://regnum.ru/news/economy/3530689.html Росстат: более 16 миллионов граждан России живут за чертой бедности] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220312123329/https://regnum.ru/news/economy/3530689.html |date=2022-03-12 }} // 11.03.2022. ИА REGNUM.</ref>, а во текот на годината се движел во рамките од 8,5—14,2 %<ref>[https://rosstat.gov.ru/storagemediabank/218_03-12-2021.htm О значении границ бедности и численности населения с денежными доходами ниже границы бедности за I—III кварталы 2021 года в целом по Российской Федерации] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220325193212/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/218_03-12-2021.htm |date=2022-03-25 }} // Данные на официальном сайте Росстата.</ref><ref>[https://rosstat.gov.ru/folder/313/document/157001 Росстат представляет информацию о границе бедности в IV квартале 2021 года] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220312130701/https://rosstat.gov.ru/folder/313/document/157001 |date=2022-03-12 }} // Данные на официальном сайте Росстата.</ref><!-- некоторые СМИ сравнивают с 2013 годом — это не корректно, разные методики подсчёта!-->, пресметан од Росстат според новата методологија<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-59551407 В России ввели новые правила определения бедности] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220219210345/https://www.bbc.com/russian/news-59551407 |date=2022-02-19 }} // 06.12.2021. Русская служба BBC.</ref>. Од 1 јануари 2022 година минималната плата во Русија е утврдена на 13,890 рубли<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20211118/mrot-1759696031.html|title=Путин заявил о повышении МРОТ в 2022 году — РИА Новости, 18.11.2021 |access-date=2021-12-31 |archive-date=2021-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217182950/https://ria.ru/20211118/mrot-1759696031.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bashinform.ru/news/economy/2021-12-07/v-rossii-s-1-yanvarya-2022-goda-uvelichitsya-minimalnyy-razmer-oplaty-truda-2608991|title=В России с 1 января 2022 года увеличится минимальный размер оплаты труда |access-date=2021-12-31 |archive-date=2021-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217182956/https://www.bashinform.ru/news/economy/2021-12-07/v-rossii-s-1-yanvarya-2022-goda-uvelichится-minimalnyy-razmer-oplaty-truda-2608991 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.glavbukh.ru/news/38075-prezident-utverdil-novyy-mrot-na-2022-god |title=Источник |access-date=2021-12-31 |archive-date=2021-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217182952/https://www.glavbukh.ru/news/38075-prezident-utverdil-novyy-mrot-na-2022-god |url-status=live }}</ref>. Главните видови приходи на населението во Русија се: плата (вклучувајќи и скриена) — 66 %, социјални исплати — 19 %, приходи од претприемачка дејност — 8 %, приходи од сопственост — 5 %, други приходи — 2 % (според податоци за 2018 година)<ref name="gks_2018">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/social/osn-12-2018.pdf |title=Социально-экономическое положение России — 2018 |access-date=2019-02-07 |archive-date=2019-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124051/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/social/osn-12-2018.pdf |url-status=live }}</ref>. Структурата на користење на приходите на населението на РФ: купување стоки и услуги — 75 %, задолжителни плаќања и разни придонеси — 12 %, заштеди — 8 %, купување странска валута — 4 %, пораст на готовина кај населението — 2 % (според податоци за 2017 година)<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/urov/urov_14g.xls|title=Объём и структура использования денежных доходов населения |access-date=2019-02-07 |archive-date=2019-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124310/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/urov/urov_14g.xls |url-status=live }}</ref>. Според податоците на [[ОЕСР]], во 2018 година во просек само за храна се трошеле 30 % од приходите на граѓаните, а уште 23,4 % за комунални услуги, облека и обувки, комуникации и превоз<ref>[https://aif.ru/money/mymoney/minimalnaya_zarplata_i_rashody_potrebiteley_v_stranah_evropy_infografika Минимальная зарплата и расходы потребителей в странах Европы. Инфографика] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220219091817/https://aif.ru/money/mymoney/minimalnaya_zarplata_i_rashody_potrebiteley_v_stranah_evropy_infografika |date=2022-02-19 }} // 21.12.2020. АиФ. Инфографика «Расходы домашних хозяйств».</ref>. ==Руски федерални субјекти според просечна месечна плата== Во Русија, се прави разлика помеѓу номиналните и реалните просечни месечни плати. Категоријата номинална плата ги опфаќа сите форми на надомест - вклучувајќи ги платите што им се исплаќаат на вработените во организации, индивидуални претприемачи и приватни лица - како и заработката на владини службеници, корпоративни директори и самовработени сопственици на бизниси. Категоријата реална плата, обратно, се однесува исклучиво на платите што се акумулирани и исплатени на вработените кои работат за организации, индивидуални претприемачи и приватни лица. Во повеќето региони, платите и расходите за храна и комунални услуги имаат тенденција да бидат приближно пропорционални; односно, колку е повисока просечната плата во даден регион, толку е повисока цената на живот. Москва, сепак, претставува исклучок од ова правило: цените на храната во главниот град може да бидат споредливи со оние во други региони каде што просечните плати се значително пониски. Следствено, руските граѓани што живеат во различни региони честопати се соочуваат со многу различни услови за живот. Во одредени области - првенствено поради климатски фактори - егзистенцијалниот минимум е значително повисок, додека условите за работа и живот се многу потешки и повлекуваат дополнителни здравствени оптоварувања за населението. Во контекст на ова, вработените во одредени региони на земјата имаат право на „регионален коефициент“ што се применува на нивната основна плата (дополнителна исплата или надоместок наменет за компензација на тешкотиите од работата во тешки климатски услови или за покривање на поврзаните дополнителни трошоци). Овие региони вклучуваат: јужниот дел од Источен Сибир, рускиот Далечен Исток, Далечниот Север и други територии на кои им е доделен сличен административен статус. Според податоците од Росстат, просечната месечна реална плата во Русија во 2022 година изнесувала 50.702 рубли. Просечни месечни номинални плати по региони на почетокот на 2023 година, според податоците на Росстат [https://visasam.ru/russia/rabotavrf/zarplata-po-regionam.html], претставени во рубли и долари. Во летото 2023 година, девизниот курс во Русија бил 1 долар = 91 рубли. {| class="wikitable sortable" !Федерален субјект ![[Руска рубља|RUB]] ![[Американски долар|USD]] |- ![[Русија]] !62 270 !684 |- |''[[Централен федерален округ]]'' | | |- |[[Москва]] |113 671 |1249 |- |[[Белгородска Област]] |46 133 |506 |- |[[Брјанска Област]] |40 354 |443 |- |[[Владимирска Област]] |44 188 |485 |- |[[Воронешка Област]] |45 142 |496 |- |[[Ивановска Област]] |35 232 |387 |- |[[Калушка Област]] |51 426 |565 |- |[[Костромска Област]] |38 883 |427 |- |[[Курска Област]] |45 417 |499 |- |[[Липецка Област]] |44 152 |485 |- |[[Московска Област]] |67 119 |737 |- |[[Орловска Област]] |39 518 |434 |- |[[Рјазањска Област]] |44 065 |484 |- |[[Смоленска Oбласт]] |39 925 |438 |- |[[Тамбовска Oбласт]] |37 462 |411 |- |[[Тверска Oбласт]] |44 643 |490 |- |[[Тулска Oбласт]] |48 332 |531 |- |[[Јарославска Област]] |45 499 |499 |- |''[[Северозападен федерален округ]]'' | | |- |[[Република Карелија]] |57 059 |627 |- |[[Република Коми]] |70 514 |774 |- |[[Ненецки автономен округ]] |108 435 |1 191 |- |[[Архангелска Област]] |69 186 |760 |- |[[Вологодска Област]] |52 557 |577 |- |[[Калининградска Област]] |45 276 |497 |- |[[Ленинградска Област]] |56 724 |623 |- |[[Мурманска Област]] |91 481 |1 005 |- |[[Новгородска Област]] |45 026 |494 |- |[[Псковска Област]] |38 302 |420 |- |[[Санкт Петербург]] |80 698 |886 |- |''[[Јужен федерален округ]]'' | | |- |[[Адигеја]] |39 591 |435 |- |[[Калмикија]] |37 690 |414 |- |[[Република Крим]] |40 540 |445 |- |[[Севастопол]] |40 737 |447 |- |[[Краснодарски крај]] |46 861 |514 |- |[[Астраханска Област]] |49 018 |538 |- |[[Волгоградска Област]] |41 263 |453 |- |[[Ростовска Област]] |42 797 |470 |- |''[[Севернокавкаски федерален округ]]'' | | |- |[[Дагестан]] |34 667 |380 |- |[[Ингушетија]] |37 138 |408 |- |[[Кабардино-Балкарија]] |34 835 |382 |- |[[Карачаево-Черкесија]] |34 726 |381 |- |[[Северна Осетија-Аланија]] |35 916 |394 |- |[[Чеченија]] |32 941 |361 |- |[[Ставрополски крај]] |39 718 |436 |- |''[[Приволшки федерален округ]]'' | | |- |[[Башкортостан]] |47 524 |522 |- |[[Мариј Ел]] |39 138 |430 |- |[[Мордовија]] |39 759 |436 |- |[[Татарстан]] |52 789 |580 |- |[[Удмуртија]] |44 421 |488 |- |[[Чувашија]] |40 000 |439 |- |[[Пермски крај]] |50 726 |557 |- |[[Кировска Област]] |40 221 |441 |- |[[Нижегородска Област]] |44 030 |483 |- |[[Оренбуршка Област]] |44 214 |485 |- |[[Пензенска Област]] |40 197 |441 |- |[[Самарска Област]] |46 176 |507 |- |[[Саратовска Област]] |42 361 |465 |- |[[Уљјановска Област]] |40 376 |443 |- |''[[Уралски федерален округ]]'' | | |- |[[Курганска Област]] |39 900 |438 |- |[[Свердловска Област]] |53 726 |590 |- |[[Ханти-мансиски автономен округ]] |98 215 |1 079 |- |[[Јамало-ненецки автономен округ]] |158 333 |1 739 |- |[[Тјумењска Oбласт]] |100 074 |1 099 |- |[[Чељабинска Област]] |50 034 |549 |- |''[[Сибирски федерален округ]]'' | | |- |[[Република Алтај]] |44 358 |487 |- |[[Алтајски крај]] |36 612 |402 |- |[[Тува]] |54 003 |593 |- |[[Хакасија]] |53 553 |588 |- |[[Краснојарски крај]] |70 189 |771 |- |[[Иркутска Област]] |62 957 |691 |- |[[Кемеровска Област]] |55 966 |615 |- |[[Новосибирска Област]] |50 354 |553 |- |[[Омска Област]] |45 249 |497 |- |[[Томска Oбласт]] |56 210 |617 |- |''[[Далекуисточен федерален округ]]'' | | |- |[[Бурјатија]] |53 832 |591 |- |[[Република Саха (Јакутија)]] |101 343 |1 113 |- |[[Забајкалски крај]] |58 838 |646 |- |[[Камчатски крај]] |127 145 |1 397 |- |[[Приморски крај]] |61 771 |678 |- |[[Хабаровски крај]] |63 105 |693 |- |[[Амурска Област]] |67 992 |747 |- |[[Магаданска Област]] |123 813 |1 360 |- |[[Сахалинска Област]] |105 614 |1 160 |- |[[Еврејска автономна област]] |56 083 |616 |- |[[Чукотски автономен округ]] |142 466 |1 565 |- |} == Историја == [[Слика:RRDNRFindex19912020.png|альт=График. Горизонтальная ось: года с 1991 до 2020 гг. Вертикальная ось %. Старая методология: 1991 100 % 1992 53 % 1993 61 % 1994 69 % 1995 59 % 1996 59 % 1997 62 % 1998 52 % 1999 46 % 2000 52 % 2001 56 % 2002 62 % 2003 72 % 2004 79 % 2005 89 % 2006 101 % 2007 113 % 2008 116 % 2009 119 % 2010 126 % 2011 127 % 2012 133 % 2013 138 % 2014 137 % 2015 133 % 2016 125 % 2017 123 % 2018 123 %. Новая методология 2014 136 % 2015 133 % 2016 127 % 2017 127 % 2018 127 % 2019 128 % 2020 123 %|мини|400x400пкс|Реален расположлив монетарен доход на руското население, 1991–2020 (како процент од нивото од 1991 година)]] ===1990-ти=== Во 1990-тите, нивото на живот на мнозинството од населението се определувало од висината на платата и социјалните исплати. Во текот на 1990-тите години реалните приходи на населението во Русија се намалиле повеќе од двапати, достигнувајќи нивоа од 1960–70-тите години, при што дошло до влошување на повеќето показатели за нивото и квалитетот на животот<ref name=budgetrf>Климантова Г. И., Мухетдинова Н. М. [http://www.budgetrf.ru/Publications/Magazines/VestnikSF/2001/vestniksf139-08/vestniksf139-08030.htm Политика доходов и уровень жизни населения России в 1990-е годы] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090514073803/http://www.budgetrf.ru/Publications/Magazines/VestnikSF/2001/vestniksf139-08/vestniksf139-08030.htm |date=2009-05-14 }} // Проблемы развития человеческого потенциала в деятельности Совета Федерации / Информационно-аналитическое управление Аппарата Совета Федерации ФС РФ. — 2001 . — стр. 23</ref><ref>''[[Гордон, Леонид Абрамович|Гордон Л. А.]]'' [http://ecsocman.hse.ru/data/391/821/1217/002Gordon.pdf Социально-экономические права человека: содержание, особенности, значение для России] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220219192457/http://ecsocman.hse.ru/data/391/821/1217/002Gordon.pdf |date=2022-02-19 }} / [[Институт мировой экономики и международных отношений РАН]] (ИМЭМО) // «Общественные науки и современность». ISSN: 0869-0499. 1997, № 3. — С. 5-14<!-- архив: https://web.archive.org/web/20220219192457/http://ecsocman.hse.ru/data/391/821/1217/002Gordon.pdf-->.</ref>. Истражувачите забележувале дека нивото и структурата на платите не обезбедувале за апсолутното мнозинство вработени целосно или барем прифатливо надоместување на вложената работна сила. Според податоците на Госкомстат, до крајот на 1995 година просечното ниво на реалната плата паднало приближно на 34 % од нивото што постоело пред почетокот на реформите (јануари 1992 година).<ref name=carnegie>[http://www.carnegie.ru/ru/pubs/books/volume/33295.htm Зарплата и расплата: проблемы задолженности по оплате труда] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130514190227/http://www.carnegie.ru/ru/pubs/books/volume/33295.htm |date=2013-05-14 }} // Под ред. Т. Малевой; Моск. Центр Карнеги. — М.: Гендальф, ноябрь 2001. — 216 с.</ref> Академик [[Львов, Дмитрий Семёнович (экономист)|Д. Лвов]] наведувал податоци според кои просечната месечна плата во споредливи цени во 1991 година изнесувала 598 рубли месечно, а во 1998 година — само 198 рубли, односно се намалила трипати. Најголемото опаѓање на реалната плата се случило во 1995 и 1998 година.<ref name=budgetrf/><ref>Материалы Петербургского экономического форума. 13—17 июня 2000 года. — Вестник Совета Федерации. — 2000. — № 6. — С. 77; Е. Антосенков, Ю. Кокин. Реформа заработной платы — ожидания и реальность // Экономист. — 1997. — № 4. — С. 47.</ref> Еден од најострите проблеми во 1990-тите години биле масовните неисплатени плати, пензии и социјални надоместоци. Така, според податоците на Госкомстат, на крајот на јули 1997 година обемот на [[Неисплата на плати во Русија во 1990-тите|долгот за исплата на плати]], за кој била одговорна државата, изнесувал 11,4 трилиони рубли. Во оваа статистика не биле вклучени податоците за долговите кон воените лица и некои други категории работници, а нивното вклучување го зголемувало износот на долгот на приближно 20 трилиони рубли.<ref>[http://www.budgetrf.ru/Publications/Magazines/recep/1997/4/rcpb199740000slry/rcpb199740000slry000.htm Заработная плата и система социального обеспечения] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111026094453/http://www.budgetrf.ru/Publications/Magazines/recep/1997/4/rcpb199740000slry/rcpb199740000slry000.htm |date=2011-10-26 }} // Обзор экономики России. Основные тенденции развития. 1997 г. IV: Пер. с англ. — М., 1998. — Стр. 75—89</ref> Вкупниот долг за плати на почетокот на 1997 година (според податоците на Госкомстат) изнесувал околу 50 трилиони рубли.<ref name=carnegie/> === 2000-ти години === Во 2000-тите години дошло до значително зголемување на реалните приходи на населението, како и намалување на уделот на населението што живее под линијата на сиромаштија според официјалната статистика (од 29 % во 2000 година на 11 % во 2009 година).<ref>[https://web.archive.org/web/20060715183735/http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_11/07-01.htm Основные социально-экономические индикаторы уровня жизни населения] // Росстат</ref><ref name="ugn0410">[http://www.gks.ru/bgd/free/B10_00/IssWWW.exe/Stg/d04/6-0.htm Уровень жизни населения] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110822143247/http://www.gks.ru/bgd/free/B10_00/IssWWW.exe/Stg/d04/6-0.htm |date=2011-08-22 }} // Росстат</ref> Просечниот приход на населението се зголемил од 1,659 рубли месечно во 1999 година на 16,895 рубли во 2009 година, просечната плата — од 1,523 рубли на 18,638 рубли. Реалните расположливи парични приходи на населението се зголемиле 2,6 пати.<ref name="gks1991">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/year/pril_year18-rus.xls |title=Социально-экономические показатели Российской Федерации в 1991—2017 гг. |access-date=2019-02-03 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204014647/http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/year/pril_year18-rus.xls |url-status=live }}</ref> Во 2001 година за првпат во историјата на Русија била воведена рамна стапка на персонален данок на доход од 13 %.<ref>{{Cite web |url=http://www.garant.ru/infografika/621831/ |title=История НДФЛ в России |access-date=2019-02-03 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204014231/http://www.garant.ru/infografika/621831/ |url-status=live }}</ref> Во 2002 година започнала [[Пензиска реформа во Русија (2002)|пензиската реформа]], која се состоела во премин од чисто распоредувачки систем кон распределително-акумулативен систем на пензиско осигурување. === 2010-ти години === На почетокот на 2010-тите години растот на приходите на населението продолжил. Во 2013 година просечниот месечен приход на населението изнесувал 25,928 рубли, просечната плата — 29,792 рубли. Реалните приходи во периодот 2010—2013 година пораснале за 16 %.<ref name="gks1991" /> Меѓутоа, поради [[Руска финанскиска криза (2014—2015)|финансиско-економската криза]], во 2014 година за првпат во последните години реалните приходи на населението се намалиле (за 0,7 %)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/urov/urov_12kv.doc |title=Реальные располагаемые денежные доходы по Российской Федерации |access-date=2017-07-15 |archive-date=2017-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170712141414/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/urov/urov_12kv.doc|url-status=live }}</ref>. Во 2015 година реалните приходи на населението се намалиле за 3,2 %, во 2016 година — за 6 %, во 2017 година — за 2 %<ref name="gks_2018" /><ref name="автоссылка2" />. Во 2018 година дошло до раст на реалните приходи на населението за 1,1 %<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/bgd/free/B19_00/IssWWW.exe/Stg/dk06/6-0.doc |title=Уровень жизни и доходы населения в I полугодии 2019 года |access-date=2019-07-24 |archive-date=2019-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724192256/http://www.gks.ru/bgd/free/B19_00/IssWWW.exe/Stg/dk06/6-0.doc|url-status=live }}</ref>; во 2019 година — раст од 1,7 %.<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/jXknCR76/urov_11subg-nm.xlsx Росстат]{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === 2020-ти години === Во 2020 година реалните приходи на населението на Русија се намалиле за 2 %<ref name="автоссылка10">{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/economics/09/02/2022/6203d6ea9a794707737026bc|title=Реальные доходы россиян выросли максимально за 8 лет — РБК |access-date=2022-02-09 |archive-date=2022-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209191302/https://www.rbc.ru/economics/09/02/2022/6203d6ea9a794707737026bc |url-status=live }}</ref>. Од 1 јануари 2021 година во Русија рамната стапка на персоналниот данок на доход била заменета со двостепена — 13 % за оние кои заработуваат до пет милиони рубли годишно, и 15 % за оние чии приходи се повисоки. Според резултатите за 2021 година, реалните расположливи приходи на населението на Русија пораснале за 3,1 % — рекорден раст од 2013 година<ref name="автоссылка10" />. Во март 2023 година [[Заменик-премиер на Руската Федерација|заменик-претседателот на Владата на РФ]] [[Татјана Голикова]] соопштила дека просечниот доход по глава на жител во земјата во 2022 година се зголемил во однос на 2021 година за 12,4 % и изнесувал 45,272 рубли месечно. Динамиката на раст на реалните плати, според неа, е забележана во 22 региони на Русија. Вкупно, во изминатите пет години растот на овој показател изнесувал 22,1 % и се предвидува негово понатамошно зголемување во 2022 година. До 2023 година, според информациите на Голикова, се очекувало стабилен раст на реалните плати и приходи на населението. Таа исто така соопштила дека благодарение на мерките за поддршка, од 2017 година 3,6 милиони луѓе успеале да излезат од сиромаштија<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5901936|title=Голикова сообщила о росте среднедушевого дохода в России в 2022 году на 12,4%|website=Коммерсантъ|date=2023-03-29|access-date=2023-03-30|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329143235/https://www.kommersant.ru/doc/5901936|url-status=live}}</ref>. Според податоците на Росстат, просечната месечна плата во Русија во периодот од март 2022 година до март 2023 година пораснала за 6,3 % и изнесувала 71,334 рубли. Според податоците на институцијата, растот на реалните плати прилагоден на инфлацијата за 2022 година изнесувал 0,3 % наместо очекуваното намалување од 1,0 %. Во првите три месеци од 2023 година, реалната вредност на просечната плата во Русија на годишно ниво пораснала за 1,9 %. За 2023 година растот на реалните плати, според Министерството за економски развој, требало да изнесува 5,4 %, во 2024 година — 2,8 %, во 2025 година — 2,8 %<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/business/904152|title=Росстат отметил рост зарплат в реальном выражении в марте на 2,7%|website=Interfax.ru|date=2023-05-31|access-date=2023-06-02|archive-date=2023-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230601190838/https://www.interfax.ru/business/904152|url-status=live}}</ref>. Во септември 2023 година [[Владимир Путин]] изјавил дека приоритетна задача за властите на сите нивоа и компаниите во Русија е во наредните десет години да се премине кон економија на високи плати. Поради тоа, според него, потребно е да се зголемат напорите за обука на кадри и да се врши проценка на побарувачката за специјалисти на пазарот на труд<ref>{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/vlast/21092023/621685|title=Путин назвал сроки перехода России к экономике высоких зарплат|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922191158/https://www.m24.ru/news/vlast/21092023/621685|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/18811415|title=Путин: переход к «экономике высоких зарплат» должен быть ориентиром для компаний и власти|website=TACC|access-date=2023-09-25|archive-date=2023-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927091703/https://tass.ru/ekonomika/18811415|url-status=live}}</ref>. Според информациите на премиерот на РФ, [[Михаил Мишустин]], во 2023 година номиналниот раст на платите во земјата надминал 14 %, а реалниот — 7,8 %<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax-russia.ru/moscow/news/v-rf-nominalnyy-rost-zarplat-za-2023-god-bolshe-14-realnyy-7-8-soobshchil-mishustin|title=В РФ номинальный рост зарплат за 2023 год больше 14%, реальный — 7,8%, сообщил Мишустин — Москва {{!}}{{!}} Интерфакс Россия|lang=ru|website=www.interfax-russia.ru|date=2024-03-25|access-date=2024-03-31|archive-date=2024-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20240331120358/https://www.interfax-russia.ru/moscow/news/v-rf-nominalnyy-rost-zarplat-za-2023-god-bolshe-14-realnyy-7-8-soobshchil-mishustin|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.finmarket.ru/news/6146157|title=Мишустин: номинальный рост зарплат за 2023 год больше 14%, реальный — 7,8% — ИА «Финмаркет»|website=www.finmarket.ru|date=2024-03-25|access-date=2024-03-31|archive-date=2024-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20240331120358/https://www.finmarket.ru/news/6146157|url-status=live}}</ref>, а нејзината просечна вредност се зголемила на 73 илјади рубли<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/953879|title=Мишустин назвал размер средней зарплаты в России — 73 тыс. руб.|lang=ru|website=Interfax.ru|date=2024-04-03|access-date=2024-04-08|archive-date=2024-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408055238/https://www.interfax.ru/russia/953879|url-status=live}}</ref>. Според податоците на Росстат, во 2023 година не останале домаќинства кои немаат доволно пари за храна. Во 2004 година уделот на такви семејства изнесувал 4,4 %. Во 2022 — 0,1 %. За 3,4 % се зголемил бројот на домаќинства кои имаат средства за купување на сè што е потребно. Се намалил од 49,7 % на 48,7 % бројот на оние кои не можат да купат трајни добра, и од 12,9 % на 11,2 % на оние кои имаат потешкотии со купување облека и плаќање комунални услуги<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/economics/news/2024/07/24/1051768-ria-novosti-rossii-ne-ostalos-semei|title=В России не осталось семей, которым не хватает денег на еду|lang=ru|website=Ведомости|date=2024-07-24|access-date=2024-08-13|archive-date=2024-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240813173149/https://www.vedomosti.ru/economics/news/2024/07/24/1051768-ria-novosti-rossii-ne-ostalos-semei|url-status=live}}</ref>. Според истражување на ЦМАКП, објавено во средината на 2024 година, растот на благосостојбата во РФ во текот на годината станал стабилен, иако истовремено се зголемило нееднаквоста на приходите. Приходите на населението во 2023 година пораснале за 5,6 %, а во првата половина на 2024 година — за 7,4 %. Реалните плати во 2023 година се зголемиле за 7,8 %, а во првите пет месеци од 2024 — за 10,1 %. Растот на платите ги опфатил речиси сите сектори: од финансискиот до рударско-индустрискиот. Нивото на сиромаштија во 2023 година се намалило на минимални 8,5 %. Во групите со високи приходи, според авторите на истражувањето, се појавиле нови категории — учесници во воената операција во Украина, чии приходи се најмалку двојно повисоки од просечната плата во земјата, како и работници во сектори поврзани со замена на увозот. Во 2023 година уделот на граѓани со приходи над 100 илјади рубли месечно се зголемил на 10 % од 5,7 % во 2021 година<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6906368|title=С расслоения снимают сливки|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-08-22|access-date=2024-08-23}}</ref>. Според прогнозата за социјално-економски развој на РФ од Министерството за економски развој, просечните месечни плати на граѓаните на Русија од 2024 до 2027 година ќе пораснат за 35 %. Во 2024 година во однос на 2023 година просечната плата ќе се зголеми за 17,9 % на 74 854 рубли. Во 2025 година — за 13,2 % на 99 952 рубли, во 2026 година — за 10,2 % на 110 169 рубли, во 2027 година — за 8,3 % на 119 296 рубли<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/economics/articles/2024/09/18/1062845-minek-ozhidaet-uvelicheniya-zarplat-rossiyan|title=Минэк ожидает увеличения зарплат россиян более чем на треть за четыре года|lang=ru|website=Ведомости|date=2024-09-18|access-date=2024-09-28|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925222658/https://www.vedomosti.ru/economics/articles/2024/09/18/1062845-minek-ozhidaet-uvelicheniya-zarplat-rossiyan|url-status=live}} </ref>. Според информациите на премиерот на РФ [[Михаил Мишустин]], реалните парични приходи на населението на Русија во 2024 година пораснале за 8,4 %, а платите за 11 месеци од истата година — за 8,7 %. Според податоците на Росстат, до декември 2024 година растот на платите достигнал максимални вредности од ноември 2008 година: 21,9 % на годишно ниво. Пред одбивање на даноците, просечната плата во РФ изнесувала 128,665 рубли, вклучително во Москва — 281,778 рубли; во Чукотскиот автономен округ — 262,061 рубли; во [[Магаданска Област|Магаданската Област]] — 224,085 рубли<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/economics/articles/2025/03/03/1095490-zarplati-rosli-v-dekabre-rekordnimi-tempami|title=Зарплаты росли в декабре рекордными за последние 16 лет темпами|lang=ru|website=Ведомости|date=2025-03-03|access-date=2025-03-04}}</ref>. Во април 2025 година, според податоците на Росстат, просечната месечна плата во РФ достигнала 99,400 рубли. Плата над 100,000 рубли (пред одбивање на даноци) имале 31,9 % од вработените, што е речиси двојно повеќе од нивото во 2023 година. Според Росстат, во истиот период бројот на Руси кои примаат плата од 100,000 до 150,000 рубли изнесувал 17,2 %, од 150,000 до 200,000 — 6,8 %, од 200,000 до 400,000 — 6,3 %. Помалку од 22,400 рубли примале 2,6 % од работниците<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/news/2025/08/03/1128849-kazhdii-tretii-rabotayuschii|title=Каждый третий работающий россиянин получает зарплату выше 100 000 рублей|lang=ru|website=Ведомости|date=2025-08-03|access-date=2025-08-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/economics/news/2025/08/01/1128523-srednyaya-zarplata|title=Средняя зарплата в России составила около 100 000 рублей|lang=ru|website=Ведомости|date=2025-08-01|access-date=2025-08-20}}</ref>. Во јуни 2025 година Росстат забележал првпат во историјата просечната номинална пресметана плата да ја надмине границата од 100 илјади рубли. Таа достигнала 103,2 илјади рубли. Бројот на региони со плати над 100 илјади за една година се зголемил од 11 на 19. Бројот на Руси со просечна плата над 100 илјади достигнал 31,9 %<ref>{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2025/08/28/25-9-a172911|title=Росстат заявил, что средняя зарплата россиян перевалила за 100 тысяч рублей|lang=ru|first=Русская служба The Moscow|last=Times|website=Русская служба The Moscow Times|date=2025-08-28|access-date=2025-09-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/583023|title=Росстат: средняя зарплата в РФ впервые в истории превысила 100 тысяч рублей|lang=ru|website=BFM.ru|access-date=2025-09-22}}</ref>. === Плати === [[Слика:Average_per_capita_income_in_Russia%2C_1995-2015.png|мини|500x500px|Динамика на просечните плати во Русија во американски долари, 1995–2015 (Врз основа на податоци) [[Организација за економска соработка и развој|ОЕСР]]]] [[Слика:Реальная начисленная заработная плата 2010.png|мини|500x500px|<ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/cbsd/dbinet.cgi?pl=7000040 |title=Реални просечни месечни акумулирани плати (процент) |access-date=2013-12-26 |archive-date=2013-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227141534/http://www.gks.ru/dbscripts/cbsd/dbinet.cgi?pl=7000040 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/doc_2009/year09_pril.xls |title=Источник |access-date=2013-12-26 |archive-date=2013-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925112010/http://www.gks.ru/doc_2009/year09_pril.xls |url-status=live }}</ref>]] Во однос на просечните нивоа на плати, Русија е на прво место меѓу земјите од [[Заедница на независни држави|ЗНД]]<ref>{{Cite web |url=https://forbes.kz/stats/v_kakih_stranah_sng_samyie_vyisokie_zarplatyi |title=В каких странах СНГ самые высокие зарплаты — Forbes Kazakhstan |access-date=2019-07-27 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727163916/https://forbes.kz//stats/v_kakih_stranah_sng_samyie_vyisokie_zarplatyi/ |url-status=live }}</ref> и на четврто место - по [[Балтички држави|балтичките држави]] - меѓу 15-те постсоветски републики.<ref>{{Cite web |url=https://vesti-ukr.com/mir/248493-v-kakoj-iz-stran-byvsheho-sssr-samye-vysokie-zarplaty |title=В какой из стран бывшего СССР самые высокие зарплаты {{!}} Вести |access-date=2019-09-04 |archive-date=2019-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904170256/https://vesti-ukr.com/mir/248493-v-kakoj-iz-stran-byvsheho-sssr-samye-vysokie-zarplaty |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://thinktanks.by/publication/2017/07/20/reyting-zarplat-stran-byvshego-sssr-belarus-mezhdu-gruziey-i-armeniey.html |title=Рейтинг зарплат стран бывшего СССР: Беларусь — между Грузией и Арменией |access-date=2019-09-04 |archive-date=2019-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904170253/https://thinktanks.by/publication/2017/07/20/reyting-zarplat-stran-byvshego-sssr-belarus-mezhdu-gruziey-i-armeniey.html |url-status=live }}</ref> Во јуни 2021 година, просечната плата за вработените во организациите во Русија изнесувала:<ref>{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/t1.xlsx |title=Среднемесячная номинальная начисленная заработная плата работников в целом по экономике Российской Федерации в 1991—2021 гг. |access-date=2021-08-19 |archive-date=2021-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819173121/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/t1.xlsx |url-status=live }}</ref> * пред оданочување: 58.782 рубли * по примена на стандардната даночна стапка од 13%: 51.140 рубли Кога се прилагодени за [[Паритет на куповна моќ|паритетот на куповната моќ]] (ПКМ), платите во Русија - изразени во американски долари - се значително повисоки отколку кога се пресметуваат со користење на пазарните девизни курсеви. На пример, во 2017 година, просечната плата врз основа на ПКМ изнесувала 1.640 долари, додека бројката пресметана по пазарниот девизен курс за истата година изнесувала 671 долар.<ref name="автоссылка4">{{Cite web |url=https://isp.hse.ru/data/2018/07/20/1151534852/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86_%D0%9C%D0%9D_%D0%A1%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%97%D0%9F.pdf |title=Межстрановые сопоставления заработных плат в 2011—2017 годах |access-date=2019-05-05 |archive-date=2019-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923032319/https://isp.hse.ru/data/2018/07/20/1151534852/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86_%D0%9C%D0%9D_%D0%A1%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%97%D0%9F.pdf |url-status=live }}</ref> Просечните плати во невладините институции се значително повисоки од оние во државните и општинските институции (во април 2019 година, бројките биле 56.477 рубли и 39.640 рубли, соодветно)<ref name="автоссылка5">{{Cite web |url=https://1prime.ru/state_regulation/20190718/830171066.html |title=Росстат: Средняя зарплата в РФ составила 47 657 руб, медианная — 34 335. |access-date=2019-07-27 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727165404/https://1prime.ru/state_regulation/20190718/830171066.html |url-status=live }}</ref>. ====Според економска активност==== Просечни месечни номинални акумулирани плати за вработените во целиот спектар на организации, категоризирани според економска активност, во Руската Федерација во текот на 2015–2016 година (во рубли).<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/trud/sr-zarplata/t6.xls|title=Средняя месячная заработная плата по экономической деятельности|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2016-04-23|archive-date=2016-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417000433/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/trud/sr-zarplata/t6.xls|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |<sub>Вид на дејност</sub> ! colspan="3" |<sub>2015</sub> ! colspan="2" |<sub>2016</sub> |- !<sub>''октомври''</sub> !<sub>''ноември''</sub> !<sub>''декември''</sub> !<sub>''јануари''</sub> !<sub>''февруари''</sub> |- |<sub>Земјоделство, лов и шумарство</sub> |20.135 |19.568 |23.246 |18.762 |18.229 |- |<sub>Риболов и аквакултура</sub> |49.033 |47.057 |51.653 |50.320 |45.331 |- |<sub>Рударство и вадење камен</sub> |59.980 |60.381 |86.085 |62.498 |61.407 |- | <sub>од кои:</sub> | colspan="5" | |- | <sub>екстракција на минерали што произведуваат енергија</sub> |64 801 |64 996 |94 211 |71 212 |68 605 |- | <sub>Рударство на минерали кои не се гориво</sub> | 50.544 | 51.210 | 69.653 | 44.479 | 46.620 |- | <sub>Производство</sub> | 32.145 | 31.639 | 37.503 | 31.261 | 31.968 |- | <sub>од кои:</sub> | colspan="5" | |- | <sub>Производство на прехранбени производи (вклучувајќи пијалоци) и тутунски производи</sub> | 27.554 | 26.611 | 29.950 | 26.768 | 26.753 |- | <sub>Производство на текстил и облека</sub> | 16.100 | 15.661 | 17.309 | 14.484 | 15.441 |- | <sub>Производство на кожа, кожни производи и обувки</sub> |18 619 |18 410 |19 088 |17 566 |18 762 |- | <sub>Преработка на дрво и производство на дрвени производи</sub> |20.659 |20.163 |22.304 |20.500 |20.812 |- | <sub>Производство на пулпа и хартија; издавачки и печатарски активности</sub> |30.657 |30.198 |35.047 |31.869 |35.259 |- | <sub>Производство на кокс и нафтени производи</sub> |68.405 |67.585 |93.483 |66.430 |70.290 |- | <sub>Хемиско производство</sub> |38.413 |37.627 |48.872 |40.436 |42.639 |- | <sub>Производство на други неметални минерални производи</sub> |28.078 |26.930 |29.874 |25.621 |26.409 |- | <sub>Производство на гумени и пластични производи</sub> |25.887 |25.313 |27.783 |25.024 |25.148 |- |<sub>Металуршко производство и производство на фабрикувани метални производи</sub> |33.560 |32.151 |38.428 |32.564 |33.229 |- |<sub>Производство на машини и опрема</sub> |32 519 |32 416 |37 972 |32 185 |38 879 |- |<sub>Производство на електрична, електронска и оптичка опрема</sub> |37.839 |38.337 |46.791 |35.027 |35.681 |- | <sub>Производство на транспортни возила и опрема</sub> |37.160 |36.988 |43.664 |35.199 |36.501 |- |<sub>Други производствени индустрии</sub> |21.803 |21.033 |23.822 |20.355 |21.497 |- |<sub>Производство и дистрибуција на електрична енергија, гас и вода</sub> |35.246 |35.733 |44.216 |37.095 |36.976 |- |<sub>Градежност</sub> |29.916 |29.786 |36.506 |27.603 |29.082 |- |<sub>Трговија на големо и мало; поправка на моторни возила</sub> |27 544 |26 840 |31 588 |27 602 |28 112 |- |<sub>Хотели и ресторани</sub> |20.438 |20.052 |22.533 |21.652 |20.917 |- |<sub>Транспорт и комуникации</sub> |38.259 |36.666 |43.801 |38.491 |37.869 |- | <sub>од кои: Комуникации</sub> |32.022 |32.663 |37.776 |33.689 |33.433 |- |<sub>Финансиски активности</sub> |61.790 |66.972 |111.124 |60.725 |90.170 |- |<sub>Операции со недвижности, лизинг и деловни услуги</sub> |38.503 |39.944 |53.172 |37.603 |40.230 |- |<sub>Истражување и развој</sub> |57 935 |63 120 |84 159 |51 122 |53 770 |- |<sub>Јавна администрација и воена безбедност; социјална...</sub> |41.163 |39.103 |65.101 |36.127 |37.368 |- |<sub>Образование</sub> |26.560 |27.554 |34.951 |25.133 |25.797 |- |<sub>Здравствена заштита и социјални услуги</sub> |27.197 |27.660 |34.695 |28.640 |26.710 |- |<sub>Обезбедување други услуги во заедницата, социјални и лични услуги</sub> |29.743 |29.732 |38.709 |30.185 |30.427 |- | <sub>од кои: рекреативни, културни и спортски активности</sub> |33 096 |33 039 |45 250 |33 639 |34 472 |} ==== Образовен систем ==== {{main|Образование во Русија}} Просечната плата во рускиот образовен систем во февруари 2016 година изнесувала 25.797 рубли месечно, вклучувајќи во: {| class="wikitable" !Вид на дејност<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/trud/sr-zarplata/t8.xls|title=Средняя зарплата по видам экономической деятельности|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2016-04-23|archive-date=2016-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909145854/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/trud/sr-zarplata/t8.xls|url-status=live}}</ref> !2012 !2013 !2014 !2015 |- |Образование |19 075 |23 594 |26 111 |27 156 |- |Предучилишно и основно општо образование |14 572 |18 711 |20 613 |21 149 |- |Основно општо, средно (целосно) општо, основно и средно стручно образование |19 807 |24 510 |27 075 |28 093 |- |Високо стручно образование |26 474 |31 697 |35 590 |38 245 |- |Образование за возрасни и други видови образование |20 647 |22 594 |24 600 |32 239 |} Според податоците на Роскомстат, просечната плата на наставник во општообразовна институција во Русија изнесувала 38.400 рубли во 2018 година - зголемување од 10% во споредба со претходната година. Имено, наставниците во [[Чукотски автономен округ|Чукотка]] заработиле највисок приход, кој надминува 93.000 рубли.<ref>{{Cite web|url=nation-news.ru/431822-eksperty-nazvali-regiony-rossii-s-samymi-vysokimi-zarplatami-uchitelei|title=Эксперты назвали регионы России с самыми высокими зарплатами учителей|author=Юлия Шабалдина|publisher=Народные Новости России|access-date=2019-02-17}}</ref>. ==== Средна плата ==== [[Слика:Comparison mean median mode.svg|мини|Пример што ги прикажува разликите помеѓу модалните, медијанските и средните вредности во дијаграмите на распределба: еден што приближува нормална распределба (непрекината линија) и еден што претставува нерамномерна, искривена распределба (испрекината линија). X-оската ги претставува вредностите на примерокот; Y-оската ја претставува фреквенцијата на секоја вредност на X-оската во рамките на примерокот. σ — стандардна девијација.]]]] Медијанската (средна) плата е пообјективен показател отколку просечната плата, која не ја покажува реалната распределба на платите и нивната големина кај поголемиот дел од работниците<ref>[https://www.rbc.ru/economics/11/06/2021/60c35c509a79474d3acd5872 Росстат впервые рассчитал зарплату среднестатистического работника] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220219091634/https://www.rbc.ru/economics/11/06/2021/60c35c509a79474d3acd5872 |date=2022-02-19 }} // 11.06.2021. РБК.</ref><ref>[https://regnum.ru/news/economy/3026964.html Медианная зарплата более достоверно отражает реальность — эксперт] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201126075914/https://regnum.ru/news/economy/3026964.html |date=2020-11-26 }} // 03.08.2020. Regnum.</ref>. Показателот на просечната плата е објективен само во случај на [[Нормална распределба|стандардна нормална распределба]], при која медијанската и просечната вредност ќе бидат речиси еднакви. Во 2020 година медијанската плата во Русија изнесувала 32,422 рубли. Односот на вредноста на медијанската плата кон просечната плата во организациите — 63 %, а кон просечниот трудов доход (со вклучена неформална вработеност) — околу 76 %<ref name="rbc2022">{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/economics/11/06/2021/60c35c509a79474d3acd5872 |title=Росстат впервые рассчитал зарплату среднестатистического работника — РБК |access-date=2022-02-19 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219091634/https://www.rbc.ru/economics/11/06/2021/60c35c509a79474d3acd5872|url-status=live }}</ref>. Ваквата разлика укажува на нерамномерна распределба на платите и постоење на исклучително високи плати кај мал дел од вработените, што влијае на повисокиот показател на просечната плата<ref>[https://secretmag.ru/enciklopediya/chto-takoe-mediannaya-zarplata-obyasnyaem-prostymi-slovami.htm Что такое медианная зарплата. Объясняем простыми словами: «''Чем выше разница между этими показателями, тем больше разрыв между сверхвысокими зарплатами меньшинства и более низкими заработками большинства''»] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220201132120/https://secretmag.ru/enciklopediya/chto-takoe-mediannaya-zarplata-obyasnyaem-prostymi-slovami.htm |date=2022-02-01 }} // 30.11.2021. «Секрет фирмы»</ref><ref>[https://riarating.ru/regions_study/20131029/610592758.html Исследование различий зарплат в регионах России] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220408210851/https://riarating.ru/regions_study/20131029/610592758.html |date=2022-04-08 }} // 29.10.2013. «РИА Новости».</ref>. ==== Минимална плата ==== {{main|Минимална плата во Русија}} Општофедералниот минимален размер на плата во Русија (МРПР) од 2020 година е поврзан со висината на средната плата. Од 1 јануари 2021 година тој изнесува 42 % од медијанската плата — тоа се {{num|12792}} рубли (пред оданочување) и {{num|11129}} рубли (по одбивање на данок од 13 %)<ref>{{Cite web |url=https://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/400052246/ |title=Федеральный закон от 29 декабря 2020 г. № 473-ФЗ «О внесении изменений в отдельные законодательные акты Российской Федерации» |access-date=2021-01-29 |archive-date=2021-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203154148/https://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/400052246/ |url-status=live }}</ref>. Од 1 јануари 2024 година МРПР изнесува 19 242 рубли. Секој субјект на федерацијата може да утврди своја минимална плата, која не смее да биде пониска од федералната. Регионалниот МРПР е задолжителен за сите работодавачи, освен за оние финансирани од федералниот буџет кои работат на територијата на субјектот. Така, во [[Москва]] од 1 јануари 2021 година МРПР изнесува 20,589 рубли, а во [[Московска Област|Московската Област]] — 15,000 рубли.<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_291114/ |title=Справочная информация: «Размеры минимальной заработной платы в субъектах Российской Федерации» (Материал подготовлен специалистами КонсультантПлюс) / КонсультантПлюс |access-date=2021-01-29 |archive-date=2021-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119000514/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_291114/ |url-status=live }}</ref> Во 2021 година плата на ниво на федералниот МРПР (12,792 рубли) или пониска примале 2,5 % од вработените граѓани<ref>[https://iz.ru/1270441/evgenii-kuznetcov/trudnyi-sluchai-rosstat-otcenil-chislo-rossiian-s-zarplatoi-na-urovne-mrot-i-nizhe Трудный случай: Росстат оценил число россиян с зарплатой на уровне МРОТ и ниже] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220219011026/https://iz.ru/1270441/evgenii-kuznetcov/trudnyi-sluchai-rosstat-otcenil-chislo-rossiian-s-zarplatoi-na-urovne-mrot-i-nizhe |date=2022-02-19 }} // 28.12.2021. [[Известия]].</ref>. ==== Диференцијација на платите ==== Ако просечната плата во државата во 2016 година изнесувала 36,7 илјади рубли, тогаш средната плата (плата што ги дели сите вработени на две еднакви групи) била 26,5 илјади рубли, а модалната плата (плата на најбројната група вработени — 20 %) изнесувала од 17 илјади до 25 илјади рубли месечно<ref>{{Cite web |url=http://rusrand.ru/actuals/uroven-zarabotnoy-platy-tipichnogo-jitelya-rossii|title=Уровень заработной платы типичного жителя России |access-date=2018-03-03 |archive-date=2018-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304054656/http://rusrand.ru/actuals/uroven-zarabotnoy-platy-tipichnogo-jitelya-rossii|url-status=live }}</ref>. По региони во Русија просечната месечна плата варирала од 17,419,05 рубли во [[Орловска Област|Орловската Област]] до 73,091,7 рубли во [[Јамало-ненецки автономен округ|Јамало-ненецкиот автономен округ]]<ref>{{Cite web |url=http://bs-life.ru/rabota/zarplata/srednyaya2017.html |title=Средняя зарплата в России и других странах мира в 2017 году Источник: Средняя зарплата в России и других странах мира в 2017 году |access-date=2018-02-15 |archive-date=2018-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025115/http://bs-life.ru/rabota/zarplata/srednyaya2017.html|url-status=live }}</ref>. Разликата меѓу платите на раководителите и обичните вработени во компаниите во Русија е на ниво на [[Земја во развој|земјите во развој]] и значително повисока од онаа во развиените земји: ако во Русија разликата изнесува 12,5 пати, тогаш во [[Народна Република Кина|Кина]] — 13,4, во земјите од [[Латинска Америка]] — 10,2, во земјите од [[Западна Европа]] и [[Соединети Американски Држави|САД]] — 3,5, а во [[Северна Европа]] — 2,9<ref>{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/management/articles/2013/09/16/pochemu-razryv-mezhdu-zarplatami-rukovoditelej-i |title=Почему разрыв между зарплатами руководителей и подчинённых в России так велик |access-date=2018-03-03 |archive-date=2018-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303165002/https://www.vedomosti.ru/management/articles/2013/09/16/pochemu-razryv-mezhdu-zarplatami-rukovoditelej-i |url-status=live }}</ref>. ==== „Сиви“ плати ==== Обемот на „сивите“ плати во Русија, според проценките на министерот за финансии на Русија [[Антон Силуанов]], изнесува повеќе од 10 трилиони рубли годишно или околу 30 % од фондот за плати<ref>{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/economics/news/2017/04/20/686622-serie-zarplati|title=Ведомости. Силуанов: Серые зарплаты превышают 10 трлн рублей в год. 20 апреля 2017 |access-date=2018-01-22 |archive-date=2018-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180122235635/https://www.vedomosti.ru/economics/news/2017/04/20/686622-serie-zarplati |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.pravda.ru/news/economics/20-04-2017/1331407-money-0/ |title=Минфин: Россия утонула в «серых» зарплатах |access-date=2018-02-10 |archive-date=2018-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210180232/https://www.pravda.ru/news/economics/20-04-2017/1331407-money-0/ |url-status=live }}</ref>. ====Заостанати плати==== На 1 февруари 2016 година - врз основа на податоци од организации (со исклучок на малите бизниси) - вкупните заостанати плати изнесувале 4.332 милиони рубли <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gks.ru/bgd/free/B04_03/IssWWW.exe/Stg/d06/27.htm |title=О просроченной задолженности по заработной плате на 1 февраля 2016 года |accessdate=2026-04-07 |archive-date=2016-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316005732/http://www.gks.ru/bgd/free/B04_03/IssWWW.exe/Stg/d06/27.htm |url-status=bot: unknown }}</ref>. Според податоците на Росстат, на 1 јули 2019 година, вкупните заостанати плати изнесувале 2.569,7 милиони рубли, што претставува намалување од 378,8 милиони рубли (12,8%) во споредба со 1 јуни 2019 година<ref>{{Cite web|url=https://xn----8sbkdqibmrdgt3a.xn--p1ai/stati/analitika/srednyaya-i-mediannaya-zarplata-v-rossii-v-2019-godu/|title=Средняя и медианная зарплата в России в 2019 году|author=|website=Кредит Онлайн|date=2019-07-16|publisher=|access-date=2019-07-17|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408110424/http://xn----8sbkdqibmrdgt3a.xn--p1ai/stati/analitika/srednyaya-i-mediannaya-zarplata-v-rossii-v-2019-godu/|url-status=live}}</ref>.. Од 2005 до 2023 година, бројот на вработени чии плати доцнеле се намалил за 250 пати: од речиси 2,5 милиони луѓе на 10.000. Истовремено, вкупниот обем на заостанати плати се намалил за 19 пати, од 15 милијарди на 800 милиони рубли <ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/1569757/milana-gadzhieva/rabota-ne-v-dolg-zarplaty-v-rossii-stali-zaderzhivat-v-250-raz-rezhe/|title=Работа не в долг: зарплаты в России стали задерживать в 250 раз реже|author=Милана Гаджиева|website=Известия|date=2023-09-07|publisher=|access-date=2019-07-17|archive-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907143709/https://iz.ru/1569757/milana-gadzhieva/rabota-ne-v-dolg-zarplaty-v-rossii-stali-zaderzhivat-v-250-raz-rezhe/|url-status=live}}</ref>. ===Пензии=== {{main|Пензиски систем во Русија}} Просечната пензија во Русија во октомври 2018 година изнесувала 13.383 рубли <ref name="gks_2018" />. Минималната старосна пензија во 2018 година била утврдена на 8.703 рубли<ref>{{Cite web |url=http://sovets.net/15642-minimalnaya-pensiya-v-rossii-v-2018-godu.html |title=Минимальная пенсия в России в 2018 году: суммы пособия по регионам |access-date=2018-03-04 |archive-date=2020-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814211106/https://sovets.net/15642-minimalnaya-pensiya-v-rossii-v-2018-godu.html |url-status=live }}</ref>. Егзистенцијалниот минимум за пензионерите во 2015 година бил 8.210 рубли. Во 2022 година, просечната осигурителна пензија изнесувала 17.000 рубли, додека просечната исплата на осигурителна пензија - 6.400 рубли <ref name="автоссылка12">{{Cite web |url=https://rg.ru/2022/01/01/kak-izmenilis-razmery-i-pravila-vyplat-pensij-s-1-ianvaria-2022-goda.html |title=Как изменились пенсии и правила их выплат с 1 января 2022 года — Российская газета |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220513063840/https://rg.ru/2022/01/01/kak-izmenilis-razmery-i-pravila-vyplat-pensij-s-1-ianvaria-2022-goda.html |url-status=live }}</ref> == Животен минимум == [[Животен минимум|Животниот минимум]] за работоспособното население во цела Русија изнесува 10,187 рубли, што претставува намалување (по одлука на владата) во споредба со 2015 година, кога за II квартал изнесувал 10,792 рубли за работоспособните. Тој бил намален и за децата од 366 рубли на 257 рубли, а за пензионерите — од 210 на 141 рубла<ref>{{Cite web |url=http://www.vedomosti.ru/economics/news/2015/09/08/607981-kolichestvo-bednih-v-rossii-sostavilo-217-milliona-chelovek |title=ВЕДОМОСТИ — Количество бедных в России составило 21,7 млн человек |access-date=2015-09-08 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909233043/http://www.vedomosti.ru/economics/news/2015/09/08/607981-kolichestvo-bednih-v-rossii-sostavilo-217-milliona-chelovek|url-status=live }}</ref>. На 10 март 2016 година владата на Руската Федерација со своја одлука го намалила просечниот животен минимум (за сите категории), утврдувајќи го за четвртиот квартал на 2015 година во износ од 456 рубли. Тој се намалил за 221 рубли во споредба со третиот квартал (9,673 рубли)<ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/economics/25121549/ |title=В ВЭБе рассказали о беспрецедентном падении доходов россиян |access-date=2016-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315193207/https://news.mail.ru/economics/25121549/ |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201603140013 |title=Постановление Правительства Российской Федерации от 10.03.2016 № 178 «Об установлении величины прожиточного минимума на душу населения и по основным социально-демографическим группам населения в целом по Российской Федерации за IV квартал 2015 г.» |access-date=2016-03-15 |archive-date=2016-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316003119/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201603140013 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.mail.ru/politics/25120363/|title=Правительство сократило прожиточный минимум россиян |access-date=2016-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315185148/https://news.mail.ru/politics/25120363/ |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead }}</ref>. Некои економски експерти, меѓу кои и директорот на „[[Серуски центар за животен стандард|СЦЦЖС]]“ Вјачеслав Бобков, сметаат дека потценувањето на општофедералниот минимален размер на плата во Русија (МРПР) во Русија е свесна политика на владата преку забавување на растот на платите, а официјално утврдениот животен минимум е вештачки намален 2—2,5 пати во споредба со реалниот (минималната потрошувачка кошница на стоки и услуги)<ref name=autogenerated4>{{Cite web|access-date = 2015-11-11|title = Эксперты: Прожиточный минимум в России искусственно занижен|url = https://russian.rt.com/inotv/2013-01-02/Eksperti-Prozhitochnij-minimum-v-Rossii|publisher= RT на русском|archive-date = 2015-12-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20151208050910/https://russian.rt.com/inotv/2013-01-02/Eksperti-Prozhitochnij-minimum-v-Rossii|url-status = live}}</ref>. Од 1 јануари 2013 година владата на РФ го променила принципот на формирање на потрошувачката кошница. Денес во неа се зема предвид само вредноста на прехранбените производи, а вредноста на непрехранбените производи и услугите се пресметува како 50 % од вредноста на прехранбената кошница, наместо преку детален список како претходно<ref>{{Cite web|access-date = 2015-11-11|title = Федеральный закон № 227-ФЗ «О потребительской корзине в целом по РФ»|url = http://www.rg.ru/2012/12/07/korzina-dok.html|archive-date= 2016-01-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20160121050756/http://www.rg.ru/2012/12/07/korzina-dok.html|url-status= live}}</ref>. Според експертите, ова овозможува преку „статистички манипулации“ вештачки да се задржува официјално утврдениот животен минимум. Така „''државата се обидува да го намали социјалното оптоварување на буџетот''“ — изјавил руски експерт во интервју за „[[Дојче Веле]]“<ref name=autogenerated4 />. Според податоците на Росстат, бројот на население со приходи под нивото на животниот минимум во Русија во првиот квартал од 2016 година пораснал на 22,7 милиони луѓе, во споредба со 14,4 милиони во четвртиот квартал на 2015 година.<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/07/19/stab/ |title=Эксперты сообщили об адаптации россиян к кризису {{!}} Лента.ру |access-date=2016-08-21 |archive-date=2016-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917075156/https://lenta.ru/news/2016/07/19/stab/|url-status=live }}</ref> Животниот минимум во 2022 година изнесувал 12,654 рубли, а за работоспособното население 13,793 рубли.<ref name="автоссылка12" /> == Оданочување == Од 1 јануари 2021 година во Русија важи двостепената скала на [[данок на доход]] на физички лица (ДДФЛ). Даночната стапка изнесува 13 % за оние кои заработуваат до пет милиони рубли годишно и 15 % за оние чии приходи се повисоки<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202011230015 |title=Федеральный закон от 23.11.2020 № 372-ФЗ «О внесении изменений в часть вторую Налогового кодекса Российской Федерации в части налогообложения доходов физических лиц, превышающих 5 миллионов рублей за налоговый период» |access-date=2021-01-04 |archive-date=2020-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230123842/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202011230015 |url-status=live }}</ref>. Приходите од овој данок се насочуваат во буџетите на субјектите на федерацијата и општинските буџети. Во 2017 година вкупниот обем на приходи од ДДФЛ изнесувал 3,25 трилиони рубли. Учеството на ДДФЛ во приходите на консолидираниот буџет на Русија во последните години изнесува 10–11 % (во 2017 година — 10,5 %).<ref>{{Cite web |url=https://www.minfin.ru/common/upload/library/2018/12/main/conbud_month.xlsx|title=Ежемесячная информация об исполнении консолидированного бюджета Российской Федерации. 12.12.2018 |access-date=2019-02-07 |archive-date=2019-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124450/https://www.minfin.ru/common/upload/library/2018/12/main/conbud_month.xlsx |url-status=live }}</ref> == Раслојување по доходи == {{Главна|Економска нееднаквост во Русија}} [[Слика:Gini Coefficient of Wealth Inequality source.png|мини|400x400пкс|Карта на светот на која е прикажан [[Џиниев коефициент|Џиниевиот коефициент]], кој го мери нивото на нееднаквост според богатството по земји во светот за 2019 година<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2019.pdf|title=Global wealth databook 2019|date=2019|publisher=Credit Suisse|access-date=2022-09-14|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104250/https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2019.pdf|url-status=live}}</ref>]] [[Слика:Percent poverty world map.png|400px|мини|Удел на населението во земјите во светот со приходи под националната граница на сиромаштија (според податоци на [[ЦРУ]])]] [[Слика:Доля населения России с денежными доходами ниже прожиточного минимума в 1992—2016 годах (статистика).png|мини|400px|Динамика на уделот на населението во Русија со парични приходи под животниот минимум во периодот 1992—2016 година, во проценти]] Еден од значајните проблеми на современото руско општество е големaта [[економска нееднаквост]] меѓу граѓаните. Распределба на населението во Русија според висината на просечните месечни парични приходи (податоци за 2018 година):<ref name="gks_2018" /> * До 10.000 рубли — 12 % * 10.000—27.000 рубли — 43 % * 27.000—45.000 рубли — 24 % * над 45.000 рубли — 21 % 10 % од најниско платените работници примаат во просек 7.527 рубли месечно, а 10 % од највисоко платените — 108.996, односно 14,5 пати повеќе. Според податоците за првото полугодие од 2016 година, на 10 % од најбогатите им припаѓаат 29,4 % од вкупните приходи, а на 10 % од најсиромашните — 2,1 %.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2016/08/01/realsalary/ |title=Реальные зарплаты россиян перестали падать {{!}} Лента.ру |access-date=2016-08-21 |archive-date=2016-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802181944/https://lenta.ru/news/2016/08/01/realsalary/|url-status=live }}</ref> 90 % од вработените во Русија заработуваат помалку од 44 илјади рубли „нето“, додека платите на останатите 10 % се повисоки. Ова го покажуваат податоците за распределба на платите за април 2015 година според [[Квантил|децили]], односно 10-процентни групи работници.[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/trud/sr-zpl3.xls] Иако во втората децила просечната плата изнесува 11,9 илјади рубли (10,2 по одбивање на ДДФЛ), просекот за 20 % од најниско платените е 9,6 илјади, или реално — 8,2 илјади. Во третата децила платата е 15,4 илјади рубли (13,2 без ДДФЛ), при што 30 % од најсиромашните имаат просек од 11,7 илјади рубли (10 илјади [[нето плата|нето]]). Во четвртата децила просечната плата изнесува 19 илјади рубли (16 нето), но првите четири децили заедно (40 % од најсиромашните) заработуваат во просек 13,5 илјади рубли (11,5 без ДДФЛ). Во петтата група (10 %) просечната плата е 22,8 илјади рубли (19,4 по одбивање на данок). Половина од сите плати во просек изнесуваат 15,6 илјади рубли (13,3 нето). 60 % од платите се во просек 17,5 илјади рубли (15 нето), а 70 % — 19,7 илјади (17 нето). Просечната плата на 80 % од работниците изнесува 22,3 илјади рубли (19 без данок). 90 % од сите вработени заработуваат во просек 25,6 илјади рубли (22 илјади нето).[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/trud/sr-zpl3.xls] Во исто време се забележува позитивен тренд во намалување на разликата во доходите меѓу мажите и жените: од 36,8 % во 2001 година на 28,3 % во 2017 година<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20190301/1551470135.html|title=В Минтруде рассказали о сокращении разрыва между зарплатами мужчин и женщин|date=2019-03-01|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-03-10|archive-date=2019-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190303092339/https://ria.ru/20190301/1551470135.html|url-status=live}}</ref>. === Децилен коефициент === Во табелата се дадени податоци за односот на 10 % најбогати кон 10 % најсиромашни ([[децилен коефициент]])<ref>[http://www.gazeta.ru/money/2007/05/03_a_1650997.shtml Закон неравномерного обогащения] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100221001018/http://www.gazeta.ru/money/2007/05/03_a_1650997.shtml |date=2010-02-21 }} [[Газета.ру]], 4 мај 2007</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=bc396924-b177-4728-879e-2b4edfca2aa1&docsid=851841«Коммерсантъ» № 22(3839) од 12 февруари 2008, Дарья Николаева]</ref><ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/Cbsd/DBInet.cgi?pl=2340004 Коэффициент фондов (соотношение доходов 10 % наиболее и 10 % наименее обеспеченного населения)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161115111314/http://www.gks.ru/dbscripts/Cbsd/DBInet.cgi?pl=2340004 |date=2016-11-15 }} // Росстат</ref>: {| class="standard" !Година |1992||1995||1998||2001||2004||2007||2008||2009||2017||2018 |- !Однос |8,0||13,5||13,8||13,9||15,2||16,8||16,8||16,7||15,3||15,3 |} За споредба, најнискиот децилен коефициент е во скандинавските земји [[Данска]], [[Финска]] и [[Шведска]], како и во постсоветската држава [[Белорусија]] — 3—4. Во [[Германија]], [[Австрија]] и [[Франција]] овој коефициент варира од 5 до 7, во САД е 15<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |title=United States |access-date=2010-07-31 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612213256/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html |url-status=dead }}</ref>, во Бразил — 39<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html |title=Brazil |access-date=2010-07-31 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222121846/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html |url-status=dead }}</ref>. Според тврдењето на новинарката Ана Гараненко, економистите го сметаат оптималниот однос за 5 до 7. Во 2007 година, раководителот на Институтот за економија при РАН [[Руслан Гринберг]] изјавил: „''Штом децилен коефициент достигне 10, во земјата се создаваат услови за социјални немири. Ова правило не важи само за САД, каде коефициентот се држи на ниво од 10—12. Но таму тоа се смета за нормално, бидејќи филозофијата на Американците е поразлична од нашата. Таму се смета: ако си сиромав, сам си виновен''“<ref>[https://archive.today/20120907172509/www.izvestia.ru/economic/article3107047/ Страшно богатые] «[[Известия (газета)|Известия]]», 9 август 2007</ref>. === Обезбедено население === Според податоците на [[Boston Consulting Group]], во 2006 година во Русија имало 440,000 домаќинства со средства над 100,000 долари, а вкупното богатство на домаќинствата се зголемува во просек за 22,5 % годишно, достигнувајќи 540 милијарди долари на крајот на 2006 година<ref>[http://newsru.com/finance/05oct2007/bcg.html В России есть 440 000 богатых семей] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110819013019/http://newsru.com/finance/05oct2007/bcg.html |date=2011-08-19 }} [[NEWSru]], 5.10.2007</ref>. 60,1 % од средствата на руските домаќинства се држат во готовина (португалските — 59,5 %, чешките — 62,5 %, унгарските — 72 %)<ref name="rossii">Кашин В. В России 440 000 богатых // Ведомости, № 188 (1962), 5 октомври 2007</ref>. Според „''Ренесанс''“, претходно објавените податоци покажуваат дека во Русија околу 7 милиони домаќинства имаат приходи над 30,000 долари годишно; во 2006 година нивните приходи пораснале за 65 %, додека приходите на домаќинствата-милионери пораснале уште побрзо. За богатите домаќинства во Русија е карактеристично конзервативно инвестирање на средствата, уделот на ризични инвестиции не надминува 30 %<ref name="rossii" />. Во 2007 година „[[Росгосстрах]]“ објавил истражување за приходите на обезбедените жители на Русија<ref name="est" />. Според ова истражување, во Русија живееле 5 милиони семејства со приход над 30 илјади долари годишно<ref name="est" />. Ако се смета дека просечната големина на семејството во Русија била 2,7 лица, тогаш имало околу 13,5 милиони жители со високи приходи<ref name="est" />. Семејства-милионери биле 160,000, а семејства со приход над 5 милиони долари — 12,000<ref name="est" />. 80 % од семејствата-милионери живееле во Москва и Московскиот регион<ref name="est">[http://newsru.com/finance/06sep2007/billioners.html В России есть пять миллионов семей, относящихся к среднему классу] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101120041048/http://newsru.com/finance/06sep2007/billioners.html |date=2010-11-20 }} [[NEWSru]], 6 септември 2007</ref>. Вкупно, бројот на обезбедени Руси во 2006—2007 се зголемил за 60 %, најзабележливо се зголемила групата со приходи од 30—100 илјади долари — за 71 %, додека најбогатата група — со приходи над 5 милиони долари — се зголемила за половина<ref name="est" />. Во 2007 година извршниот директор на Центарот за развој, Наталија Акиндинова, тврдела дека во Московскиот регион живеат околу 50 илјади семејства со приходи над милион долари<ref name="est" />. ==== Најбогато население ==== {{Главна|Список на руски милионери}} Според податоците на „[[Форбс]]“ од септември 2007 година, вкупното богатство на 100-те најбогати Руси се зголемило за 36 % за една година<ref name="est" />. Според списанието, од мај 2008 до февруари 2009 бројот на руски доларски [[милијардер]]и се намалил од 110 на 32 лица, а нивното вкупно богатство се намалило речиси 5 пати<ref>[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009/04/08/190065 Свыклись с кризисом] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090411081650/http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2009%2F04%2F08%2F190065 |date=2009-04-11 }} // Ведомости, 8 април 2009</ref>. Во 2011—2012 бројот на руски милијардери (во долари) изнесува околу 100 лица, со вкупно богатство од 499 млрд $<ref>{{Cite web|title=200 богатейших бизнесменов России — 2011|url=http://www.forbes.ru/rating/ekonomika-package/lyudi/65824-200-bogateishih-biznesmenov-rossii-2011|editor=[[Forbes(Россия)]]|year=15 април 2011|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303134756/https://www.forbes.ru/rating/ekonomika-package/lyudi/65824-200-bogateishih-biznesmenov-rossii-2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Как Алишер Усманов стал первым среди миллиардеров России|url=http://www.forbes.ru/sobytiya/lyudi/rating/79886-alisher-usmanov-stal-bogateishim-rossiyaninom-v-spiske-forbes|editor=[[Forbes (Россия)]]|year=7 март 2012|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303092644/https://www.forbes.ru/sobytiya/lyudi/rating/79886-alisher-usmanov-stal-bogateishim-rossiyaninom-v-spiske-forbes}}</ref>. Во 2022 година, вкупното богатство на милијардерите паднало на 353 млрд долари поради [[Руска инвазија на Украина (2022)|инвазијата на Русија на Украина]], светската економска криза и забраната за извоз/увоз, а бројот се намалил од 123 на 88 и помалку<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.ru/milliardery/460953-20-bogatejsih-rossijskih-biznesmenov-2022-rejting-forbes |title=20 богатейших российских бизнесменов — 2022. Рейтинг Forbes {{!}} Forbes.ru |access-date=2022-05-13 |archive-date=2022-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428231928/https://www.forbes.ru/milliardery/460953-20-bogatejsih-rossijskih-biznesmenov-2022-rejting-forbes|url-status=live }}</ref>. === Сиромаштија === Според податоците за три квартали на 2012 година, износот на минималната потрошувачка кошница во РФ изнесувал 6,643 руб./месечно. Делот на населението со приходи под минималната потрошувачка кошница — 12,1 % (податоци за јануари-септември 2012)<ref name="rbc2012">{{cite web|url=http://top.rbc.ru/economics/26/12/2012/838622.shtml|title=Росстат: В России осталось 17,2 млн бедняков|publisher=РБК.ру|access-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231005443/http://top.rbc.ru/economics/26/12/2012/838622.shtml|archive-date=2012-12-31|url-status=live}}</ref>. Според податоците на министерот за труд [[Максим Топилин]], во 2015 година бројот на лица со приходи под минималната потрошувачка кошница се зголемил од 16 на 19 милиони<ref>{{Cite web |url=https://rns.online/economy/CHislo-bednih-v-Rossii-v-2015-godu-viroslo-na-3-mln-chelovek-2016-02-26/|title=Число бедных в России в 2015 году выросло на 3 млн человек — Rambler News Service |access-date=2016-03-05 |archive-date=2017-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170425232306/https://rns.online/economy/CHislo-bednih-v-Rossii-v-2015-godu-viroslo-na-3-mln-chelovek-2016-02-26/ |url-status=live }}</ref> (односно од 11,1 % до 12,9 %). Делот на „сиромашни“ семејства, на кои им недостасува дури и за храна, и оние на кои им е доволно за храна, но купувањето облека им е тешко, за една година се зголемил од 22 % на 39 %; тоа се резултатите од истражувањето на ВЦИОМ спроведено 12—13 декември 2015 година. Учесниците во истражувањето спроведено 11—12 јули 2015 година, би ги сметале за сиромашни семејствата во кои на едно лице доаѓаат 11 илјади рубли месечно. Според нив, минималниот износ што им е потребен за да ја завршат месечната потрошувачка изнесува 22,7 илјади рубли на лице<ref>{{Cite web |url=https://wciom.ru/index.php?id=236&uid=115346 |title=На жизнь без излишеств в России нужно не меньше 23 тысяч рублей в месяц, в столицах — 25 тыс., на селе — 17,5 тыс. руб. |access-date=2020-05-01 |archive-date=2019-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217020127/https://wciom.ru/index.php?id=236&uid=115346|url-status=live }}</ref>. Според истражувањето на ''Левада-центар'', 75 % од Русите, според нивно признание, можат да купат само храна и облека. Уште 23 % — некои скапи предмети, како телевизор или фрижидер, но не можат да купат автомобил. Автомобил можат да купат само 4 %<ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/2016/01/13/potrebitelskij-status/|title=Потребительский статус {{!}} Левада-Центр |access-date=2016-02-17 |archive-date=2016-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224182048/http://www.levada.ru/2016/01/13/potrebitelskij-status/|url-status=live }}</ref>. 60 % од населението смета дека цените на стоките и услугите во 2015 година се зголемиле во просек за 15—50 %. Според уште 20 % од луѓето, цените се зголемиле за 50—100 %<ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/2016/02/12/monitoring-vospriyatiya-ekonomicheskoj-situatsii-v-strane-dekabr-2015-yanvar-2016/ |title=Мониторинг восприятия экономической ситуации в стране: декабрь 2015 — январь 2016 {{!}} Левада-Центр |access-date=2016-02-17 |archive-date=2016-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215042651/http://www.levada.ru/2016/02/12/monitoring-vospriyatiya-ekonomicheskoj-situatsii-v-strane-dekabr-2015-yanvar-2016/ |url-status=live }}</ref>. Од почетокот на 2000-тите и за целиот период на обновување на економијата, делот на [[Сиромаштија|сиромашното население]] во Русија постојано се намалувал. За време на [[Економската криза во Европа на крајот од првата декада на 21 век|економската криза 2008—2009]], темпото на намалување се забавило, но не довело до зголемување на сиромаштијата. Во посткризниот период 2010—2011, според официјалната статистика, нивото на сиромаштијата достигнало 12,6 %, а во 2012 делот на малку имуќното население повторно се намалил, достигнувајќи ниво од 10,6 %<ref>{{Cite web|lang=|url=https://www.hse.ru/data/2014/12/22/1103214109/mon_level_1.pdf|title=Уровень и профиль бедности в России: от 1990-х годов до наших дней|author=Л.Н.Овчарова, С.С.Бирюкова, Д.О.Попова, Е.Г.Варданян|website=|date=|publisher=|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421060008/https://www.hse.ru/data/2014/12/22/1103214109/mon_level_1.pdf|url-status=live}}</ref>. Во крајот на ноември 2022, претседателот на Русија [[Владимир Путин]] соопштил дека според резултатите од третото тримесечје, нивото на сиромаштијата во РФ се намалило на 10,5 %. Според него, намалувањето е мало, но е важна позитивната динамика што треба да се одржи. Според информациите на претседателот, приходите на најсиромашните 10 % од населението за три тримесечја пораснале за 27,8 %<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/30/11/2022/638739519a79478bfcae9226|title=Путин назвал приоритетами рост доходов и сокращение бедности в России|website=РБК|access-date=2022-12-02|archive-date=2022-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201172615/https://www.rbc.ru/politics/30/11/2022/638739519a79478bfcae9226|url-status=live}}</ref>. Владимир Путин изјавил дека растот на реалните приходи е приоритетна задача, нагласувајќи дека „''луѓето ја одредуваат својата благосостојба не според статистиката, туку според количината пари во џебот''“<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2022/11/30/putin-zaiavil-chto-blagosostoianie-liudej-opredeliaetsia-po-kolichestvu-deneg-v-ih-karmane.html|title=Путин заявил, что благосостояние людей определяется по количеству денег в их кармане|website=Российская газета|date=2022-11-30|access-date=2022-12-02|archive-date=2022-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202032216/https://rg.ru/2022/11/30/putin-zaiavil-chto-blagosostoianie-liudej-opredeliaetsia-po-kolichestvu-deneg-v-ih-karmane.html|url-status=live}}</ref>. Според Росстат, во 2022 година нивото на сиромаштијата во Русија се намалило на историски минимум — 10,5 %. Во 2021 година изнесувало 11 %. Според директорот за труд Дмитриј Платигин, намалувањето на сиромаштијата во РФ било резултат, меѓу другото, на намалувањето на невработеноста, развојот на програми за плаќање на семејства со деца, зголемување на плати и социјални надоместоци. Исто така, во 2022 година, според Росстат, бројот на население со приходи под минималната потрошувачка кошница се намалил од 16 милиони во 2021 на 15,3 милиони<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/890549|title=Снижение уровня бедности связали с господдержкой семей с детьми|website=Interfax.ru|access-date=2023-03-15|archive-date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315111536/https://www.interfax.ru/russia/890549|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/business/890540|title=Росстат отметил снижение уровня бедности в стране до исторического минимума|website=Interfax.ru|access-date=2023-03-15|archive-date=2023-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314155417/https://www.interfax.ru/business/890540|url-status=live}}</ref>. Во јуни 2023 година министерот за труд и социјална заштита [[Антон Котјаков]] изјавил дека целниот показател за ниво на сиромаштија до 2030 година е 6,5 %. Министерот забележал позитивна динамика на намалување на сиромаштијата во последните три години, при што според резултатите од 2022 година изнесувала 9,8 %<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/906363|title=Минтруд РФ планирует снизить уровень бедности до 6,5% к концу 2030 года|website=Interfax.ru|date=2023-06-15|access-date=2023-06-18|archive-date=2023-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617091947/https://www.interfax.ru/russia/906363|url-status=live}}</ref>. Според вториот квартал на 2024 година, 8,5 % (12,4 милиони лица) од населението на Русија живееле под границата на сиромаштија<ref name="автоссылка14">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/folder/313/document/244096 |title=Новости Росстата<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-09-04 |archive-date=2024-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911214617/https://rosstat.gov.ru/folder/313/document/244096|url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка15">https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/136_04-09-2024.html</ref>, сметано дека живеат под границата на сиромаштија доколку нивниот месечен приход на располагање бил помал од 15,354 рубли (175,48 [[Американски долар|$]])<ref name="автоссылка14" /><ref name="автоссылка15" /> ==== Извештај на СБ од 2004 година ==== [[Светска банка]] (СБ) на [[22 септември]] 2004 година го претставила својот „''Извештај за оценка на сиромаштијата''“ во Русија. Според нивните проценки, за периодот од 1997 до 1999 година, сиромаштијата во Русија се зголемила од 24,1 % од населението (35,3 милиони лица) на 41,5 % (60,5 милиони). Потоа, од 1999 до 2002 година, Русија успеала да ја намали сиромаштијата повеќе од половина — на 19,6 %. Невработеноста во овој период се намалила од 13,2 на 8,2 % од работоспособното население, а просечната плата се зголемила за 15 %. Сиромашните во Русија се најчесто работоспособни жители на села и мали градови, со деца. Многу висок е делот на луѓе кои живеат под официјалната граница на сиромаштија меѓу вработените во образованието, културата и здравството. При тоа, експертите на [[Светска банка]] и руските статистичари користат различни методологии за одредување на нивото на сиромаштијата. Руски експерти го оценуваат делот на сиромашното население според месечните приходи. На пример, во II квартал 2004 година, официјалната [[минимална потрошувачка кошница]] изнесувала 2,363 рубли месечно по лице, а под овој износ имале приходи 29,8 милиони лица — 20,8 % од населението. Светската банка смета дека оваа методологија не е сосема коректна и предлага сиромаштијата да се оценува не според приходите (за кои луѓето не секогаш зборуваат вистина), туку според нивото на потрошувачка. Затоа во 2002 година, според проценката на СБ, 19,6 % од руското население страдало од сиромаштија, а според проценката на руската влада — 25 %. Според СБ, 8% од транспортните субвенции се доделуваат на најсиромашните 20%, додека 20 % од богатите добиваат 30% од овие субвенции. Волуменот на станбените надоместоци за најбогатите е 2,1 пати поголем од помошта за сиромашните. == Региони == Просечна месечна плата во регионите на РФ за крајот на 2015 — почетокот на 2016 година (според податоците на Росстат)<ref>{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/trud/sr-zarplata/t2.xlsx|title=Средняя зарплата по регионам|author=|work=|date=|publisher=|access-date=2016-04-23|archive-date=2016-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417011958/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/trud/sr-zarplata/t2.xlsx|url-status=live}}</ref>: === Централен федерален округ === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Субјект ! colspan="5" |2016 |- !<sub>јануари</sub> !<sub>февруари</sub> !<sub>март</sub> !<sub>април</sub> !<sub>мај</sub> |- | colspan="2" |[[Централен федерален округ|Централен ФО]] |39 700 |42 800 |45 000 |47 000 |45 500 |- |[[Слика:Flag_of_Belgorod_Oblast.svg|25px|border]] |[[Белгородска област]] |24 400 |24 500 |26 200 |26 100 |26 400 |- |[[Слика:Flag_of_Bryansk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Брјанска област]] |20 900 |20 900 |21 700 |21 800 |24 300 |- |[[Слика:Flag_of_Vladimirskaya_Oblast.svg|25px|border]] |[[Владимирска област]] |23 100 |23 300 |24 600 |24 600 |25 600 |- |[[Слика:Flag_of_Voronezh_Oblast.svg|25px|border]] |[[Воронешка област]] |23 700 |24 300 |25 500 |26 400 |26 700 |- |[[Слика:Flag_of_Ivanovo_Oblast.svg|25px|border]] |[[Ивановска област]] |20 000 |20 500 |21 100 |21 500 |22 400 |- |[[Слика:Flag_of_Kaluga_Oblast.svg|25px|border]] |[[Калушка област]] |28 500 |29 000 |30 500 |30 900 |31 600 |- |[[Слика:Flag_of_Kostroma_Oblast.svg|25px|border]] |[[Костромска област]] |20 900 |21 500 |21 900 |22 800 |22 900 |- |[[Слика:Flag_of_Kursk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Курска област]] |22 500 |23 300 |23 700 |25 400 |24 900 |- |[[Слика:Flag_of_Lipetsk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Липецка област]] |23 000 |23 100 |24 000 |26 900 |25 600 |- |[[Слика:Flag_of_Moscow_oblast.svg|25px|border]] |[[Московска област]] |39 600 |39 900 |42 000 |42 400 |43 100 |- |[[Слика:Flag_of_Oryol_Oblast.svg|25px|border]] |[[Орловска област]] |20 300 |20 700 |21 600 |21 900 |23 300 |- |[[Слика:Flag_of_Ryazan_Oblast.svg|25px|border]] |[[Рјазањска област]] |24 200 |24 900 |25 700 |26 400 |29 300 |- |[[Слика:Flag_of_Smolensk_oblast.svg|25px|border]] |[[Смоленска област]] |22 500 |23 500 |23 800 |25 200 |25 100 |- |[[Слика:Flag_of_Tambov_Oblast.svg|25px|border]] |[[Тамбовска област]] |20 500 |20 600 |21 300 |22 200 |23 800 |- |[[Слика:Flag_of_Tver_Oblast.svg|25px|border]] |[[Тверска област]] |23 500 |24 700 |25 200 |25 500 |26 300 |- |[[Слика:Flag_of_Tula_Oblast.svg|25px|border]] |[[Тулска област]] |26 700 |27 100 |27 900 |27 900 |28 800 |- |[[Слика:Flag_of_Yaroslavl_Oblast.svg|25px|border]] |[[Јарославска област]] |25 700 |26 000 |27 400 |28 000 |29 000 |- |[[Слика:Flag_of_Moscow.svg|25px|border]] |'''''[[Москва|г. Москва]]''''' |60 200 |67 100 |70 600 |74 700 |69 800 |} === Северозападен федерален округ === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Субјект ! colspan="3" |<sub>2015</sub> ! colspan="2" |<sub>2016</sub> |- !<sub>''октомври''</sub> !<sub>''ноември''</sub> !<sub>''декември''</sub> !''<sub>јануари</sub>'' !''<sub>февруари</sub>'' |- | colspan="2" |[[Северозападен федерален округ|Северозападен ФО]] |37 200 |37 100 |47 700 |36 700 |38 800 |- |[[Слика:Flag_of_Karelia.svg|25px|border]] |[[Република Карелија]] |30 300 |29 600 |36 700 |29 900 |31 700 |- |[[Слика:Flag_of_Komi.svg|25px|border]] |[[Република Коми]] |39 100 |39 400 |50 700 |41 000 |41 100 |- |[[Слика:Flag_of_Arkhangelsk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Архангелска област]] |37 300 |36 500 |47 100 |38 600 |37 600 |- |[[Слика:Flag_of_Nenets_Autonomous_District.svg|25px|border]] |[[Ненецки автономен округ]] |65 500 |65 000 |91 800 |71 600 |65 300 |- | |Архангельскаа област без АО |35 000 |34 200 |43 400 |35 900 |35 200 |- |[[Слика:Flag_of_Vologda_oblast.svg|25px|border]] |[[Вологодска област]] |23 600 |26 900 |31 600 |26 900 |29 400 |- |[[Слика:Flag_of_Kaliningrad_Oblast.svg|25px|border]] |[[Калининградска Област]] |28 900 |28 100 |36 400 |27 400 |27 700 |- |[[Слика:Flag_of_Leningrad_Oblast.svg|25px|border]] |[[Ленинградска област]] |33 300 |33 100 |38 900 |32 800 |34 300 |- |[[Слика:Flag_of_Murmansk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Мурманска област]] |45 500 |45 100 |59 300 |45 100 |46 400 |- |[[Слика:Flag_of_Novgorod_Oblast.svg|25px|border]] |[[Новгородска област]] |25 800 |25 800 |31 700 |25 300 |26 000 |- | |[[Псковска област]] |21 400 |20 900 |25 500 |20 700 |21 200 |- |[[Слика:Flag_of_Saint_Petersburg_Russia.svg|25px|border]] |'''''[[Санкт-Петербург|г. Санкт-Петербург]]''''' |43 200 |43 500 |57 600 |42 100 |45 900 |} === Јужен федерален округ === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Субъект ! colspan="3" |<sub>2015</sub> ! colspan="2" |<sub>2016</sub> |- !<sub>''октомври''</sub> !<sub>''ноември''</sub> !<sub>''декември''</sub> !<sub>''јануари''</sub> !''<sub>февруари</sub>'' |- | colspan="2" |[[Јужен федерален округ|Јужен ФО]] |25 000 |24 900 |31 200 |24 000 |24 700 |- |[[Слика:Flag_of_Adygea.svg|25px|border]] |[[Адигеја|Република Адигеја]] |21 800 |21 800 |27 200 |21 000 |21 500 |- |[[Слика:Flag_of_Kalmykia.svg|25px|border]] |[[Калмикија|Република Калмикија]] |19 200 |19 700 |25 500 |18 600 |19 700 |- |[[Слика:Flag of Crimea (Latest version).svg|25px|border]] |[[Република Крим]] |23 933 |23 790 |30 222 |22 979 |22 687 |- |[[Слика:Flag of Krasnodar Krai.svg|25px|border]] |[[Краснодарски Крај]] |26 600 |26 000 |32 900 |25 200 |25 800 |- |[[Слика:Flag of Astrakhan Oblast.svg|25px|border]] |[[Астраханска Област]] |24 100 |24 100 |32 100 |23 700 |25 100 |- |[[Слика:Flag_of_Volgograd_Oblast.svg|25px|border]] |[[Волгоградска област]] |23 600 |24 500 |30 500 |23 200 |24 100 |- |[[Слика:Flag_of_Rostov_Oblast.svg|25px|border]] |[[Ростовска област]] |24 400 |24 600 |30 000 |23 400 |24 200 |- |[[Слика:Flag of Sevastopol.svg|25px|border]] |г. [[Севастопол]] |25 385 |25 062 |38 054 |23 651 |25 511 |} === Севернокавкаски федерален округ === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Субјект ! colspan="3" |<sub>2015</sub> ! colspan="2" |<sub>2016</sub> |- !<sub>''октомври''</sub> !<sub>''ноември''</sub> !<sub>''декември''</sub> !<sub>''јануари''</sub> !''<sub>февруари</sub>'' |- | colspan="2" |[[Севернокавкаски федерален округ|Севернокавкаски ФО]] |21 300 |21 600 |27 300 |20 600 |21 400 |- |[[Слика:Flag_of_Dagestan.svg|25px|border]] |[[Дагестан]] |18 400 |18 300 |24 200 |17 800 |19 000 |- |[[Слика:Flag_of_Ingushetia.svg|25px|border]] |[[Ингушетија]] |20 600 |20 400 |24 900 |20 100 |21 400 |- |[[Слика:Flag_of_Kabardino-Balkaria.svg|25px|border]] |[[Кабардино-Балкарија]] |19 900 |20 200 |24 200 |19 700 |20 500 |- |[[Слика:Flag_of_Karachay-Cherkessia.svg|25px|border]] |[[Карачаево-Черкесија]] |19 600 |19 900 |25 000 |21 200 |20 300 |- |[[Слика:Flag_of_North_Ossetia.svg|25px|border]] |[[Северна Осетија-Аланија]] |19 900 |20 300 |27 100 |20 200 |21 400 |- |[[Слика:Flag_of_the_Chechen_Republic.svg|25px|border]] |[[Чеченија]] |21 400 |21 500 |26 100 |21 200 |21 900 |- |[[Слика:Flag_of_Stavropol_Krai.svg|25px|border]] |[[Ставрополски Крај]] |23 600 |24 000 |30 200 |22 200 |22 800 |} === Приволшки федерален округ === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Субјект ! colspan="3" |<sub>2015</sub> ! colspan="2" |<sub>2016</sub> |- !<sub>''октомври''</sub> !<sub>''ноември''</sub> !<sub>''декември''</sub> !<sub>''јануари''</sub> !''<sub>февруари</sub>'' |- | | [[Приволшки федерален округ|Приволшки ФО]] |25 500 |25 300 |32 100 |24 600 |25 000 |- |[[Слика:Flag_of_Bashkortostan.svg|25px|border]] |[[Башкортостан]] |25 700 |26 200 |31 700 |24 900 |25 200 |- |[[Слика:Flag_of_Mari_El.svg|25px|border]] |[[Мариј Ел]] |24 400 |21 400 |28 600 |20 300 |20 300 |- |[[Слика:Flag_of_Mordovia.svg|25px|border]] |[[Мордовија]] |21 400 |21 300 |27 300 |20 300 |20 600 |- |[[Слика:Flag_of_Tatarstan.svg|25px|border]] |[[Татарстан]] |28 700 |28 500 |37 400 |28 000 |27 800 |- |[[Слика:Flag_of_Udmurtia.svg|25px|border]] |[[Удмуртија]] |25 000 |25 200 |30 500 |24 700 |24 100 |- |[[Слика:Flag_of_Chuvashia.svg|25px|border]] |[[Чувашија]] |21 000 |20 700 |26 900 |20 000 |20 400 |- |[[Слика:Flag_of_Perm_Krai.svg|25px|border]] |[[Пермски крај]] |27 500 |27 300 |37 300 |27 300 |27 900 |- |[[Слика:Flag_of_Kirov_Region.svg|25px|border]] |[[Кировска област]] |21 800 |21 600 |26 400 |21 700 |21 500 |- |[[Слика:Flag_of_Nizhny_Novgorod_Region.svg|25px|border]] |[[Нижегородска област]] |26 300 |26 400 |34 300 |25 000 |26 200 |- |[[Слика:Flag_of_Orenburg_Oblast.svg|25px|border]] |[[Оренбуршка област]] |24 100 |24 000 |29 900 |23 800 |24 300 |- |[[Слика:Flag_of_Penza_Oblast.svg|25px|border]] |[[Пензенска област]] |23 200 |23 000 |27 700 |22 700 |22 800 |- |[[Слика:Flag_of_Samara_Oblast.svg|25px|border]] |[[Самарска област]] |27 600 |26 900 |33 800 |25 900 |26 400 |- |[[Слика:Flag of Saratov Oblast.svg|25px|border]] |[[Саратовска област]] |22 100 |22 000 |26 200 |21 700 |21 900 |- |[[Слика:Flag_of_Ulyanovsk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Уљјановска област]] |22 800 |22 600 |28 700 |22 200 |22 800 |} === Уралски федерален округ === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Субјект ! colspan="3" |<sub>2015</sub> ! colspan="2" |<sub>2016</sub> |- !''<sub>октомври</sub>'' !''<sub>ноември</sub>'' !''<sub>декември</sub>'' !''<sub>јануари</sub>'' !''<sub>февруари</sub>'' |- | colspan="2" |[[Уралски федерален округ|Уралски ФО]] |37 700 |37 300 |49 200 |38 000 |38 000 |- |[[Слика:Flag_of_Kurgan_Oblast.svg|25px|border]] |[[Курганска област]] |21 600 |21 500 |27 000 |20 900 |21 100 |- |[[Слика:Flag_of_Sverdlovsk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Свердловска област]] |30 500 |30 600 |37 600 |30 000 |29 900 |- |[[Слика:Flag_of_Tyumen_Oblast.svg|25px|border]] |[[Тјумењска област]] |52 400 |51 500 |73 600 |55 000 |55 200 |- |[[Слика:Flag_of_Yugra.svg|25px|border]] |[[Ханти-мансиски автономен округ]] |55 200 |53 500 |83 000 |57 400 |57 000 |- |[[Слика:Flag_of_Yamal-Nenets_Autonomous_District.svg|25px|border]] |[[Јамало-ненецки автономен округ]] |70 400 |71 100 |89 900 |77 900 |78 000 |- | |Тјумењска област без АО |34 600 |33 900 |45 700 |33 800 |35 100 |- |[[Слика:Flag_of_Chelyabinsk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Чељабинска област]] |30 200 |29 800 |35 300 |29 200 |28 700 |} === Сибирский федеральный округ === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Субјект ! colspan="3" |<sub>2015</sub> ! colspan="2" |<sub>2016</sub> |- !<sub>''октомври''</sub> !<sub>''ноември''</sub> !<sub>''декември''</sub> !<sub>''јануари''</sub> !''<sub>февруари</sub>'' |- | colspan="2" |[[Сибирский федеральный округ|Сибирский ФО]] |29 500 |29 400 |36 500 |28 700 |28 500 |- |[[Слика:Flag_of_Altai_Republic.svg|25px|border]] |[[Република Алтај]] |22 000 |21 800 |29 000 |21 900 |22 500 |- |[[Слика:Flag_of_Buryatia.svg|25px|border]] |[[Бурјатија]] |29 000 |28 700 |36 500 |28 100 |27 800 |- |[[Слика:Flag_of_Tuva.svg|25px|border]] |[[Тува]] |32 500 |26 900 |38 400 |27 300 |27 100 |- |[[Слика:Flag_of_Khakassia.svg|25px|border]] |[[Хакасија]] |30 500 |28 900 |36 900 |29 300 |29 200 |- |[[Слика:Flag_of_Altai_Krai.svg|25px|border]] |[[Алтајски крај]] |19 900 |19 700 |24 900 |19 200 |19 200 |- |[[Слика:Flag_of_Zabaykalsky_Krai.svg|25px|border]] |[[Забајкалски крај]] |30 300 |30 400 |39 000 |29 800 |29 700 |- |[[Слика:Flag of Krasnoyarsk Krai.svg|25px|border]] |[[Краснојарски крај]] |35 200 |35 500 |44 700 |35 400 |34 700 |- |[[Слика:Flag_of_Irkutsk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Иркутска област]] |32 600 |32 500 |39 600 |32 700 |31 800 |- |[[Слика:Flag_of_Kemerovo_oblast.svg|25px|border]] |[[Кмеровска област]] |28 000 |27 900 |34 000 |27 700 |27 200 |- |[[Слика:Flag of Novosibirsk Oblast.svg|25px|border]] |[[Новосибирска област]] |25 700 |28 500 |34 600 |26 600 |27 100 |- |[[Слика:Flag_of_Omsk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Омска област]] |27 700 |27 200 |34 200 |25 800 |26 000 |- |[[Слика:Flag_of_Tomsk_Oblast.svg|25px|border]] |[[Томска област]] |33 100 |33 300 |41 000 |31 700 |32 000 |} === Далекуисточен федерален округ === {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Субјект ! colspan="3" |<sub>2015</sub> ! colspan="2" |<sub>2016</sub> |- !<sub>''октомври''</sub> !<sub>''ноември''</sub> !<sub>''декември''</sub> !<sub>''јануари''</sub> !''<sub>февруари</sub>'' |- | colspan="2" |[[Далекуисточен федерален округ|Далекуисточен ФО]] |42 200 |42 000 |55 900 |42 000 |41 500 |- |[[Слика:Flag_of_Sakha.svg|25px|border]] |[[Јакутија]] |52 000 |51 100 |81 700 |50 700 |51 000 |- |[[Слика:Flag_of_Kamchatka_Krai.svg|25px|border]] |[[Камчатски Крај]] |55 500 |54 000 |71 300 |53 100 |52 800 |- |[[Слика:Flag_of_Primorsky_Krai.svg|25px|border]] |[[Приморски крај]] |33 400 |33 200 |41 700 |33 500 |32 700 |- |[[Слика:Flag_of_Khabarovsk_Krai.svg|25px|border]] |[[Хабаровски крај]] |38 800 |37 500 |47 700 |37 100 |36 900 |- |[[Слика:Flag_of_Amur_Oblast.svg|25px|border]] |[[Амурска област]] |31 900 |31 800 |39 900 |30 400 |30 000 |- |[[Слика:Flag_of_Magadan_Oblast.svg|25px|border]] |[[Магаданска област]] |61 100 |71 300 |85 700 |57 100 |61 800 |- |[[Слика:Flag_of_Sakhalin_Oblast.svg|25px|border]] |[[Сахалинска област]] |59 100 |60 500 |77 100 |69 400 |63 300 |- |[[Слика:Flag_of_the_Jewish_Autonomous_Oblast.svg|25px|border]] |[[Еврејска автономна област]] |30 900 |29 900 |38 200 |29 600 |29 500 |- |[[Слика:Flag_of_Chukotka.svg|25px|border]] |[[Чукотски автономен округ]] |73 100 |76 900 |99 600 |75 800 |84 800 |} == Наводи == {{наводи}} [[Category:Приходи по земја|Русија]] [[Category:Економија на Русија]] 2zmxcx72e8r5oar5s8sr5ywona9t032 Опсада на Дубровник 0 1391039 5575084 5564339 2026-06-10T20:16:23Z Ehrlich91 24281 5575084 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|date=1 октомври 1991&nbsp;– 31 мај 1992<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=01|year1=1991|month2=05|day2=31|year2=1992}})|conflict=Опсадата на Дубровник|image=Muzej DR-crop.JPG|caption=Гранатирање на Стариот град на Дубровник|partof=[[Хрватската војна за независност]]|place=[[Дубровник]] , [[Хрватска]]|result=[[Хрватска]] победа *Опсадата е прекината *Југословенските трупи се повлекуваат|combatant1={{flagicon|Yugoslavia}} [[СФРЈ]]<br><small>(пред април 1992)</small><br>{{flagicon|Serbia and Montenegro}} [[Србија и Црна Гора]]<br><small>(после април 1992)</small><br>{{flagicon image|Dubrovnik Republic (1991-1992).svg}} [[Дубровничка Република (1991-92)|Дубровничка Република]]<br><small>(пред мај 1992)</small>|combatant2={{flag|Croatia}}|commander1={{flagicon|Yugoslavia}} [[Вељко Кадијевиќ]]<br>{{flagicon|Yugoslavia}} [[Павле Стругар]]<br>{{flagicon|Yugoslavia}} [[Миодраг Јокиќ]]<br>{{flagicon|Yugoslavia}} [[Владимир Ковачевиќ]]<br>{{flagicon|Republic of Serbia (1992-2006)}} [[Слободан Милошевиќ]]<br>{{flagicon image|Dubrovnik Republic (1991-1992).svg}} [[Ацо Аполонио]]<br>{{flagicon|SR Montenegro}} [[Момир Булатовиќ]]<br>{{flagicon|SR Montenegro}} [[Мило Ѓукановиќ]]<br>{{flagicon|SR Montenegro}} [[Павле Булатовиќ]]|commander2={{flagicon|Croatia}} [[Аљоша Николиќ]]<br>{{flagicon|Croatia}} [[Нојко Мариновиќ]]<br>{{flagicon|Croatia}} [[Јанко Бобетко]]<br>{{flagicon|Croatia}} [[Антон Тус]]<br><small>(од мај 1992)</small>|units1={{flagicon image|border=|Грб на Југословенската народна армија (1991-1992).svg|size=23px}} [[Југословенска народна армија]] * {{flagicon image|Знаме на југословенските копнени сили.svg}} [[Југословенски копнени сили]] **{{flagicon|СР Црна Гора}} [[Територијална одбрана (Југославија)|Територијална одбрана на Црна Гора]] *{{flagicon image|Поморски знаме на Југославија (1949-1993).svg}} [[Југословенска морнарица]]|units2={{flagicon image|Лого на Хрватската национална гарда.svg|size=23px}} [[Хрватска национална гарда]] <small>(октомври 1991)</small><br>{{flagicon image|HOS flag.svg}} [[Хрватски одбранбени сили]] <small>(октомври 1991)</small><br>{{flagicon image|Знаме на Хрватската армија.svg}} [[Хрватска армија]]<br><small>(од ноември 1991)</small>|strength1=7,000|strength2=480&ndash;1,000 <small>(1991)</small>|casualties1=165 убиени|casualties2=194 убиени|casualties3=82&ndash;88 Убиени хрватски цивили<br>16,000 Хрватски бегалци<br>Значителна штета на историските делови од Стар Дубровник од гранатирањето на ЈНА|campaignbox=}}'''Опсадата на Дубровник или Одбрана на Дубровник''' (хрв: '''Opsada Dubrovnika''' ili '''Obrana Dubrovnika''') била воен судир помеѓу [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) и [[Хрватска|хрватските]] сили кои го бранеле градот [[Дубровник]] и неговата околина за време на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]], од 1 септември 1991 година па се до крајот на војната во Хрватска. Целата операција се одвивала на подрачјето на поранешна општина Дубровник, од граничните премини Дебели Бријег и Превлака на исток до Неум и градот Замаслина во Пељешац на запад, Чепикуќа на северозапад, Осојник во внатрешноста на Дубровник и граничниот премин во Горњи Бргат на север од општината, а овие операции вклучувале одбрана од српско-црногорската агресија на крајниот југ од Хрватска, одбрана на Дубровник за време на опсадата на самиот град, расчистување на внатрешноста на Дубровник и отстранување на непријателските трупи и артилерија од домет за гаѓање врз цивилни цели во Дубровник и неговата околина. Нападот врз овој дел од Хрватска бил извршен од комбинирани сили на ЈНА, ЈРМ и ЈРЗ, потпомогнати од припадници на Територијалната одбрана на Црна Гора, Источна Херцеговина и четничките доброволни единици. Напредокот на ЈНА започнал на 1 октомври 1991 година, а до крајот на октомври ја освоила практично целата земја помеѓу полуострововите Пељешац и Превлака на брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], со исклучок на самиот Дубровник, а опсадата била придружена со блокада од страна на Југословенската морнарица. Бомбардирањето на Дубровник од страна на ЈНА, вклучително и на Стариот град - [[Светско наследство на УНЕСКО|место на светското наследство]] [[УНЕСКО|на УНЕСКО]] - кулминирало на 6 декември 1991 година и предизвикало остра меѓународна осуда и претставувала огромна катастрофа во односите со јавноста за [[Република Србија (1992—2006)|Србија]] и [[Социјалистичка Република Црна Гора|Црна Гора]], придонесувајќи за нивната дипломатска и економска изолација, како и за меѓународното признавање на [[Независност на Хрватска|независноста на Хрватска]]. Во мај 1992 година, ЈНА се повлекла во [[Босна и Херцеговина]], на помалку од 1км од брегот на некои места, и ја предала својата опрема на новоформираната Армија на Република Српска (ВРС), а во овој период, Хрватската армија (ХА) нападнала од запад и ги потисна ЈНА/ВРС од областите источно од Дубровник, како во Хрватска, така и во Босна и Херцеговина, а до крајот на мај се поврзала со единицата на ХА што го бранела градот, додека борбите меѓу ХА и југословенските трупи источно од Дубровник постепено стивнале. Опсадата резултирала со смрт на 194 хрватски воени лица, како и 82-88 хрватски цивили, додека ЈНА претрпела 165 жртви. Целиот регион бил повторно освоен од страна на ХВ во операцијата „Тигар“ и Битката кај Конавле до крајот на 1992 година, а офанзивата резултирала со раселување на 15.000 луѓе, главно од Конавле, кои избегале во Дубровник. Приближно 16.000 бегалци биле евакуирани од Дубровник по море, а градот бил снабден со воени бродови што избегнувале блокада и конвој од цивилни бродови. Граѓаните на Дубровник херојски издржале три месеци без електрична енергија и вода. Повеќе од 11.000 згради биле оштетени, а бројни домови, бизниси и јавни згради биле ограбени или запалени. Операцијата била дел од веќе изготвен план на ЈНА, чија цел главно била обезбедување на областа Дубровник, а потоа продолжување кон северозапад за да се поврзе со трупите на ЈНА во северна [[Далмација]] преку западна [[Херцеговина]], а офанзивата била придружена со значителна количина воена пропаганда. Во 2000 година, [[Претседател на Црна Гора|црногорскиот претседател]] [[Мило Ѓукановиќ]] јавно се извинил за опсадата, предизвикувајќи лут одговор од неговите политички противници и од Република Србија, а [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ) осудил двајца југословенски офицери за нивно учество во опсадата, а трет ѝ го предале на Србија за гонење. Во обвинението на МКТЈ се наведува дека офанзивата била дизајнирана да го одвои регионот Дубровник од Хрватска и да го интегрира во држава доминирана од [[Срби]] преку неуспешно прогласување на [[Дубровничка Република (1991-92)|Дубровничка Република]] на 24 ноември 1991 година. Покрај тоа, Црна Гора осудила четворица поранешни војници на ЈНА за злоупотреба на затвореници во логорот Морињ. Хрватска, исто така, обвинила неколку поранешни офицери на ЈНА или Југословенската морнарица и поранешен водач на [[Срби во Босна и Херцеговина|босанските Срби]] за воени злосторства, но сè уште нема судења од овие обвиненија. == Позадина == {{Главна|Хрватската војна за независност}} Во август 1990 година, во Хрватска се случило востание, чиј центар бил во областите претежно населени со Срби, односно во далматинската заднина околу градот [[Книн]]<ref>{{Harvnb|The New York Times|19 August 1990}}</ref> и делови од регионите [[Лика]], Кордун и Бановина како и населби во [[Славонија|источна Хрватска]] со значително српско население.<ref name="MarticICTY">{{Harvnb|ICTY|12 June 2007}}</ref> Овие области последователно биле наречени [[Република Српска Краина]] (РСК) и откако ја искажале својата намера да се интегрираат со [[Република Србија (1992—2006)|Србија]], Владата на Хрватска ја прогласила РСК за бунтовничка.<ref>{{Harvnb|The New York Times|2 April 1991}}</ref> До март 1991 година, конфликтот ескалирал и избувнала [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]],<ref>{{Harvnb|The New York Times|3 March 1991}}</ref> а веќе во јуни 1991 година, Хрватска [[Независност на Хрватска|ја прогласла својата независност]] со [[Распад на СФРЈ|распаѓањето на Југославија]]<ref>{{Harvnb|The New York Times|26 June 1991}}</ref>, по што следел тримесечен мораториум<ref>{{Harvnb|The New York Times|29 June 1991}}</ref> со конечна одлука на 8 октомври која стапила на сила истиот ден.<ref>{{Harvnb|Narodne novine|8 October 1991}}</ref> Потоа, РСК започна кампања за етничко чистење (геноцит) против хрватските цивили, протерувајќи ги повеќето несрпски граѓани до почетокот на 1993 година. До ноември 1993 година, помалку од 400 етнички Хрвати останале во заштитената зона на [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ОН) позната како Сектор Југ,<ref>{{Harvnb|Department of State|31 January 1994}}</ref> а уште 1500 &ndash; 2000 останале во Сектор Север.<ref name="UNCHR">{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> Бидејќи [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) сè повеќе ја поддржувала РСК, а хрватската полиција не била во можност да се справи со ситуацијата, во мај 1991 година била формирана Хрватската национална гарда (ЗНГ), а веќе во ноември, ЗНГ била преименувана во Хрватска армија (ХВ).<ref>{{Harvnb|Hawkesworth|Kogan|1999}}</ref> Развојот на војската на Хрватска била попречен од ембаргото за оружје на ОН воведено во септември,<ref>{{Harvnb|The Independent|10 October 1992}}</ref> додека воениот конфликт во Хрватска продолжил да ескалира со Битката кај Вуковар, која започнала на 26 август.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> [[Дубровник]] е голем град кој се наоѓа во најјужниот дел од Хрватска, на брегот [[Јадранско Море|на Јадранското Море]]. Центарот на градот со ѕидини, познат како Стар Град, е место на историски споменици и згради од наследство кои во голема мера датирале од времето на [[Дубровничка Република]], а градот е ставен на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] [[УНЕСКО|на УНЕСКО]]. Во 1991 година, областа на Дубровник имала население од приближно 40.000 жители, од кои 82,4% биле [[Хрвати]] и 6,8% биле [[Срби]]. Хрватската територија што го опкружува градот се протега од полуостровот Пељешац на запад и полуостровот Превлака на исток, на влезот во [[Бока Которска|Которскиот Залив]] на границата со [[Црна Гора]].<ref name="Pavlović 2005 67"/> Оваа територија е многу тесна, особено во близина на самиот Дубровник,<ref>{{Harvnb|Lupis|Koncul|Sjekavica|2012}}</ref> и се состои од крајбрежен појас широк од 0.5км до 15км.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> == Вовед == [[Податотека:1_dubrovnik_pano_-_edit1.jpg|десно|мини|250x250пкс|Панорамски поглед на Дубровник]] Во средината на 1991 година, врвните команданти на ЈНА {{--}} вклучувајќи го и југословенскиот сојузен министер за одбрана, генерал Вељко Кадијевиќ, началникот на Генералштабот на ЈНА, генерал Благоје Аџиќ, и заменик-министерот за одбрана, вицеадмиралот Стане Бровет {{--}} планирале воена офанзива што подразбирала напад врз подрачјето на Дубровник, проследено со напредување на ЈНА кон запад во западна [[Херцеговина]] за да се поврзе со 9-тиот кнински корпус на ЈНА во северна Далмација, откако подрачјето ќе биде обезбедено, а генералот Јеврем Чокиќ му го доставил планот за офанзивата на Дубровник на Аџиќ за негово одобрување.<ref name="Monitor070510">{{Harvnb|Monitor|7 May 2010}}</ref> Во септември 1991 година, ЈНА и водачите на [[Социјалистичка Република Црна Гора|Црна Гора]] се согласиле дека Дубровник треба да биде нападнат и неутрализиран за да се обезбедел територијалниот интегритет на Црна Гора, да се спречат етнички судири и да се зачува [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]], а самиот црногорскиот премиер [[Мило Ѓукановиќ]] изјавил дека хрватските граници требало да се ревидираат, припишувајќи ја постојната гранична линија на „слабо образованите болшевички картографи“.<ref name="Pavlović 2005 67"/> Пропагандата, надополнета со тврдењата на генерал-полковник на ЈНА Павле Стругар дека 30.000 хрватски војници и 7.000 терористи и [[Курди|курдски]] платеници се спремаат да ја нападнат Црна Гора и да го освојат Которскиот Залив, ги навел многумина во Црна Гора да веруваат дека Хрватска всушност започнала инвазија,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а весникот ''„Побједа“'' бил најзначајниот медиумски извор што придонел за ширењето на пропагандата.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> Во јули 1991 година, високиот српски функционер Михаљ Кертес на политички митинг во [[Никшиќ]] изјавил дека западно од Црна Гора ќе се воспостави српска држава што ќе се протега до реката [[Неретва]], со главен град Дубровник {{--}} преименуван во Никшиќ на море.<ref name="Ramet427"/> На 16 септември 1991 година, ЈНА се мобилизирала во Црна Гора, повикувајќи се на влошувањето на ситуацијата во Хрватска, но и покрај радио-емитуваниот апел од Вториот [[Подгорица|Титоградски]] корпус на ЈНА на 17 септември, значителен број резервисти одбиле да одговорат на повикот<ref name="Pavlović 2005 67"/> и така на 18 септември, Ѓукановиќ се заканил со сурово казнување на дезертерите и оние што одбивале да одговорат на мобилизацијата,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а се тоа додека повикувал на „повлекување на линиите на разграничување во однос на Хрватите еднаш засекогаш“.<ref name="Pavlović 2005 67"/> Мобилизација на армијата и пропагандата на црногорската влада биле во спротивност со уверенијата од југословенските федерални власти во [[Белград]] дека нема да има напад врз Дубровник.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> Стратешкиот план на ЈНА за пораз на Хрватска вклучувал офанзива за отсекување на најјужните делови на Хрватска, вклучувајќи го и Дубровник, од остатокот од земјата.<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> На 23 септември, одекнала артилеријата на ЈНА која го нападнала селото Витаљина во источниот дел на Конавле, како и Бргат источно од Дубровник,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а веќе два дена подоцна, Југословенската морнарица ги блокирала поморските патишта до градот.<ref name="Pavlović 2005 67"/> На 26 септември, ЈНА ја преименувала својата Оперативна група Источна Херцеговина во Втора Оперативна група и ја потчинила директно на Сојузното министерство за одбрана и Генералштабот на ЈНА.<ref name="Marijan270"/> Иако Цокиќ бил назначен за прв командант на Втората Оперативна група, сепак бил заменет од генералот Миле Ружиновски на 5 октомври по падот на хеликоптерот на Цокиќ на 30 септември. Стругар го замени Ружиновски на 12 октомври.<ref name="Monitor070510"/><ref>{{Harvnb|Dubrovački list|30 November 2011}}</ref> На 1 октомври, денот на почетокот на операциите во Дубровник, црногорското Министерство за внатрешни работи Павле Булатовиќ издал тајна наредба до Специјалната полициска единица на Републиката да се мобилизира и да ѝ помогне на ЈНА во „спроведување борбени операции во воениот конфликт на границата меѓу Република Црна Гора и Република Хрватска“.<ref name="Pavlović 2005 67"/> == Ред на битка == [[Податотека:Balkans_War_1991,_Serb_rockets_-_Flickr_-_Peter_Denton_丕特_._天登.jpg|лево|мини|Позиции на ЈНА над Дубровник, 9 декември 1991 година. Видливи се три противтенковски водени ракети 9K11 „Маљутка“ во позиција за гаѓање.]] ЈНА им задала задача на 2 Титоградски корпус и 9 Бока Которски Воено-поморски сектор (ВПС) кои биле елементи на 2 Оперативна група за да го отсечат и освојат подрачјето на Дубровник. Така 2 Титоградски корпус требало да ја распореди 1 Никшиќова бригада, додека 9 Бока Которска ВПС да ги ангажира 5 и 472 моторизирана бригада и така границата на корпусот што се протегал од север кон југ во близина на Дубровник била поставена.<ref name="BB155"/> Исто така 2 Оперативна група командувала со 16 граничен патролен одред и 107 крајбрежна артилериска група, а воедно и мобилизирала единици за територијална одбрана од [[Херцег Нови|Херцег-Нови]], [[Котор]], [[Тиват]], [[Будва]], [[Бар (град)|Бар]], Мојковац, [[Бијело Поље]] и [[Требиње]]. Стругар бил во целосна команда на 2 Оперативна група, додека 9 Бока Которска ВПС ја командувал вицеадмиралот Миодраг Јокиќ,<ref name="Pavlović 2005 67"/> а пак него го заменил адмиралот Крсто Ѓуровиќ, кој починал во неизвесни околности неколку часа пред почетокот на офанзивата.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> Генерал-мајор Нојко Мариновиќ, кој бил некогашен командант на 472 моторизирана бригада и подреден на Ѓуровиќ, рекол дека ЈНА го убила адмиралот затоа што се спротивставувал на офанзивата. На 17 септември Мариновиќ поднел оставка од функцијата и се приклучи на Хрватската национална гарда (ХНГ).<ref name="Armatta182"/> Втората оперативна група на ЈНА првично распоредиlла 7.000 војници и одржувала слично ниво на војници во текот на целата офанзива.<ref name="Armatta182">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref><ref>{{Harvnb|IWPR|30 January 2003}}</ref> Одбраната на Дубровник речиси и да не постоела, бидејќи на почетокот на непријателствата имало само 480 војници во градската област,<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|20 November 2011}}</ref> од кои само 50 имале одредена обука,<ref name="Armatta182">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> а единствената регуларна воена единица била вод вооружен со лесно пешадиско оружје стациониран во [[Fort Imperial|тврдината Империјал]] од времето на Наполеон на врвот на ридот Срѓ со поглед на Дубровник, а останатите војници во областа биле слабо вооружени бидејќи Хрватската територијална одбрана била разоружана од ЈНА во 1989 година.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> За разлика од другите места во Хрватска, во Дубровник немало гарнизони или складишта на ЈНА од 1972 година и затоа многу малку оружје и муниција запленети за време на септемвриската битка кај касарните биле достапни за одбрана на Дубровник.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> За среќа на 26 септември, 200 пушки и четири артилериски парчиња запленети од ЈНА на островот [[Корчула]] биле испратени за зајакнување на градот,<ref name="Armatta182" /> а топовите биле мешавина од советски дивизиски топови од 76мм и 85мм од времето на Втората светска војна,<ref name="DL231111">{{Harvnb|Dubrovački list|23 November 2011}}</ref> но покрај тоа, во градот било испорачано и импровизирано оклопно возило,<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|29 May 2009}}</ref> а воедно градот Дубровник добил дополнителни војници од високо-воздухопловните возила, хрватската полиција и [[Хрватски одбранбени сили|хрватските одбранбени сили]] од други делови на Хрватска.<ref>{{Harvnb|Dubrovački vjesnik|15 January 2010}}</ref><ref>{{Harvnb|Dubrovački list|21 December 2011}}</ref> Ова го зголемил бројот на хрватски војници во Дубровник на 600, а веќе до ноември на околу 1.000 хрватски војници кои го бранеле градот.<ref>{{Harvnb|The New York Times|9 November 1991}}</ref> На 19 септември, Мариновиќ бил назначен за командант на одбраната во Дубровник,<ref name="DL231111" /> која ја оценил како несоодветна,<ref name="Ramet427"/> а војниците, првично организирани како Територијална одбрана на Дубровник,<ref name="DL231111" /> биле реорганизирани во 75 независен баталјон на ВВ на 28 декември 1991 година, а подоцна биле засилени со елементи од 116 пешадиска бригада за да се формира 163 пешадиска бригада на 13 февруари 1992 година.<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|8 February 2012}}</ref> Ескадрилата на вооружени чамци Дубровник, доброволна воена единица на Хрватската морнарица составена од 23 бродови со различна големина и 117 доброволци, била формирана на 23 септември за да се спротивстави на блокадата на Југословенската морнарица.<ref>{{Harvnb|Hrvatski vojnik|26 September 1996}}</ref><ref>{{Harvnb|HRT|23 September 2011}}</ref> == Временска линија == === Напредокот на ЈНА === [[Податотека:Map_7_-_Croatia_Dubrovnik_-_October_1991_-_January_1992.jpg|десно|мини|319x319пкс|Карта на напредувањето на ЈНА кон Дубровник од октомври до декември 1991 година]] На 1 октомври, ЈНА ја започнала својата офанзива кон Дубровник, поместувајќи го 2 Титоградски корпус на запад преку [[Попово Поле|Попово поле]] северно од градот,<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> а вториот корпус на ЈНА го уништил и разорил селото [[Равно (Босна и Херцеговина)|Равно]]<ref name="Ramet427"/> пред да сврти на југ кон областа [[Дубровачко Приморје]] се со цел да го опколи Дубровник од запад.<ref name="BB155"/> Втората оска на напредување на ЈНА била доделена на 9 Бока Которска ВПС, која потекнувала од Которскиот Залив, околу 35км југоисточно од Дубровник и била насочена низ Конавле.<ref name="BB155"/> Напредувањето започнало во 5 часот претпладне по подготвителниот артилериски оган врз Витаљина и други цели во Конавле. При самиот напредокот користеле неколку патишта во регионот, а истиот бил поддржан од Југословенската морнарица и воздухопловни сили.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> Хрватската одбрана била непостоечка во Конавле, а мала во Дубровачко Приморје со што единствените жртви на ЈНА тој ден се случиле за време на успешната заседа на ЗНГ во селото Чепикуќе.<ref name="Marijan270">{{Harvnb|Marijan|2012}}</ref> На првиот ден од офанзивата, артилеријата на ЈНА го нападнала ридот Срѓ и 'ртот Жарковица кои се наоѓаат северно и источно од Дубровник,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> додека Југословенските воздухопловни сили МиГ-21 го нападнале Комолац во Риека Дубровачка на запад,<ref>{{Harvnb|Dubrovački vjesnik|30 September 2012}}</ref> уништувајќи ги снабдувањата со електрична енергија и вода за Дубровник.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> До крајот на декември, Дубровник се потпирала само на свежа вода обезбедена од чамци и електрична енергија од неколку електрични генератори.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B">{{Harvnb|UNSC|28 December 1994}}</ref> Во текот на следните три дена, ЈНА напредувала бавно, а нејзината артилерија на 2 октомври ги нападнала Срѓ Хил, тврдината Империјал и Жарковица, додека веќе следниот ден, ЈНА го гранатирала хотелот Белведере во Дубровник, каде што се наоѓал одбранбен пункт на ЗНГ, а југословенските воздухопловни сили го бомбардирле хотелот Аргентина во градот.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> На 4 октомври, Вториот корпус на ЈНА го освоил Слана во Дубровачко Приморје со што успешно го блокирал Јадранскиот автопат и го изолирал Дубровник од остатокот на Хрватска,<ref name="Marijan270">{{Harvnb|Marijan|2012}}</ref> а веќе на 5 октомври, населбата Плоче во Дубровник била гранатирана, по што следел напад од страна на југословенските воздухопловни сили врз тврдината Империјал веќе следниот ден.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> На 15 октомври, Хрватска ѝ понудила мировни преговори на Црна Гора, но [[Претседател на Србија|претседателот на Србија]] [[Слободан Милошевиќ]] ја отфрлил понудата.<ref name="Pavlović 2005 67"/> Понудата им била упатена на црногорските власти бидејќи офанзивата првично официјално била одобрена од црногорската влада на 1 октомври,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а три дена подоцна, Србија јавно се дистанцирала од потегот, обвинувајќи ја Хрватска за провоцирање на ЈНА.<ref name="Pavlović 2005 67"/> На седмиот ден од офанзивата, црногорскиот парламент одржал заедничка вонредна седница за да разговара за идниот статус на полуостровот Превлака, а во исто време изјавил дека ЈНА „беше единствената инстанца одговорна“ за распоредувањето на црногорските резервисти.<ref name="Pavlović 2005 67"/> На 16 октомври, на само еден ден откако Милошевиќ ја одбил хрватската понуда, силите на 9 Бока Которска на ЈНА го освоила [[Цавтат]],<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> кое било поддржано од [[Поморски десант|амфибиска]] [[Десант|десантна операција]] приближно 5км источно од Дубровник и воздушен напад врз округот Плоче во Дубровник на 18 октомври,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> а веќе следниот ден, било договорено примирје, но тоа брзо било прекршено штом стапило на сила.<ref name="Ramet427">{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> На 20 октомври, југословенските воздухопловни сили го нападнале Дубровник, а веќе 2 дена подоцна на 22 октомври, југословенската морнарица ги бомбардирала хотелите во кои воедно биле сместени бегалци во областа [[Дубровник|Лапад]] во градот.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> На 23 октомври, ЈНА започнала континуирано артилериско бомбардирање на Дубровник која го вклучувала и Стариот град во рамките на градските ѕидини,<ref name="Ramet427"/> што предизвика протест од [[Стејт департмент|Државниот департмент на Соединетите Американски Држави]] следниот ден.<ref name="Ramet427">{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> На 24 октомври 9 ВПС на ЈНА ги освоила Жупа Дубровачка и Бргат,<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|26 October 2011}}</ref> додека Југословенската морнарица го бомбардирала островот [[Локрум]].<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Веќе следниот ден, ЈНА издала ултиматум до градот, барајќи негово предавање и отстранување на избраните функционери од Дубровник,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а на 26 октомври, ЈНА го освоила 'ртот Жарковица, 2.3км југоисточно од центарот на градот, и го зазела поголемиот дел од високиот терен со поглед на Дубровник до 27 октомври,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref><ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> а југозападниот напад на Вториот корпус на ЈНА кон Дубровник бил побавен и уништи голем дел од [[Арборетум Трстено|Арборетумот Трстено]].{{Sfn|Grmek|2018}} Напредокот на ЈНА расели околу 15.000 бегалци од областите што ги освоил. Околу 7.000 луѓе биле евакуирани од Дубровник по море во октомври, додека останатите се засолниле во хотели и на други места во градот.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> === Одбрана на Дубровник === [[Податотека:Dubrovnik_Wartime_Stradun.jpg|лево|мини|Цивили шетаат по улицата Страдун за време на опсадата]] На 30 октомври, ЈНА ги продолжила своите артилериски напади врз Дубровник, а бомбардирањето продолжило се до 4 ноември, насочувајќи се кон западните области на Дубровник, Груж и Лапад, како и хотелите Бабин Кук и Аргентина, во кои биле сместени бегалци.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> На 3 и 4 ноември, трупите на ЈНА го нападнале Стариот град и хотелот Аргентина користејќи [[Огнено оружје|лесно оружје]] и снајперски оган од позициите што ги држел 3 баталјон на 472 моторизирана бригада на ЈНА, која ги заземала позициите најблиску до центарот на градот,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref><ref name="Pavlović 2005 67"/> а веќе следниот ден, тврдината Империјал била повторно бомбардирана.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> На 7 ноември, ЈНА издала нов ултиматум со кој барала предавање на Дубровник до пладне. Барањето било одбиено и Јокиќ објавил дека ЈНА ќе го поштедел само Стариот град од уништување<ref name="Pavlović 2005 67"/> и истиот ден, борбите продолжиле во близина на Слана.<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|6 July 1999}}</ref> Помеѓу 9 и 12 ноември артилеријата на ЈНА и Југословенската морнарица го продолжија бомбардирањето на Дубровник, таргетирајќи ги Стариот град, Груж, Лапад и Плоче, а воедно и хотелите Белведере, Екселсиор, Бабин Кук, Тирена, Империјал и Аргентина. Ракети со жично водење биле користени за напад на бродови во пристаништето во Стариот град,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> додека некои поголеми бродови во пристаништето Груж, вклучувајќи го фериботот ''Адријатик''<ref>{{Harvnb|Hooker|1997}}</ref> и едрилицата ''Пелагиќ'' во американска сопственост<ref>{{Harvnb|American Maritime Cases|1994}}</ref> биле запалени и уништени од огнено оружје. На 9, 10 и 13 ноември Форт Империјал бил нападнат од ЈНА,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> а веќе по овие напади следело затишје кое траело се до крајот на ноември кога Мониторинг мисијата на Европската заедница (ECMM) посредувала во преговорите меѓу ЈНА и хрватските власти во Дубровник. ECMM била повлечена кон средината на ноември откако нејзиниот персонал бил нападнат од ЈНА, а медијацијата ја презеле францускиот државен секретар за хуманитарни прашања Бернар Кушнер и шефот на мисијата на [[УНИЦЕФ]] Стефан ди Мистура. Преговорите довеле до договори за прекин на огнот на 19 ноември и 5 декември, но ниту еден од нив не дал никакви конкретни резултати на терен<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> и наместо тоа, единиците на Вториот корпус на ЈНА лоцирани во Дубровачко Приморје, северозападно од Дубровник, се приближиле кон градот, достигнувајќи ја најоддалечената точка на нивниот напредок на 24 ноември,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> додека градската одбрана била потисната назад кон линијата Сустјепан &ndash; Срѓ &ndash; хотел Белведере.<ref>{{Harvnb|Novi list|6 December 2011}}</ref> Тој ден, ЈНА се обидела да ја воспостави [[Дубровничка Република (1991-92)|Дубровничката Република]] на подрачјето што го окупирала,<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|4 January 2012}}</ref> но обидот на крајот не успеал.<ref>{{Harvnb|Zabkar|1995}}</ref> [[Податотека:Balkans_War_1991,_Dubrovnik_-_Flickr_-_Peter_Denton_丕特_._天登_(5).jpg|мини|Луѓе чекаат во ред покрај водовод за време на опсадата]] Во ноември, Дубровник почнал да ги прима најголемите испораки на хуманитарна помош од почетокот на опсадата, а првиот успешен обид да се одржи градот бил [[конвојот Либертас]] кој претставувал флота од цивилни бродови, од кои најголемата била „''Славија“'' на Јадролинија - која пристигнал во Дубровник на 31 октомври. Конвојот испловил од [[Риека]] и направил неколку пристаништа, растејќи на 29 бродови додека се приближувал до Дубровник. Конвојот кој исто така ги носел набљудувачите на ECMM и најмалку 1.000 демонстранти, претседателот на Претседателството на Југославија [[Стјепан Месиќ]] и поранешниот премиер на Хрватска Фрањо Грегуриќ првично бел запрен од југословенската фрегата помеѓу островите [[Брач]] и [[Шолта]], а следниот ден од југословенски патролни бродови кај Корчула пред Ескадрилата на вооружени бродови да се поврзе со флотата и да ја придружува до пристаништето Дубровник во Груж.<ref>{{Harvnb|Mesić|2004}}</ref><ref>{{Harvnb|Dubrovački vjesnik|25 October 2009}}</ref><ref>{{Harvnb|Los Angeles Times|31 October 1991}}</ref> По враќањето, бродот ''„Славија“'' со капацитет од 700 патници успешно евакуирал 2.000 бегалци од Дубровник, иако прво морач да отплови до Которскиот Залив за инспекција од страна на Југословенската морнарица.<ref>{{Harvnb|The New York Times|15 November 1991}}</ref> [[Податотека:Hotel_Grand_-_destroyed_hotel_in_Kupari,_Croatia.JPG|десно|мини|Хотелот Гранд во Купари бил уништен за време на опсадата]] На 2 и 3 декември, ЈНА продолжила со пешадиски оган врз Стариот град, по што следел минофрлачки оган врз тврдината Империјал на 4 декември,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> а најсилното бомбардирање на Стариот град започнало во 5:48 часот наутро на 6 декември. Стариот град бИЛ погоден од 48 82мм проектили, 232 82мм и 364 120мм минофрлачки гранати, а воедно и 22 проектили со жично наведување. Два ударни кратери укажуваат на употреба на потешко оружје. Бомбардирањето било концентрирано на Страдун, централното шеталиште на Стариот град и областите североисточно од Страдун, додека другите делови од Стариот град претрпеле релативно малку удари. Нападот стивнал во 11:30 часот претпладне, а убиени се 13 цивили која претставува најголемата загуба на цивилни животи за време на опсадата.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> За голема жалост Библиотеката на Дубровничкиот меѓууниверзитетски центар, која содржела 20.000 тома, исто така беше уништена во нападот, а хотелот Либертас бил бомбардиран од артилерија на ЈНА со цел да се убијат пожарникари кои гаснеле пожари предизвикани од нападот претходно истиот ден.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> Нападот на Стариот град од 6 декември беше пречекан со силни протести од меѓународните медиуми, генералниот директор на УНЕСКО, Федерико Мајор, Сарагоса, [[Дипломатски ранг|специјалниот претставник]] на [[Генерален секретар на Обединетите нации|генералниот секретар на Обединетите нации,]] Сајрус Венс како и ECMM на денот на бомбардирањето, а подоцна истиот ден, ЈНА издала соопштение за жалење и ветила истрага.Така на 7 декември, претставници на ЈНА го посетиле Стариот град за да ја проверат штетата, но не биле забележани понатамошни дејствија.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Сите хрватски одбрани биле оддалечени 3км до 4км од Стариот град, освен тврдината Империал која била околу 1км северно.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Тврдината била нападната во 5:50 часот претпладне, неколку минути откако започнало бомбардирањето на Стариот град, а нападот бил извршен од 3 баталјон на 472 моторизирана бригада на ЈНА, напредувајќи истовремено од два правци. Примарниот напад се состоел од сила со големина на чета, а секундарниот од вод пешадијци и двата поддржани од тенкови Т-55 и артилерија, а до 8 наутро, пешадијата стигнала до тврдината Империал, принудувајќи ги одбранбените сили да се повлечат во утврдувањето и да побараат помош. Мариновиќ ѝ наредил на артилеријата на високата воена артилерија да пука директно врз тврдината и испратил специјална полициска единица за зајакнување на гарнизонот на тврдината Империал, а веќе до 2 часот попладне, ЈНА го откажала нападот.<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|11 January 2012}}</ref> Тој ден, ''„Свети Влахо“'', првиот брод нарачан од Ескадрилата на вооружени чамци во Дубровник и именуван по светецот-заштитник на градот, [[Свети Власиј|Свети Блез]] бел потонат од ракета со жично водење.<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|6 December 2001}}</ref> === Хрватски контранапад === [[Податотека:Map_16_-_Herzegovina_Dubrovnik_April-June_1992.jpg|лево|мини|317x317пкс|Карта на напредувањето на високонапонските бродови кон Дубровник во мај 1992 година и последователната операција „Чакал“]] На 7 декември 1991 година, било договорено уште едно примирје со што силите на ЈНА што го опседнале Дубровник станале во голема мера неактивни,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> а во јануари 1992 година, претставници на Хрватска, ЈНА и ОН го потпишале Сараевскиот договор и борбите биле прекинати.<ref name="NYT3Jan92">{{Harvnb|The New York Times|3 January 1992}}</ref> [[УНПРОФОР|Силите за заштита на Обединетите нации]] (УНПРОФОР) биле распоредени во Хрватска за да го надгледуваат и одржуваат договорот.<ref>{{Harvnb|Los Angeles Times|29 January 1992}}</ref> Србија продолжи да ја поддржува РСК.<ref>{{Harvnb|Thompson|2012}}</ref> Конфликтот во голема мера се проширил на утврдени позиции и ЈНА наскоро се повлекла од Хрватска во [[Босна и Херцеговина]], каде што се очекувал нов конфликт.<ref name="NYT3Jan92" /> Единствен исклучок бил областа на Дубровник,<ref name="BB155"/> каде што ЈНА нападнала кон запад од Дубровачко Приморје, потиснувајќи ги елементите на 114 и 116 пешадиска бригада на ХВ и достигнувајќи до периферијата на Стоун до почетокот на 1992 година.<ref name="DL070312">{{Harvnb|Dubrovački list|7 March 2012}}</ref> Капацитетите на ВВ драматично се зголемиле во првите неколку месеци од 1992 година, бидејќи се здобиле со големи залихи оружје на ЈНА во [[Битката кај касарните]].<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="BB155"/> Откако ЈНА се повлекла од Хрватска, нејзиниот персонал се подготвил да формира нова армија на [[Срби во Босна и Херцеговина|босанските Срби]], подоцна преименувана во Армија на Република Српска (ВРС). Овој потег следел по прогласувањето на Српската Република Босна и Херцеговина од страна на босанските Срби на 9 јануари 1992 година, пред референдумот за независност на Босна и Херцеговина од 29 февруари &#x2013; 1 март 1992 година. Референдумот подоцна бил наведен како изговор за [[Босанска војна|Босанската војна]],<ref name="Ramet427"/> која започнала на почетокот на април 1992 година, кога артилеријата на ВРС почнала безмилосно да го гранатира Сараево.<ref name="Ramet427"/> ЈНА и ВРС во Босна и Херцеговина биле соочени со Армијата на Република Босна и Херцеговина и Хрватскиот совет за одбрана (ХВО), кои известувале пред централната влада доминирана [[Бошњаци|од Бошњаците]] и раководството на [[Хрвати во Босна и Херцеговина|босанските Хрвати,]] соодветно. ВВ понекогаш се распоредувал во Босна и Херцеговина за да го поддржи ХВО.<ref name="Ramet427">{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Во април 1992 година, ЈНА започнала офанзивни операции против ВВ и ХВО во областите на западна и јужна Херцеговина во близина [[Купрес|на Купрес]] и [[Столац]], додека четвртиот воен округ на ЈНА, командуван од Стругар, имал за цел да го освои Столац и поголемиот дел од источниот брег на реката Неретва јужно од [[Мостар]].<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Борбите околу Мостар и артилериските напади на ЈНА врз градот започнале на 6 април<ref name="BB155"/> и веќе на 11 април ЈНА ги потиснала силите на ВВ/ХВО од Столац, а Чапљина бил под оган на ЈНА.<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> На 7 мај било договорено прекин на огнот, но ЈНА и силите на босанските Срби го продолжиле нападот веќе следниот ден<ref name="BB155"/> и успеале да освојат голем дел од Мостар и дел од територијата на западниот брег на реката Неретва.<ref name="BB155"/> На 12 мај, силите на ЈНА со седиште во Босна и Херцеговина станале дел од ВРС, а Втората оперативна група на ЈНА била преименувана во 4 корпус на Херцеговска ВРС.<ref>{{Harvnb|Delpla|Bougarel|Fournel|2012}}</ref><ref>{{Harvnb|Thomas|Mikulan|Pavlović|2006}}</ref> Хрватска ги сметала потезите на ЈНА како претходница на нападите врз јужна Хрватска, конкретно насочени кон пристаништето Плоче и евентуално [[Сплит]].<ref name="BB155"/> За да се спротивстави на заканата, ВВ го назначи генералот Јанко Бобетко да командува со Јужниот фронт, опфаќајќи ги областите на Херцеговина и Дубровник, кој воедно и ја реорганизирал командната структура на ВВО и ја презел командата над ВВО во регионот и новораспоредените единици на ВВ, 1 гардиска и 4 гардиска бригада.<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref><ref name="DL070312"/> [[Податотека:Croatian_War_1991_child_refugee.jpg|алт=A child wearing winter clothes and holding a large teddy bear looks at the camera, with other similarly dressed adults busy in the background|десно|мини|Дете кое чека да биде евакуирано од Дубровник во декември 1991 година]] ВРС и ЈНА нападнале северно од Стон на 11 април, потиснувајќи ги елементите на 115 пешадиска бригада на ВВ и елементите на пристигнатите гардиски бригади на ВВ само со скромна територијална добивка. Прводелската линија се стабилизирала до 23 април, а ВВ контранапад и вратил дел од територијата по 27 април. На 17 мај, Бобетко наредил голем напад на двете целосни гардиски бригади. Првата гардиска бригада била задолжена да напредува за да се поврзе со четата Стон што го чувала пристапот до полуостровот Пељешац и да напредува кон Слано, а на 4 гардиска бригада ѝ било наредено да ја обезбеди внатрешноста на Дубровачко Приморје со напредување по работ на Попово поле. Во исто време, ЈНА била под притисок од меѓународната заедница да се повлече источно од Дубровник кон Конавле.<ref name="DL300312">{{Harvnb|Dubrovački list|30 March 2012}}</ref> Првата гардиска бригада, поддржана од елементи на 115 пешадиска бригада, го освоила Чепикуќе на 21 мај и Сланано на 22/23 мај. Ескадрилата на вооружени чамци Дубровник истоварича трупи во Слана претходната ноќ, но тие биле одбиени од ЈНА.<ref name="DL110412">{{Harvnb|Dubrovački list|11 April 2012}}</ref> Во ноќта помеѓу 23 и 24 мај, ЈНА го нападнала Сустјепан и северните предградија на Дубровник, а веќе на 26 мај, ЈНА почнала да се повлекува од Мокошица и Жарковица.<ref name="DL020512">{{Harvnb|Dubrovački list|2 May 2012}}</ref> 163 пешадиска бригада напредувала од Дубровник, а нејзиниот 1 баталјон зазел позиции во Бргат и Жупа Дубровачка, додека 2 баталјон се распоредил во Осојник.<ref name="DL300312"/> На 29 мај, 4 гардиска бригада го вратила Равно,<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|1 April 2012}}</ref> а веќе на 31 мај, Вториот баталјон на 163 бригада ја потиснала ЈНА кон масивот Голубов Камен, кој се наоѓа над делницата на Јадранската магистрала што се протега околу заливот Риека Дубровачка, но не успеала да го освои масивот. Бригадата била заменета од 145 пешадиска бригада на 15 јуни. Дубровник бил повторно цел на артилеријата на ЈНА континуирано до 16 јуни, а потоа со прекини до 30 јуни.<ref name="DL020512" /> На 7 јуни, Првата гардиска и Четвртата гардиска бригада го прекинаа својот напредок во Дубровачко Приморје во близина на Орахов До, село северно од Слано.<ref name="DL110412" /> == Последици == [[Податотека:Balkans_War_1991,_Dubrovnik_-_Flickr_-_Peter_Denton_丕特_._天登_(1).jpg|десно|мини|Штети по гранатирањето на зграда во Дубровник]] Без оглед на воениот исход, опсадата на Дубровник првенствено се памети по големите грабежи од страна на трупите на ЈНА и артилериското бомбардирање на Дубровник, особено неговиот Стар Град. Реакцијата на меѓународните медиуми и медиумското покривање на опсадата го зајакнала мислењето, кое веќе се обликувало по падот на Вуковар, дека однесувањето на ЈНА и Србите било варварско и со намера да доминира во Хрватска, без оглед на уништувањето на непроценливото културно наследство што се случило во тој процес.<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Покрај протестите на градоначалникот Сарагоса, Ванс и ECMM,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> 104 добитници [[Нобелова награда|на Нобелова награда]] објавиле реклама на цела страница во ''[[The New York Times]]'' на 14 јануари 1992 година, по иницијатива на [[Лајнус Полинг]], во која ги повикувале владите низ целиот свет да го спречат неконтролирано уништување од страна на ЈНА.<ref>{{Harvnb|Blaskovich|1997}}</ref> За време на опсадата, [[УНЕСКО]] го ставила Дубровник на својата листа на светско наследство во опасност,{{Sfn|Forrest|2012}} а граѓаните на Дубровник храбро издржале три месеци без електрична енергија и вода{{Sfn|Babbitt|Feucht|Stabler|1993}} и бидејќи опсадата го обликувала меѓународното мислење за Хрватската војна за независност, таа станала голем фактор што придонел за промена во меѓународната дипломатска и економска изолација на Србија и [[Србија и Црна Гора|остатокот од Југославија]],<ref name="BB155"/> која на Западот почна да се смета за држава-агресор.<ref name="BB155"/> На 17 декември 1991 година, [[Европска економска заедница|Европската економска заедница]] се согласила да ја признае независноста на Хрватска на 15 јануари 1992 година.<ref>{{Harvnb|Lucarelli|2000}}</ref> Помеѓу октомври и декември 1991 година, ЈНА зазела приближно 1200км територија околу Дубровник {{--}} сите од кои ХВ ги врати во контранападот во мај 1992 година, кога ЈНА се повлекла источно од Дубровник, и во последователните офанзиви на ХВ, со операцијата Тигар и Битката кај Конавле помеѓу јули и октомври 1992 година.<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref><ref name="BB155"/><ref>{{Harvnb|Dubrovački list|3 October 2012}}</ref> Помеѓу 82 и 88 хрватски цивили биле убиени во опсадата,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> како и 194 хрватски воени лица,<ref>{{Harvnb|Al Jazeera|6 December 2011}}</ref> од кои деведесет и четири хрватски војници биле убиени помеѓу октомври и декември 1991 година,<ref>{{Harvnb|Jutarnji list|6 December 2011}}</ref> а вкупно 417 биле убиени во сите воени операции околу Дубровник до крајот на октомври 1992 година.<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|1 October 2012}}</ref> ЈНА претрпела 165 смртни случаи,<ref name="Helsinki Committee 2006">{{Harvnb|Helsinki Committee|2006}}</ref> а поради неа приближно 15.000 бегалци од Конавле и други области околу Дубровник избегале во градот и околу 16.000 бегалци биле евакуирани по море од Дубровник во други делови на Хрватска.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> ЈНА формирала два логора за воени заробеници за да ги притвори оние што ги заробила, едниот во Билеќа, а другиот во Морињ. За време и по офанзивата, 432 лица, главно цивили од Конавле, биле затворени - 292 во Морињ и 140 во Билеќа - и биле подложени на физичко и психолошко малтретирање.<ref name="Helsinki Committee 2006"/> Малтретирањето било извршено од страна на персоналот на ЈНА и паравоените сили, како и од цивили, а вклучувало тепања и лажни егзекуции.<ref name="Helsinki Committee 2006"/> Многу од притворените биле разменети за воени заробеници што ги држела Хрватска на 12 декември 1991 година,<ref name="Helsinki Committee 2006"/> а двата логора останале во функција до август 1992 година.<ref>{{Harvnb|Jutarnji list|7 December 2010}}</ref> [[Податотека:Ship_Sveti_Vlaho.JPG|лево|мини|''„Свети Влахо“'', првиот брод на ескадрилата на вооружени чамци во Дубровник, е постојано изложен во Дубровник.]] Околу 11.425 згради во регионот претрпеле штета, од нив 886 биле целосно уништени, а 1.675 претрпеле мали штети.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Цената на штетата била проценета на 480&nbsp;милиони [[Германска марка|германски марки]].<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Штетата на Стариот град Дубровник ја забележал тим на УНЕСКО кој престојувал во градот од 27 ноември до 20 декември 1991 година,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> а се проценува дека 55,9 проценти од зградите биле оштетени, 11,1 процент биле тешко оштетени, а 1% изгорени. Од сите најголемите загуби се седумте изгорени [[барок]]ни палати.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Дополнителна штета била предизвикана од ограбувањето на музеи, бизниси и приватни домови од страна на трупите на ЈНА. Сите експонати што ги чувал Меморијалниот музеј [[Влахо Буковац]] во Цавтат биле однесени од ЈНА<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> како и содржината на хотелите во Купари. Францисканскиот манастир Свети Јероним во Слано исто така бил цел на напади,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а ЈНА признала дека се случиле грабежи, но Јокиќ рекол дека имотот ќе им биде дистрибуиран на српските бегалци од страна на специјална администрација на ЈНА формирана на 15 декември 1991 година. Сепак, веројатно е дека ограбениот имот завршил во приватни домови или бил продаден на црниот пазар.<ref name="BB155"/> Аеродромот Чилипи во Дубровник исто така бил цел на напади, а неговата опрема била однесена на аеродромите [[Аеродром Подгорица|во Подгорица]] и Тиват.<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|6 March 2004}}</ref> По обидите да ја оправдаат офанзивата на ЈНА, властите во Србија и Црна Гора се обиделе да негираат дека е направена штета на Стариот Град, а [[Радио-телевизија Србија|Радио-телевизија на Србија]] соопштила дека чадот што се издига од Стариот град наводно е резултат на запалени автомобилски гуми од страна на населението на Дубровник,<ref>{{Harvnb|The New York Times|10 August 1997}}</ref> повторувајќи го Кадијевиќ.<ref name="Armatta182"/> Функционерите и медиумите во Црна Гора ја нарекле офанзивата „војна за мир“,<ref name="Helsinki Committee 2006"/> или блокада применувајќи го терминот за копнени операции и поморска блокада.<ref name="Helsinki Committee 2006"/> Според анкетата на јавното мислење во Србија од 2010 година, 40 проценти од анкетираните не знаеле кој го бомбардирал Дубровник, додека 14 проценти верувале дека не се случило гранатирање.<ref>{{Harvnb|Novi list|28 May 2011}}</ref> На состанокот во јуни 2000 година со хрватскиот претседател Месиќ, [[Претседател на Црна Гора|претседателот на Црна Гора]] Мило Ѓукановиќ ѝ се извиниле на Хрватска за нападот.<ref>{{Harvnb|BBC News|25 June 2000}}</ref> Гестот бил добредојден во Хрватска,<ref name="Helsinki Committee 2006"/> но осуден од националистичките политички противници на Ѓукановиќ во Црна Гора и од властите во Србија.<ref name="Helsinki Committee 2006"/> Во 2004 година, во соработка со продуцентската куќа „Обала“ од Подгорица, црногорскиот режисер Коча Павловиќ објавил [[Војна за мир (документарен филм|документарец насловен како ''„Војна за'' ''мир“'']] (''Rat za mir)'', во кој се опфатени улогата на пропагандата во опсадата, сведоштва на затвореници од логорот Морињ и интервјуа со војници на ЈНА. Поради контроверзиите во Црна Гора, филмот не бил објавен до 2007 година, а дури во 2022 година, три години по смртта на Павловиќ, филмот нема да биде прикажан во самата земја.<ref name="Pavlović 2005 67"/><ref>{{Harvnb|Index.hr|30 May 2007}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Montenegro: A Modern History|last=Morrison|first=Kenneth|date=November 30, 2008|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1845117108|pages=97|language=English}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.propeace.de/en/dubrovnik-vengeful-past|title=Dubrovnik, a vengeful past {{!}} Pro Peace|work=www.propeace.de|language=en|accessdate=2025-06-07}}</ref> Во 2011 година, [[Радиотелевизија Црна Гора|Радио Телевизија на Црна Гора]] емитувала документарна серија користејќи архивски снимки насловени какон''Војна за Дубровник'', иако бил направен обид да се уништат записите за воено потпалувачки телевизиски извештаи и извештаи на весникот ''Побједа''.<ref name="Helsinki Committee 2006"/><ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|10 March 2011}}</ref> Во 2012 година, Александар Чрчек и Марин Марушиќ продуцирале долгометражен документарец насловен како „''Конвој Либертас''“ (''Конвој Либертас''), кој бил за испораката на хуманитарна помош во Дубровник преку поморската блокада.<ref>{{Harvnb|Novi list|19 January 2012}}</ref>{{Цитат во кутија|width=90%|align=center|quote=Сите армии во минатото дадоа сѐ од себе и одбија да водат војна или да го напаѓаат и бомбардираат градот Дубровник. Едноставно беше невозможно некој да го нападне и уништи Дубровник. Во 19 век, Дубровник беше освоен од Наполеон, но без борба. Руската флота на адмиралот Сењавин дојде да го нападне Дубровник, но тие ги спуштија своите топови и се откажаа од нападот. Немаше ниту една граната или куршум испукан врз Дубровник. Тоа е историјата на Дубровник, а тоа укажува на нивото на човечката цивилизација, на нивото на почит што му се укажува на Дубровник. Она што го направивме е најголемиот срам што беше направен во 1991 година.<ref>{{harvnb|ICTY|23 јануари 2004 година|p=1145}}</ref>|source=Никола Самарџиќ, поранешен црногорски министер за надворешни работи, за време на судењето на [[Павле Стругар|Стругар]] во МКТЈ.}} == Обвиненија за воени злосторства == [[Податотека:Front_view_of_the_ICTY.jpg|мини|[[Хаг|Хашкиот]] [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|трибунал]] покрена обвинение против пет лица за воени злосторства за време на опсадата на Дубровник.]] [[Податотека:Dubrovnik_shelling.jpg|десно|мини|304x304пкс|Карта на Стариот град што ја покажува штетата од бомбардирањето на ЈНА]] Во 1994 година, извештај на ОН заклучил дека Југословенската армија и нејзината паравоена група извршиле воени злосторства за време на битката за Дубровник, вклучувајќи намерно убивање, обемно уништување, присвојување на имот, незаконско затворање на цивил, безобѕирно уништување на градови, места или села или уништување што не е оправдано со воена неопходност, напад или бомбардирање на небранети градови, уништување на историски споменици како и грабеж.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Во 2001 година, обвинителите на [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ), формиран во 1993 година и врз основа на Резолуцијата 827 на Советот за безбедност на ООН,<ref>{{Harvnb|Schabas|2006}}</ref> ги обвиниле Милошевиќ, Стругар, Јокиќ, началникот на штабот на 9 ВПС на ЈНА, капетан Милан Зец, и командантот на 3 баталјон на 472 моторизирана бригада на ЈНА, капетан прва класа Владимир Ковачевиќ, а обвиненијата вклучуваа тврдења дека офанзивата врз Дубровник имала за цел да ја одвои областа од Хрватска и незаконски и присилно да ја припои кон Србија или Црна Гора.<ref>{{Harvnb|ICTY|23 October 2002}}</ref><ref>{{Harvnb|ICTY|2 October 2001}}</ref> Јокиќ рекол дека офанзивата имала само за цел да го блокира Дубровник,<ref name="Helsinki Committee 2006"/> но тоа тврдење подоцна го побил Цокиќ.<ref name="Monitor070510"/> Михаило Црнобрња, поранешен југословенски амбасадор во [[Европска Унија|Европската Унија]], шпекулирал дека опсадата имала за цел да се наметне крај на блокадите на касарните на ЈНА во Хрватска и да се побара полуостровот Превлака за Црна Гора.<ref>{{Harvnb|Crnobrnja|1996}}</ref> Судењето на Слободан Милошевиќ никогаш не било завршено бидејќи Милошевиќ починал на 11 март 2006 година додека бил во притвор во МКСЈ.<ref>{{Harvnb|ICTY|IT-02-54}}</ref> Стругар бил префрлен во притвор во МКСЈ на 21 октомври 2001 година. Процесот на судење и жалби бил завршен во 2008 година, со конечна пресуда за осуда за злосторства која вклучува и напади врз цивили, уништување што не е потребно поради воена потреба и кршење на законите и обичаите на војувањето. Тој бил осуден на само седум и пол години затвор. Стругар беше предвремено ослободен во 2009 година, седум години и четири месеци по неговото префрлање во МКСЈ.<ref name="Harvnb|ICTY|IT-01-42">{{Harvnb|ICTY|IT-01-42}}</ref> Јокиќ беше предаден на МКСЈ на 12 ноември 2001 година. Тој се изјасни за виновен и беше осуден за злосторства, вклучувајќи убиство, суров третман, напади врз цивили и кршење на законите на војувањето. Во 2004 година, тој беше осуден на седум години затвор. Пресудата беше потврдена и стана правосилна во 2005 година. Јокиќ беше префрлен во Данска на отслужување на казната и беше ослободен на 1 септември 2008 година.<ref>{{Harvnb|ICTY|IT-01-42/1}}</ref> МКТЈ ги повлече обвиненијата против Зец на 26 јули 2002 година.<ref name="Harvnb|ICTY|IT-01-42"/> Ковачевиќ беше уапсен во 2003 година во Србија и префрлен во МКТЈ. По одбраната од немоќ,<ref>{{Harvnb|B92|15 March 2004}}</ref> тој беше привремено ослободен на 2 јуни 2004 година, а постапката беше префрлена во судството во Србија во 2007 година и беше подложен на психијатриски третман на [[Воено-медицинска академија (Србија)|Воено-медицинската академија]] во Белград.<ref>{{Harvnb|Nova TV|18 August 2007}}</ref>, Ковачевиќ беше сметан за неспособен да се соочи со судење од страна на властите во Србија.<ref>{{Harvnb|Blic|25 May 2012}}</ref> Обвиненијата против него вклучуваат убиство, суров третман, уништување што не е потребно поради воена потреба и кршење на законите на војувањето.<ref>{{Harvnb|ICTY|IT-01-42/2}}</ref> Во 2008 година, властите во Црна Гора обвинија шест поранешни војници на ЈНА за злоупотреба на затвореници извршена во [[Morinj|Морињ]] во 1991 и 1992 година.<ref>{{Harvnb|Deutsche Welle|18 August 2008}}</ref> Четворица од шестемина биле осудени за воени злосторства во јули 2013 година. Иво Мензалин добил четиригодишна казна, Шпиро Лучиќ и Боро Глигиќ биле осудени на три години, додека Иво Гоњиќ бил осуден на две години. Четворицата се жалеле на одлуката, а во април 2014 година, Врховниот суд на Црна Гора ја отфрлил нивната жалба. {{Sfn|Balkan Insight|25 April 2014}} Голем број поранешни затвореници од логорот Морињ ја тужеле Црна Гора и им била исплатена отштета.<ref>{{Harvnb|Dan|30 October 2012}}</ref> Во октомври 2008 година, Хрватска го обвинила [[Božidar Vučurević|Божидар Вучуревиќ]] {{--}} градоначалникот на Требиње и водач на босанските Срби во источна Херцеговина во времето на офанзивата {{--}} за напади врз цивилното население на Дубровник.<ref name="Nacional110911">{{Harvnb|Nacional|11 September 2011}}</ref><ref name="B92040411">{{Harvnb|B92|4 April 2011}}</ref> Јокиќ потврдил дека примил наредби и од Стругар и од Вучуревиќ.<ref name="Helsinki Committee 2006"/> На 4 април 2011 година, Вучуревиќ бил уапсен во Србија, а Хрватска побарала негова екстрадиција. Тој бил ослободен со кауција на 17 јуни.<ref name="B92040411" /> Во септември, барањето за екстрадиција беше одобрено, но Вучуревиќ ја напушти Србија и се врати во Требиње, избегнувајќи екстрадиција.<ref name="Nacional110911" /> Во 2009 година, хрватските власти поднеле обвиненија против десет офицери на ЈНА, вклучувајќи ги Цокиќ, Ружиновски, Стругар, Јокиќ, Зец и Ковачевиќ. Тие биле обвинети за воени злосторства извршени во областа на Дубровник пред или по 6 декември 1991 година, кои не биле опфатени со обвиненијата на МКТЈ. Обвиненијата биле поднесени откако МКТЈ достави документи собрани за време на истрагата.<ref name="Monitor070510"/> Во 2012 година, Хрватска го обвинила командантот на 3-тиот баталјон на 5-та моторизирана бригада на ЈНА за палење на 90 куќи, деловни објекти и јавни згради во Чилипи од 5 до 7 октомври 1991 година.<ref>{{Harvnb|B92|6 December 2012}}</ref> Опсадата на Дубровник била исто така тема во случајот на Хрватска за геноцид против Србија, пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] (МСП). Хрватска тврдела дека 123 цивили од Дубровник биле убиени за време на опсадата. Хрватска доставила писма од хрватската полиција во поддршка на овие тврдења, меѓутоа, во својата пресуда од 2015 година, Судот забележал дека сите овие писма биле подготвени многу подоцна, конкретно за случајот, биле непотпишани и не ги навеле околностите под кои наводно биле убиени 123 лица. Судот забележал дека другите документи подготвени од Полициската управа во Дубровник, „иако биле составени во времето на настаните и не само за целите на овој случај, тие не се поткрепени со докази од независен извор и се чини дека се однесуваат само на две смртни случаи“. {{Sfn|International Court of Justice|2015}} Повикувајќи се на пресудите на МКТЈ за Стругар и Јокиќ за Дубровник, МСП во својата пресуда признала дека најмалку две цивилни жртви биле предизвикани од незаконското гранатирање на Дубровник на 6 декември и уште една на 5 октомври 1991 година. Во пресудата се наведува дека Судот „заклучува од горенаведеното дека е утврдено дека некои убиства биле извршени од страна на ЈНА против Хрватите од Дубровник помеѓу октомври и декември 1991 година, иако не во обемот што го наведува Хрватска“. {{Sfn|International Court of Justice|2015}} == Наводи == {{Наводи|20em}} {{Coord|42|38|29|N|18|06|31|E}}{{Ризница-врска|Siege of Dubrovnik}} [[Категорија:Југословенска народна армија]] [[Категорија:Хрватско-црногорски односи]] [[Категорија:Српско-хрватски односи]] [[Категорија:Битки на СР Југославија]] [[Категорија:Опсади на Србија]] [[Категорија:Опсади на Хрватска]] [[Категорија:Воена историја на Средоземјето]] [[Категорија:Судири во 1992 година]] [[Категорија:Судири во 1991 година]] [[Категорија:Статии со извори на странски јазици (ISO 639-2)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Историја на Дубровник]] 6is1l1b32uuimup4nrzrqnztvb95l1i 5575085 5575084 2026-06-10T20:17:58Z Ehrlich91 24281 5575085 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|date=1 октомври 1991&nbsp;– 31 мај 1992<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=01|year1=1991|month2=05|day2=31|year2=1992}})|conflict=Опсадата на Дубровник|image=[[Податотека:Muzej DR-crop.JPG|300px]]|caption=Гранатирање на Стариот град на Дубровник|partof=[[Хрватската војна за независност]]|place=[[Дубровник]] , [[Хрватска]]|result=[[Хрватска]] победа *Опсадата е прекината *Југословенските трупи се повлекуваат|combatant1={{flagicon|Yugoslavia}} [[СФРЈ]]<br><small>(пред април 1992)</small><br>{{flagicon|Serbia and Montenegro}} [[Србија и Црна Гора]]<br><small>(после април 1992)</small><br>{{flagicon image|Dubrovnik Republic (1991-1992).svg}} [[Дубровничка Република (1991-92)|Дубровничка Република]]<br><small>(пред мај 1992)</small>|combatant2={{flag|Croatia}}|commander1={{flagicon|Yugoslavia}} [[Вељко Кадијевиќ]]<br>{{flagicon|Yugoslavia}} [[Павле Стругар]]<br>{{flagicon|Yugoslavia}} [[Миодраг Јокиќ]]<br>{{flagicon|Yugoslavia}} [[Владимир Ковачевиќ]]<br>{{flagicon|Republic of Serbia (1992-2006)}} [[Слободан Милошевиќ]]<br>{{flagicon image|Dubrovnik Republic (1991-1992).svg}} [[Ацо Аполонио]]<br>{{flagicon|SR Montenegro}} [[Момир Булатовиќ]]<br>{{flagicon|SR Montenegro}} [[Мило Ѓукановиќ]]<br>{{flagicon|SR Montenegro}} [[Павле Булатовиќ]]|commander2={{flagicon|Croatia}} [[Аљоша Николиќ]]<br>{{flagicon|Croatia}} [[Нојко Мариновиќ]]<br>{{flagicon|Croatia}} [[Јанко Бобетко]]<br>{{flagicon|Croatia}} [[Антон Тус]]<br><small>(од мај 1992)</small>|units1={{flagicon image|border=|Грб на Југословенската народна армија (1991-1992).svg|size=23px}} [[Југословенска народна армија]] * {{flagicon image|Знаме на југословенските копнени сили.svg}} [[Југословенски копнени сили]] **{{flagicon|СР Црна Гора}} [[Територијална одбрана (Југославија)|Територијална одбрана на Црна Гора]] *{{flagicon image|Поморски знаме на Југославија (1949-1993).svg}} [[Југословенска морнарица]]|units2={{flagicon image|Лого на Хрватската национална гарда.svg|size=23px}} [[Хрватска национална гарда]] <small>(октомври 1991)</small><br>{{flagicon image|HOS flag.svg}} [[Хрватски одбранбени сили]] <small>(октомври 1991)</small><br>{{flagicon image|Знаме на Хрватската армија.svg}} [[Хрватска армија]]<br><small>(од ноември 1991)</small>|strength1=7,000|strength2=480&ndash;1,000 <small>(1991)</small>|casualties1=165 убиени|casualties2=194 убиени|casualties3=82&ndash;88 Убиени хрватски цивили<br>16,000 Хрватски бегалци<br>Значителна штета на историските делови од Стар Дубровник од гранатирањето на ЈНА|campaignbox=}}'''Опсадата на Дубровник или Одбрана на Дубровник''' (хрв: '''Opsada Dubrovnika''' ili '''Obrana Dubrovnika''') била воен судир помеѓу [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) и [[Хрватска|хрватските]] сили кои го бранеле градот [[Дубровник]] и неговата околина за време на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]], од 1 септември 1991 година па се до крајот на војната во Хрватска. Целата операција се одвивала на подрачјето на поранешна општина Дубровник, од граничните премини Дебели Бријег и Превлака на исток до Неум и градот Замаслина во Пељешац на запад, Чепикуќа на северозапад, Осојник во внатрешноста на Дубровник и граничниот премин во Горњи Бргат на север од општината, а овие операции вклучувале одбрана од српско-црногорската агресија на крајниот југ од Хрватска, одбрана на Дубровник за време на опсадата на самиот град, расчистување на внатрешноста на Дубровник и отстранување на непријателските трупи и артилерија од домет за гаѓање врз цивилни цели во Дубровник и неговата околина. Нападот врз овој дел од Хрватска бил извршен од комбинирани сили на ЈНА, ЈРМ и ЈРЗ, потпомогнати од припадници на Територијалната одбрана на Црна Гора, Источна Херцеговина и четничките доброволни единици. Напредокот на ЈНА започнал на 1 октомври 1991 година, а до крајот на октомври ја освоила практично целата земја помеѓу полуострововите Пељешац и Превлака на брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], со исклучок на самиот Дубровник, а опсадата била придружена со блокада од страна на Југословенската морнарица. Бомбардирањето на Дубровник од страна на ЈНА, вклучително и на Стариот град - [[Светско наследство на УНЕСКО|место на светското наследство]] [[УНЕСКО|на УНЕСКО]] - кулминирало на 6 декември 1991 година и предизвикало остра меѓународна осуда и претставувала огромна катастрофа во односите со јавноста за [[Република Србија (1992—2006)|Србија]] и [[Социјалистичка Република Црна Гора|Црна Гора]], придонесувајќи за нивната дипломатска и економска изолација, како и за меѓународното признавање на [[Независност на Хрватска|независноста на Хрватска]]. Во мај 1992 година, ЈНА се повлекла во [[Босна и Херцеговина]], на помалку од 1км од брегот на некои места, и ја предала својата опрема на новоформираната Армија на Република Српска (ВРС), а во овој период, Хрватската армија (ХА) нападнала од запад и ги потисна ЈНА/ВРС од областите источно од Дубровник, како во Хрватска, така и во Босна и Херцеговина, а до крајот на мај се поврзала со единицата на ХА што го бранела градот, додека борбите меѓу ХА и југословенските трупи источно од Дубровник постепено стивнале. Опсадата резултирала со смрт на 194 хрватски воени лица, како и 82-88 хрватски цивили, додека ЈНА претрпела 165 жртви. Целиот регион бил повторно освоен од страна на ХВ во операцијата „Тигар“ и Битката кај Конавле до крајот на 1992 година, а офанзивата резултирала со раселување на 15.000 луѓе, главно од Конавле, кои избегале во Дубровник. Приближно 16.000 бегалци биле евакуирани од Дубровник по море, а градот бил снабден со воени бродови што избегнувале блокада и конвој од цивилни бродови. Граѓаните на Дубровник херојски издржале три месеци без електрична енергија и вода. Повеќе од 11.000 згради биле оштетени, а бројни домови, бизниси и јавни згради биле ограбени или запалени. Операцијата била дел од веќе изготвен план на ЈНА, чија цел главно била обезбедување на областа Дубровник, а потоа продолжување кон северозапад за да се поврзе со трупите на ЈНА во северна [[Далмација]] преку западна [[Херцеговина]], а офанзивата била придружена со значителна количина воена пропаганда. Во 2000 година, [[Претседател на Црна Гора|црногорскиот претседател]] [[Мило Ѓукановиќ]] јавно се извинил за опсадата, предизвикувајќи лут одговор од неговите политички противници и од Република Србија, а [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ) осудил двајца југословенски офицери за нивно учество во опсадата, а трет ѝ го предале на Србија за гонење. Во обвинението на МКТЈ се наведува дека офанзивата била дизајнирана да го одвои регионот Дубровник од Хрватска и да го интегрира во држава доминирана од [[Срби]] преку неуспешно прогласување на [[Дубровничка Република (1991-92)|Дубровничка Република]] на 24 ноември 1991 година. Покрај тоа, Црна Гора осудила четворица поранешни војници на ЈНА за злоупотреба на затвореници во логорот Морињ. Хрватска, исто така, обвинила неколку поранешни офицери на ЈНА или Југословенската морнарица и поранешен водач на [[Срби во Босна и Херцеговина|босанските Срби]] за воени злосторства, но сè уште нема судења од овие обвиненија. == Позадина == {{Главна|Хрватската војна за независност}} Во август 1990 година, во Хрватска се случило востание, чиј центар бил во областите претежно населени со Срби, односно во далматинската заднина околу градот [[Книн]]<ref>{{Harvnb|The New York Times|19 August 1990}}</ref> и делови од регионите [[Лика]], Кордун и Бановина како и населби во [[Славонија|источна Хрватска]] со значително српско население.<ref name="MarticICTY">{{Harvnb|ICTY|12 June 2007}}</ref> Овие области последователно биле наречени [[Република Српска Краина]] (РСК) и откако ја искажале својата намера да се интегрираат со [[Република Србија (1992—2006)|Србија]], Владата на Хрватска ја прогласила РСК за бунтовничка.<ref>{{Harvnb|The New York Times|2 April 1991}}</ref> До март 1991 година, конфликтот ескалирал и избувнала [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]],<ref>{{Harvnb|The New York Times|3 March 1991}}</ref> а веќе во јуни 1991 година, Хрватска [[Независност на Хрватска|ја прогласла својата независност]] со [[Распад на СФРЈ|распаѓањето на Југославија]]<ref>{{Harvnb|The New York Times|26 June 1991}}</ref>, по што следел тримесечен мораториум<ref>{{Harvnb|The New York Times|29 June 1991}}</ref> со конечна одлука на 8 октомври која стапила на сила истиот ден.<ref>{{Harvnb|Narodne novine|8 October 1991}}</ref> Потоа, РСК започна кампања за етничко чистење (геноцит) против хрватските цивили, протерувајќи ги повеќето несрпски граѓани до почетокот на 1993 година. До ноември 1993 година, помалку од 400 етнички Хрвати останале во заштитената зона на [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ОН) позната како Сектор Југ,<ref>{{Harvnb|Department of State|31 January 1994}}</ref> а уште 1500 &ndash; 2000 останале во Сектор Север.<ref name="UNCHR">{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> Бидејќи [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) сè повеќе ја поддржувала РСК, а хрватската полиција не била во можност да се справи со ситуацијата, во мај 1991 година била формирана Хрватската национална гарда (ЗНГ), а веќе во ноември, ЗНГ била преименувана во Хрватска армија (ХВ).<ref>{{Harvnb|Hawkesworth|Kogan|1999}}</ref> Развојот на војската на Хрватска била попречен од ембаргото за оружје на ОН воведено во септември,<ref>{{Harvnb|The Independent|10 October 1992}}</ref> додека воениот конфликт во Хрватска продолжил да ескалира со Битката кај Вуковар, која започнала на 26 август.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> [[Дубровник]] е голем град кој се наоѓа во најјужниот дел од Хрватска, на брегот [[Јадранско Море|на Јадранското Море]]. Центарот на градот со ѕидини, познат како Стар Град, е место на историски споменици и згради од наследство кои во голема мера датирале од времето на [[Дубровничка Република]], а градот е ставен на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] [[УНЕСКО|на УНЕСКО]]. Во 1991 година, областа на Дубровник имала население од приближно 40.000 жители, од кои 82,4% биле [[Хрвати]] и 6,8% биле [[Срби]]. Хрватската територија што го опкружува градот се протега од полуостровот Пељешац на запад и полуостровот Превлака на исток, на влезот во [[Бока Которска|Которскиот Залив]] на границата со [[Црна Гора]].<ref name="Pavlović 2005 67"/> Оваа територија е многу тесна, особено во близина на самиот Дубровник,<ref>{{Harvnb|Lupis|Koncul|Sjekavica|2012}}</ref> и се состои од крајбрежен појас широк од 0.5км до 15км.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> == Вовед == [[Податотека:1_dubrovnik_pano_-_edit1.jpg|десно|мини|250x250пкс|Панорамски поглед на Дубровник]] Во средината на 1991 година, врвните команданти на ЈНА {{--}} вклучувајќи го и југословенскиот сојузен министер за одбрана, генерал Вељко Кадијевиќ, началникот на Генералштабот на ЈНА, генерал Благоје Аџиќ, и заменик-министерот за одбрана, вицеадмиралот Стане Бровет {{--}} планирале воена офанзива што подразбирала напад врз подрачјето на Дубровник, проследено со напредување на ЈНА кон запад во западна [[Херцеговина]] за да се поврзе со 9-тиот кнински корпус на ЈНА во северна Далмација, откако подрачјето ќе биде обезбедено, а генералот Јеврем Чокиќ му го доставил планот за офанзивата на Дубровник на Аџиќ за негово одобрување.<ref name="Monitor070510">{{Harvnb|Monitor|7 May 2010}}</ref> Во септември 1991 година, ЈНА и водачите на [[Социјалистичка Република Црна Гора|Црна Гора]] се согласиле дека Дубровник треба да биде нападнат и неутрализиран за да се обезбедел територијалниот интегритет на Црна Гора, да се спречат етнички судири и да се зачува [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]], а самиот црногорскиот премиер [[Мило Ѓукановиќ]] изјавил дека хрватските граници требало да се ревидираат, припишувајќи ја постојната гранична линија на „слабо образованите болшевички картографи“.<ref name="Pavlović 2005 67"/> Пропагандата, надополнета со тврдењата на генерал-полковник на ЈНА Павле Стругар дека 30.000 хрватски војници и 7.000 терористи и [[Курди|курдски]] платеници се спремаат да ја нападнат Црна Гора и да го освојат Которскиот Залив, ги навел многумина во Црна Гора да веруваат дека Хрватска всушност започнала инвазија,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а весникот ''„Побједа“'' бил најзначајниот медиумски извор што придонел за ширењето на пропагандата.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> Во јули 1991 година, високиот српски функционер Михаљ Кертес на политички митинг во [[Никшиќ]] изјавил дека западно од Црна Гора ќе се воспостави српска држава што ќе се протега до реката [[Неретва]], со главен град Дубровник {{--}} преименуван во Никшиќ на море.<ref name="Ramet427"/> На 16 септември 1991 година, ЈНА се мобилизирала во Црна Гора, повикувајќи се на влошувањето на ситуацијата во Хрватска, но и покрај радио-емитуваниот апел од Вториот [[Подгорица|Титоградски]] корпус на ЈНА на 17 септември, значителен број резервисти одбиле да одговорат на повикот<ref name="Pavlović 2005 67"/> и така на 18 септември, Ѓукановиќ се заканил со сурово казнување на дезертерите и оние што одбивале да одговорат на мобилизацијата,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а се тоа додека повикувал на „повлекување на линиите на разграничување во однос на Хрватите еднаш засекогаш“.<ref name="Pavlović 2005 67"/> Мобилизација на армијата и пропагандата на црногорската влада биле во спротивност со уверенијата од југословенските федерални власти во [[Белград]] дека нема да има напад врз Дубровник.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> Стратешкиот план на ЈНА за пораз на Хрватска вклучувал офанзива за отсекување на најјужните делови на Хрватска, вклучувајќи го и Дубровник, од остатокот од земјата.<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> На 23 септември, одекнала артилеријата на ЈНА која го нападнала селото Витаљина во источниот дел на Конавле, како и Бргат источно од Дубровник,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а веќе два дена подоцна, Југословенската морнарица ги блокирала поморските патишта до градот.<ref name="Pavlović 2005 67"/> На 26 септември, ЈНА ја преименувала својата Оперативна група Источна Херцеговина во Втора Оперативна група и ја потчинила директно на Сојузното министерство за одбрана и Генералштабот на ЈНА.<ref name="Marijan270"/> Иако Цокиќ бил назначен за прв командант на Втората Оперативна група, сепак бил заменет од генералот Миле Ружиновски на 5 октомври по падот на хеликоптерот на Цокиќ на 30 септември. Стругар го замени Ружиновски на 12 октомври.<ref name="Monitor070510"/><ref>{{Harvnb|Dubrovački list|30 November 2011}}</ref> На 1 октомври, денот на почетокот на операциите во Дубровник, црногорското Министерство за внатрешни работи Павле Булатовиќ издал тајна наредба до Специјалната полициска единица на Републиката да се мобилизира и да ѝ помогне на ЈНА во „спроведување борбени операции во воениот конфликт на границата меѓу Република Црна Гора и Република Хрватска“.<ref name="Pavlović 2005 67"/> == Ред на битка == [[Податотека:Balkans_War_1991,_Serb_rockets_-_Flickr_-_Peter_Denton_丕特_._天登.jpg|лево|мини|Позиции на ЈНА над Дубровник, 9 декември 1991 година. Видливи се три противтенковски водени ракети 9K11 „Маљутка“ во позиција за гаѓање.]] ЈНА им задала задача на 2 Титоградски корпус и 9 Бока Которски Воено-поморски сектор (ВПС) кои биле елементи на 2 Оперативна група за да го отсечат и освојат подрачјето на Дубровник. Така 2 Титоградски корпус требало да ја распореди 1 Никшиќова бригада, додека 9 Бока Которска ВПС да ги ангажира 5 и 472 моторизирана бригада и така границата на корпусот што се протегал од север кон југ во близина на Дубровник била поставена.<ref name="BB155"/> Исто така 2 Оперативна група командувала со 16 граничен патролен одред и 107 крајбрежна артилериска група, а воедно и мобилизирала единици за територијална одбрана од [[Херцег Нови|Херцег-Нови]], [[Котор]], [[Тиват]], [[Будва]], [[Бар (град)|Бар]], Мојковац, [[Бијело Поље]] и [[Требиње]]. Стругар бил во целосна команда на 2 Оперативна група, додека 9 Бока Которска ВПС ја командувал вицеадмиралот Миодраг Јокиќ,<ref name="Pavlović 2005 67"/> а пак него го заменил адмиралот Крсто Ѓуровиќ, кој починал во неизвесни околности неколку часа пред почетокот на офанзивата.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> Генерал-мајор Нојко Мариновиќ, кој бил некогашен командант на 472 моторизирана бригада и подреден на Ѓуровиќ, рекол дека ЈНА го убила адмиралот затоа што се спротивставувал на офанзивата. На 17 септември Мариновиќ поднел оставка од функцијата и се приклучи на Хрватската национална гарда (ХНГ).<ref name="Armatta182"/> Втората оперативна група на ЈНА првично распоредиlла 7.000 војници и одржувала слично ниво на војници во текот на целата офанзива.<ref name="Armatta182">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref><ref>{{Harvnb|IWPR|30 January 2003}}</ref> Одбраната на Дубровник речиси и да не постоела, бидејќи на почетокот на непријателствата имало само 480 војници во градската област,<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|20 November 2011}}</ref> од кои само 50 имале одредена обука,<ref name="Armatta182">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> а единствената регуларна воена единица била вод вооружен со лесно пешадиско оружје стациониран во [[Fort Imperial|тврдината Империјал]] од времето на Наполеон на врвот на ридот Срѓ со поглед на Дубровник, а останатите војници во областа биле слабо вооружени бидејќи Хрватската територијална одбрана била разоружана од ЈНА во 1989 година.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> За разлика од другите места во Хрватска, во Дубровник немало гарнизони или складишта на ЈНА од 1972 година и затоа многу малку оружје и муниција запленети за време на септемвриската битка кај касарните биле достапни за одбрана на Дубровник.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> За среќа на 26 септември, 200 пушки и четири артилериски парчиња запленети од ЈНА на островот [[Корчула]] биле испратени за зајакнување на градот,<ref name="Armatta182" /> а топовите биле мешавина од советски дивизиски топови од 76мм и 85мм од времето на Втората светска војна,<ref name="DL231111">{{Harvnb|Dubrovački list|23 November 2011}}</ref> но покрај тоа, во градот било испорачано и импровизирано оклопно возило,<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|29 May 2009}}</ref> а воедно градот Дубровник добил дополнителни војници од високо-воздухопловните возила, хрватската полиција и [[Хрватски одбранбени сили|хрватските одбранбени сили]] од други делови на Хрватска.<ref>{{Harvnb|Dubrovački vjesnik|15 January 2010}}</ref><ref>{{Harvnb|Dubrovački list|21 December 2011}}</ref> Ова го зголемил бројот на хрватски војници во Дубровник на 600, а веќе до ноември на околу 1.000 хрватски војници кои го бранеле градот.<ref>{{Harvnb|The New York Times|9 November 1991}}</ref> На 19 септември, Мариновиќ бил назначен за командант на одбраната во Дубровник,<ref name="DL231111" /> која ја оценил како несоодветна,<ref name="Ramet427"/> а војниците, првично организирани како Територијална одбрана на Дубровник,<ref name="DL231111" /> биле реорганизирани во 75 независен баталјон на ВВ на 28 декември 1991 година, а подоцна биле засилени со елементи од 116 пешадиска бригада за да се формира 163 пешадиска бригада на 13 февруари 1992 година.<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|8 February 2012}}</ref> Ескадрилата на вооружени чамци Дубровник, доброволна воена единица на Хрватската морнарица составена од 23 бродови со различна големина и 117 доброволци, била формирана на 23 септември за да се спротивстави на блокадата на Југословенската морнарица.<ref>{{Harvnb|Hrvatski vojnik|26 September 1996}}</ref><ref>{{Harvnb|HRT|23 September 2011}}</ref> == Временска линија == === Напредокот на ЈНА === [[Податотека:Map_7_-_Croatia_Dubrovnik_-_October_1991_-_January_1992.jpg|десно|мини|319x319пкс|Карта на напредувањето на ЈНА кон Дубровник од октомври до декември 1991 година]] На 1 октомври, ЈНА ја започнала својата офанзива кон Дубровник, поместувајќи го 2 Титоградски корпус на запад преку [[Попово Поле|Попово поле]] северно од градот,<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> а вториот корпус на ЈНА го уништил и разорил селото [[Равно (Босна и Херцеговина)|Равно]]<ref name="Ramet427"/> пред да сврти на југ кон областа [[Дубровачко Приморје]] се со цел да го опколи Дубровник од запад.<ref name="BB155"/> Втората оска на напредување на ЈНА била доделена на 9 Бока Которска ВПС, која потекнувала од Которскиот Залив, околу 35км југоисточно од Дубровник и била насочена низ Конавле.<ref name="BB155"/> Напредувањето започнало во 5 часот претпладне по подготвителниот артилериски оган врз Витаљина и други цели во Конавле. При самиот напредокот користеле неколку патишта во регионот, а истиот бил поддржан од Југословенската морнарица и воздухопловни сили.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> Хрватската одбрана била непостоечка во Конавле, а мала во Дубровачко Приморје со што единствените жртви на ЈНА тој ден се случиле за време на успешната заседа на ЗНГ во селото Чепикуќе.<ref name="Marijan270">{{Harvnb|Marijan|2012}}</ref> На првиот ден од офанзивата, артилеријата на ЈНА го нападнала ридот Срѓ и 'ртот Жарковица кои се наоѓаат северно и источно од Дубровник,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> додека Југословенските воздухопловни сили МиГ-21 го нападнале Комолац во Риека Дубровачка на запад,<ref>{{Harvnb|Dubrovački vjesnik|30 September 2012}}</ref> уништувајќи ги снабдувањата со електрична енергија и вода за Дубровник.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> До крајот на декември, Дубровник се потпирала само на свежа вода обезбедена од чамци и електрична енергија од неколку електрични генератори.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B">{{Harvnb|UNSC|28 December 1994}}</ref> Во текот на следните три дена, ЈНА напредувала бавно, а нејзината артилерија на 2 октомври ги нападнала Срѓ Хил, тврдината Империјал и Жарковица, додека веќе следниот ден, ЈНА го гранатирала хотелот Белведере во Дубровник, каде што се наоѓал одбранбен пункт на ЗНГ, а југословенските воздухопловни сили го бомбардирле хотелот Аргентина во градот.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> На 4 октомври, Вториот корпус на ЈНА го освоил Слана во Дубровачко Приморје со што успешно го блокирал Јадранскиот автопат и го изолирал Дубровник од остатокот на Хрватска,<ref name="Marijan270">{{Harvnb|Marijan|2012}}</ref> а веќе на 5 октомври, населбата Плоче во Дубровник била гранатирана, по што следел напад од страна на југословенските воздухопловни сили врз тврдината Империјал веќе следниот ден.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> На 15 октомври, Хрватска ѝ понудила мировни преговори на Црна Гора, но [[Претседател на Србија|претседателот на Србија]] [[Слободан Милошевиќ]] ја отфрлил понудата.<ref name="Pavlović 2005 67"/> Понудата им била упатена на црногорските власти бидејќи офанзивата првично официјално била одобрена од црногорската влада на 1 октомври,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а три дена подоцна, Србија јавно се дистанцирала од потегот, обвинувајќи ја Хрватска за провоцирање на ЈНА.<ref name="Pavlović 2005 67"/> На седмиот ден од офанзивата, црногорскиот парламент одржал заедничка вонредна седница за да разговара за идниот статус на полуостровот Превлака, а во исто време изјавил дека ЈНА „беше единствената инстанца одговорна“ за распоредувањето на црногорските резервисти.<ref name="Pavlović 2005 67"/> На 16 октомври, на само еден ден откако Милошевиќ ја одбил хрватската понуда, силите на 9 Бока Которска на ЈНА го освоила [[Цавтат]],<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> кое било поддржано од [[Поморски десант|амфибиска]] [[Десант|десантна операција]] приближно 5км источно од Дубровник и воздушен напад врз округот Плоче во Дубровник на 18 октомври,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> а веќе следниот ден, било договорено примирје, но тоа брзо било прекршено штом стапило на сила.<ref name="Ramet427">{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> На 20 октомври, југословенските воздухопловни сили го нападнале Дубровник, а веќе 2 дена подоцна на 22 октомври, југословенската морнарица ги бомбардирала хотелите во кои воедно биле сместени бегалци во областа [[Дубровник|Лапад]] во градот.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> На 23 октомври, ЈНА започнала континуирано артилериско бомбардирање на Дубровник која го вклучувала и Стариот град во рамките на градските ѕидини,<ref name="Ramet427"/> што предизвика протест од [[Стејт департмент|Државниот департмент на Соединетите Американски Држави]] следниот ден.<ref name="Ramet427">{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> На 24 октомври 9 ВПС на ЈНА ги освоила Жупа Дубровачка и Бргат,<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|26 October 2011}}</ref> додека Југословенската морнарица го бомбардирала островот [[Локрум]].<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Веќе следниот ден, ЈНА издала ултиматум до градот, барајќи негово предавање и отстранување на избраните функционери од Дубровник,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а на 26 октомври, ЈНА го освоила 'ртот Жарковица, 2.3км југоисточно од центарот на градот, и го зазела поголемиот дел од високиот терен со поглед на Дубровник до 27 октомври,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref><ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> а југозападниот напад на Вториот корпус на ЈНА кон Дубровник бил побавен и уништи голем дел од [[Арборетум Трстено|Арборетумот Трстено]].{{Sfn|Grmek|2018}} Напредокот на ЈНА расели околу 15.000 бегалци од областите што ги освоил. Околу 7.000 луѓе биле евакуирани од Дубровник по море во октомври, додека останатите се засолниле во хотели и на други места во градот.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> === Одбрана на Дубровник === [[Податотека:Dubrovnik_Wartime_Stradun.jpg|лево|мини|Цивили шетаат по улицата Страдун за време на опсадата]] На 30 октомври, ЈНА ги продолжила своите артилериски напади врз Дубровник, а бомбардирањето продолжило се до 4 ноември, насочувајќи се кон западните области на Дубровник, Груж и Лапад, како и хотелите Бабин Кук и Аргентина, во кои биле сместени бегалци.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> На 3 и 4 ноември, трупите на ЈНА го нападнале Стариот град и хотелот Аргентина користејќи [[Огнено оружје|лесно оружје]] и снајперски оган од позициите што ги држел 3 баталјон на 472 моторизирана бригада на ЈНА, која ги заземала позициите најблиску до центарот на градот,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref><ref name="Pavlović 2005 67"/> а веќе следниот ден, тврдината Империјал била повторно бомбардирана.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> На 7 ноември, ЈНА издала нов ултиматум со кој барала предавање на Дубровник до пладне. Барањето било одбиено и Јокиќ објавил дека ЈНА ќе го поштедел само Стариот град од уништување<ref name="Pavlović 2005 67"/> и истиот ден, борбите продолжиле во близина на Слана.<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|6 July 1999}}</ref> Помеѓу 9 и 12 ноември артилеријата на ЈНА и Југословенската морнарица го продолжија бомбардирањето на Дубровник, таргетирајќи ги Стариот град, Груж, Лапад и Плоче, а воедно и хотелите Белведере, Екселсиор, Бабин Кук, Тирена, Империјал и Аргентина. Ракети со жично водење биле користени за напад на бродови во пристаништето во Стариот град,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> додека некои поголеми бродови во пристаништето Груж, вклучувајќи го фериботот ''Адријатик''<ref>{{Harvnb|Hooker|1997}}</ref> и едрилицата ''Пелагиќ'' во американска сопственост<ref>{{Harvnb|American Maritime Cases|1994}}</ref> биле запалени и уништени од огнено оружје. На 9, 10 и 13 ноември Форт Империјал бил нападнат од ЈНА,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> а веќе по овие напади следело затишје кое траело се до крајот на ноември кога Мониторинг мисијата на Европската заедница (ECMM) посредувала во преговорите меѓу ЈНА и хрватските власти во Дубровник. ECMM била повлечена кон средината на ноември откако нејзиниот персонал бил нападнат од ЈНА, а медијацијата ја презеле францускиот државен секретар за хуманитарни прашања Бернар Кушнер и шефот на мисијата на [[УНИЦЕФ]] Стефан ди Мистура. Преговорите довеле до договори за прекин на огнот на 19 ноември и 5 декември, но ниту еден од нив не дал никакви конкретни резултати на терен<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> и наместо тоа, единиците на Вториот корпус на ЈНА лоцирани во Дубровачко Приморје, северозападно од Дубровник, се приближиле кон градот, достигнувајќи ја најоддалечената точка на нивниот напредок на 24 ноември,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> додека градската одбрана била потисната назад кон линијата Сустјепан &ndash; Срѓ &ndash; хотел Белведере.<ref>{{Harvnb|Novi list|6 December 2011}}</ref> Тој ден, ЈНА се обидела да ја воспостави [[Дубровничка Република (1991-92)|Дубровничката Република]] на подрачјето што го окупирала,<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|4 January 2012}}</ref> но обидот на крајот не успеал.<ref>{{Harvnb|Zabkar|1995}}</ref> [[Податотека:Balkans_War_1991,_Dubrovnik_-_Flickr_-_Peter_Denton_丕特_._天登_(5).jpg|мини|Луѓе чекаат во ред покрај водовод за време на опсадата]] Во ноември, Дубровник почнал да ги прима најголемите испораки на хуманитарна помош од почетокот на опсадата, а првиот успешен обид да се одржи градот бил [[конвојот Либертас]] кој претставувал флота од цивилни бродови, од кои најголемата била „''Славија“'' на Јадролинија - која пристигнал во Дубровник на 31 октомври. Конвојот испловил од [[Риека]] и направил неколку пристаништа, растејќи на 29 бродови додека се приближувал до Дубровник. Конвојот кој исто така ги носел набљудувачите на ECMM и најмалку 1.000 демонстранти, претседателот на Претседателството на Југославија [[Стјепан Месиќ]] и поранешниот премиер на Хрватска Фрањо Грегуриќ првично бел запрен од југословенската фрегата помеѓу островите [[Брач]] и [[Шолта]], а следниот ден од југословенски патролни бродови кај Корчула пред Ескадрилата на вооружени бродови да се поврзе со флотата и да ја придружува до пристаништето Дубровник во Груж.<ref>{{Harvnb|Mesić|2004}}</ref><ref>{{Harvnb|Dubrovački vjesnik|25 October 2009}}</ref><ref>{{Harvnb|Los Angeles Times|31 October 1991}}</ref> По враќањето, бродот ''„Славија“'' со капацитет од 700 патници успешно евакуирал 2.000 бегалци од Дубровник, иако прво морач да отплови до Которскиот Залив за инспекција од страна на Југословенската морнарица.<ref>{{Harvnb|The New York Times|15 November 1991}}</ref> [[Податотека:Hotel_Grand_-_destroyed_hotel_in_Kupari,_Croatia.JPG|десно|мини|Хотелот Гранд во Купари бил уништен за време на опсадата]] На 2 и 3 декември, ЈНА продолжила со пешадиски оган врз Стариот град, по што следел минофрлачки оган врз тврдината Империјал на 4 декември,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> а најсилното бомбардирање на Стариот град започнало во 5:48 часот наутро на 6 декември. Стариот град бИЛ погоден од 48 82мм проектили, 232 82мм и 364 120мм минофрлачки гранати, а воедно и 22 проектили со жично наведување. Два ударни кратери укажуваат на употреба на потешко оружје. Бомбардирањето било концентрирано на Страдун, централното шеталиште на Стариот град и областите североисточно од Страдун, додека другите делови од Стариот град претрпеле релативно малку удари. Нападот стивнал во 11:30 часот претпладне, а убиени се 13 цивили која претставува најголемата загуба на цивилни животи за време на опсадата.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> За голема жалост Библиотеката на Дубровничкиот меѓууниверзитетски центар, која содржела 20.000 тома, исто така беше уништена во нападот, а хотелот Либертас бил бомбардиран од артилерија на ЈНА со цел да се убијат пожарникари кои гаснеле пожари предизвикани од нападот претходно истиот ден.<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> Нападот на Стариот град од 6 декември беше пречекан со силни протести од меѓународните медиуми, генералниот директор на УНЕСКО, Федерико Мајор, Сарагоса, [[Дипломатски ранг|специјалниот претставник]] на [[Генерален секретар на Обединетите нации|генералниот секретар на Обединетите нации,]] Сајрус Венс како и ECMM на денот на бомбардирањето, а подоцна истиот ден, ЈНА издала соопштение за жалење и ветила истрага.Така на 7 декември, претставници на ЈНА го посетиле Стариот град за да ја проверат штетата, но не биле забележани понатамошни дејствија.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Сите хрватски одбрани биле оддалечени 3км до 4км од Стариот град, освен тврдината Империал која била околу 1км северно.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Тврдината била нападната во 5:50 часот претпладне, неколку минути откако започнало бомбардирањето на Стариот град, а нападот бил извршен од 3 баталјон на 472 моторизирана бригада на ЈНА, напредувајќи истовремено од два правци. Примарниот напад се состоел од сила со големина на чета, а секундарниот од вод пешадијци и двата поддржани од тенкови Т-55 и артилерија, а до 8 наутро, пешадијата стигнала до тврдината Империал, принудувајќи ги одбранбените сили да се повлечат во утврдувањето и да побараат помош. Мариновиќ ѝ наредил на артилеријата на високата воена артилерија да пука директно врз тврдината и испратил специјална полициска единица за зајакнување на гарнизонот на тврдината Империал, а веќе до 2 часот попладне, ЈНА го откажала нападот.<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|11 January 2012}}</ref> Тој ден, ''„Свети Влахо“'', првиот брод нарачан од Ескадрилата на вооружени чамци во Дубровник и именуван по светецот-заштитник на градот, [[Свети Власиј|Свети Блез]] бел потонат од ракета со жично водење.<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|6 December 2001}}</ref> === Хрватски контранапад === [[Податотека:Map_16_-_Herzegovina_Dubrovnik_April-June_1992.jpg|лево|мини|317x317пкс|Карта на напредувањето на високонапонските бродови кон Дубровник во мај 1992 година и последователната операција „Чакал“]] На 7 декември 1991 година, било договорено уште едно примирје со што силите на ЈНА што го опседнале Дубровник станале во голема мера неактивни,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> а во јануари 1992 година, претставници на Хрватска, ЈНА и ОН го потпишале Сараевскиот договор и борбите биле прекинати.<ref name="NYT3Jan92">{{Harvnb|The New York Times|3 January 1992}}</ref> [[УНПРОФОР|Силите за заштита на Обединетите нации]] (УНПРОФОР) биле распоредени во Хрватска за да го надгледуваат и одржуваат договорот.<ref>{{Harvnb|Los Angeles Times|29 January 1992}}</ref> Србија продолжи да ја поддржува РСК.<ref>{{Harvnb|Thompson|2012}}</ref> Конфликтот во голема мера се проширил на утврдени позиции и ЈНА наскоро се повлекла од Хрватска во [[Босна и Херцеговина]], каде што се очекувал нов конфликт.<ref name="NYT3Jan92" /> Единствен исклучок бил областа на Дубровник,<ref name="BB155"/> каде што ЈНА нападнала кон запад од Дубровачко Приморје, потиснувајќи ги елементите на 114 и 116 пешадиска бригада на ХВ и достигнувајќи до периферијата на Стоун до почетокот на 1992 година.<ref name="DL070312">{{Harvnb|Dubrovački list|7 March 2012}}</ref> Капацитетите на ВВ драматично се зголемиле во првите неколку месеци од 1992 година, бидејќи се здобиле со големи залихи оружје на ЈНА во [[Битката кај касарните]].<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/><ref name="BB155"/> Откако ЈНА се повлекла од Хрватска, нејзиниот персонал се подготвил да формира нова армија на [[Срби во Босна и Херцеговина|босанските Срби]], подоцна преименувана во Армија на Република Српска (ВРС). Овој потег следел по прогласувањето на Српската Република Босна и Херцеговина од страна на босанските Срби на 9 јануари 1992 година, пред референдумот за независност на Босна и Херцеговина од 29 февруари &#x2013; 1 март 1992 година. Референдумот подоцна бил наведен како изговор за [[Босанска војна|Босанската војна]],<ref name="Ramet427"/> која започнала на почетокот на април 1992 година, кога артилеријата на ВРС почнала безмилосно да го гранатира Сараево.<ref name="Ramet427"/> ЈНА и ВРС во Босна и Херцеговина биле соочени со Армијата на Република Босна и Херцеговина и Хрватскиот совет за одбрана (ХВО), кои известувале пред централната влада доминирана [[Бошњаци|од Бошњаците]] и раководството на [[Хрвати во Босна и Херцеговина|босанските Хрвати,]] соодветно. ВВ понекогаш се распоредувал во Босна и Херцеговина за да го поддржи ХВО.<ref name="Ramet427">{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Во април 1992 година, ЈНА започнала офанзивни операции против ВВ и ХВО во областите на западна и јужна Херцеговина во близина [[Купрес|на Купрес]] и [[Столац]], додека четвртиот воен округ на ЈНА, командуван од Стругар, имал за цел да го освои Столац и поголемиот дел од источниот брег на реката Неретва јужно од [[Мостар]].<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Борбите околу Мостар и артилериските напади на ЈНА врз градот започнале на 6 април<ref name="BB155"/> и веќе на 11 април ЈНА ги потиснала силите на ВВ/ХВО од Столац, а Чапљина бил под оган на ЈНА.<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> На 7 мај било договорено прекин на огнот, но ЈНА и силите на босанските Срби го продолжиле нападот веќе следниот ден<ref name="BB155"/> и успеале да освојат голем дел од Мостар и дел од територијата на западниот брег на реката Неретва.<ref name="BB155"/> На 12 мај, силите на ЈНА со седиште во Босна и Херцеговина станале дел од ВРС, а Втората оперативна група на ЈНА била преименувана во 4 корпус на Херцеговска ВРС.<ref>{{Harvnb|Delpla|Bougarel|Fournel|2012}}</ref><ref>{{Harvnb|Thomas|Mikulan|Pavlović|2006}}</ref> Хрватска ги сметала потезите на ЈНА како претходница на нападите врз јужна Хрватска, конкретно насочени кон пристаништето Плоче и евентуално [[Сплит]].<ref name="BB155"/> За да се спротивстави на заканата, ВВ го назначи генералот Јанко Бобетко да командува со Јужниот фронт, опфаќајќи ги областите на Херцеговина и Дубровник, кој воедно и ја реорганизирал командната структура на ВВО и ја презел командата над ВВО во регионот и новораспоредените единици на ВВ, 1 гардиска и 4 гардиска бригада.<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref><ref name="DL070312"/> [[Податотека:Croatian_War_1991_child_refugee.jpg|алт=A child wearing winter clothes and holding a large teddy bear looks at the camera, with other similarly dressed adults busy in the background|десно|мини|Дете кое чека да биде евакуирано од Дубровник во декември 1991 година]] ВРС и ЈНА нападнале северно од Стон на 11 април, потиснувајќи ги елементите на 115 пешадиска бригада на ВВ и елементите на пристигнатите гардиски бригади на ВВ само со скромна територијална добивка. Прводелската линија се стабилизирала до 23 април, а ВВ контранапад и вратил дел од територијата по 27 април. На 17 мај, Бобетко наредил голем напад на двете целосни гардиски бригади. Првата гардиска бригада била задолжена да напредува за да се поврзе со четата Стон што го чувала пристапот до полуостровот Пељешац и да напредува кон Слано, а на 4 гардиска бригада ѝ било наредено да ја обезбеди внатрешноста на Дубровачко Приморје со напредување по работ на Попово поле. Во исто време, ЈНА била под притисок од меѓународната заедница да се повлече источно од Дубровник кон Конавле.<ref name="DL300312">{{Harvnb|Dubrovački list|30 March 2012}}</ref> Првата гардиска бригада, поддржана од елементи на 115 пешадиска бригада, го освоила Чепикуќе на 21 мај и Сланано на 22/23 мај. Ескадрилата на вооружени чамци Дубровник истоварича трупи во Слана претходната ноќ, но тие биле одбиени од ЈНА.<ref name="DL110412">{{Harvnb|Dubrovački list|11 April 2012}}</ref> Во ноќта помеѓу 23 и 24 мај, ЈНА го нападнала Сустјепан и северните предградија на Дубровник, а веќе на 26 мај, ЈНА почнала да се повлекува од Мокошица и Жарковица.<ref name="DL020512">{{Harvnb|Dubrovački list|2 May 2012}}</ref> 163 пешадиска бригада напредувала од Дубровник, а нејзиниот 1 баталјон зазел позиции во Бргат и Жупа Дубровачка, додека 2 баталјон се распоредил во Осојник.<ref name="DL300312"/> На 29 мај, 4 гардиска бригада го вратила Равно,<ref>{{Harvnb|Dubrovački list|1 April 2012}}</ref> а веќе на 31 мај, Вториот баталјон на 163 бригада ја потиснала ЈНА кон масивот Голубов Камен, кој се наоѓа над делницата на Јадранската магистрала што се протега околу заливот Риека Дубровачка, но не успеала да го освои масивот. Бригадата била заменета од 145 пешадиска бригада на 15 јуни. Дубровник бил повторно цел на артилеријата на ЈНА континуирано до 16 јуни, а потоа со прекини до 30 јуни.<ref name="DL020512" /> На 7 јуни, Првата гардиска и Четвртата гардиска бригада го прекинаа својот напредок во Дубровачко Приморје во близина на Орахов До, село северно од Слано.<ref name="DL110412" /> == Последици == [[Податотека:Balkans_War_1991,_Dubrovnik_-_Flickr_-_Peter_Denton_丕特_._天登_(1).jpg|десно|мини|Штети по гранатирањето на зграда во Дубровник]] Без оглед на воениот исход, опсадата на Дубровник првенствено се памети по големите грабежи од страна на трупите на ЈНА и артилериското бомбардирање на Дубровник, особено неговиот Стар Град. Реакцијата на меѓународните медиуми и медиумското покривање на опсадата го зајакнала мислењето, кое веќе се обликувало по падот на Вуковар, дека однесувањето на ЈНА и Србите било варварско и со намера да доминира во Хрватска, без оглед на уништувањето на непроценливото културно наследство што се случило во тој процес.<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Покрај протестите на градоначалникот Сарагоса, Ванс и ECMM,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> 104 добитници [[Нобелова награда|на Нобелова награда]] објавиле реклама на цела страница во ''[[The New York Times]]'' на 14 јануари 1992 година, по иницијатива на [[Лајнус Полинг]], во која ги повикувале владите низ целиот свет да го спречат неконтролирано уништување од страна на ЈНА.<ref>{{Harvnb|Blaskovich|1997}}</ref> За време на опсадата, [[УНЕСКО]] го ставила Дубровник на својата листа на светско наследство во опасност,{{Sfn|Forrest|2012}} а граѓаните на Дубровник храбро издржале три месеци без електрична енергија и вода{{Sfn|Babbitt|Feucht|Stabler|1993}} и бидејќи опсадата го обликувала меѓународното мислење за Хрватската војна за независност, таа станала голем фактор што придонел за промена во меѓународната дипломатска и економска изолација на Србија и [[Србија и Црна Гора|остатокот од Југославија]],<ref name="BB155"/> која на Западот почна да се смета за држава-агресор.<ref name="BB155"/> На 17 декември 1991 година, [[Европска економска заедница|Европската економска заедница]] се согласила да ја признае независноста на Хрватска на 15 јануари 1992 година.<ref>{{Harvnb|Lucarelli|2000}}</ref> Помеѓу октомври и декември 1991 година, ЈНА зазела приближно 1200км територија околу Дубровник {{--}} сите од кои ХВ ги врати во контранападот во мај 1992 година, кога ЈНА се повлекла источно од Дубровник, и во последователните офанзиви на ХВ, со операцијата Тигар и Битката кај Конавле помеѓу јули и октомври 1992 година.<ref name="BB155">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref><ref name="BB155"/><ref>{{Harvnb|Dubrovački list|3 October 2012}}</ref> Помеѓу 82 и 88 хрватски цивили биле убиени во опсадата,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> како и 194 хрватски воени лица,<ref>{{Harvnb|Al Jazeera|6 December 2011}}</ref> од кои деведесет и четири хрватски војници биле убиени помеѓу октомври и декември 1991 година,<ref>{{Harvnb|Jutarnji list|6 December 2011}}</ref> а вкупно 417 биле убиени во сите воени операции околу Дубровник до крајот на октомври 1992 година.<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|1 October 2012}}</ref> ЈНА претрпела 165 смртни случаи,<ref name="Helsinki Committee 2006">{{Harvnb|Helsinki Committee|2006}}</ref> а поради неа приближно 15.000 бегалци од Конавле и други области околу Дубровник избегале во градот и околу 16.000 бегалци биле евакуирани по море од Дубровник во други делови на Хрватска.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> ЈНА формирала два логора за воени заробеници за да ги притвори оние што ги заробила, едниот во Билеќа, а другиот во Морињ. За време и по офанзивата, 432 лица, главно цивили од Конавле, биле затворени - 292 во Морињ и 140 во Билеќа - и биле подложени на физичко и психолошко малтретирање.<ref name="Helsinki Committee 2006"/> Малтретирањето било извршено од страна на персоналот на ЈНА и паравоените сили, како и од цивили, а вклучувало тепања и лажни егзекуции.<ref name="Helsinki Committee 2006"/> Многу од притворените биле разменети за воени заробеници што ги држела Хрватска на 12 декември 1991 година,<ref name="Helsinki Committee 2006"/> а двата логора останале во функција до август 1992 година.<ref>{{Harvnb|Jutarnji list|7 December 2010}}</ref> [[Податотека:Ship_Sveti_Vlaho.JPG|лево|мини|''„Свети Влахо“'', првиот брод на ескадрилата на вооружени чамци во Дубровник, е постојано изложен во Дубровник.]] Околу 11.425 згради во регионот претрпеле штета, од нив 886 биле целосно уништени, а 1.675 претрпеле мали штети.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Цената на штетата била проценета на 480&nbsp;милиони [[Германска марка|германски марки]].<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Штетата на Стариот град Дубровник ја забележал тим на УНЕСКО кој престојувал во градот од 27 ноември до 20 декември 1991 година,<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> а се проценува дека 55,9 проценти од зградите биле оштетени, 11,1 процент биле тешко оштетени, а 1% изгорени. Од сите најголемите загуби се седумте изгорени [[барок]]ни палати.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Дополнителна штета била предизвикана од ограбувањето на музеи, бизниси и приватни домови од страна на трупите на ЈНА. Сите експонати што ги чувал Меморијалниот музеј [[Влахо Буковац]] во Цавтат биле однесени од ЈНА<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> како и содржината на хотелите во Купари. Францисканскиот манастир Свети Јероним во Слано исто така бил цел на напади,<ref name="Pavlović 2005 67">{{Harvnb|Pavlović|2005}}</ref> а ЈНА признала дека се случиле грабежи, но Јокиќ рекол дека имотот ќе им биде дистрибуиран на српските бегалци од страна на специјална администрација на ЈНА формирана на 15 декември 1991 година. Сепак, веројатно е дека ограбениот имот завршил во приватни домови или бил продаден на црниот пазар.<ref name="BB155"/> Аеродромот Чилипи во Дубровник исто така бил цел на напади, а неговата опрема била однесена на аеродромите [[Аеродром Подгорица|во Подгорица]] и Тиват.<ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|6 March 2004}}</ref> По обидите да ја оправдаат офанзивата на ЈНА, властите во Србија и Црна Гора се обиделе да негираат дека е направена штета на Стариот Град, а [[Радио-телевизија Србија|Радио-телевизија на Србија]] соопштила дека чадот што се издига од Стариот град наводно е резултат на запалени автомобилски гуми од страна на населението на Дубровник,<ref>{{Harvnb|The New York Times|10 August 1997}}</ref> повторувајќи го Кадијевиќ.<ref name="Armatta182"/> Функционерите и медиумите во Црна Гора ја нарекле офанзивата „војна за мир“,<ref name="Helsinki Committee 2006"/> или блокада применувајќи го терминот за копнени операции и поморска блокада.<ref name="Helsinki Committee 2006"/> Според анкетата на јавното мислење во Србија од 2010 година, 40 проценти од анкетираните не знаеле кој го бомбардирал Дубровник, додека 14 проценти верувале дека не се случило гранатирање.<ref>{{Harvnb|Novi list|28 May 2011}}</ref> На состанокот во јуни 2000 година со хрватскиот претседател Месиќ, [[Претседател на Црна Гора|претседателот на Црна Гора]] Мило Ѓукановиќ ѝ се извиниле на Хрватска за нападот.<ref>{{Harvnb|BBC News|25 June 2000}}</ref> Гестот бил добредојден во Хрватска,<ref name="Helsinki Committee 2006"/> но осуден од националистичките политички противници на Ѓукановиќ во Црна Гора и од властите во Србија.<ref name="Helsinki Committee 2006"/> Во 2004 година, во соработка со продуцентската куќа „Обала“ од Подгорица, црногорскиот режисер Коча Павловиќ објавил [[Војна за мир (документарен филм|документарец насловен како ''„Војна за'' ''мир“'']] (''Rat za mir)'', во кој се опфатени улогата на пропагандата во опсадата, сведоштва на затвореници од логорот Морињ и интервјуа со војници на ЈНА. Поради контроверзиите во Црна Гора, филмот не бил објавен до 2007 година, а дури во 2022 година, три години по смртта на Павловиќ, филмот нема да биде прикажан во самата земја.<ref name="Pavlović 2005 67"/><ref>{{Harvnb|Index.hr|30 May 2007}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Montenegro: A Modern History|last=Morrison|first=Kenneth|date=November 30, 2008|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1845117108|pages=97|language=English}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.propeace.de/en/dubrovnik-vengeful-past|title=Dubrovnik, a vengeful past {{!}} Pro Peace|work=www.propeace.de|language=en|accessdate=2025-06-07}}</ref> Во 2011 година, [[Радиотелевизија Црна Гора|Радио Телевизија на Црна Гора]] емитувала документарна серија користејќи архивски снимки насловени какон''Војна за Дубровник'', иако бил направен обид да се уништат записите за воено потпалувачки телевизиски извештаи и извештаи на весникот ''Побједа''.<ref name="Helsinki Committee 2006"/><ref>{{Harvnb|Slobodna Dalmacija|10 March 2011}}</ref> Во 2012 година, Александар Чрчек и Марин Марушиќ продуцирале долгометражен документарец насловен како „''Конвој Либертас''“ (''Конвој Либертас''), кој бил за испораката на хуманитарна помош во Дубровник преку поморската блокада.<ref>{{Harvnb|Novi list|19 January 2012}}</ref>{{Цитат во кутија|width=90%|align=center|quote=Сите армии во минатото дадоа сѐ од себе и одбија да водат војна или да го напаѓаат и бомбардираат градот Дубровник. Едноставно беше невозможно некој да го нападне и уништи Дубровник. Во 19 век, Дубровник беше освоен од Наполеон, но без борба. Руската флота на адмиралот Сењавин дојде да го нападне Дубровник, но тие ги спуштија своите топови и се откажаа од нападот. Немаше ниту една граната или куршум испукан врз Дубровник. Тоа е историјата на Дубровник, а тоа укажува на нивото на човечката цивилизација, на нивото на почит што му се укажува на Дубровник. Она што го направивме е најголемиот срам што беше направен во 1991 година.<ref>{{harvnb|ICTY|23 јануари 2004 година|p=1145}}</ref>|source=Никола Самарџиќ, поранешен црногорски министер за надворешни работи, за време на судењето на [[Павле Стругар|Стругар]] во МКТЈ.}} == Обвиненија за воени злосторства == [[Податотека:Front_view_of_the_ICTY.jpg|мини|[[Хаг|Хашкиот]] [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|трибунал]] покрена обвинение против пет лица за воени злосторства за време на опсадата на Дубровник.]] [[Податотека:Dubrovnik_shelling.jpg|десно|мини|304x304пкс|Карта на Стариот град што ја покажува штетата од бомбардирањето на ЈНА]] Во 1994 година, извештај на ОН заклучил дека Југословенската армија и нејзината паравоена група извршиле воени злосторства за време на битката за Дубровник, вклучувајќи намерно убивање, обемно уништување, присвојување на имот, незаконско затворање на цивил, безобѕирно уништување на градови, места или села или уништување што не е оправдано со воена неопходност, напад или бомбардирање на небранети градови, уништување на историски споменици како и грабеж.<ref name="UNSC 28 December 1994 Section VI/B"/> Во 2001 година, обвинителите на [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ), формиран во 1993 година и врз основа на Резолуцијата 827 на Советот за безбедност на ООН,<ref>{{Harvnb|Schabas|2006}}</ref> ги обвиниле Милошевиќ, Стругар, Јокиќ, началникот на штабот на 9 ВПС на ЈНА, капетан Милан Зец, и командантот на 3 баталјон на 472 моторизирана бригада на ЈНА, капетан прва класа Владимир Ковачевиќ, а обвиненијата вклучуваа тврдења дека офанзивата врз Дубровник имала за цел да ја одвои областа од Хрватска и незаконски и присилно да ја припои кон Србија или Црна Гора.<ref>{{Harvnb|ICTY|23 October 2002}}</ref><ref>{{Harvnb|ICTY|2 October 2001}}</ref> Јокиќ рекол дека офанзивата имала само за цел да го блокира Дубровник,<ref name="Helsinki Committee 2006"/> но тоа тврдење подоцна го побил Цокиќ.<ref name="Monitor070510"/> Михаило Црнобрња, поранешен југословенски амбасадор во [[Европска Унија|Европската Унија]], шпекулирал дека опсадата имала за цел да се наметне крај на блокадите на касарните на ЈНА во Хрватска и да се побара полуостровот Превлака за Црна Гора.<ref>{{Harvnb|Crnobrnja|1996}}</ref> Судењето на Слободан Милошевиќ никогаш не било завршено бидејќи Милошевиќ починал на 11 март 2006 година додека бил во притвор во МКСЈ.<ref>{{Harvnb|ICTY|IT-02-54}}</ref> Стругар бил префрлен во притвор во МКСЈ на 21 октомври 2001 година. Процесот на судење и жалби бил завршен во 2008 година, со конечна пресуда за осуда за злосторства која вклучува и напади врз цивили, уништување што не е потребно поради воена потреба и кршење на законите и обичаите на војувањето. Тој бил осуден на само седум и пол години затвор. Стругар беше предвремено ослободен во 2009 година, седум години и четири месеци по неговото префрлање во МКСЈ.<ref name="Harvnb|ICTY|IT-01-42">{{Harvnb|ICTY|IT-01-42}}</ref> Јокиќ беше предаден на МКСЈ на 12 ноември 2001 година. Тој се изјасни за виновен и беше осуден за злосторства, вклучувајќи убиство, суров третман, напади врз цивили и кршење на законите на војувањето. Во 2004 година, тој беше осуден на седум години затвор. Пресудата беше потврдена и стана правосилна во 2005 година. Јокиќ беше префрлен во Данска на отслужување на казната и беше ослободен на 1 септември 2008 година.<ref>{{Harvnb|ICTY|IT-01-42/1}}</ref> МКТЈ ги повлече обвиненијата против Зец на 26 јули 2002 година.<ref name="Harvnb|ICTY|IT-01-42"/> Ковачевиќ беше уапсен во 2003 година во Србија и префрлен во МКТЈ. По одбраната од немоќ,<ref>{{Harvnb|B92|15 March 2004}}</ref> тој беше привремено ослободен на 2 јуни 2004 година, а постапката беше префрлена во судството во Србија во 2007 година и беше подложен на психијатриски третман на [[Воено-медицинска академија (Србија)|Воено-медицинската академија]] во Белград.<ref>{{Harvnb|Nova TV|18 August 2007}}</ref>, Ковачевиќ беше сметан за неспособен да се соочи со судење од страна на властите во Србија.<ref>{{Harvnb|Blic|25 May 2012}}</ref> Обвиненијата против него вклучуваат убиство, суров третман, уништување што не е потребно поради воена потреба и кршење на законите на војувањето.<ref>{{Harvnb|ICTY|IT-01-42/2}}</ref> Во 2008 година, властите во Црна Гора обвинија шест поранешни војници на ЈНА за злоупотреба на затвореници извршена во [[Morinj|Морињ]] во 1991 и 1992 година.<ref>{{Harvnb|Deutsche Welle|18 August 2008}}</ref> Четворица од шестемина биле осудени за воени злосторства во јули 2013 година. Иво Мензалин добил четиригодишна казна, Шпиро Лучиќ и Боро Глигиќ биле осудени на три години, додека Иво Гоњиќ бил осуден на две години. Четворицата се жалеле на одлуката, а во април 2014 година, Врховниот суд на Црна Гора ја отфрлил нивната жалба. {{Sfn|Balkan Insight|25 April 2014}} Голем број поранешни затвореници од логорот Морињ ја тужеле Црна Гора и им била исплатена отштета.<ref>{{Harvnb|Dan|30 October 2012}}</ref> Во октомври 2008 година, Хрватска го обвинила [[Božidar Vučurević|Божидар Вучуревиќ]] {{--}} градоначалникот на Требиње и водач на босанските Срби во источна Херцеговина во времето на офанзивата {{--}} за напади врз цивилното население на Дубровник.<ref name="Nacional110911">{{Harvnb|Nacional|11 September 2011}}</ref><ref name="B92040411">{{Harvnb|B92|4 April 2011}}</ref> Јокиќ потврдил дека примил наредби и од Стругар и од Вучуревиќ.<ref name="Helsinki Committee 2006"/> На 4 април 2011 година, Вучуревиќ бил уапсен во Србија, а Хрватска побарала негова екстрадиција. Тој бил ослободен со кауција на 17 јуни.<ref name="B92040411" /> Во септември, барањето за екстрадиција беше одобрено, но Вучуревиќ ја напушти Србија и се врати во Требиње, избегнувајќи екстрадиција.<ref name="Nacional110911" /> Во 2009 година, хрватските власти поднеле обвиненија против десет офицери на ЈНА, вклучувајќи ги Цокиќ, Ружиновски, Стругар, Јокиќ, Зец и Ковачевиќ. Тие биле обвинети за воени злосторства извршени во областа на Дубровник пред или по 6 декември 1991 година, кои не биле опфатени со обвиненијата на МКТЈ. Обвиненијата биле поднесени откако МКТЈ достави документи собрани за време на истрагата.<ref name="Monitor070510"/> Во 2012 година, Хрватска го обвинила командантот на 3-тиот баталјон на 5-та моторизирана бригада на ЈНА за палење на 90 куќи, деловни објекти и јавни згради во Чилипи од 5 до 7 октомври 1991 година.<ref>{{Harvnb|B92|6 December 2012}}</ref> Опсадата на Дубровник била исто така тема во случајот на Хрватска за геноцид против Србија, пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] (МСП). Хрватска тврдела дека 123 цивили од Дубровник биле убиени за време на опсадата. Хрватска доставила писма од хрватската полиција во поддршка на овие тврдења, меѓутоа, во својата пресуда од 2015 година, Судот забележал дека сите овие писма биле подготвени многу подоцна, конкретно за случајот, биле непотпишани и не ги навеле околностите под кои наводно биле убиени 123 лица. Судот забележал дека другите документи подготвени од Полициската управа во Дубровник, „иако биле составени во времето на настаните и не само за целите на овој случај, тие не се поткрепени со докази од независен извор и се чини дека се однесуваат само на две смртни случаи“. {{Sfn|International Court of Justice|2015}} Повикувајќи се на пресудите на МКТЈ за Стругар и Јокиќ за Дубровник, МСП во својата пресуда признала дека најмалку две цивилни жртви биле предизвикани од незаконското гранатирање на Дубровник на 6 декември и уште една на 5 октомври 1991 година. Во пресудата се наведува дека Судот „заклучува од горенаведеното дека е утврдено дека некои убиства биле извршени од страна на ЈНА против Хрватите од Дубровник помеѓу октомври и декември 1991 година, иако не во обемот што го наведува Хрватска“. {{Sfn|International Court of Justice|2015}} == Наводи == {{Наводи|20em}} {{Coord|42|38|29|N|18|06|31|E}}{{Ризница-врска|Siege of Dubrovnik}} [[Категорија:Југословенска народна армија]] [[Категорија:Хрватско-црногорски односи]] [[Категорија:Српско-хрватски односи]] [[Категорија:Битки на СР Југославија]] [[Категорија:Опсади на Србија]] [[Категорија:Опсади на Хрватска]] [[Категорија:Воена историја на Средоземјето]] [[Категорија:Судири во 1992 година]] [[Категорија:Судири во 1991 година]] [[Категорија:Статии со извори на странски јазици (ISO 639-2)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Историја на Дубровник]] f28qqrso34py42464kz1va9cfxqzjcf Список на луѓе поврзани со Дубровничката Република 0 1391054 5575087 5564341 2026-06-10T20:20:56Z Ehrlich91 24281 /* Поврзано */ 5575087 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Coat_of_arms_of_Ragusa.svg|десно|мини|162x162пкс|Грб на [[Дубровничка Република|Рагузанската Република]]]] Список на значајни рагужани и кнезови на [[Дубровничка Република|Република Рагуза]] (позната и како Дубровничка Република), поморска република со центар во градот [[Дубровник]] на источниот брег на [[Јадранско Море|Јадранското Море]]. == Забелешка за имињата и презимињата == Одразувајќи го двојното романско и словенско влијание врз културата на Рагуза, повеќето благороднички семејства на Рагуза, како и членовите на граѓанската класа, користеле и романска и словенска верзија на нивните имиња и презимиња, особено од доцниот среден век па наваму, додека пониските класи најчесто користеле само словенски имиња. Некои користеле исклучиво само една верзија на нивното семејно име, на пр. благородничките семејства Натали и Златариќ.{{Sfn|Harris|2003}} Бидејќи официјалниот јазик на Републиката отсекогаш бил од романската јазична група, официјалните записи ги евидентираат презимињата речиси исклучиво во романски верзии, иако во постарите записи имињата може да се најдат на словенски јазик. Членовите на благородничките семејства, дури и оние со потекло од словенско потекло, ги користеле словенските форми на нивните семејни имиња во неофицијален капацитет во литературни дела напишани на словенски јазик, а во официјален капацитет само во договори што државата Рагуза ги потпишала со соседните словенски држави на нивниот јазик и писмо. Во секојдневната употреба на благородничката класа, најчесто името било на словенски, а презимето на италијански, традиционална практика која продолжила до денес и се трансформирала во официјална. Кога во изворите се појавува само романската верзија на името или презимето, современата хрватска и српска научна литература многу често го преведува создавајќи нова словенизирана верзија, што често резултира со разни грешки поради недоволно познавање на рагузанските традиции, на пр. погрешно користење на нерагузанската словенска форма „Винко“ наместо рагузанската словенска форма „Вичко“, или „Блаж“ наместо „Влахо“, или неправилно прилагодување на романската верзија, игнорирајќи ја вистинската рагузанска употреба, на пр. „Натал“ наместо „Божо“, „Јуније“ наместо „Џоно“.<ref name="Vekarić">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lzmk.hr/images/radovi6/nenad%20vekaric%20prijedlog%20za%20normiranje%20dubrovackih%20imena%20i%20prezimena%20iz%20povijesnih%20vrela.pdf|title=Prijedlog za normiranje dubrovačkih imena i prezimena iz povijesnih vrela|last=Vekarić|first=Nenad|work=Miroslav Krleža Institute of Lexicography|publisher=Institute for Historical Sciences in Dubrovnik|accessdate=8 May 2019}}</ref>{{Rp|20,21,23}} Кога неколку лица имале исто име и презиме, кај Рагузанците било обичај да го додаваат името на таткото во падежот [[генитив]], менувајќи ја и деклинацијата на презимето (во Рагузанците генитивот за именките што завршуваат на -o, -е, -a), на пр. имало две лица по име ''Ѓиво Гундулиќ'', па едното се викало [[Иван Гундулиќ|Ѓиво Фран '''а''' Гундулиќ '''а''']], а другото Ѓиво Ник '''а''' Гундулиќ '''а''' (во современата литература ова понекогаш се означува со посесивниот определник -ov, па така ''Франов'', ''Ников'', на анг. ''Франоус'', ''Никоус''). При преведувањето на латински, се задржал генитивот, на пр. ''Јоанес Франциск '''и''' Гундул '''ае''''', меѓутоа, при преведување на јазици во кои имињата немаат [[Падеж|граматички падежи]] (како италијанскиот) се пишувало како ефикасно средно име ( ''Џовани Франческо Гондола'' ). Важно е да се разликува ова од вистинските средни имиња, како што е [[Руѓер Бошковиќ|Роџер Џозеф Боскович]], пример каде што имињата биле и англизирани.<ref name="Brill">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gDE9DwAAQBAJ&pg=PA221|title=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 10|date=2017|publisher=Brill|isbn=9789004345652|location=London|page=221|access-date=10 May 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hr.wikisource.org/wiki/Pjesni_pokorne_kralja_Davida/Posveta,_predgovor_i_pohvalnice|title=Pjesni pokorne Kralja Davida (Preface)|last=Gundulić|first=Đivo|work=Wikizvor (Wikisource)|accessdate=18 May 2019}}</ref> Некои примери на романтични и словенски верзии на презимиња: {{Sfn|Harris|2003}} * Басељи, Базилио - Басиљевиќ (Bassegli, Basilio - Basiljević) * Бобали, Бабалио - Бобаљевиќ (Bobali, Babalio - Bobaljević) * Бона - Буниќ (Bona - Bunić) * Бонда - Бундиќ (Bonda - Bundić) * Кабога - Кабужиќ (Caboga - Kabužić) * Черва, Червинус - Кријевиќ (Cerva, Cervinus - Crijević) * Геталди - Геталдиќ (Ghetaldi - Getaldić) * Ѓорѓи - Ѓорѓиќ, Ѓурѓевиќ (Giorgi - Đorđić, Đurđević) * Гондола - Гундулиќ (Gondola - Gundulić) * Гоце - Гучетиќ (Gozze - Gučetić * Гради - Градиќ (Gradi - Gradić * Лукари - Лукаревиќ (Luccari - Lukarević) * Менце - Менчетиќ (Menze - Menčetić) * Палмота - Палмотиќ (Palmotta - Palmotić) * Поца - Пуциќ (Pozza - Pucić) * Рести - Растиќ, Рестиќ (Resti - Rastić, Restić) * Сорго - Соркочевиќ (Sorgo - Sorkočević) * Престој - Стојковиќ (Stay - Stojković) * Замања - Замања, Заманиќ (Zamagna - Zamanja, Zamanjić) == Значајни рагузанци == === 14 век === * Франко Сакети (околу 1335–1400) - поет и писател на кратки раскази, неговиот татко бил фирентински трговец. === 15 век === * Бенедето Котругли (1416–1469) - трговец, хуманист, научник, дипломат * [[Ѓоре Држиќ|Џоре Држиќ]] (1461–1501) - поет и драматург * Бонино Де Бонинис (1454–1528) - печатар и издавач * [[Мавро Ветрановиќ]] (1482/1483-1576) - бенедиктинец, писател * [[Шишко Менчетиќ]] (1457–1527) - поет и благородник * Елио Лампридио Черва (околу 1460 - 1520) - оратор, лексикограф, поет на латински пофалби, * Гондола Паладино (1423–1472) - дипломат и трговец === 16 век === * Савино Бобали (1530–1585) - писател * Никола Наљешковиќ (1505–1587) - поет, драматург и научник * [[Марин Држиќ]] (1508–1567) - драматург и поет * Цвијета Зузориќ (1555-ок.1600) - поетеса * [[Марин Геталдиќ|Марино Геталди]] (1568–1626) - научник, математичар и физичар * Иван Буниќ Вучиќ (1591–1658) — политичар и поет * [[Динко Златариќ]] (1558–1613) - поет и преведувач * [[Maria Gondola-Gozze|Марија Гондола-Гоце]] (* 1585) - поетеса * Никола Витов Гучетиќ (1549–1610) - државник, филозоф, научник * [[Иван Гундулиќ]] (1589–1638) - писател, поет, државник, благородник * Динко Рањина (1536–1607) - поет * Никша Рањина (1494–1577) - собирач на песни * Тројан Гундулиќ - трговец, печатар * [[Мавро Орбини]] (средина на 16 век - 1614) - писател, идеолог и историчар * [[Luco Ghetaldi|Луко Геталди]] - писател * [[Božo Tudisi|Божо Тудиси]] - писател * [[Niko Primi|Нико Прими]] - писател * [[Đulia Bona|Ѓулија Бона]] - поетеса * [[Miho Monaldi|Михо Моналди]] - писател === 17 век === * Владислав Менчетиќ (1600/1617- 1666) - поет * Џорџо Багливи (1668–1707) - лекар и истражувач * Јуније Палмотиќ (1607–1657) - писател, благородник и драматург * Џиво Шишков Гундулиќ (1677–1721) - благородник, поет * Шишмундо Гундулиќ (1634–1682) - политичар (кнез) поет, благородник * [[Brno Ghetaldi|Брно Геталди]] - свештеник и историчар * Стјепан Градиќ (1613–1683) - филозоф и научник * Франо Ѓива Гундулиќа (1630–1700) - благородник и војник ( [[Хабсбуршка Монархија|австриски]] маршал) * [[Beno Rogacci|Бено Рогачи]] (1646–1719) - језуит, поет * Игњат Ѓурѓевиќ (1675–1737) - поет и преведувач [[Податотека:Stema.dubrovcani.vlastela.jpg|десно|мини|200x200пкс|Грбови на благородничките семејства од Рагуза]] === 18 век === [[Податотека:Frano_Gundulic.1683.jpg|десно|мини|273x273пкс|Франо Ѓиво Гундулиќ, [[Хабсбуршка Монархија|австриски]] маршал (1683), син на познатиот рагузански писател Иван Гундулиќ]] * Серафино Черва (1696–1759) - историчар и енциклопедист * Себастиано Долчи (1699–1777) - писател и Францисканец * [[Đivo Frana Sorgo|Ѓиво Франа Сорго]] (1706–1771) - писател, поет * Рајмундо Куниќ (1719–1794) - писател и хуманист * [[Руѓер Бошковиќ|Роџер Џозеф Боскович]] (1711–1787) - физичар, астроном, математичар, филозоф, дипломат, поет и језуит * Ѓуро Фериќ (1739–1820) - језуит, генерал-бичар * [[Šišmundo Ghetaldi-Gondola|Шишмундо Геталди-Гондола]] (1795–1860) - политичар, благородник * Влахо Геталдиќ (1788–1872) - благородник, политичар, поет * Луко Стулиќ (1772–1828) - научник и лекар * [[Antun Kaznačić|Антун Казначиќ]] (1784–1874) - писател * Марк Бруер (1770–1823) - писател, дипломат, драматург и благородник * Јероним Љубибратиќ (1716–1779) - благородник, војник (австриски маршал) * Иван Мане Јарновиќ (1740–1804) - композитор * Бернардо Замања (1735–1820) - теолог, језуит и доминиканец * Џунио Рести (1755–1814) - политичар, писател, благородник * Елена Пучиќ-Соркочевиќ (1786–1865) - композитор * [[Pijerko Franatice Sorga|Пијерко Франатице Сорга]] (1749–1826) - благородник, писател, поет * Антун Соркочевиќ (1775–1841) - дипломат, писател, композитор * Лука Соркочевиќ / Лука Сорго (1734–1789) - дипломат и композитор * Бенедето Стај (1714–1801) - језуит и теолог * Јоаким Стулиќ (1730–1817) - лексикограф и лингвист * Бернардин Павловиќ - Францисканец, писател * Вито Марија Бетера-Водопиќ (1771–1841) - војник, политичар, дубровнички патриот * Бернхард Кабога-Черва (1785–1855) - благородник и војник (австриски маршал) == Делумен список на кнезови на Рагузанската Република (1358-1808) == == Поврзано == * [[Дубровничка Република|Република Рагуза]] * [[Дубровник]] == Извори == * ''Зборник Жупе Дубровачка'', Автор Перо Бутиган, Франица Грбиќ, Иво Грбиќ, Јосипа Кернер, Иван Бошковиќ, Мирјана Бутиган * Heyer von Rosenfeld, Carl Georg Friedrich, [http://www.literature.at/viewer.alo?objid=1048360&viewmode=fullscreen&scale=3.33&rotate=&page=2 Der Adel des Königreiches Dalmatien], J. Siebmacher's grosses und allgemeines Wappenbuch, Нирнберг, 1873 година. * == Наводи == {{Наводи}} {{DEFAULTSORT:List Of Ragusans}} [[Категорија:Историја на Дубровник]] 9wlcr2x2byiq7f0l50736dp55vna00t 5575088 5575087 2026-06-10T20:21:04Z Ehrlich91 24281 /* Делумен список на кнезови на Рагузанската Република (1358-1808) */ 5575088 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Coat_of_arms_of_Ragusa.svg|десно|мини|162x162пкс|Грб на [[Дубровничка Република|Рагузанската Република]]]] Список на значајни рагужани и кнезови на [[Дубровничка Република|Република Рагуза]] (позната и како Дубровничка Република), поморска република со центар во градот [[Дубровник]] на источниот брег на [[Јадранско Море|Јадранското Море]]. == Забелешка за имињата и презимињата == Одразувајќи го двојното романско и словенско влијание врз културата на Рагуза, повеќето благороднички семејства на Рагуза, како и членовите на граѓанската класа, користеле и романска и словенска верзија на нивните имиња и презимиња, особено од доцниот среден век па наваму, додека пониските класи најчесто користеле само словенски имиња. Некои користеле исклучиво само една верзија на нивното семејно име, на пр. благородничките семејства Натали и Златариќ.{{Sfn|Harris|2003}} Бидејќи официјалниот јазик на Републиката отсекогаш бил од романската јазична група, официјалните записи ги евидентираат презимињата речиси исклучиво во романски верзии, иако во постарите записи имињата може да се најдат на словенски јазик. Членовите на благородничките семејства, дури и оние со потекло од словенско потекло, ги користеле словенските форми на нивните семејни имиња во неофицијален капацитет во литературни дела напишани на словенски јазик, а во официјален капацитет само во договори што државата Рагуза ги потпишала со соседните словенски држави на нивниот јазик и писмо. Во секојдневната употреба на благородничката класа, најчесто името било на словенски, а презимето на италијански, традиционална практика која продолжила до денес и се трансформирала во официјална. Кога во изворите се појавува само романската верзија на името или презимето, современата хрватска и српска научна литература многу често го преведува создавајќи нова словенизирана верзија, што често резултира со разни грешки поради недоволно познавање на рагузанските традиции, на пр. погрешно користење на нерагузанската словенска форма „Винко“ наместо рагузанската словенска форма „Вичко“, или „Блаж“ наместо „Влахо“, или неправилно прилагодување на романската верзија, игнорирајќи ја вистинската рагузанска употреба, на пр. „Натал“ наместо „Божо“, „Јуније“ наместо „Џоно“.<ref name="Vekarić">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lzmk.hr/images/radovi6/nenad%20vekaric%20prijedlog%20za%20normiranje%20dubrovackih%20imena%20i%20prezimena%20iz%20povijesnih%20vrela.pdf|title=Prijedlog za normiranje dubrovačkih imena i prezimena iz povijesnih vrela|last=Vekarić|first=Nenad|work=Miroslav Krleža Institute of Lexicography|publisher=Institute for Historical Sciences in Dubrovnik|accessdate=8 May 2019}}</ref>{{Rp|20,21,23}} Кога неколку лица имале исто име и презиме, кај Рагузанците било обичај да го додаваат името на таткото во падежот [[генитив]], менувајќи ја и деклинацијата на презимето (во Рагузанците генитивот за именките што завршуваат на -o, -е, -a), на пр. имало две лица по име ''Ѓиво Гундулиќ'', па едното се викало [[Иван Гундулиќ|Ѓиво Фран '''а''' Гундулиќ '''а''']], а другото Ѓиво Ник '''а''' Гундулиќ '''а''' (во современата литература ова понекогаш се означува со посесивниот определник -ov, па така ''Франов'', ''Ников'', на анг. ''Франоус'', ''Никоус''). При преведувањето на латински, се задржал генитивот, на пр. ''Јоанес Франциск '''и''' Гундул '''ае''''', меѓутоа, при преведување на јазици во кои имињата немаат [[Падеж|граматички падежи]] (како италијанскиот) се пишувало како ефикасно средно име ( ''Џовани Франческо Гондола'' ). Важно е да се разликува ова од вистинските средни имиња, како што е [[Руѓер Бошковиќ|Роџер Џозеф Боскович]], пример каде што имињата биле и англизирани.<ref name="Brill">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gDE9DwAAQBAJ&pg=PA221|title=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 10|date=2017|publisher=Brill|isbn=9789004345652|location=London|page=221|access-date=10 May 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hr.wikisource.org/wiki/Pjesni_pokorne_kralja_Davida/Posveta,_predgovor_i_pohvalnice|title=Pjesni pokorne Kralja Davida (Preface)|last=Gundulić|first=Đivo|work=Wikizvor (Wikisource)|accessdate=18 May 2019}}</ref> Некои примери на романтични и словенски верзии на презимиња: {{Sfn|Harris|2003}} * Басељи, Базилио - Басиљевиќ (Bassegli, Basilio - Basiljević) * Бобали, Бабалио - Бобаљевиќ (Bobali, Babalio - Bobaljević) * Бона - Буниќ (Bona - Bunić) * Бонда - Бундиќ (Bonda - Bundić) * Кабога - Кабужиќ (Caboga - Kabužić) * Черва, Червинус - Кријевиќ (Cerva, Cervinus - Crijević) * Геталди - Геталдиќ (Ghetaldi - Getaldić) * Ѓорѓи - Ѓорѓиќ, Ѓурѓевиќ (Giorgi - Đorđić, Đurđević) * Гондола - Гундулиќ (Gondola - Gundulić) * Гоце - Гучетиќ (Gozze - Gučetić * Гради - Градиќ (Gradi - Gradić * Лукари - Лукаревиќ (Luccari - Lukarević) * Менце - Менчетиќ (Menze - Menčetić) * Палмота - Палмотиќ (Palmotta - Palmotić) * Поца - Пуциќ (Pozza - Pucić) * Рести - Растиќ, Рестиќ (Resti - Rastić, Restić) * Сорго - Соркочевиќ (Sorgo - Sorkočević) * Престој - Стојковиќ (Stay - Stojković) * Замања - Замања, Заманиќ (Zamagna - Zamanja, Zamanjić) == Значајни рагузанци == === 14 век === * Франко Сакети (околу 1335–1400) - поет и писател на кратки раскази, неговиот татко бил фирентински трговец. === 15 век === * Бенедето Котругли (1416–1469) - трговец, хуманист, научник, дипломат * [[Ѓоре Држиќ|Џоре Држиќ]] (1461–1501) - поет и драматург * Бонино Де Бонинис (1454–1528) - печатар и издавач * [[Мавро Ветрановиќ]] (1482/1483-1576) - бенедиктинец, писател * [[Шишко Менчетиќ]] (1457–1527) - поет и благородник * Елио Лампридио Черва (околу 1460 - 1520) - оратор, лексикограф, поет на латински пофалби, * Гондола Паладино (1423–1472) - дипломат и трговец === 16 век === * Савино Бобали (1530–1585) - писател * Никола Наљешковиќ (1505–1587) - поет, драматург и научник * [[Марин Држиќ]] (1508–1567) - драматург и поет * Цвијета Зузориќ (1555-ок.1600) - поетеса * [[Марин Геталдиќ|Марино Геталди]] (1568–1626) - научник, математичар и физичар * Иван Буниќ Вучиќ (1591–1658) — политичар и поет * [[Динко Златариќ]] (1558–1613) - поет и преведувач * [[Maria Gondola-Gozze|Марија Гондола-Гоце]] (* 1585) - поетеса * Никола Витов Гучетиќ (1549–1610) - државник, филозоф, научник * [[Иван Гундулиќ]] (1589–1638) - писател, поет, државник, благородник * Динко Рањина (1536–1607) - поет * Никша Рањина (1494–1577) - собирач на песни * Тројан Гундулиќ - трговец, печатар * [[Мавро Орбини]] (средина на 16 век - 1614) - писател, идеолог и историчар * [[Luco Ghetaldi|Луко Геталди]] - писател * [[Božo Tudisi|Божо Тудиси]] - писател * [[Niko Primi|Нико Прими]] - писател * [[Đulia Bona|Ѓулија Бона]] - поетеса * [[Miho Monaldi|Михо Моналди]] - писател === 17 век === * Владислав Менчетиќ (1600/1617- 1666) - поет * Џорџо Багливи (1668–1707) - лекар и истражувач * Јуније Палмотиќ (1607–1657) - писател, благородник и драматург * Џиво Шишков Гундулиќ (1677–1721) - благородник, поет * Шишмундо Гундулиќ (1634–1682) - политичар (кнез) поет, благородник * [[Brno Ghetaldi|Брно Геталди]] - свештеник и историчар * Стјепан Градиќ (1613–1683) - филозоф и научник * Франо Ѓива Гундулиќа (1630–1700) - благородник и војник ( [[Хабсбуршка Монархија|австриски]] маршал) * [[Beno Rogacci|Бено Рогачи]] (1646–1719) - језуит, поет * Игњат Ѓурѓевиќ (1675–1737) - поет и преведувач [[Податотека:Stema.dubrovcani.vlastela.jpg|десно|мини|200x200пкс|Грбови на благородничките семејства од Рагуза]] === 18 век === [[Податотека:Frano_Gundulic.1683.jpg|десно|мини|273x273пкс|Франо Ѓиво Гундулиќ, [[Хабсбуршка Монархија|австриски]] маршал (1683), син на познатиот рагузански писател Иван Гундулиќ]] * Серафино Черва (1696–1759) - историчар и енциклопедист * Себастиано Долчи (1699–1777) - писател и Францисканец * [[Đivo Frana Sorgo|Ѓиво Франа Сорго]] (1706–1771) - писател, поет * Рајмундо Куниќ (1719–1794) - писател и хуманист * [[Руѓер Бошковиќ|Роџер Џозеф Боскович]] (1711–1787) - физичар, астроном, математичар, филозоф, дипломат, поет и језуит * Ѓуро Фериќ (1739–1820) - језуит, генерал-бичар * [[Šišmundo Ghetaldi-Gondola|Шишмундо Геталди-Гондола]] (1795–1860) - политичар, благородник * Влахо Геталдиќ (1788–1872) - благородник, политичар, поет * Луко Стулиќ (1772–1828) - научник и лекар * [[Antun Kaznačić|Антун Казначиќ]] (1784–1874) - писател * Марк Бруер (1770–1823) - писател, дипломат, драматург и благородник * Јероним Љубибратиќ (1716–1779) - благородник, војник (австриски маршал) * Иван Мане Јарновиќ (1740–1804) - композитор * Бернардо Замања (1735–1820) - теолог, језуит и доминиканец * Џунио Рести (1755–1814) - политичар, писател, благородник * Елена Пучиќ-Соркочевиќ (1786–1865) - композитор * [[Pijerko Franatice Sorga|Пијерко Франатице Сорга]] (1749–1826) - благородник, писател, поет * Антун Соркочевиќ (1775–1841) - дипломат, писател, композитор * Лука Соркочевиќ / Лука Сорго (1734–1789) - дипломат и композитор * Бенедето Стај (1714–1801) - језуит и теолог * Јоаким Стулиќ (1730–1817) - лексикограф и лингвист * Бернардин Павловиќ - Францисканец, писател * Вито Марија Бетера-Водопиќ (1771–1841) - војник, политичар, дубровнички патриот * Бернхард Кабога-Черва (1785–1855) - благородник и војник (австриски маршал) == Поврзано == * [[Дубровничка Република|Република Рагуза]] * [[Дубровник]] == Извори == * ''Зборник Жупе Дубровачка'', Автор Перо Бутиган, Франица Грбиќ, Иво Грбиќ, Јосипа Кернер, Иван Бошковиќ, Мирјана Бутиган * Heyer von Rosenfeld, Carl Georg Friedrich, [http://www.literature.at/viewer.alo?objid=1048360&viewmode=fullscreen&scale=3.33&rotate=&page=2 Der Adel des Königreiches Dalmatien], J. Siebmacher's grosses und allgemeines Wappenbuch, Нирнберг, 1873 година. * == Наводи == {{Наводи}} {{DEFAULTSORT:List Of Ragusans}} [[Категорија:Историја на Дубровник]] toc92imdfqmd16qvayehdd7ckkoilm6 Опсада на Дубровник (1814) 0 1391056 5574901 5564334 2026-06-10T12:21:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574901 wikitext text/x-wiki '''Опсадата на Рагуза''' или '''опсадата на Дубровник''' се водела помеѓу локалните [[Дубровничка Република|рагузански]] бунтовници, придружени од австриските хрватски трупи и британската кралска морнарица под капетанот [[Вилијам Хосте]] против францускиот гарнизон под водство на Жозеф де Монтришар помеѓу 19 и 27 јануари 1814 година за време на Јадранската кампања на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]]. Опсадата се водела на брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] за поседување на стратешки важниот утврден град [[Дубровник|Рагуза]] (Дубровник). == Позадина == [[Податотека:Dubrovacka_republika.png|лево|мини|200x200пкс|Дубровничка Република пред 1808 година]] На 27 мај 1806 година, силите на [[Прво Француско Царство|Француската Империја]] ја окупирале неутралната [[Дубровничка Република]], а по навлегувањето на територијата без дозвола и приближувањето кон главниот град, францускиот генерал Жак Лористон побарал на неговите трупи да им се дозволи одмор и да им се обезбеди храна и пијалок во градот пред да продолжат да ги преземат своите поседи во [[Бока Которска]]. Сепак, ова било измама бидејќи штом влегле во градот, тие продолжиле да го окупираат во име на Наполеон{{Sfn|Vojnović|2009}} и речиси веднаш по почетокот на француската окупација, руските и црногорските трупи влегле на територијата на Дубровник и почнале да се борат против француската армија, напаѓајќи и ограбувајќи сè по патот и кулминирајќи со опсада на окупираниот град, за време на која се вели дека 3.000 топовски ѓулиња паднале врз градот.{{Sfn|Vojnović|2009}} Во 1808 година, маршалот Мармон издал проглас со кој ја укинувал [[Дубровничка Република]] и ја споил нејзината територија со државата-клиент на Француската Империја, односно [[Кралство Италија (Наполеонова)]]. Самиот Мармон ја побарал новосоздадената титула „Војвода од Рагуза“ (''Duc de Raguse)'' и во 1810 година Рагуза, заедно со [[Истра]] и [[Далмација]], припаднала на новосоздадените француски [[илирски провинции]]. По седум годинишната окупација од страна на Франција, охрабрени од дезертерството на француските војници по неуспешната [[Француска инвазија на Русија|инвазија на Русија]] и повторното влегување на Австрија во [[Војна на Шестата коалиција|војната]] во август 1813 година, сите општествени класи на народот од Дубровник се кренале во општо востание, предводено од патрициите, против наполеонските освојувачи.{{Sfn|Vojnović|2009}} Така на 18 јуни 1813 година, заедно со британските сили, тие го принудиле францускиот гарнизон на островот [[Шипан]] да се предаде, а наскоро и силно утврдениот град Стон и островот [[Лопуд]], по што востанието се проширило низ целото копно, почнувајќи од Конавле{{Sfn|Vojnović|2009}} кои го ослободиле со помош од Британската [[Кралска воена морнарица|кралска морнарица]], која уживала безрезервна доминација над Јадранското Море, под команда на капетанот Вилијам Хосте, со неговите бродови ''Баханте'' и [[HMS Сарацен|''Сарацен'']] Работејќи заедно со австриските армии кои сега ги напаѓале илирските покраини и Северна Италија, бродовите на контраадмиралот Томас Фримантл биле во можност брзо да транспортираат британски и австриски трупи од една до друга точка, принудувајќи предавање на стратешките пристаништа едно по друго во декември. Капетанот Вилијам Хосте со својот брод ХМС ''Баханте'' веќе ја освоил планинската тврдина Котор со помош на црногорските сили на почетокот на јануари, а по оваа победа веднаш отплови кон Рагуза. Наскоро населението во градот се придружило на востанието,{{Sfn|Vojnović|2009}} а [[Австриско Царство|Австриската империја]] испратила сили под водство на генералот Тодор Милутиновиќ, нудејќи им помош на своите сојузници од Рагуза.{{Sfn|Vojnović|2009}} Сепак, како што наскоро се покажало, нивната намера всушност била да ја заменат француската окупација на Дубровник со своја. Заведувајќи го еден од привремените гувернери на Републиката, Бјаџо Бернардо Кабога, со ветувања за моќ и влијание успеале да го убедат дека портата кон исток треба да се држи затворена за рагузанските сили и да им се дозволи на австриските сили да влезат во градот од запад, без рагузански војници, откако францускиот гарнизон од 500 војници под водство на генералот Жозеф де Монтришар ќе се предадел.{{Sfn|Vojnović|2009}} Французите под команда на Жозеф де Монтришар имале помалку од 600 луѓе во целиот регион откако изгубиле над една третина од своите луѓе кои пребегнале откако започнала војната со Австрија.<ref name="Cosic2000">{{Наведено списание|last=Ćosić|first=Stjepan|year=2000|title=Dubrovnik Under French Rule (1810–1814)|url=http://hrcak.srce.hr/file/12648|format=PDF|journal=[[Dubrovnik Annals]]|issue=4|pages=103–142|access-date=11 September 2009}}</ref> {{Rp|141}} == Опсада == Кога ''Баханте'' пристигнал во Дубровникна 19 јануари, Хосте се истоварил и го посетил Милутиновиќ за да ја види ситуацијата. Тој имал со себе два хрватски батаљони од 400 луѓе, но тие немале артилерија, па Хосте морал да импровизира. Така утрото на 22 јануари, Хосте веднаш тргнал во акција и биле истоварени четири минофрлачи и два топа со отворен оган врз [[Тврдина Ловриенац|тврдината Сан Лоренцо]] и одбраната на градот, а французите одговориле со силен оган од сите батерии и Хосте наскоро знаел дека Дубровник нема да биде лесна за освојување. Надевајќи се дека ќе ја употреби истата успешна тактика што му го донел Котор, Хосте се зафатил со задачата да бара стратешки позиции. Наскоро ги насочил погледите кон тврдините и позициите на ридот Срѓ со поглед на градот и блискиот остров [[Локрум]] источно од градот. Со заземањето на овие позиции, тој знаел со сигурност дека Дубровник нема да трае долго под опсада, а Милутиновиќ се согласил со него.<ref name="Cosic2000"/> {{Rp|139}} [[Податотека:Captain_Hoste_of_HMS_Amphion_by_Henry_Edridge_(London_1768-1821).jpg|лево|мини|217x217пкс|Капетан Вилијам Хосте]] За да ги обезбедат приодите кон градот, на 24 јануари, една третина од екипажот ''на Баканте, кој броел'' околу 100 луѓе под водство на поручникот Милбурн и неговите луѓе го заобиколиле ридот Срѓ во задниот дел на Дубровниксо два топа од осумнаесет фунти, на растојание од околу 9.65км и наскоро го бомбардирале малиот француски гарнизон на Локрум, Кралските маринци се истовариле, а потоа го зазеле островот по мала борба во која биле освоени единаесет топови. На патот кон Бргат, Кралските маринци го прекинала француското водоснабдување, а исто така го зазела и манастирот Свети Јаков источно од градот.<ref name="Cosic2000"/> Во исто време, Хосте го замолил Милутиновиќ да ја нападне Царската тврдина на врвот на ридот Срѓ, а овој се согласил сè додека Хосте го поддржувал со артилериски оган. Ова било договорено и до крајот на денот, и покрај некои загуби, Хрватите биле на врвот на Срѓ, принудувајќи ги седумдесетте француски артилерци или да се предадат или да избегаат; ова резултирало со дваесет и еден топ. Потоа, Хосте наредил артилеријата да се пренесе на брегот, а од северниот дел на Груж да се однесе до падините на Срѓ. Хосте, кој претходно одбил да им снабдува топови на Рагузаните, го сторил тоа сега снабдувајќи го Милутиновиќ со еден голем и два помали топа и им дозволил да стојат покрај батериите под британска команда.<ref name="Cosic2000"/> Овојпат бил употребен целосниот состав на опсадните топови: два минофрлачи, два од 16 фунти и шест од 18 фунти, како и топовите на ''Баханте'' и ''Сарацен'' и заробените француски топови и на врвот на Срд и на островот Локрум. Хосте наредил бомбардирање кое продолжило до следниот ден без престан. Тој ги таргетирал главните кули на тврдината Рагуза; кулата Минчета, тврдината Бокар и тврдината Ревелин, а потоа, на вториот ден, 26 јануари, бродовите на кралската морнарица отвориле бомбардирање од морето, концентрирајќи го својот оган врз пристанишната тврдина Свети Јован . Сето ова било премногу за Монтришар: отсечен четири месеци, губејќи многу од своите војници преку пребегнување, претрпел бунт во околниот регион три месеци претходно и откако се разгореле немирите во градот, тој одлучил дека единствената опција е да се предаде. Тој испратил примирје наутро на 27 јануари и побарал од британските батерии да прекинат со огнот. Хосте се согласил и опсадата на Дубровник завршила.<ref name="Cosic2000"/> == Последици == [[Податотека:Forteresse_de_Dubrovnik.jpg|мини|300x300пкс|Ѕидовите на Дубровник со кулата Минчета]] На 27 јануари, француската капитулација била потпишана во Груж и ратификувана на истиот ден. Тогаш еден од привремените гувернери на Рагузанската Република, Бјаџо Бернардо Кабога, отворено застанач на страната на Австријците, отфрлајќи го делот од бунтовничката војска што бил од Конавле, а во меѓувреме, друг водач на востанието, Ѓиво Натали, сè уште чекал со своите луѓе пред Плоческите порти. По речиси осум години окупација, француските трупи марширале од Дубровник, на крајот 138 топови и 500 луѓе беа изгубени. Во попладневните часови на 28 јануари 1814 година, австриските трупи и 100 британски маринци влегле во градот преку Пилеските порти со поддршка на Кабога, генералот Милутиновиќ го игнорирал договорот што го склучил со рагузанското благородништво во Груж и продолжил да го окупира градот. Британските загуби не биле повеќе од еден убиен и 10 ранети.<ref name="Cosic2000"/> а Австријците претрпеле малку повеќе, со околу триесет жртви, од кои повеќето дошле од нападот на тврдината Империал на ридот Срд. Имало засилување на британски трупи од 35 пешадиски полк од ХМС ''Елизабет'', кој пристигнал со Едвард Левесон-Гауер на 29 јануари, но тој одбил да учествува во преговорите, бидејќи Хосте имал сè под контрола. Знамето на Дубровник на [[Свети Власиј]], кренато од населението кое учествувало во востанието против француската окупација на Рагузанската Република, било развеано заедно со австриските и британските знамиња само два дена, бидејќи на 30 јануари генералот Милутиновиќ му наредил на градоначалникот да го спушти. Преплавен од чувство на длабока патриотска гордост, Ѓорѓи, последниот ректор на Републиката, одбил да го стори тоа „затоа што масите го кренале“. Последователните настани докажале дека Австрија ја искористила секоја можност да го преземе целиот брег на источниот Јадран, од [[Венеција]] до [[Котор]] и направиле сè што е во нивна моќ за да го елиминираат прашањето на Дубровник на последователниот [[Виенски конгрес|Виенски конгрес во 1815 година]]. На претставникот на Рагуза, Михо Бона, му било одбиено учеството на Конгресот, додека австрискиот генерал Милутиновиќ, пред конечниот договор на сојузниците, ја презел целосната контрола врз градот.<ref name="Cosic2000"/> Без оглед на фактот дека владата на Рагузанската Република никогаш не потпишала никаква капитулација, ниту се откажала од својот суверенитет, што според правилата на [[Клеменс фон Метерних]] што Австрија ги усвоила за Виенскиот конгрес требало да значи дека Републиката ќе биде обновена, Австриската империја успеала да ги убеди другите сојузници да ѝ дозволат да ја задржи територијата на Републиката.{{Sfn|Vojnović|2009}} Додека на многу помали и помалку значајни градови и поранешни земји им било дозволено да се сретнат, тоа право му било одбиено на претставникот на Рагузанската Република.{{Sfn|Vojnović|2009}} Сето ова било во очигледна спротивност со свечените договори што австриските цареви ги потпишале со Републиката: првиот на 20 август 1684 година, во кој [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] ветува и гарантира неповредлива слобода („inviolatam libertatem“) на Републиката, а вториот во 1772 година, во кој царицата [[Марија Терезија|Марија Тереза]] ветува заштита и почитување на неповредливоста на слободата и територијата на Републиката.{{Sfn|Vojnović|2009}} На Виенскиот конгрес во 1815 година, Дубровник била дел од крунската земја на [[Кралство Далмација|Кралството Далмација]], управувано од [[Австроунгарија]], чиј дел останал до 1918 година. По предавањето, ''Башанте'' повел одред од 35 пешадија во [[Трст]] и на 22 март, се упатил кон градот [[Парга]] на брегот на [[Грција]] откако жителите побарале помош против францускиот гарнизон од 170 луѓе, предводен од полковник. Француското знаме било спуштено штом пристигнала фрегатата и Хосте го презел градот. == Поврзано == * [[Опсадата на Дубровник|Опсада на Дубровник]] == Наводи == ; Цитати {{Наводи}} ; Библиографија * {{Наведена книга|title=Memoirs and Letters of Capt. Sir William Hoste, Bart, Volume 2|last=Bentley|first=R.|year=1833}} * {{Наведена книга|title=The Ragusan Republic;: Victim of Napoleon and its own conservatism|last=Bjelovucic|first=Harriet|publisher=Brill|year=1970|id=ASIN 1-B0006D1YHY}} * {{Наведена книга|title=Dictionary of the Napoleonic Wars|last=Chandler|first=David|publisher=Wordsworth Military Library|year=1999|isbn=1-84022-203-4|author-link=David G. Chandler|orig-year=1993}} * {{Наведена книга|title=The Royal Navy, A History from the Earliest Times to 1900, Volume V.|last=Clowes|first=William Laird|publisher=Chatham Publishing|year=1997|isbn=1-86176-014-0|author-link=William Laird Clowes|orig-year=1900}} * {{Наведена книга|title=The Naval History of Great Britain, Volume 5, 1808–1811|last=James|first=William|publisher=Conway Maritime Press|year=2002|isbn=0-85177-909-3|author-link=William James (naval historian)|orig-year=1827}} * {{Наведена книга|title=The Napoleonic Wars Data Book|last=Smith|first=Digby|publisher=Greenhill Books|year=1998|isbn=1-85367-276-9}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YhlJAQAAMAAJ|title=Pad Dubrovnika (1797.-1806.)|last=Vojnović|first=Lujo|publisher=Fortuna|year=2009|isbn=978-953-95981-9-6}} == Надворешни врски == * [http://www.englishmanindubrovnik.com/british-involvement-dubrovnik-sir-william-hoste/ ''Британско учество во Дубровник – Сер Вилијам Хосте''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140903090428/http://www.englishmanindubrovnik.com/british-involvement-dubrovnik-sir-william-hoste/ |date=2014-09-03 }} * [http://www.ageofnelson.org/MichaelPhillips/info.php?ref=0265 ''Добата на Нелсон – Бродови на старата морнарица од Мајкл Филипс''] {{DEFAULTSORT:Опсада на Дубровник (1814)}} [[Категорија:Судири во 1814 година]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Дубровничка Република]] [[Категорија:Историја на Дубровник]] b5kevlc0y72zugc2lmgi4he3urbx6du Падуреа Домнеаска 0 1391122 5575054 5536717 2026-06-10T18:09:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575054 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area |iucn_category = Ia |designation = |name = Падуреа Домнеаска |alt_name = Природен резерват на кнежевствената шума |image = |image_caption = |image_map = |map = Молдавија |relief = да |map_width = |map_caption = |coordinates = |nearest_city = |location = [[Глодени (реон)|Глодени]], {{MLD}} |area = 6,032 хектари (60.32 километри кубни) |established = {{start date|1993 година}} |visitation_num = |visitation_year = }} '''Падуреа Домнеаска''' или '''Природен резерват на кнежевствената шума''' ({{Langx|ro|Rezervația naturală Pădurea Domnească}}) — резерват во округот [[Глодени (реон)|Глодени]] во [[Молдавија]] кој бил основан во 1993 година. Зафаќа површина од 6.032 хектари и претставува најголем од сите научни резервати во Молдавија. Падуреа Домнеаска се протега по должината на брегот на реката [[Прут|реката Прут]], веднаш до границата на Молдавија со [[Романија]]. Најблиската населба е населбата Глодени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://padureadomneasca.silvicultura.md/pageview.php?l=ro&idc=183&t=/Traseul-turistic/Harta&|title=Schema traseului turistic {{!}} Harta {{!}} Rezervaţia Naturală "Pădurea Domnească"|work=padureadomneasca.silvicultura.md|language=ro|accessdate=2021-08-30}}</ref> == Биодиверзитет == [[Податотека:Stamp_of_Moldova_125.gif|десно|мини|Печат на Молдавија со сцена од Падуреа Домнеаска]] Падуреа Домнеаска е единствената област во Молдавија каде што живеат [[Европски бизон|европски бизони]]. Овој вид е класифициран како изумрен во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iucnredlist.org/en|title=IUCN Red List of Threatened Species: Bison bonasus|last=Rafał Kowalczyk (Mammal Research Institute|first=Polish Academy of Sciences)|last2=Group)|first2=Glenn Plumb (IUCN SSC Bison Specialist|date=2020-07-28|work=IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2021-08-30|last3=Mammals)|first3=Jose Hernandez-Blanco (Severtsov Institute of Ecology and Evolution · Laboratory for Behavior and Behavior Ecology of}}</ref> Бизоните, кои претходно исчезнале на територијата на Молдавија, биле донесени од полските национални паркови [[Национален парк Кампиноски|Кампинос]] и Бјаловјежа во 2005 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moldova.org/en/the-bison-come-back-to-moldova-4123-eng/|title=The Bison Come Back to Moldova|last=invitat|first=Autor|date=2005-08-27|work=Moldova.org|language=en-GB|accessdate=2021-08-30}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iatp.md/arii/text/eng/pad_domn_bison.htm|title=Protected areas|date=2009-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306122131/http://www.iatp.md/arii/text/eng/pad_domn_bison.htm|archive-date=2009-03-06|accessdate=2021-08-30}}</ref> Потоа, еден мажјак и две женки живееле во расадник со површина од 32 хектари. Во 2018 година, веќе имало седум бизони во шумата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.moldpres.md/news/2018/07/02/18005672|title=Rezervaţia "Pădurea Domnească" a împlinit 25 de ani de la fondare|work=www.moldpres.md|language=en|accessdate=2021-08-30|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411191259/https://www.moldpres.md/news/2018/07/02/18005672|url-status=dead}}</ref> Во 2019 година, Молдавија водела преговори со Министерството за животна средина на [[Белорусија]] за размена на уште неколку животни.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mlh.by/en/press-service/news/2584/|title=Belarus, Moldova discuss bison exchange program|date=2019-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707233813/http://www.mlh.by/en/press-service/news/2584/|archive-date=2019-07-07|accessdate=2021-08-30}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://eng.belta.by/society/view/belarus-moldova-discuss-bison-exchange-program-118559-2019/|title=Belarus, Moldova discuss bison exchange program|date=2019-02-08|work=eng.belta.by|language=en-EN|accessdate=2021-08-30}}</ref> Белоруските државни медиуми објавиле дека Молдавија годишно троши 25.000-30.000 долари за програмата за бизони.<ref name=":1" /> [[Податотека:Pădurea_Domnească_-_zimbru_-_01.jpg|десно|мини|Бизони во Падуреа Домнеаска]] Резерватот бил создаден со цел да се зачува масивот од поплавни и мочурливи шуми во долината на средниот тек на реката Прут, како и зачувување на ретки и загрозени видови на животни и растенија. Падуреа Домнеаска е дом на 49 видови цицачи и повеќе од 150 видови птици.<ref name=":0"/> Исто така, 19 растителни видови со различен степен на закана од исчезнување се вклучени во [[Црвен список на МСЗП|Црвениот список на МСЗП]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moldsilva.gov.md/pageview.php?l=ro&idc=319&t=/Despre-Agentie/Entitati-subordonate/Rezervatia-Naturala-Padurea-Domneasca/Citeste-mai-mult|title=Citeşte mai mult /|last=silviculturii|first=Agenţia Moldsilva-autoritatea administrativă centrală în domeniul|work=www.moldsilva.gov.md|language=ro|accessdate=2021-08-30}}</ref> Вкупно, во резерватот можат да се најдат околу 575 растителни видови. Просечната надморска височина е од 40 до 60 метри. == Патеки за пешачење == Резерватот е дел од неколку локални планинарски патеки што ја поврзуваат Падуреа Домнеаска и блиските природни места.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://padureadomneasca.silvicultura.md/pageview.php?l=ro&idc=183&t=/Traseul-turistic/Harta&|title=Schema traseului turistic {{!}} Harta {{!}} Rezervaţia Naturală "Pădurea Domnească"|work=padureadomneasca.silvicultura.md|language=ro|accessdate=2021-08-30}}</ref> * Пејзажен резерват O sută de movile (''Сто могили'') - природен пејзаж покриен со повеќе од 3500 могили, извори и мали езера. * Бутештска клисура - [[Кањон|клисура]] која се наоѓа во близина на Бутешти. Варовничките карпи во клисурата се долги повеќе од 2 км, широки 125 метри и високи до 40 метри. * Гребените Стинџа Маре - остатоци од древен варовнички корален гребен (пред милиони години оваа област била дното на морето). Сместени јужно од Кобан, тие се долги 1000 метри, широки 100 метри и високи до 40 метри. * Парцели со дабови насади (123 хектари), со огромни дабови дрвја стари околу 250 години и високи до 35 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://padureadomneasca.silvicultura.md/pageview.php?l=ro&idc=171&t=/Traseul-turistic/Stejarii-seculari&|title=Obiective turistice {{!}} Stejarii seculari {{!}} Rezervaţia Naturală "Pădurea Domnească"|work=padureadomneasca.silvicultura.md|language=ro|accessdate=2021-08-30}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Valea_100_movile_rez._Padurea_Domneasca_Glodeni_(1).jpg|алт=Sută de movile| Сто могили Податотека:100_movile_rez._Padurea_Domneasca_Glodeni_(3).jpg|алт=Sută de movile| Сто могили Податотека:Pestera_in_reciful_Butesti_Glodeni_(4).jpg|алт=Cheile Buteşti| Бутештска клисура Податотека:Stinca_Mare_Cobani_Glodeni_02.jpg|алт=Stînca Mare| Стинца Маре </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * [https://www.moldsilva.gov.md/category.php?l=ro&idc=315&t=/Despre-Agentie/Entitati-subordonate/Rezervatia-Naturala-Padurea-Domneasca Молдавска шумска агенција: Pădurea Domnească {{In lang|ro}}] == Надворешни врски == * {{Ризница-вметнато}} [[Категорија:Природни резервати во Молдавија]] [[Категорија:Биосферни резервати во Молдавија]] gxzqa2f0a4osvye78ugwh7vh8ybfci9 Освалд Типо 0 1392293 5574980 5543877 2026-06-10T15:13:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5574980 wikitext text/x-wiki '''Освалд Типо''' (27 ноември 1911 — 10 јуни 1999) — американски [[Ботаника|ботаничар]] и [[Наставник|едукатор]]. Типо станал првиот канцелар на Масачусетскиот универзитет во Амхерст во 1970 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1999/06/19/us/oswald-tippo-87-a-botanist-and-chancellor-at-massachusetts.html|title=Oswald Tippo, 87, a Botanist and Chancellor at Massachusetts|last=Ravo|first=Nick|date=1999-06-19|work=The New York Times}}</ref> == Кариера == Роден во Мило, Типо се преселил во [[Бостон]] една година подоцна и дипломирал на средното училиште „Џамајка Плејн“ во 1928 година. Дипломирал [[ботаника]] на [[Масачусетски универзитет — Амхерст|Масачусетскиот универзитет во Амхерст]] (1932), магистрирал (1933) и [[Доктор на науки|докторирал филозофија]] на [[Харвард|Универзитетот Харвард]] (1937). Исто така, бил награден со титулата почесен доктор на науки од Масачусетскиот универзитет во Амхерст (1954). Типо бил член на почесните друштва „Фи Бета Капа“ и „Сигма Си“ . По дипломирањето на Харвард, Типо се приклучил на факултетот на [[Илиноишки универзитет|Илиноишкиот универзитет]]. Од 1943 до 1945 година, работел како биолог во бродоградилиштето на морнарицата во Филаделфија. Во 1949 година, Типо го објавил широко користениот учебник ''„Колеџ ботаника“'' со Хари Џ. Фулер. Од 1951 до 1953 година, тој бил уредник на ''[[American Journal of Botany|Американскиот журнал за ботаника]]''. Во 1955 година, се преселил на Јеилскиот универзитет како професор по ботаника во Итон, директор на ботаничката градина Марш и член на колеџот Беркли. Пет години подоцна, бил именуван за прв канцелар на Колорадскиот универзитет, а во 1963 година бил именуван за извршен декан за уметност и науки на Њујоршкиот универзитет. Од 1964 до 1970 година, Типо бил проректор на Масачусетски универзитет во Амхерст , а потоа станал прв ректор на институцијата до 1971 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.umass.edu/newsoffice/article/oswald-tippo-former-provost-and-first-umass-amherst-chancellor-dies-age-87|title=Oswald Tippo, Former Provost and First UMass Amherst Chancellor, Dies at Age 87}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тој бил заслужен за започнувањето на изградбата на нивната библиотека Ду Боис, а дворот на библиотеката бил именуван во негова чест на 8 октомври 1999 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.umass.edu/physicalplant/tippo-oswald|title=Tippo, Oswald - Physical Plant - UMass Amherst}}</ref> Типо бил именуван за професор по ботаника на Комонвелтот од 1971 година до неговото пензионирање во 1982 година. Од 1980 до 1985 година, тој бил уредник на списанието ''„Економска ботаника“'' . Типо бил претседател на [[Американско ботаничко друштво|Американското ботаничкото друштво]] во 1955 година, член на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]], член на Американското здружение за унапредување на науката и член на Американскиот институт за биолошки науки . == Награди == * 1980 - Награда за заслуги [[Американско ботаничко друштво|на Американското ботаничко друштво]] * 1999 - Награда ,,Зигфрид Фелер,,за извонредна волонтерска служба == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote-inline}} * {{Претседатели на Американското ботаничко друштво}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Типо, Освалд }} [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Починати во 1999 година]] [[Категорија:Родени во 1911 година]] [[Категорија:Американски ботаничари]] djcjlqloyl9xkjq9c3vhpxqu0g74gct Питер Бас 0 1392400 5575159 5561186 2026-06-11T01:31:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575159 wikitext text/x-wiki '''Питер Бас''' (роден на {{роден на|28|април|1944}} година - починал на {{починал на|29|април|2024}} година) — холандски [[Ботаника|ботаничар]] и заслужен професор по систематика на растенијата на [[Лајденски универзитет|Лајденскиот универзитет]], кој бил истакнат член на Меѓународната академија за наука за дрво. Бас служел како директор на Национален Хербариум на [[Холандија]] на Лајденскиот Универзитет во периодот од 1991 до 1999 година. Кога во 1993 година институтот се соочил со намалување на буџетот, тој успеал да ја зачува колекцијата со тоа што ја споил со универзитетските ботанички збирки од [[Ванегингенски универзитет|Ванегингенскиот универзитет]] и [[Утрехтски универзитет|Утрехтскиот универзитет]]. Оваа интеграција довела до основање на Национален Хербариум на Холандија во 1999 година. Потоа Бас станал директор на новиот институт и ја извршувал таа функција сè до 2005 година. Бас како ботаничар се специјализирал за дрвна анатомија и бил почесен член на Интернационалната Академија на Дрвна наука. Голем дел од неговата пионерска научна работа во областа на дрвната анатомија ја изведувал заедно со американската ботаничарка и научничка за дрво, Елизабет Вилер. == Ран живот и кариера == Бас бил роден на 28 април 1944 година во општина Вирингермер.<ref name="leiden">{{Наведена мрежна страница|url=http://hoogleraren.leidenuniv.nl/id/73|title=Pieter Baas|last=|date=|publisher=Leiden University|language=Dutch|accessdate=1 December 2015}}</ref> Бас пораснал со широк интерес за науката. На 17-годишна возраст, додека берел компири, видел крастава жаба Натерџек како преминува патека, ја ценел убавината на природата и решил да студира природна историја откако претходно размислувал да студира историја.<ref name="bionieuws">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bionieuws.nl/artikel.php?id=1993|title='Ik had enorm de pest aan systematiek'|last=Marian Tjaden|date=20 May 2005|publisher=Bionieuws|language=Dutch|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208051039/http://www.bionieuws.nl/artikel.php?id=1993|archive-date=8 December 2015|accessdate=30 November 2015}}</ref><ref name="mare">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mareonline.nl/0506/06/03.html|title=Pieter Baas neemt afscheid als directeur van het Herbarium|last=Christiaan Weijts|date=6 October 2005|publisher=Mareonline|language=Dutch|accessdate=30 November 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304080444/http://www.mareonline.nl/0506/06/03.html|url-status=dead}}</ref> Во 1962 година Бас започнал да студира биологија на Лајденскиот Универзитет. Во првата година од студиите, тој не ја сакал растителната систематика, бидејќи речиси немал познавање ниту на растенија ниту на животни. Наместо тоа, повеќе го привлекувале растителната анатомија и физиологија. Додека студирал, му била понудена работа во Холандскиот хербариум на Универзитетот Лајден од неговиот директор Корнелис Гијсберт Герит Јан ван Стенис. Бас ја одбил понудата, бидејќи немал интерес да работи во хербариум. За својата последна студиска година, тој сакал да престојува во [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските ботанички градини во Кју]]. Ван Стеенис се согласил, под услов Бас да посетува курс по систематика. Помеѓу 1968 и 1969 година, Бас студирал во Лабараторијата Џордел на [[Кралски ботанички градини во Кју|Кралските ботанички градини во Кју]] под менторство на професорот Чарлс Расел Меткалф. По враќањето од Обединетото Кралство, Бас повторно се обратил до Ван Стеенис и побарал да биде вработен како експерт за дрвна анатомија. Во 1969 година тој станал вработен во Холандскиот хербариум. Во 1975 година Бас го стекнал својот докторат по дрвна анатомија со теза насловена: '''„Компаративна анатомија на Ilex, Nemopanthus, Sphenostemon, Phelline и Oncotheca“'''. Во 1987 година станал професор по растителна систематика на Лајденскиот Универзитет. Во 1989 година бил претседател на организацискиот комитет за првиот симпозиум Flora Malesiana. Во 1991 година станал редовен професор, наследувајќи го Корнелис Калкман. == Национален хербариум на Холандија == Во 1991 година, Бас стана научен директор на Холандскиот хербариум.<ref name="wagen">{{Наведена мрежна страница|url=http://resource.wageningenur.nl/nl/show-31/Baas-directeur-Nationaal-Herbarium.htm|title=Baas directeur Nationaal Herbarium|last=|date=7 January 1999|publisher=Wageningen University and Research Centre|language=Dutch|accessdate=25 November 2015}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Врз Бас бил извршен притисок да ја преземе позицијата од Корнелис Калкман. Иако задоволен како истражувач и не многу заинтересиран за насочување и управување, Бас ја презел позицијата директор од чувство на должност.<ref name="mare"/> Две години по неговото назначување како директор, Холандскиот хербариум се соочил со план на деканот на Факултетот за математика и природни науки на Лајденски Универзитет за намалување на буџетот за половина, што би го принудило Бас да го отпушти целиот научен кадар. Бас ја информирал кралицата Беатрис за овој план. Таа потоа разговарала за прашањето со министерот за образование, култура и науки, Џо Рицен. Рицен првично бил наклонет кон идејата збирката да се врати во земјите од кои потекнуваат нејзините делови. Следела шестгодишна борба, по која Министерството одвоило средства за одржување на широковредносни биолошки колекции. Бас ова го опишал како „неговиот најдобар момент“. Универзитетскиот одбор и ''Кралска холандска академија на уметностите и науките'' му помогнале на Бас во неговата намера да се зачува колекцијата, при што бил формиран и посебен фонд. Во 1999 година бил формиран Холандскиот хербариум, кој произлегол од спојувањето на хербариумските колекции на универзитетите во Лајденски Универзитет, Универзитетот Утрехт и Универзитетот Вагенинген. Бас станал директор на новоформираниот Национален Холандски хербариум.За време на неговиот мандат како директор, Бас успеал значително да ги унапреди процесите на дигитализација и проектите за заштита на природата во рамките на институтот Национален Холандски хербариум. Дополнително, започнато било и првичното ДНК секвенционирање на колекцијата, што претставувало важен чекор кон модернизација на ботаничките истражувања. Потоа, Националниот хербариум се здружил со ''Центар за биодиверзитет „Натуралис“, Зоолошки музеј во Амстердам и Централно биро за габични култури'', со што било создадено големо централно истражувачко средиште за биодиверзитет. Бас се пензионирал како професор во април, а како директор во септември 2005 година, и бил наследен од Ерик Сметс. До возраст од 65 години, тој продолжил да работи со договор за нула работни часови во институтот, а потоа повторно се вратил на своите истражувања во областа на дрвната анатомија. Од 2013 година тој сè уште бил активен како професор емеритус и почесен член на научниот кадар во ''Центар за биодиверзитет „Натуралис“'', кој претставува наследник на Национален Холандски хербариум. == Истражување == Главното истражување на Бас било во еволуцијата на анатомската разновидност во дрвото и во значењето на биологијата на дрвјата во однос на глобалните промени во животната средина. Тој бил заинтересиран и за анатомијата на растенијата, и систематска и филогенетска, културата на дрвото, биодиверзитетот, биоисторијата, конзервацијата, како и за микроскопската идентификација на дрвото. Тој ја проучувал улогата на ботаничките градини во образованието и истражувањето.<ref name="iaws">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iaws-web.org/en/m-336/academy+lectures-academylecturebaas.html|title=The Academy Lecture – The Evolution of Wood Anatomical Diversity and its Significance|last=|date=|publisher=International Academy of Wood Science|accessdate=1 December 2015}}</ref> Од 1976 година, Бас бил главен уредник на ''списанието на Меѓународното здружение на дрвени анатоми.''<ref name="iaws"/> Како експерт за анатомија на дрво, од Бас понекогаш се барало да биде научен експерт за полициски истраги во врска со дрвено оружје или алатки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.museumboerhaave.nl/onderwijs/museumjeugduniversiteit-geweest/museum-jeugduniversiteit-2010/wat-heb-je-aan-gedroogde-planten/|title=Wat heb je aan gedroogde planten?|last=|date=17 January 2010|publisher=Museum Boerhaave|language=Dutch|accessdate=30 November 2015}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Награди, почести и личен живот == Во 1987 година, Бас станал дописен член на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.botany.org/about_bsa/corresponding_members.php|title=Corresponding members|last=|date=|publisher=Botanical Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510142108/http://www.botany.org/about_bsa/corresponding_members.php|archive-date=10 May 2008|accessdate=25 November 2015}}</ref> и член на Кралската холандска академија на уметностите и науките во 2000 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.knaw.nl/en/members/members/3817?set_language=en|title=Pieter Baas|last=|date=|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|accessdate=25 November 2015|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208140218/https://www.knaw.nl/en/members/members/3817?set_language=en|url-status=dead}}</ref> Тој бил избран за член на Меѓународната академија за наука за дрво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iaws-web.org/fellows--dues/overview-of-fellows/|title=Fellows|date=|publisher=The International Academy of Wood Science|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225034224/https://www.iaws-web.org/fellows--dues/overview-of-fellows/|archive-date=25 December 2022}}</ref> Во 2003 година го освоил Линеовиот медал на Линеовското друштво во Лондон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linnean.org/The-Society/awards_and_grants/The+Linnean+Medal|title=The Linnean Medal|publisher=The Linnean Society of London|archive-url=https://web.archive.org/web/20150527225857/http://www.linnean.org/The-Society/awards_and_grants/The+Linnean+Medal|archive-date=27 May 2015|accessdate=25 November 2015}}</ref> Бас станал витез во Редот на холандскиот лав во 2005 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://science.leidenuniv.nl/index.php/hall_of_fame_2005|title=Hall of fame 2005; bijzondere prijzen en onderscheidingen|date=24 March 2010|publisher=Leiden University|language=Dutch|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919003441/http://science.leidenuniv.nl/index.php/hall_of_fame_2005|archive-date=19 September 2015|accessdate=1 December 2015}}</ref> ''Ilex baasii'' и ''Baasoxylon'' се именувани по него.<ref name="Naturalis Biodiversity Center 2005 pp. 413–424">{{Наведено списание|last=Roos|first=Marco|date=14 December 2005|title=Pieter Baas Retires|journal=Blumea - Biodiversity, Evolution and Biogeography of Plants|publisher=Naturalis Biodiversity Center|volume=50|issue=3|pages=413–424|doi=10.3767/000651905x622662|issn=0006-5196}}</ref> Додека бил во Шри Ланка во 2004 година, Бас го преживеал [[Земјотрес во Индискиот Океан (2004)|цунамито во Индискиот Океан]].<ref name="bionieuws"/> Починал на 29 април 2024 година, на 80-годишна возраст.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://images.nrc.nl/c6206Qy961ajR7KG7AORV-c2B6M=/x/filters:no_upscale():format(jpeg):fill(f8f8f8,true)/s3/nrchub/clippings/NH/20240501/304-advertisement-271897_1324985_baas01ra-459775-949452.png|title=Professor Dr. Pieter Baas death notice|accessdate=1 May 2024}}</ref> {{Ботаничар|Baas}} == Наводи == {{Наводи|30em}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бас, Питер}} [[Категорија:Членови на Кралската холандска академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Починати во 2024 година]] [[Категорија:Родени во 1944 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] l3hgcuyjjklnwbm87gg0c6264qqnsri Разговор со корисник:IvanKonev123 3 1392631 5575092 5574317 2026-06-10T20:34:20Z Ehrlich91 24281 /* Избришани статии */ ново заглавие 5575092 wikitext text/x-wiki == Предлошка:Брод == Здраво, Иван. За страници за бродови, треба да се користи [[Предлошка:Брод|предлошката Брод]]. Не може (барем сѐ уште) да се копира од англиската Википедија бидејќи нашата предлошка е малку поразлична. Кога ќе имам време ќе пробам да го усогласам тоа. Направив промени за „[[Кајзерин Елизабет (крстосувач)|Кајзерин Елизабет“]] за да видиш како треба да изгледа предлошката. За да се појави сликата на бродот (ако е неслободна), прво мора да ја подигнеш лево преку „Подигни податотека“. Поздрав! П.С. За бродови, името најчесто се остава во оригинал (''SMS Kaiserin Elisabeth'', мак. ''Кајзерин Елизабет'') освен ако бродот не е одомаќинет кај нас (како ''Титаник''), но ако сакаш да го преведеш, не се пишува „СМС“ или други кратенки, туку само името на бродот на македонски јазик (или транскрипција). Значи ќе биде само „Кајзерин Елизабет“ (или ''Кајзерин Елизабет'', без наводници бидејќи го закосивме). --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 17:04, 26 април 2026 (CEST) :знам пробав ама не знаев што да направам бидејчи ко че отворам на нивната предлошка како кодови ги дава а не во форма на информации па само да префрлам, ви благодарам за инфо и се надевам ќе се средат табелите од тие статии, поздрав [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 19:44, 26 април 2026 (CEST) == Template:Infobox UK legislation == Здраво. Ја усогласив и преведов Template:Infobox UK legislation во „[[Предлошка:Инфокутија Законодавство на Обединетото Кралство]]“. Прифаќа и англиски и македонски параметри (види код и „Употреба“), но може и едноставно да се копира од англиски, со превод на информациите внатре секако. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 20:29, 3 јуни 2026 (CEST) :фала многу, ќе ги додадам во статијата каде беа потребни [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:30, 3 јуни 2026 (CEST) :@[[Корисник:Andrew012p|Andrew012p]] дали е во ред ако зборот act во [[Закони за земјиште (Ирска)]] со закон наместо акт? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 21:03, 3 јуни 2026 (CEST) ::Само важи вредноста 'act' како што пишува во описот за да се поедностави. Кога ќе се внесе 'act' (или 'Акт'), автоматски станува „Акт на Парламентот“ кога ќе се зачува. Можеш да експериментираш. Препорачувам да си остане преводот „Акт“, наместо „Закон“ за да соодветствува со британското законодавство. [[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 21:16, 3 јуни 2026 (CEST) :::во ред, само дали автоматски ќе се појават и на неколку други преведени статии дека ќе бидат на англиски и ќе треба да се преведат на македонски [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 21:17, 3 јуни 2026 (CEST) ::::Значи можеш да копираш од Англискиот код: ::::<syntaxhighlight lang="wikitext">{{Infobox UK legislation | short_title = Закон за земјишно право (Ирска) од 1888 година | type = act | parliament = Parliament of the United Kingdom | long_title = Закон за измена на Член Еден од Законот за земјишно право (Ирска) од 1887 година, во однос на закуподавачите. | year = 1888 | citation = [[51 & 52 Vict.]] c. 13 | territorial_extent = Ирска | royal_assent = 28 јуни 1888 | status = current }}</syntaxhighlight> ::::Ова се викаат '''параметри''' (левата страна) и '''вредности''' (десната страна): ::::<code>| short_title = </code> ← параметар ::::<code>| type = act</code> ← параметар + вредност ::::<code>| parliament = Parliament of the United Kingdom</code> ← параметар + вредност ::::итн. ::::Параметрите можеш да ги оставиш на англиски или да ги преведеш на македонски. Меѓутоа, '''вредностите''' кај некои полиња '''мора да останат на англиски''' бидејќи предлошката ги чита внатрешно (така ја програмирав). На пример, <code>| тип = act</code> — „Act“ мора да остане на англиски зашто предлошката го чита и прикажува „Акт на Парламентот". Ако напишеш <code>| тип = акт</code> нема да прикаже ништо. Истото важи за <code>| статус = current</code> и <code>| парламент = Parliament of the United Kingdom</code>. Слободните вредности како наслови, датуми и описи се преведуваат нормално. ::::Еве го истиот код со македонски параметри: ::::<syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Инфокутија Законодавство на Обединетото Кралство | краток_наслов = Закон за земјишно право (Ирска) од 1888 година | тип = act | парламент = Parliament of the United Kingdom | долг_наслов = Закон за измена на Член Еден од Законот за земјишно право (Ирска) од 1887 година, во однос на закуподавачите. | година = 1888 | цитат = [[51 & 52 Vict.]] c. 13 | територијален_опсег = Ирска | кралско_одобрение = 28 јуни 1888 | статус = current }} </syntaxhighlight> ::::Не се сите инфокутии усогласени за англиски и македонски параметри (зависи како ја програмирал корисникот што ја создал), така што треба да ја отвориш предлошката и да видиш што поддржува кодот. Обично се со англиски параметри, меѓутоа моите создадени инфокутии ги ставам да поддржуваат и англиски и македонски (јас лично претпочитам македонски параметри). Се надевам е појасно. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 21:34, 3 јуни 2026 (CEST) :::::Во ред фала [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 21:41, 3 јуни 2026 (CEST) ::::::@[[Корисник:Andrew012p|Andrew012p]] дали можеш и оваа да ја направиш [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 22:29, 3 јуни 2026 (CEST) :::::::Направив, можно е кај „Состав на судии“ да покажува некои грешкички, ама англискиот код беше сложен. Кога ќе имам повеќе време, ќе разгледам поубаво. Важно е дека сега можеш да ја користиш (поддржува само англиски параметри). --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 21:40, 4 јуни 2026 (CEST) ::::::::@[[Корисник:Andrew012p|Andrew012p]] здраво, како да средам со тоа што ме дава воопшто автоматски превод на некои статии? [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 13:47, 5 јуни 2026 (CEST) :::::::::Како мислиш? Посочи со пример. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 14:17, 5 јуни 2026 (CEST) :::::::::[[Risalat al-Huquq]] што е на англиската страница кога ќе пробам да ја преведам ми вика автоматскиот превод не успеа и сега рашно ја преведувам а што е најиронично пак ми вика дека е 85% машински [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 14:23, 5 јуни 2026 (CEST) :::::::::@[[Корисник:Andrew012p|Andrew012p]] сакав исто така да прашам бидејќи вие сте главен на википедија колку што сфатив, дали е во ред овака да се напишани членовите , пример во [[Вирџиниска декларација за права]] [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 14:37, 5 јуни 2026 (CEST) ::::::::::Не, не сум главен, не сум ни администратор. Bjankuloski06 (Бојан) е бирократот на македонската Википедија. Јас сум уредник што преведува статии. ::::::::::Лично, не го користам автоматскиот преведувач. Користи Google Translate или вештачка интелигенција како нацрт-превод, но задолжително потоа интервенирај за да не биде преводот машински. ::::::::::Пример, јас горе десно кај „Пребарај“ го пишувам македонскиот превод на текстот (пр. ''Risalat al-Huquq'' веројатно ќе биде „Послание за правата“, притискам „Ентер“, и потоа притискам кај црвениот линк за да се создаде уредникот и таму уредувам. Вака како што правиш ти, многу машински делува, и ти се појавуваат непотребни работи и црвени линкови. Рачен превод е секогаш подобро :). Твој избор, само преводот да биде квалитетен. ::::::::::П.С. Еве ти линк кон најновиот [https://www.pollitecon.com/Assets/Ebooks/Pravopis-na-Makedonskiot-Jazik.pdf македонски правопис]. Води се од него. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 17:02, 5 јуни 2026 (CEST) :::::::::::Искрено јас само гледам да биде како на англиската, да не забегувам многу од содржината, а каде можам ќе направам нешто плус како со знамињата и членовите сега, според мене како поубаво и почитливо би било, пример [[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 17:19, 5 јуни 2026 (CEST) ::::::::::::Добра е страницата, само тргај ги тие непотребни <templatestyles> функции и црвени линкови (освен ако не ги создаваш). Променето. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 20:05, 5 јуни 2026 (CEST) :::::::::::::Црвените линкови се за сајтови што уште не се направени а се совпаѓаат со англиските, тие што се непотребни ги тргам [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 20:25, 5 јуни 2026 (CEST) == Бришење на содржини == Не бриши содржини, дури и од страници за разговор. Не сме форум ниту приватни блогови овде. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 10:24, 9 јуни 2026 (CEST) :мислев да ја избришам мојата порака од разговорната страница дека не беше во ред [[User:IvanKonev123|IvanKonev123]] <small>([[User talk:IvanKonev123|разговор]])</small> 10:29, 9 јуни 2026 (CEST) ::Не треба да се брише, тоа си стои во историја на таа страница. Сосема и без трага бришеме само кога има вулгарности, и тогаш тој корисник што го пишал тоа го блокираме, исто така. [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 10:32, 9 јуни 2026 (CEST) == Избришани статии == Здраво, вечерва при проверка на твоите статии од натпреварот СИЕ Пролет ти ги избришав статиите за бродовите, бидејќи воопшто не беа во ред, ни малку не си се потрудил да го средиш автоматскиот термин, особено што оваа терминологија е многу специфична. Имаше оставено бројни непреведени зборови, а речениците немаа никаква смисла. Во иднина, внимавај пред да објавиш статии со превод, особено теми кои се стручни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:34, 10 јуни 2026 (CEST) 8hhmjtlc4um38fc5ubj00jaoru9uxci Меги Борг 0 1393285 5575039 5558024 2026-06-10T17:26:42Z 19user99 72391 5575039 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Maggie_Borg.JPG|мини|200x200пкс|Меги Борг дома во Зебуг во 1993 година]] '''Меги Борг''' (14 јануари 1952 – 3 август 2004) — [[Малта|малтешка]] [[Активизам|активистка]] за еколошки и општествени права.<ref name="w596"/> == Активист за животна средина == Меги Борг била [[Малта|малтешка]] екологистка.<ref>Sant, Toni (4 August 2004), [http://www.tonisant.com/blog/2004/08/goodbye-maggie.shtml "Goodbye Maggie"], tonisant.com. Accessed 17 September 2025.</ref> Таа работела со „Пријатели на Земјата“ (Малта) и „Гринпис Медитеран“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.greenpeace.org/mediterranean/en/|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205080552/http://www.greenpeace.org/mediterranean/en/|archive-date=5 December 2019|accessdate=15 December 2013}}</ref><ref name="r469">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-3688884.html|title=Rainbow Warriors|last=Fishkoff|first=Sue|date=1 August 1997|work=Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610085730/http://www.highbeam.com/doc/1P1-3688884.html|archive-date=10 June 2014|accessdate=17 September 2025}}</ref><ref name="d760">{{Наведени вести|url=https://www.independent.com.mt/articles/2005-08-16/letters/failed-justification-for-demolition-and-enlargement-of-sant-antnin-79196|title=Failed Justification for demolition and enlargement of Sant' Antnin|last=Borg|first=Steve|date=16 August 2005|work=The Malta Independent|access-date=17 September 2025}}</ref> Нејзини главни цели биле промоција на рециклирање и чиста енергија во [[Малта]] и [[Средоземно Море|медитеранските]] земји, како и зачувување на природата во руралните средини.<ref name="a289">{{Наведени вести|url=https://www.independent.com.mt/articles/2009-05-03/opinions/an-inconvenient-truth-224273|title=An Inconvenient truth|last=Borg|first=Steve|date=3 May 2009|work=The Malta Independent|access-date=17 September 2025}}</ref> Таа работела со други малтешки активисти вклучувајќи го Џулијан Мандука. Малтешкиот рок бенд [[Dripht]] го посветил својот албум ''„Global Warning“'' на двајцата екологисти. == Биографија == Меги Борг била родена во Коспикуа на 14 јануари 1952 година. Таа била најстарата ќерка во семејство од 10 браќа и сестри. По образованието во јавното училиште Коспикуа, таа работела како туристички водич, продавачка и како самовработена дизајнерка и производител на волнени џемпери пред да се приклучи на Гринпис. Борг се омажила на млада возраст, но бракот не траел. Таа живеела во Наксар и Моста пред да се пресели во Зебуг. Таа го продолжила своето образование како зрел студент на Универзитетот во Малта, каде што магистрирала по социологија и студии за животна средина во 1993 година. Таа развила курс по студии за животна средина за наставната програма во средно училиште и почнала да предава во матурските класови во училиштето „Сан Антон". Нејзиниот пристап кон наставата бил ценет и од учениците и од родителите. Цитирајќи ја колумнистката на „Малта Индепендент", Дафне Каруана Галиција: „Нејзините методи се сметале за неортодоксни сè додека нејзините ученици не почнале да постигнуваат 1 и 2 на испитите MATSEC.“<ref>Pisani, Louis, "Appreciation, Maggie Borg". The Times (Malta), 6 August 2004, p. 37.</ref><ref>Tanti Burlo, Elena, "Maggie Borg". ''The Sunday Times (Malta)'', 8 August 2004, p. 62.</ref><ref>Caruana Galizia, Daphne (2 November 2008), "Fine, upstanding, handsome and intelligent – that's right, we're not talking about Saviour Balzan" (reply to comment "Maryanne says", 3 November 2008). Daphne Caruana Galizia's Notebook [https://daphnecaruanagalizia.com/2008/11/fine-upstanding-handsome-and-intelligent-thats-right-were-not-talking-about-saviour-balzan/]</ref> == Смрт == Меги Борг починала од [[рак на дојка]] на 3 август 2004 година, <ref name="w596">{{Наведени вести|url=https://www.independent.com.mt/articles/2015-05-16/blogs-opinions/Those-who-cared-6736135613|title=Those who cared|last=Borg|first=Rachel|date=16 May 2015|work=The Malta Independent|access-date=17 September 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBorg2015">Borg, Rachel (16 May 2015). [https://www.independent.com.mt/articles/2015-05-16/blogs-opinions/Those-who-cared-6736135613 "Those who cared"]. ''The Malta Independent''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 September</span> 2025</span>.</cite></ref> на 52-годишна возраст, откако боледувала речиси десет години. Таа останала активна сè до нејзината смрт, поддржувајќи разни каузи, вклучувајќи ја и Фондацијата за борба против ракот на Малта. == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Борг, Меги}} [[Категорија:Починати од рак на дојката]] [[Категорија:Починати во 2004 година]] [[Категорија:Родени во 1952 година]] [[Категорија:Малтешки активисти]] qbgpqq1dpxg42218anp5y683bwj1cza Поетско друштво на Конектикат 0 1394513 5575181 5560940 2026-06-11T03:38:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575181 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација|name=Поетско друштво на Конектикат|type=Поетска организација|location=[[Конектикат]]|leader_title=|leader_name=|website={{url|https://www.ctpoetry.net/index.html}}|formation=1974 година}} '''Друштвото за поезија на Конектикат (ДПК)''' претставува непрофитно здружение за [[поезија]] на државно ниво во [[Сојузни држави на САД|американската држава]] [[Конектикат]] кое е воедно поврзано со [[Национална федерација на државни поетски друштва|Националната федерација на државни поетски друштва]] (НФСПС). Главна цел на организацијата е промовирање на поезијата, спроведување месечни и годишни натпревари, издавање поетски публикации и организирање работилници и фестивали. Друштвото било основано во 1974 година, а во 1985 година веќе инкорпорирано како непрофитна организација ослободена од данок и со свој усвоен ревидиран статут. == Историја == Поетското друштво на Конектикат било основано на 4 октомври 1974 година, во [[Јавна библиотека Хартфорд|Јавната библиотека Хартфорд]] со приближно 15 членови-основачи. ДПК била поврзана со [[Националната федерација на поетски друштва]] во 1975 година, а веќе следната година го започнала првиот натпревар за поезија, познат како Награди за поезија во спомен на Џозеф Е. Бродајн. Во 1978 година, списанието ''„Конектикат Ривер Ривју“'' го објавил својот прв том поезија под уредништво на Кандис Кетлин Хол, а во 2008 година, ДПК ја воспоставила својата веб-страница и започнала со онлајн присуство. Моментално има 12 придружни ограноци. == Активности == ДПК организирала голем број месечни и годишни натпревари за поезија, а воедно и работилници, читања и фестивали.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://poets.org/listing/connecticut-poetry-society|title=Connecticut Poetry Society|accessdate=5 November 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://books.hamlethub.com/booksink/local-writers/44372-ct-poetry-society-workshop-on-sept-18|title=CT Poetry Society Workshop on Sept. 18|accessdate=5 November 2020|archive-date=2023-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230930085013/https://books.hamlethub.com/booksink/local-writers/44372-ct-poetry-society-workshop-on-sept-18|url-status=dead}}</ref> Организацијата објавувала квартален билтен, ''Билтенот на поетското друштво на Конектикат'', и списание за поезија, насловено како ''Преглед на реката Конектикат''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ctpoetry.net/publications.html|title=Publications|accessdate=28 October 2020}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|https://www.ctpoetry.net/index.html}} [[Категорија:Поетски организации со седиште во Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Книжевни друштва]] dqfkyxqjldmmu98151ov61tdnekiwkf Википедија:Историја на човековите права 4 1395478 5574968 5574857 2026-06-10T14:15:35Z Jtasevski123 69538 5574968 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:HumanRightsLogo.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачка седмица „Историја на човековите права“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''од 1 до 7 јуни 2026 година'''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Историја на човековите права''' — иницијатива на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, која има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Историја на човековите права“. Седмицата започнува на '''1 јуни 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''7 јуни 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''пријавете се подолу''' (со напатствија). Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Покрај пишувањето на нови статии, учесниците имаат прилика и значајно да дополнат постоечка статија. Во натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Методи == За време на уредувачката седмица, учесниците се очекува да: * создадат нови статии и да ги подобрат постоечките; * додадат веродостојни надворешни врски во статиите; и * додадат слики во статиите за да ги направат посликовити. == Упатство за учество == === Основни податоци === * '''Почеток:''' 1 јуни 2026 г. во 00:00 (CEST). * '''Крај:''' 7 јуни 2026 г. во 23:59 (CEST). * '''Место на одржување:''' секое место со пристап до интернет. * '''Тема:''' Историја на човековите права == Пријава == * '''Чекор 1:''' Создадете корисничка сметка [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%98%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 тука] или најавете се доколку веќе имате. * '''Чекор 2:''' Додадете го корисничкото име во [[#Список на учесници|списокот на учесници]] и одберете статија од [[#Материјали за уредување|списокот на статии за уредување]]. Со цел да се спречи истовремено уредување на една статија од повеќе учесници, задолжително додадете ги статиите коишто планирате да ги уредувате во списокот на учесници. === Награди === Награди се доделуваат на тројцата најплодотворни учесници во облик на вредносни купони, и тоа: * Прва награда: купон во вредност од 4.000 денари. * Втора награда: купон во вредност од 3.000 денари. * Трета награда: купон во вредност од 2.000 денари. '''Важно:''' За да се освои било која награда, потребно е да се создадат или подобрат најмалку 20 статии! == Содржина за уредување статии == [[Податотека:Content Translation Screencast (English).webm|мини|300п|десно|Кратко видео-упатство за тоа како се користи алатката за превод на статии на Википедија (видеото е со македонски превод)]] Во овој дел е направен преглед на корисни материјали за уредување, наведен е список со потребни статии, а прикажана е и табела за евиденција на придонесите. Додавањето нови содржини можело да се врши преку превод на содржини од другите јазични изданија на Википедија, но особено се охрабрувало дополнување со информации од други расположливи материјали. Препорака за новите и помалку искусни корисници е да ја користат алатката за превод на статии на Википедија (видео-упатство од десната страна). === Материјали за уредување === ;Други јазични изданија на Википедија * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:History of human rights]] ;Печатени и електронски изданија Се охрабруваат уредниците да користат македонски печатени и електронски изданија, а притоа е потребно изворите да бидат наведени. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Петиција за политички права на Алжир од 1920 година]] (Н)|[[101. километар]] (Н)|[[Историја на човековите права]] (Н)|[[Плочи Ал-Јахуду]] (Н)|[[Повелба за правата од 1689 година]] (Н)|[[Обичајно меѓународно хуманитарно право]] (Н)|[[Чартер 08]] (Н)|[[Закон „Крофтерс Холдингс“ (Шкотска) од 1886 година]] (Н)|[[Каирска делкарација за човекови права во исламот]] (Н)|[[Киров цилиндар]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година]] (Н)|[[Борец за човекови права]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] (П)|[[Изготвување на Универзалната декларација за човекови права]] (П)|[[Женевска консензуална декларација]] (Н)|[[Лига на Хајленд Ленд]] (П)|[[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии]] (Н)|[[Меѓународна коалиција на места на совеста]] (Н)|[[Иус]] (Н)|[[Колившчина]] (Н)|[[Курукан Фуга]] (Н)|[[Закони за земјиште (Ирска)]] (Н)|[[Земјишна војна]] (Н)|[[Надлежен трибунал]] (Н)|[[Цивилен интерниран]] (Н)|[[Женевска конвенција за ранетите и болните]] (Н)|[[Женевска конвенција за воени заробеници]] (Н)|[[Човечки штит (закон)]] (Н)|[[Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност]] (Н)|[[Голема повелба|Магна Карта]] (П)|[[Список на страни на Женевските конвенции]] (Н)|[[Жан Пиктет]] (Н)|[[Протокол I кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол II кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол III кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] (Н)|[[Закон за воени злосторства од 1996 година]] (Н)|[[Ангус Мекдоналд (епископ)]] (Н)|[[Рисалат ал-Хукук]] (Н)|[[Закони и акти за кралско наследство]] (Н)|[[Историја на ропството]] (Н)|[[Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел]] (Н)|[[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] (Н)|[[Вирџиниска декларација за права]]||[[Слобода од страв (слика)]] (Н)|[[Награда „Четири слободи“]] (Н)|[[Четири слободи (Роквел)]] (Н)|[[Плоштад „Четири слободи“]] (Н)|[[Четвртиот форум за слобода]](Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Бразилска резолуција]] (Н)|[[Споменик на четирите слободи]] (Н)|[[Остров Гибет (Бермуда)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Техзеб-е-Нишван]] (Н)|[[Јавна сила]] (Н)|[[Улица Исток Запад]] (Н)|[[Јулска повелба]] (Н)|[[Ирска национална лига за земјиште]] (Н)|[[Џонсон против Ајзентрагер]] (Н)|[[Панис (робови)]] (Н)|[[Заклетва по службена должност]] (Н)|[[Медал за победа во Втората светска војна]] (Н)|[[Закон за катанци]] (Н)|[[Бун против Ејр]] (Н)|[[Урдубегис]] (Н)|[[Афроамериканци во Африка]] (Н)|[[Споменик за граѓански права во Вирџинија]] (Н)|[[Бомбардирање на Меџлисот во 1908 година]] (Н)|[[Втора месенска војна]] (Н)|[[Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт]] (Н)|[[Кимбер против „Сафир Коуст Комјунити Аџд Кер“ ДООЕЛ]] (Н)|[[Диахилон]] (Н)|[[Во врска со Квинлан]] (Н)|[[Ама-ги]] (Н)|[[Балантајн против Канада]] (Н)|[[Валдман против Канада]] (Н)|[[Ирански локални избори во 1999 година]] (Н)|[[ Писмо за утре]] (Н)|[[Слобода на богослужба (сликарство)]] (Н)|[[Џорџ Авероф]] (Н)|[[Мари Томова]] (Н)|[[Ернестина фон Фирт]] (Н)|[[Саиб Катир]] (Н)|[[Христијански ритуал и создавање на британски робовски друштва, 1650–1780]] (Н)|[[Чипева (1815)]] (Н)|[[Мохамед Салимула против Унијата на Индија]] (Н)|[[Кинбажин]] (Н)|[[Деветтиот собор на Толедо]] (Н)|[[Стивен Д. Берент]] (Н)|[[Џозеф Матамата]] (Н)|[[Јоаким Мруговски]] (Н)|[[Вилијам Л. Ван Дебург]] (Н)|[[Конвенции за ноќна работа]] (Н)|[[Битката кај Мадана]] (Н)|[[Волфганг Абел]] (Н)|[[Буден (брод од 1783 година)]] (Н)|[[Ропство во Дакија]] (Н)|[[Закон за продавници од 1950 година]] (Н)|[[Уријас-Орелана против Бонди]] (Н)|[[Буле Ожие]] (Н)|[[Џими Леонард Столк]] (Н)|[[ Список на организации за право на глас на жените]] (Н)|[[Михаил Маринич]] (Н)|[[Лондонскиот собор во 1102 година]] (Н)|[[Кејтлин Розентал]] (Н)|[[Замокот на кралицата]] (Н)|[[12-та конференција на Меѓународната алијанса за право на глас на жените]] (Н)|[[Ум ал-валад]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ana Marija Dunja|Ana Marija Dunja]] | {{подреден список|[[Петиција за право]] (Н)|[[Закон за Хабеас Корпус од 1679 година]] (Н)|[[Атлантска повелба]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Декларација за толеранција (1687)]] (Н)|[[Слобода на утробите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Пирн против Лајл]] (Н)|[[Џозеф Мајстер]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Rfstefan|Rfstefan]] | {{подреден список|[[Алан Мекдоналд (поет)]] (Н)| [[Дванаесет статии]] (Н)| [[Нејпиерова комисија]] (Н)| [[1919 година во женската историја]] (Н)|[[Историја на електроконвулзивна терапија во Обединетото Кралство]] (Н)|[[Ванита Матил]] (Н)| [[Пчелка за шиење ќебиња]] (Н)|[[Луси (гинекологија)]] (Н)| [[Џарја]] (Н)|[[Бањио]] (Н)|[[Споменик на четирите маври]] (Н)|[[Марк Варнери]] (Н)|[[Африкански гробишта Годет]](Н)|[[Амандман за еднаквост]] (Н)|[[Паулсдејл]] (Н)|[[Суфражетката]] (Н)|[[Ќелија 16]] (Н) |[[Како беше освоено гласањето]] (Н)|[[Франсоаз Арнул]] (Н)|[[Брижит Обер]] (Н)|[[Стефани Одран]] (Н)|[[Тина Омонт]] (Н)|[[Ирис Клерт]] (Н)|[[Лаура Вите]] (Н)|[[Минта Бич]] (Н)|[[Џанета Р. ФицХју]] (Н)|[[Лина Гратама]] (Н)|[[Џорџет Ебанкс]] (Н)|[[Беатрис Грејг]] (Н)|[[Адела Милчиновиќ]] (Н)|[[Маргарита Томас-Клемент]] (Н)|[[Карме Травесет]] (Н)|[[Катерина Шлајмер-Кил]] (Н)|[[Серафина Давалос]] (Н)|[[Агнес де Силва]] (Н)|[[Клара Калниња]] (Н)|[[Катерина Арнот]] (Н)|[[Берта Бејкон]] (Н)|[[Ени Култејт]] (Н)|[[Џејн Клапертон]] (Н)|[[Клара Код]] (Н)|[[Марија Колби]] (Н)|[[Кетрин Корбет]] (Н)|[[Џеси Ландејл Камберленд]] (Н)|[[Ванда Алстон]] (Н)|[[Долорес Барговски]] (Н)|[[Џозефин Кејси]] (Н)|[[Маријам Чемберлен]] (Н)|[[Августа Калох Кристи]] (Н)|[[Џоан Акер]] (Н)|[[Џоан Алфс]] (Н)|[[Дина Бакст]] (Н)|[[Кетрин Х. Ентони]] (Н)|[[Елеонор Р. Дејвис]] (Н)|[[Алис де Ривера]] (Н)|[[Алис Чипман Дјуи]] (Н)|[[Сузана Веј Додс]] (Н)|[[Паула Донован]] (Н)|[[Бет Едмондс]] (Н)|[[Дороти Меигс Ејдлиц]] (Н)|[[Лаура Елдриџ]] (Н)|[[Едит Ана Елис]] (Н)|[[Џордан Емануел]] (Н)|[[Крис Ернст]] (Н)|[[Синди Естрада]] (Н)|[[Сиан Еванс (библиотекарка)]] (Н)|[[Рона М. Филдс]] (Н)|[[Јонет Флеминг]] (Н)|[[Хелен Ли Френклин]] (Н)|[[Синтија Фрисина]] (Н)|[[Долорес Чавез де Армихо]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Buhovski|Buhovski]] | {{подреден список|[[Договор на народот]] (Н)| [[Џон Мардок (уредник)]] (H)| [[Република против Адамс (1957)]] (Н)| [[Анарха Весткот]] (Н)| [[Лочед-Мекмилан против АМИ Осигурување ДОО]] (Н)| [[Директор за постапки за човекови права против ИНС Реставрации ДОО]] (Н)| [[Прогресивен сојуз на работниците и земјоделците]] (Н)|[[Радиодифузна корпорација „Ампис“]] (Н)|[[Ерол Алибукс]] (Н)|[[Брам Бер]] (Н)|[[Фред Дерби]] (Н)|[[Еди Хуст]] (Н)|[[Рој Хорб]] (Н)|[[Ахани против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Ре Берли]] (Н)|[[Референца за екстрадицијата на Нг]] (Н)|[[Киндлер против Канада (министер за правда)]] (Н)|[[Канада (Министер за вработување и имиграција) против Кјарели]] (Н)|[[Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат]] (Н)|[[Мугесера против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Пушпанатан против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Џерард Леки]] (Н)|[[Рубен Розендал]] (Н)|[[Чуварот на Сали (црнец) против Бити]] (Н)|[[Р (Европски центар за права на Ромите) против службеникот за имиграција на аеродромот во Прага]] (Н)|[[Акција „Брант“]] (Н)|[[Дијана Кефас]] (Н)|[[Ричард Еелс]] (Н)|[[Хајндс против Бразеал]] (Н)|[[Морисон против Вајт]] (Н)|[[Маргарита Дуплеси]] (Н)|[[Р против Џонс (Њу Бранзвик)]] (Н)|[[Целиот живот е борба]] (Н)|[[Блок 10]] (Н)|[[Франц фон Бодман]] (Н)| [[Германско друштво за расна хигиена]] (Н)| [[Хуго Шпац]] (Н)| [[Хелмут Фетер]] (Н)| [[Валтер Зонтаг]] (Н)| [[Женевјев Клуни]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Прва Женевска конвенција]] (Н)|[[Втора Женевска конвенција]] (Н)|[[Трета Женевска конвенција]] (Н)|[[Четврта Женевска конвенција]] (Н)|[[Историја на абортусот]] (Н)|[[Права на жените во Македонија]] (Н) |[[Абортусот во Канада]] (Н)|[[Закон за кинеско доселување (1885)]] (Н)|[[Регулирање на постојаното патување]] (Н)|[[Делгамукви против Британска Колумбија]] (Н)|[[Дуплесиови сирачиња]] (Н)|[[Феминизмот во Канада]] (Н)|[[Систем за пропусници (Канада)]] (Н)|[[Протерување на украинските Канаѓани]] (Н)|[[Ропството во Канада]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1865–1896)]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1896–1954)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1875)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1866)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1957)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1960)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1964)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1968)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1990)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1991)]] (Н)|[[Право на глас во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|}} |- | 10 | [[Корисник:19user99|19user99]] | {{подреден список|[[Четири слободи]] (Н)|[[Слобода од страв]] (Н)|[[Безбедност на личноста]] (Н)|[[Право на протест]] (Н)|[[Слобода на собирање]] (Н)|[[Закон против дискриминација]] (Н)|[[Слобода на здружување]] (Н)|[[Право на молчење]] (Н)|[[Три генерации на човекови права]] (Н)|[[Право на развој]] (Н)|[[Индивидуални и групни права]] (Н)|[[Малцински права]] (Н)|[[Човекови права и развој]] (Н)|[[Африканска повелба за човекови и народни права]] (Н)|[[Американска конвенција за човекови права]] (Н)|[[Хуманитарна интервенција]] (Н)|[[Африкански суд за човекови и народни права]] (Н)|[[Културни права]] (Н)|[[Меѓуамерикански суд за човекови права]] (Н)|[[Меѓуамериканска комисија за човекови права]] (Н)|[[Закон за еднаквост од 2010 година (Обединето Кралство)]] (Н)|[[Комисија за еднаквост и човекови права (Велика Британија)]] (Н)|[[Европска социјална повелба]] (Н)|[[Слобода на вероисповед]] (Н)|[[Слобода на мислење]] (Н)|[[Академска слобода]] (Н)|[[Право на наука и култура]] (Н)|[[Комитет за економски, социјални и културни права]] (Н)|[[Негативни и позитивни права]] (Н)|[[Права на барање и права на слобода]] (Н)|[[Право на приватност]] (Н)|[[Право на правично судење]] (Н)|[[Граѓански слободи]] (Н)|[[Интелектуална слобода]] (Н)|[[Економска слобода]] (Н)|[[Уметничка слобода]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Стефан Панев Дрен|Стефан Панев Дрен]] | {{подреден список|[[Логор за интернирање Касл Маунтин]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Sara Dren|Sara Dren]] | {{подреден список|[[Принципите на Јогјакарта]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Teaa Dren|Teaa Dren]] | {{подреден список|[[Р (Карсон) против Државниот секретар за работа и пензии]] (Н)|[[Комисијата за човекови права на Саскачеван против Воткот]] (Н)|[[Keech против Метрополитен здравствена служба]] (Н)|[[Веласкез Родригез против Хондурас]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Честерска голема повелба]] (Н)|[[Џејмс Фипс]] (Н)|[[Слобода на говорот (слика)]] (Н)|[[Тајно друштво (Персија)]] (Н)|[[Комитет за казни]] (Н)|[[Мирза Хусајн Техрани]] (Н) |[[Денот на вљубените во Иран]] (Н)|[[Захра Рахнавард]] (Н)|[[Зелен пат на надежта]] (Н)|[[Милион потписи]] (Н)|[[Ашурски протести]] (Н)|[[Кампања „Зелен свиток“]] (Н)|[[Persiankiwi]] (Н)|[[Закон за заштита на семејството (Иран)]] (Н)|[[Конференција „Иран по изборите“]] (Н)|[[Протестна психоза]] (Н)|[[Молитвено поклонение за слобода]] (Н)|[[Претседателски комитет за граѓански права]] (Н)|[[Обвинуваме за геноцид]] (Н)|[[Конференција за граѓански права во Белата куќа]] (Н)|[[Женски политички совет]] (Н)|[[Извршна наредба 12086]] (Н)|[[Извршна наредба 11375]] (Н)|[[Извршна наредба 11246]] (Н)|[[Извршна наредба 10925]] (Н)|[[Извршна наредба 10555]] (Н)|[[Извршна наредба 10479]] (Н)|[[Извршна наредба 10308]] (Н)|[[Извршна наредба 9981]] (Н)|[[Извршна наредба 8802]] (Н)|[[Движење „Марш кон Вашингтон“]] (Н)|[[Глорија Ричардсон]] (Н)|[[Регионален совет на црнечко водство]] (Н)|[[Хериет Мур]] (Н)|[[Хомер Плеси]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Marijadren|Marijadren]] | {{подреден список|[[Мануел Барсија]] (Н)|[[Карл Н. Деглер]] (Н)|[[Маџ Дресер]] (Н)|[[Кетрин Армстронг]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија За да се запишете во списокот по двете точки запишете го вашето корисничко име, како и после големата црта. (пример: Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123). Отстранете ги следните: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> За да ги запишувате вашите статии во списокот во секоја заграда запишувајте ја статијата која сте ја уредиле и означувајте дали се работи за нова или подобрена статија (пример: [[Винсент ван Гог]] (Н)). Отстранете ги следните повторно: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> == Резултати == <i>Резултатите ќе бидат објавени овде по крајот на натпреварот.</i> [[Категорија:Википедија:Вики за човековите права|Историја на човековите права]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки седмици]] jtj1q5mzofww8hgjszhbwe96x1b9xl1 5575236 5574968 2026-06-11T08:02:13Z Jtasevski123 69538 /* Список на учесници */ 5575236 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:HumanRightsLogo.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачка седмица „Историја на човековите права“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''од 1 до 7 јуни 2026 година'''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Историја на човековите права''' — иницијатива на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, која има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Историја на човековите права“. Седмицата започнува на '''1 јуни 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''7 јуни 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''пријавете се подолу''' (со напатствија). Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Покрај пишувањето на нови статии, учесниците имаат прилика и значајно да дополнат постоечка статија. Во натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Методи == За време на уредувачката седмица, учесниците се очекува да: * создадат нови статии и да ги подобрат постоечките; * додадат веродостојни надворешни врски во статиите; и * додадат слики во статиите за да ги направат посликовити. == Упатство за учество == === Основни податоци === * '''Почеток:''' 1 јуни 2026 г. во 00:00 (CEST). * '''Крај:''' 7 јуни 2026 г. во 23:59 (CEST). * '''Место на одржување:''' секое место со пристап до интернет. * '''Тема:''' Историја на човековите права == Пријава == * '''Чекор 1:''' Создадете корисничка сметка [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%98%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 тука] или најавете се доколку веќе имате. * '''Чекор 2:''' Додадете го корисничкото име во [[#Список на учесници|списокот на учесници]] и одберете статија од [[#Материјали за уредување|списокот на статии за уредување]]. Со цел да се спречи истовремено уредување на една статија од повеќе учесници, задолжително додадете ги статиите коишто планирате да ги уредувате во списокот на учесници. === Награди === Награди се доделуваат на тројцата најплодотворни учесници во облик на вредносни купони, и тоа: * Прва награда: купон во вредност од 4.000 денари. * Втора награда: купон во вредност од 3.000 денари. * Трета награда: купон во вредност од 2.000 денари. '''Важно:''' За да се освои било која награда, потребно е да се создадат или подобрат најмалку 20 статии! == Содржина за уредување статии == [[Податотека:Content Translation Screencast (English).webm|мини|300п|десно|Кратко видео-упатство за тоа како се користи алатката за превод на статии на Википедија (видеото е со македонски превод)]] Во овој дел е направен преглед на корисни материјали за уредување, наведен е список со потребни статии, а прикажана е и табела за евиденција на придонесите. Додавањето нови содржини можело да се врши преку превод на содржини од другите јазични изданија на Википедија, но особено се охрабрувало дополнување со информации од други расположливи материјали. Препорака за новите и помалку искусни корисници е да ја користат алатката за превод на статии на Википедија (видео-упатство од десната страна). === Материјали за уредување === ;Други јазични изданија на Википедија * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:History of human rights]] ;Печатени и електронски изданија Се охрабруваат уредниците да користат македонски печатени и електронски изданија, а притоа е потребно изворите да бидат наведени. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Петиција за политички права на Алжир од 1920 година]] (Н)|[[101. километар]] (Н)|[[Историја на човековите права]] (Н)|[[Плочи Ал-Јахуду]] (Н)|[[Повелба за правата од 1689 година]] (Н)|[[Обичајно меѓународно хуманитарно право]] (Н)|[[Чартер 08]] (Н)|[[Закон „Крофтерс Холдингс“ (Шкотска) од 1886 година]] (Н)|[[Каирска делкарација за човекови права во исламот]] (Н)|[[Киров цилиндар]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година]] (Н)|[[Борец за човекови права]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] (П)|[[Изготвување на Универзалната декларација за човекови права]] (П)|[[Женевска консензуална декларација]] (Н)|[[Лига на Хајленд Ленд]] (П)|[[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии]] (Н)|[[Меѓународна коалиција на места на совеста]] (Н)|[[Иус]] (Н)|[[Колившчина]] (Н)|[[Курукан Фуга]] (Н)|[[Закони за земјиште (Ирска)]] (Н)|[[Земјишна војна]] (Н)|[[Надлежен трибунал]] (Н)|[[Цивилен интерниран]] (Н)|[[Женевска конвенција за ранетите и болните]] (Н)|[[Женевска конвенција за воени заробеници]] (Н)|[[Човечки штит (закон)]] (Н)|[[Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност]] (Н)|[[Голема повелба|Магна Карта]] (П)|[[Список на страни на Женевските конвенции]] (Н)|[[Жан Пиктет]] (Н)|[[Протокол I кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол II кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол III кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] (Н)|[[Закон за воени злосторства од 1996 година]] (Н)|[[Ангус Мекдоналд (епископ)]] (Н)|[[Рисалат ал-Хукук]] (Н)|[[Закони и акти за кралско наследство]] (Н)|[[Историја на ропството]] (Н)|[[Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел]] (Н)|[[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] (Н)|[[Вирџиниска декларација за права]]||[[Слобода од страв (слика)]] (Н)|[[Награда „Четири слободи“]] (Н)|[[Четири слободи (Роквел)]] (Н)|[[Плоштад „Четири слободи“]] (Н)|[[Четвртиот форум за слобода]](Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Бразилска резолуција]] (Н)|[[Споменик на четирите слободи]] (Н)|[[Остров Гибет (Бермуда)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Техзеб-е-Нишван]] (Н)|[[Јавна сила]] (Н)|[[Улица Исток Запад]] (Н)|[[Јулска повелба]] (Н)|[[Ирска национална лига за земјиште]] (Н)|[[Џонсон против Ајзентрагер]] (Н)|[[Панис (робови)]] (Н)|[[Заклетва по службена должност]] (Н)|[[Медал за победа во Втората светска војна]] (Н)|[[Закон за катанци]] (Н)|[[Бун против Ејр]] (Н)|[[Урдубегис]] (Н)|[[Афроамериканци во Африка]] (Н)|[[Споменик за граѓански права во Вирџинија]] (Н)|[[Бомбардирање на Меџлисот во 1908 година]] (Н)|[[Втора месенска војна]] (Н)|[[Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт]] (Н)|[[Кимбер против „Сафир Коуст Комјунити Аџд Кер“ ДООЕЛ]] (Н)|[[Диахилон]] (Н)|[[Во врска со Квинлан]] (Н)|[[Ама-ги]] (Н)|[[Балантајн против Канада]] (Н)|[[Валдман против Канада]] (Н)|[[Ирански локални избори во 1999 година]] (Н)|[[ Писмо за утре]] (Н)|[[Слобода на богослужба (сликарство)]] (Н)|[[Џорџ Авероф]] (Н)|[[Мари Томова]] (Н)|[[Ернестина фон Фирт]] (Н)|[[Саиб Катир]] (Н)|[[Христијански ритуал и создавање на британски робовски друштва, 1650–1780]] (Н)|[[Чипева (1815)]] (Н)|[[Мохамед Салимула против Унијата на Индија]] (Н)|[[Кинбажин]] (Н)|[[Деветтиот собор на Толедо]] (Н)|[[Стивен Д. Берент]] (Н)|[[Џозеф Матамата]] (Н)|[[Јоаким Мруговски]] (Н)|[[Вилијам Л. Ван Дебург]] (Н)|[[Конвенции за ноќна работа]] (Н)|[[Битката кај Мадана]] (Н)|[[Волфганг Абел]] (Н)|[[Ропство во Дакија]] (Н)|[[Закон за продавници од 1950 година]] (Н)|[[Уријас-Орелана против Бонди]] (Н)|[[Буле Ожие]] (Н)|[[Џими Леонард Столк]] (Н)|[[ Список на организации за право на глас на жените]] (Н)|[[Михаил Маринич]] (Н)|[[Лондонскиот собор во 1102 година]] (Н)|[[Кејтлин Розентал]] (Н)|[[Замокот на кралицата]] (Н)|[[12-та конференција на Меѓународната алијанса за право на глас на жените]] (Н)|[[Ум ал-валад]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ana Marija Dunja|Ana Marija Dunja]] | {{подреден список|[[Петиција за право]] (Н)|[[Закон за Хабеас Корпус од 1679 година]] (Н)|[[Атлантска повелба]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Декларација за толеранција (1687)]] (Н)|[[Слобода на утробите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Пирн против Лајл]] (Н)|[[Џозеф Мајстер]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Rfstefan|Rfstefan]] | {{подреден список|[[Алан Мекдоналд (поет)]] (Н)| [[Дванаесет статии]] (Н)| [[Нејпиерова комисија]] (Н)| [[1919 година во женската историја]] (Н)|[[Историја на електроконвулзивна терапија во Обединетото Кралство]] (Н)|[[Ванита Матил]] (Н)| [[Пчелка за шиење ќебиња]] (Н)|[[Луси (гинекологија)]] (Н)| [[Џарја]] (Н)|[[Бањио]] (Н)|[[Споменик на четирите маври]] (Н)|[[Марк Варнери]] (Н)|[[Африкански гробишта Годет]](Н)|[[Амандман за еднаквост]] (Н)|[[Паулсдејл]] (Н)|[[Суфражетката]] (Н)|[[Ќелија 16]] (Н) |[[Како беше освоено гласањето]] (Н)|[[Франсоаз Арнул]] (Н)|[[Брижит Обер]] (Н)|[[Стефани Одран]] (Н)|[[Тина Омонт]] (Н)|[[Ирис Клерт]] (Н)|[[Лаура Вите]] (Н)|[[Минта Бич]] (Н)|[[Џанета Р. ФицХју]] (Н)|[[Лина Гратама]] (Н)|[[Џорџет Ебанкс]] (Н)|[[Беатрис Грејг]] (Н)|[[Адела Милчиновиќ]] (Н)|[[Маргарита Томас-Клемент]] (Н)|[[Карме Травесет]] (Н)|[[Катерина Шлајмер-Кил]] (Н)|[[Серафина Давалос]] (Н)|[[Агнес де Силва]] (Н)|[[Клара Калниња]] (Н)|[[Катерина Арнот]] (Н)|[[Берта Бејкон]] (Н)|[[Ени Култејт]] (Н)|[[Џејн Клапертон]] (Н)|[[Клара Код]] (Н)|[[Марија Колби]] (Н)|[[Кетрин Корбет]] (Н)|[[Џеси Ландејл Камберленд]] (Н)|[[Ванда Алстон]] (Н)|[[Долорес Барговски]] (Н)|[[Џозефин Кејси]] (Н)|[[Маријам Чемберлен]] (Н)|[[Августа Калох Кристи]] (Н)|[[Џоан Акер]] (Н)|[[Џоан Алфс]] (Н)|[[Дина Бакст]] (Н)|[[Кетрин Х. Ентони]] (Н)|[[Елеонор Р. Дејвис]] (Н)|[[Алис де Ривера]] (Н)|[[Алис Чипман Дјуи]] (Н)|[[Сузана Веј Додс]] (Н)|[[Паула Донован]] (Н)|[[Бет Едмондс]] (Н)|[[Дороти Меигс Ејдлиц]] (Н)|[[Лаура Елдриџ]] (Н)|[[Едит Ана Елис]] (Н)|[[Џордан Емануел]] (Н)|[[Крис Ернст]] (Н)|[[Синди Естрада]] (Н)|[[Сиан Еванс (библиотекарка)]] (Н)|[[Рона М. Филдс]] (Н)|[[Јонет Флеминг]] (Н)|[[Хелен Ли Френклин]] (Н)|[[Синтија Фрисина]] (Н)|[[Долорес Чавез де Армихо]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Buhovski|Buhovski]] | {{подреден список|[[Договор на народот]] (Н)| [[Џон Мардок (уредник)]] (H)| [[Република против Адамс (1957)]] (Н)| [[Анарха Весткот]] (Н)| [[Лочед-Мекмилан против АМИ Осигурување ДОО]] (Н)| [[Директор за постапки за човекови права против ИНС Реставрации ДОО]] (Н)| [[Прогресивен сојуз на работниците и земјоделците]] (Н)|[[Радиодифузна корпорација „Ампис“]] (Н)|[[Ерол Алибукс]] (Н)|[[Брам Бер]] (Н)|[[Фред Дерби]] (Н)|[[Еди Хуст]] (Н)|[[Рој Хорб]] (Н)|[[Ахани против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Ре Берли]] (Н)|[[Референца за екстрадицијата на Нг]] (Н)|[[Киндлер против Канада (министер за правда)]] (Н)|[[Канада (Министер за вработување и имиграција) против Кјарели]] (Н)|[[Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат]] (Н)|[[Мугесера против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Пушпанатан против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Џерард Леки]] (Н)|[[Рубен Розендал]] (Н)|[[Чуварот на Сали (црнец) против Бити]] (Н)|[[Р (Европски центар за права на Ромите) против службеникот за имиграција на аеродромот во Прага]] (Н)|[[Акција „Брант“]] (Н)|[[Дијана Кефас]] (Н)|[[Ричард Еелс]] (Н)|[[Хајндс против Бразеал]] (Н)|[[Морисон против Вајт]] (Н)|[[Маргарита Дуплеси]] (Н)|[[Р против Џонс (Њу Бранзвик)]] (Н)|[[Целиот живот е борба]] (Н)|[[Блок 10]] (Н)|[[Франц фон Бодман]] (Н)| [[Германско друштво за расна хигиена]] (Н)| [[Хуго Шпац]] (Н)| [[Хелмут Фетер]] (Н)| [[Валтер Зонтаг]] (Н)| [[Женевјев Клуни]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Прва Женевска конвенција]] (Н)|[[Втора Женевска конвенција]] (Н)|[[Трета Женевска конвенција]] (Н)|[[Четврта Женевска конвенција]] (Н)|[[Историја на абортусот]] (Н)|[[Права на жените во Македонија]] (Н) |[[Абортусот во Канада]] (Н)|[[Закон за кинеско доселување (1885)]] (Н)|[[Регулирање на постојаното патување]] (Н)|[[Делгамукви против Британска Колумбија]] (Н)|[[Дуплесиови сирачиња]] (Н)|[[Феминизмот во Канада]] (Н)|[[Систем за пропусници (Канада)]] (Н)|[[Протерување на украинските Канаѓани]] (Н)|[[Ропството во Канада]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1865–1896)]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1896–1954)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1875)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1866)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1957)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1960)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1964)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1968)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1990)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1991)]] (Н)|[[Право на глас во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|}} |- | 10 | [[Корисник:19user99|19user99]] | {{подреден список|[[Четири слободи]] (Н)|[[Слобода од страв]] (Н)|[[Безбедност на личноста]] (Н)|[[Право на протест]] (Н)|[[Слобода на собирање]] (Н)|[[Закон против дискриминација]] (Н)|[[Слобода на здружување]] (Н)|[[Право на молчење]] (Н)|[[Три генерации на човекови права]] (Н)|[[Право на развој]] (Н)|[[Индивидуални и групни права]] (Н)|[[Малцински права]] (Н)|[[Човекови права и развој]] (Н)|[[Африканска повелба за човекови и народни права]] (Н)|[[Американска конвенција за човекови права]] (Н)|[[Хуманитарна интервенција]] (Н)|[[Африкански суд за човекови и народни права]] (Н)|[[Културни права]] (Н)|[[Меѓуамерикански суд за човекови права]] (Н)|[[Меѓуамериканска комисија за човекови права]] (Н)|[[Закон за еднаквост од 2010 година (Обединето Кралство)]] (Н)|[[Комисија за еднаквост и човекови права (Велика Британија)]] (Н)|[[Европска социјална повелба]] (Н)|[[Слобода на вероисповед]] (Н)|[[Слобода на мислење]] (Н)|[[Академска слобода]] (Н)|[[Право на наука и култура]] (Н)|[[Комитет за економски, социјални и културни права]] (Н)|[[Негативни и позитивни права]] (Н)|[[Права на барање и права на слобода]] (Н)|[[Право на приватност]] (Н)|[[Право на правично судење]] (Н)|[[Граѓански слободи]] (Н)|[[Интелектуална слобода]] (Н)|[[Економска слобода]] (Н)|[[Уметничка слобода]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Стефан Панев Дрен|Стефан Панев Дрен]] | {{подреден список|[[Логор за интернирање Касл Маунтин]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Sara Dren|Sara Dren]] | {{подреден список|[[Принципите на Јогјакарта]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Teaa Dren|Teaa Dren]] | {{подреден список|[[Р (Карсон) против Државниот секретар за работа и пензии]] (Н)|[[Комисијата за човекови права на Саскачеван против Воткот]] (Н)|[[Keech против Метрополитен здравствена служба]] (Н)|[[Веласкез Родригез против Хондурас]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Честерска голема повелба]] (Н)|[[Џејмс Фипс]] (Н)|[[Слобода на говорот (слика)]] (Н)|[[Тајно друштво (Персија)]] (Н)|[[Комитет за казни]] (Н)|[[Мирза Хусајн Техрани]] (Н) |[[Денот на вљубените во Иран]] (Н)|[[Захра Рахнавард]] (Н)|[[Зелен пат на надежта]] (Н)|[[Милион потписи]] (Н)|[[Ашурски протести]] (Н)|[[Кампања „Зелен свиток“]] (Н)|[[Persiankiwi]] (Н)|[[Закон за заштита на семејството (Иран)]] (Н)|[[Конференција „Иран по изборите“]] (Н)|[[Протестна психоза]] (Н)|[[Молитвено поклонение за слобода]] (Н)|[[Претседателски комитет за граѓански права]] (Н)|[[Обвинуваме за геноцид]] (Н)|[[Конференција за граѓански права во Белата куќа]] (Н)|[[Женски политички совет]] (Н)|[[Извршна наредба 12086]] (Н)|[[Извршна наредба 11375]] (Н)|[[Извршна наредба 11246]] (Н)|[[Извршна наредба 10925]] (Н)|[[Извршна наредба 10555]] (Н)|[[Извршна наредба 10479]] (Н)|[[Извршна наредба 10308]] (Н)|[[Извршна наредба 9981]] (Н)|[[Извршна наредба 8802]] (Н)|[[Движење „Марш кон Вашингтон“]] (Н)|[[Глорија Ричардсон]] (Н)|[[Регионален совет на црнечко водство]] (Н)|[[Хериет Мур]] (Н)|[[Хомер Плеси]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Marijadren|Marijadren]] | {{подреден список|[[Мануел Барсија]] (Н)|[[Карл Н. Деглер]] (Н)|[[Маџ Дресер]] (Н)|[[Кетрин Армстронг]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија За да се запишете во списокот по двете точки запишете го вашето корисничко име, како и после големата црта. (пример: Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123). Отстранете ги следните: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> За да ги запишувате вашите статии во списокот во секоја заграда запишувајте ја статијата која сте ја уредиле и означувајте дали се работи за нова или подобрена статија (пример: [[Винсент ван Гог]] (Н)). Отстранете ги следните повторно: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> == Резултати == <i>Резултатите ќе бидат објавени овде по крајот на натпреварот.</i> [[Категорија:Википедија:Вики за човековите права|Историја на човековите права]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки седмици]] 2xzpn352k86mrsdn2ka9wk8txzo7gwp 5575237 5575236 2026-06-11T08:02:47Z Jtasevski123 69538 5575237 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:HumanRightsLogo.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачка седмица „Историја на човековите права“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''од 1 до 7 јуни 2026 година'''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Историја на човековите права''' — иницијатива на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, која има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Историја на човековите права“. Седмицата започнува на '''1 јуни 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''7 јуни 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''пријавете се подолу''' (со напатствија). Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Покрај пишувањето на нови статии, учесниците имаат прилика и значајно да дополнат постоечка статија. Во натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Методи == За време на уредувачката седмица, учесниците се очекува да: * создадат нови статии и да ги подобрат постоечките; * додадат веродостојни надворешни врски во статиите; и * додадат слики во статиите за да ги направат посликовити. == Упатство за учество == === Основни податоци === * '''Почеток:''' 1 јуни 2026 г. во 00:00 (CEST). * '''Крај:''' 7 јуни 2026 г. во 23:59 (CEST). * '''Место на одржување:''' секое место со пристап до интернет. * '''Тема:''' Историја на човековите права == Пријава == * '''Чекор 1:''' Создадете корисничка сметка [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%98%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 тука] или најавете се доколку веќе имате. * '''Чекор 2:''' Додадете го корисничкото име во [[#Список на учесници|списокот на учесници]] и одберете статија од [[#Материјали за уредување|списокот на статии за уредување]]. Со цел да се спречи истовремено уредување на една статија од повеќе учесници, задолжително додадете ги статиите коишто планирате да ги уредувате во списокот на учесници. === Награди === Награди се доделуваат на тројцата најплодотворни учесници во облик на вредносни купони, и тоа: * Прва награда: купон во вредност од 4.000 денари. * Втора награда: купон во вредност од 3.000 денари. * Трета награда: купон во вредност од 2.000 денари. '''Важно:''' За да се освои било која награда, потребно е да се создадат или подобрат најмалку 20 статии! == Содржина за уредување статии == [[Податотека:Content Translation Screencast (English).webm|мини|300п|десно|Кратко видео-упатство за тоа како се користи алатката за превод на статии на Википедија (видеото е со македонски превод)]] Во овој дел е направен преглед на корисни материјали за уредување, наведен е список со потребни статии, а прикажана е и табела за евиденција на придонесите. Додавањето нови содржини можело да се врши преку превод на содржини од другите јазични изданија на Википедија, но особено се охрабрувало дополнување со информации од други расположливи материјали. Препорака за новите и помалку искусни корисници е да ја користат алатката за превод на статии на Википедија (видео-упатство од десната страна). === Материјали за уредување === ;Други јазични изданија на Википедија * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:History of human rights]] ;Печатени и електронски изданија Се охрабруваат уредниците да користат македонски печатени и електронски изданија, а притоа е потребно изворите да бидат наведени. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Петиција за политички права на Алжир од 1920 година]] (Н)|[[101. километар]] (Н)|[[Историја на човековите права]] (Н)|[[Плочи Ал-Јахуду]] (Н)|[[Повелба за правата од 1689 година]] (Н)|[[Обичајно меѓународно хуманитарно право]] (Н)|[[Чартер 08]] (Н)|[[Закон „Крофтерс Холдингс“ (Шкотска) од 1886 година]] (Н)|[[Каирска делкарација за човекови права во исламот]] (Н)|[[Киров цилиндар]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година]] (Н)|[[Борец за човекови права]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] (П)|[[Изготвување на Универзалната декларација за човекови права]] (П)|[[Женевска консензуална декларација]] (Н)|[[Лига на Хајленд Ленд]] (П)|[[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии]] (Н)|[[Меѓународна коалиција на места на совеста]] (Н)|[[Иус]] (Н)|[[Колившчина]] (Н)|[[Курукан Фуга]] (Н)|[[Закони за земјиште (Ирска)]] (Н)|[[Земјишна војна]] (Н)|[[Надлежен трибунал]] (Н)|[[Цивилен интерниран]] (Н)|[[Женевска конвенција за ранетите и болните]] (Н)|[[Женевска конвенција за воени заробеници]] (Н)|[[Човечки штит (закон)]] (Н)|[[Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност]] (Н)|[[Голема повелба|Магна Карта]] (П)|[[Список на страни на Женевските конвенции]] (Н)|[[Жан Пиктет]] (Н)|[[Протокол I кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол II кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол III кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] (Н)|[[Закон за воени злосторства од 1996 година]] (Н)|[[Ангус Мекдоналд (епископ)]] (Н)|[[Рисалат ал-Хукук]] (Н)|[[Закони и акти за кралско наследство]] (Н)|[[Историја на ропството]] (Н)|[[Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел]] (Н)|[[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] (Н)|[[Вирџиниска декларација за права]]||[[Слобода од страв (слика)]] (Н)|[[Награда „Четири слободи“]] (Н)|[[Четири слободи (Роквел)]] (Н)|[[Плоштад „Четири слободи“]] (Н)|[[Четвртиот форум за слобода]](Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Бразилска резолуција]] (Н)|[[Споменик на четирите слободи]] (Н)|[[Остров Гибет (Бермуда)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Техзеб-е-Нишван]] (Н)|[[Јавна сила]] (Н)|[[Улица Исток Запад]] (Н)|[[Јулска повелба]] (Н)|[[Ирска национална лига за земјиште]] (Н)|[[Џонсон против Ајзентрагер]] (Н)|[[Панис (робови)]] (Н)|[[Заклетва по службена должност]] (Н)|[[Медал за победа во Втората светска војна]] (Н)|[[Закон за катанци]] (Н)|[[Бун против Ејр]] (Н)|[[Урдубегис]] (Н)|[[Афроамериканци во Африка]] (Н)|[[Споменик за граѓански права во Вирџинија]] (Н)|[[Бомбардирање на Меџлисот во 1908 година]] (Н)|[[Втора месенска војна]] (Н)|[[Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт]] (Н)|[[Кимбер против „Сафир Коуст Комјунити Аџд Кер“ ДООЕЛ]] (Н)|[[Диахилон]] (Н)|[[Во врска со Квинлан]] (Н)|[[Ама-ги]] (Н)|[[Балантајн против Канада]] (Н)|[[Валдман против Канада]] (Н)|[[Ирански локални избори во 1999 година]] (Н)|[[ Писмо за утре]] (Н)|[[Слобода на богослужба (сликарство)]] (Н)|[[Џорџ Авероф]] (Н)|[[Мари Томова]] (Н)|[[Ернестина фон Фирт]] (Н)|[[Саиб Катир]] (Н)|[[Христијански ритуал и создавање на британски робовски друштва, 1650–1780]] (Н)|[[Чипева (1815)]] (Н)|[[Мохамед Салимула против Унијата на Индија]] (Н)|[[Кинбажин]] (Н)|[[Деветтиот собор на Толедо]] (Н)|[[Стивен Д. Берент]] (Н)|[[Џозеф Матамата]] (Н)|[[Јоаким Мруговски]] (Н)|[[Вилијам Л. Ван Дебург]] (Н)|[[Конвенции за ноќна работа]] (Н)|[[Битката кај Мадана]] (Н)|[[Волфганг Абел]] (Н)|[[Ропство во Дакија]] (Н)|[[Закон за продавници од 1950 година]] (Н)|[[Уријас-Орелана против Бонди]] (Н)|[[Буле Ожие]] (Н)|[[Џими Леонард Столк]] (Н)|[[ Список на организации за право на глас на жените]] (Н)|[[Михаил Маринич]] (Н)|[[Лондонскиот собор во 1102 година]] (Н)|[[Кејтлин Розентал]] (Н)|[[Замокот на кралицата]] (Н)|[[12-та конференција на Меѓународната алијанса за право на глас на жените]] (Н)|[[Ум ал-валад]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ana Marija Dunja|Ana Marija Dunja]] | {{подреден список|[[Петиција за право]] (Н)|[[Закон за Хабеас Корпус од 1679 година]] (Н)|[[Атлантска повелба]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Декларација за толеранција (1687)]] (Н)|[[Слобода на утробите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Пирн против Лајл]] (Н)|[[Џозеф Мајстер]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Rfstefan|Rfstefan]] | {{подреден список|[[Алан Мекдоналд (поет)]] (Н)| [[Дванаесет статии]] (Н)| [[Нејпиерова комисија]] (Н)| [[1919 година во женската историја]] (Н)|[[Историја на електроконвулзивна терапија во Обединетото Кралство]] (Н)|[[Ванита Матил]] (Н)| [[Пчелка за шиење ќебиња]] (Н)|[[Луси (гинекологија)]] (Н)| [[Џарја]] (Н)|[[Бањио]] (Н)|[[Споменик на четирите маври]] (Н)|[[Марк Варнери]] (Н)|[[Африкански гробишта Годет]](Н)|[[Амандман за еднаквост]] (Н)|[[Паулсдејл]] (Н)|[[Суфражетката]] (Н)|[[Ќелија 16]] (Н) |[[Како беше освоено гласањето]] (Н)|[[Франсоаз Арнул]] (Н)|[[Брижит Обер]] (Н)|[[Стефани Одран]] (Н)|[[Тина Омонт]] (Н)|[[Ирис Клерт]] (Н)|[[Лаура Вите]] (Н)|[[Минта Бич]] (Н)|[[Џанета Р. ФицХју]] (Н)|[[Лина Гратама]] (Н)|[[Џорџет Ебанкс]] (Н)|[[Беатрис Грејг]] (Н)|[[Адела Милчиновиќ]] (Н)|[[Маргарита Томас-Клемент]] (Н)|[[Карме Травесет]] (Н)|[[Катерина Шлајмер-Кил]] (Н)|[[Серафина Давалос]] (Н)|[[Агнес де Силва]] (Н)|[[Клара Калниња]] (Н)|[[Катерина Арнот]] (Н)|[[Берта Бејкон]] (Н)|[[Ени Култејт]] (Н)|[[Џејн Клапертон]] (Н)|[[Клара Код]] (Н)|[[Марија Колби]] (Н)|[[Кетрин Корбет]] (Н)|[[Џеси Ландејл Камберленд]] (Н)|[[Ванда Алстон]] (Н)|[[Долорес Барговски]] (Н)|[[Џозефин Кејси]] (Н)|[[Маријам Чемберлен]] (Н)|[[Августа Калох Кристи]] (Н)|[[Џоан Акер]] (Н)|[[Џоан Алфс]] (Н)|[[Дина Бакст]] (Н)|[[Кетрин Х. Ентони]] (Н)|[[Елеонор Р. Дејвис]] (Н)|[[Алис де Ривера]] (Н)|[[Алис Чипман Дјуи]] (Н)|[[Сузана Веј Додс]] (Н)|[[Паула Донован]] (Н)|[[Бет Едмондс]] (Н)|[[Дороти Меигс Ејдлиц]] (Н)|[[Лаура Елдриџ]] (Н)|[[Едит Ана Елис]] (Н)|[[Џордан Емануел]] (Н)|[[Крис Ернст]] (Н)|[[Синди Естрада]] (Н)|[[Сиан Еванс (библиотекарка)]] (Н)|[[Рона М. Филдс]] (Н)|[[Јонет Флеминг]] (Н)|[[Хелен Ли Френклин]] (Н)|[[Синтија Фрисина]] (Н)|[[Долорес Чавез де Армихо]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Buhovski|Buhovski]] | {{подреден список|[[Договор на народот]] (Н)| [[Џон Мардок (уредник)]] (H)| [[Република против Адамс (1957)]] (Н)| [[Анарха Весткот]] (Н)| [[Лочед-Мекмилан против АМИ Осигурување ДОО]] (Н)| [[Директор за постапки за човекови права против ИНС Реставрации ДОО]] (Н)| [[Прогресивен сојуз на работниците и земјоделците]] (Н)|[[Радиодифузна корпорација „Ампис“]] (Н)|[[Ерол Алибукс]] (Н)|[[Брам Бер]] (Н)|[[Фред Дерби]] (Н)|[[Еди Хуст]] (Н)|[[Рој Хорб]] (Н)|[[Ахани против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Ре Берли]] (Н)|[[Референца за екстрадицијата на Нг]] (Н)|[[Киндлер против Канада (министер за правда)]] (Н)|[[Канада (Министер за вработување и имиграција) против Кјарели]] (Н)|[[Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат]] (Н)|[[Мугесера против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Пушпанатан против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Џерард Леки]] (Н)|[[Рубен Розендал]] (Н)|[[Чуварот на Сали (црнец) против Бити]] (Н)|[[Р (Европски центар за права на Ромите) против службеникот за имиграција на аеродромот во Прага]] (Н)|[[Акција „Брант“]] (Н)|[[Дијана Кефас]] (Н)|[[Ричард Еелс]] (Н)|[[Хајндс против Бразеал]] (Н)|[[Морисон против Вајт]] (Н)|[[Маргарита Дуплеси]] (Н)|[[Р против Џонс (Њу Бранзвик)]] (Н)|[[Целиот живот е борба]] (Н)|[[Блок 10]] (Н)|[[Франц фон Бодман]] (Н)| [[Германско друштво за расна хигиена]] (Н)| [[Хуго Шпац]] (Н)| [[Хелмут Фетер]] (Н)| [[Валтер Зонтаг]] (Н)| [[Женевјев Клуни]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Прва Женевска конвенција]] (Н)|[[Втора Женевска конвенција]] (Н)|[[Трета Женевска конвенција]] (Н)|[[Четврта Женевска конвенција]] (Н)|[[Историја на абортусот]] (Н)|[[Права на жените во Македонија]] (Н) |[[Абортусот во Канада]] (Н)|[[Закон за кинеско доселување (1885)]] (Н)|[[Регулирање на постојаното патување]] (Н)|[[Делгамукви против Британска Колумбија]] (Н)|[[Дуплесиови сирачиња]] (Н)|[[Феминизмот во Канада]] (Н)|[[Систем за пропусници (Канада)]] (Н)|[[Протерување на украинските Канаѓани]] (Н)|[[Ропството во Канада]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1865–1896)]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1896–1954)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1875)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1866)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1957)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1960)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1964)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1968)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1990)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1991)]] (Н)|[[Право на глас во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|}} |- | 10 | [[Корисник:19user99|19user99]] | {{подреден список|[[Четири слободи]] (Н)|[[Слобода од страв]] (Н)|[[Безбедност на личноста]] (Н)|[[Право на протест]] (Н)|[[Слобода на собирање]] (Н)|[[Закон против дискриминација]] (Н)|[[Слобода на здружување]] (Н)|[[Право на молчење]] (Н)|[[Три генерации на човекови права]] (Н)|[[Право на развој]] (Н)|[[Индивидуални и групни права]] (Н)|[[Малцински права]] (Н)|[[Човекови права и развој]] (Н)|[[Африканска повелба за човекови и народни права]] (Н)|[[Американска конвенција за човекови права]] (Н)|[[Хуманитарна интервенција]] (Н)|[[Африкански суд за човекови и народни права]] (Н)|[[Културни права]] (Н)|[[Меѓуамерикански суд за човекови права]] (Н)|[[Меѓуамериканска комисија за човекови права]] (Н)|[[Закон за еднаквост од 2010 година (Обединето Кралство)]] (Н)|[[Комисија за еднаквост и човекови права (Велика Британија)]] (Н)|[[Европска социјална повелба]] (Н)|[[Слобода на вероисповед]] (Н)|[[Слобода на мислење]] (Н)|[[Академска слобода]] (Н)|[[Право на наука и култура]] (Н)|[[Комитет за економски, социјални и културни права]] (Н)|[[Негативни и позитивни права]] (Н)|[[Права на барање и права на слобода]] (Н)|[[Право на приватност]] (Н)|[[Право на правично судење]] (Н)|[[Граѓански слободи]] (Н)|[[Интелектуална слобода]] (Н)|[[Економска слобода]] (Н)|[[Уметничка слобода]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Стефан Панев Дрен|Стефан Панев Дрен]] | {{подреден список|[[Логор за интернирање Касл Маунтин]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Sara Dren|Sara Dren]] | {{подреден список|[[Принципите на Јогјакарта]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Teaa Dren|Teaa Dren]] | {{подреден список|[[Р (Карсон) против Државниот секретар за работа и пензии]] (Н)|[[Комисијата за човекови права на Саскачеван против Воткот]] (Н)|[[Веласкез Родригез против Хондурас]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Честерска голема повелба]] (Н)|[[Џејмс Фипс]] (Н)|[[Слобода на говорот (слика)]] (Н)|[[Тајно друштво (Персија)]] (Н)|[[Комитет за казни]] (Н)|[[Мирза Хусајн Техрани]] (Н) |[[Денот на вљубените во Иран]] (Н)|[[Захра Рахнавард]] (Н)|[[Зелен пат на надежта]] (Н)|[[Милион потписи]] (Н)|[[Ашурски протести]] (Н)|[[Кампања „Зелен свиток“]] (Н)|[[Persiankiwi]] (Н)|[[Закон за заштита на семејството (Иран)]] (Н)|[[Конференција „Иран по изборите“]] (Н)|[[Протестна психоза]] (Н)|[[Молитвено поклонение за слобода]] (Н)|[[Претседателски комитет за граѓански права]] (Н)|[[Обвинуваме за геноцид]] (Н)|[[Конференција за граѓански права во Белата куќа]] (Н)|[[Женски политички совет]] (Н)|[[Извршна наредба 12086]] (Н)|[[Извршна наредба 11375]] (Н)|[[Извршна наредба 11246]] (Н)|[[Извршна наредба 10925]] (Н)|[[Извршна наредба 10555]] (Н)|[[Извршна наредба 10479]] (Н)|[[Извршна наредба 10308]] (Н)|[[Извршна наредба 9981]] (Н)|[[Извршна наредба 8802]] (Н)|[[Движење „Марш кон Вашингтон“]] (Н)|[[Глорија Ричардсон]] (Н)|[[Регионален совет на црнечко водство]] (Н)|[[Хериет Мур]] (Н)|[[Хомер Плеси]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Marijadren|Marijadren]] | {{подреден список|[[Мануел Барсија]] (Н)|[[Карл Н. Деглер]] (Н)|[[Маџ Дресер]] (Н)|[[Кетрин Армстронг]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија За да се запишете во списокот по двете точки запишете го вашето корисничко име, како и после големата црта. (пример: Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123). Отстранете ги следните: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> За да ги запишувате вашите статии во списокот во секоја заграда запишувајте ја статијата која сте ја уредиле и означувајте дали се работи за нова или подобрена статија (пример: [[Винсент ван Гог]] (Н)). Отстранете ги следните повторно: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> == Резултати == <i>Резултатите ќе бидат објавени овде по крајот на натпреварот.</i> [[Категорија:Википедија:Вики за човековите права|Историја на човековите права]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки седмици]] 48hqj2dg50ue60mnn5xludwr14gldff 5575238 5575237 2026-06-11T08:03:14Z Jtasevski123 69538 5575238 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:HumanRightsLogo.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачка седмица „Историја на човековите права“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''од 1 до 7 јуни 2026 година'''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Историја на човековите права''' — иницијатива на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, која има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Историја на човековите права“. Седмицата започнува на '''1 јуни 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''7 јуни 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''пријавете се подолу''' (со напатствија). Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Покрај пишувањето на нови статии, учесниците имаат прилика и значајно да дополнат постоечка статија. Во натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Методи == За време на уредувачката седмица, учесниците се очекува да: * создадат нови статии и да ги подобрат постоечките; * додадат веродостојни надворешни врски во статиите; и * додадат слики во статиите за да ги направат посликовити. == Упатство за учество == === Основни податоци === * '''Почеток:''' 1 јуни 2026 г. во 00:00 (CEST). * '''Крај:''' 7 јуни 2026 г. во 23:59 (CEST). * '''Место на одржување:''' секое место со пристап до интернет. * '''Тема:''' Историја на човековите права == Пријава == * '''Чекор 1:''' Создадете корисничка сметка [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%98%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 тука] или најавете се доколку веќе имате. * '''Чекор 2:''' Додадете го корисничкото име во [[#Список на учесници|списокот на учесници]] и одберете статија од [[#Материјали за уредување|списокот на статии за уредување]]. Со цел да се спречи истовремено уредување на една статија од повеќе учесници, задолжително додадете ги статиите коишто планирате да ги уредувате во списокот на учесници. === Награди === Награди се доделуваат на тројцата најплодотворни учесници во облик на вредносни купони, и тоа: * Прва награда: купон во вредност од 4.000 денари. * Втора награда: купон во вредност од 3.000 денари. * Трета награда: купон во вредност од 2.000 денари. '''Важно:''' За да се освои било која награда, потребно е да се создадат или подобрат најмалку 20 статии! == Содржина за уредување статии == [[Податотека:Content Translation Screencast (English).webm|мини|300п|десно|Кратко видео-упатство за тоа како се користи алатката за превод на статии на Википедија (видеото е со македонски превод)]] Во овој дел е направен преглед на корисни материјали за уредување, наведен е список со потребни статии, а прикажана е и табела за евиденција на придонесите. Додавањето нови содржини можело да се врши преку превод на содржини од другите јазични изданија на Википедија, но особено се охрабрувало дополнување со информации од други расположливи материјали. Препорака за новите и помалку искусни корисници е да ја користат алатката за превод на статии на Википедија (видео-упатство од десната страна). === Материјали за уредување === ;Други јазични изданија на Википедија * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:History of human rights]] ;Печатени и електронски изданија Се охрабруваат уредниците да користат македонски печатени и електронски изданија, а притоа е потребно изворите да бидат наведени. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Петиција за политички права на Алжир од 1920 година]] (Н)|[[101. километар]] (Н)|[[Историја на човековите права]] (Н)|[[Плочи Ал-Јахуду]] (Н)|[[Повелба за правата од 1689 година]] (Н)|[[Обичајно меѓународно хуманитарно право]] (Н)|[[Чартер 08]] (Н)|[[Закон „Крофтерс Холдингс“ (Шкотска) од 1886 година]] (Н)|[[Каирска делкарација за човекови права во исламот]] (Н)|[[Киров цилиндар]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година]] (Н)|[[Борец за човекови права]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] (П)|[[Изготвување на Универзалната декларација за човекови права]] (П)|[[Женевска консензуална декларација]] (Н)|[[Лига на Хајленд Ленд]] (П)|[[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии]] (Н)|[[Меѓународна коалиција на места на совеста]] (Н)|[[Иус]] (Н)|[[Колившчина]] (Н)|[[Курукан Фуга]] (Н)|[[Закони за земјиште (Ирска)]] (Н)|[[Земјишна војна]] (Н)|[[Надлежен трибунал]] (Н)|[[Цивилен интерниран]] (Н)|[[Женевска конвенција за ранетите и болните]] (Н)|[[Женевска конвенција за воени заробеници]] (Н)|[[Човечки штит (закон)]] (Н)|[[Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност]] (Н)|[[Голема повелба|Магна Карта]] (П)|[[Список на страни на Женевските конвенции]] (Н)|[[Жан Пиктет]] (Н)|[[Протокол I кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол II кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол III кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] (Н)|[[Закон за воени злосторства од 1996 година]] (Н)|[[Ангус Мекдоналд (епископ)]] (Н)|[[Рисалат ал-Хукук]] (Н)|[[Закони и акти за кралско наследство]] (Н)|[[Историја на ропството]] (Н)|[[Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел]] (Н)|[[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] (Н)|[[Вирџиниска декларација за права]]|[[Награда „Четири слободи“]] (Н)|[[Четири слободи (Роквел)]] (Н)|[[Плоштад „Четири слободи“]] (Н)|[[Четвртиот форум за слобода]](Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Бразилска резолуција]] (Н)|[[Споменик на четирите слободи]] (Н)|[[Остров Гибет (Бермуда)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Техзеб-е-Нишван]] (Н)|[[Јавна сила]] (Н)|[[Улица Исток Запад]] (Н)|[[Јулска повелба]] (Н)|[[Ирска национална лига за земјиште]] (Н)|[[Џонсон против Ајзентрагер]] (Н)|[[Панис (робови)]] (Н)|[[Заклетва по службена должност]] (Н)|[[Медал за победа во Втората светска војна]] (Н)|[[Закон за катанци]] (Н)|[[Бун против Ејр]] (Н)|[[Урдубегис]] (Н)|[[Афроамериканци во Африка]] (Н)|[[Споменик за граѓански права во Вирџинија]] (Н)|[[Бомбардирање на Меџлисот во 1908 година]] (Н)|[[Втора месенска војна]] (Н)|[[Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт]] (Н)|[[Кимбер против „Сафир Коуст Комјунити Аџд Кер“ ДООЕЛ]] (Н)|[[Диахилон]] (Н)|[[Во врска со Квинлан]] (Н)|[[Ама-ги]] (Н)|[[Балантајн против Канада]] (Н)|[[Валдман против Канада]] (Н)|[[Ирански локални избори во 1999 година]] (Н)|[[ Писмо за утре]] (Н)|[[Слобода на богослужба (сликарство)]] (Н)|[[Џорџ Авероф]] (Н)|[[Мари Томова]] (Н)|[[Ернестина фон Фирт]] (Н)|[[Саиб Катир]] (Н)|[[Христијански ритуал и создавање на британски робовски друштва, 1650–1780]] (Н)|[[Чипева (1815)]] (Н)|[[Мохамед Салимула против Унијата на Индија]] (Н)|[[Кинбажин]] (Н)|[[Деветтиот собор на Толедо]] (Н)|[[Стивен Д. Берент]] (Н)|[[Џозеф Матамата]] (Н)|[[Јоаким Мруговски]] (Н)|[[Вилијам Л. Ван Дебург]] (Н)|[[Конвенции за ноќна работа]] (Н)|[[Битката кај Мадана]] (Н)|[[Волфганг Абел]] (Н)|[[Ропство во Дакија]] (Н)|[[Закон за продавници од 1950 година]] (Н)|[[Уријас-Орелана против Бонди]] (Н)|[[Буле Ожие]] (Н)|[[Џими Леонард Столк]] (Н)|[[ Список на организации за право на глас на жените]] (Н)|[[Михаил Маринич]] (Н)|[[Лондонскиот собор во 1102 година]] (Н)|[[Кејтлин Розентал]] (Н)|[[Замокот на кралицата]] (Н)|[[12-та конференција на Меѓународната алијанса за право на глас на жените]] (Н)|[[Ум ал-валад]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ana Marija Dunja|Ana Marija Dunja]] | {{подреден список|[[Петиција за право]] (Н)|[[Закон за Хабеас Корпус од 1679 година]] (Н)|[[Атлантска повелба]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Декларација за толеранција (1687)]] (Н)|[[Слобода на утробите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Пирн против Лајл]] (Н)|[[Џозеф Мајстер]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Rfstefan|Rfstefan]] | {{подреден список|[[Алан Мекдоналд (поет)]] (Н)| [[Дванаесет статии]] (Н)| [[Нејпиерова комисија]] (Н)| [[1919 година во женската историја]] (Н)|[[Историја на електроконвулзивна терапија во Обединетото Кралство]] (Н)|[[Ванита Матил]] (Н)| [[Пчелка за шиење ќебиња]] (Н)|[[Луси (гинекологија)]] (Н)| [[Џарја]] (Н)|[[Бањио]] (Н)|[[Споменик на четирите маври]] (Н)|[[Марк Варнери]] (Н)|[[Африкански гробишта Годет]](Н)|[[Амандман за еднаквост]] (Н)|[[Паулсдејл]] (Н)|[[Суфражетката]] (Н)|[[Ќелија 16]] (Н) |[[Како беше освоено гласањето]] (Н)|[[Франсоаз Арнул]] (Н)|[[Брижит Обер]] (Н)|[[Стефани Одран]] (Н)|[[Тина Омонт]] (Н)|[[Ирис Клерт]] (Н)|[[Лаура Вите]] (Н)|[[Минта Бич]] (Н)|[[Џанета Р. ФицХју]] (Н)|[[Лина Гратама]] (Н)|[[Џорџет Ебанкс]] (Н)|[[Беатрис Грејг]] (Н)|[[Адела Милчиновиќ]] (Н)|[[Маргарита Томас-Клемент]] (Н)|[[Карме Травесет]] (Н)|[[Катерина Шлајмер-Кил]] (Н)|[[Серафина Давалос]] (Н)|[[Агнес де Силва]] (Н)|[[Клара Калниња]] (Н)|[[Катерина Арнот]] (Н)|[[Берта Бејкон]] (Н)|[[Ени Култејт]] (Н)|[[Џејн Клапертон]] (Н)|[[Клара Код]] (Н)|[[Марија Колби]] (Н)|[[Кетрин Корбет]] (Н)|[[Џеси Ландејл Камберленд]] (Н)|[[Ванда Алстон]] (Н)|[[Долорес Барговски]] (Н)|[[Џозефин Кејси]] (Н)|[[Маријам Чемберлен]] (Н)|[[Августа Калох Кристи]] (Н)|[[Џоан Акер]] (Н)|[[Џоан Алфс]] (Н)|[[Дина Бакст]] (Н)|[[Кетрин Х. Ентони]] (Н)|[[Елеонор Р. Дејвис]] (Н)|[[Алис де Ривера]] (Н)|[[Алис Чипман Дјуи]] (Н)|[[Сузана Веј Додс]] (Н)|[[Паула Донован]] (Н)|[[Бет Едмондс]] (Н)|[[Дороти Меигс Ејдлиц]] (Н)|[[Лаура Елдриџ]] (Н)|[[Едит Ана Елис]] (Н)|[[Џордан Емануел]] (Н)|[[Крис Ернст]] (Н)|[[Синди Естрада]] (Н)|[[Сиан Еванс (библиотекарка)]] (Н)|[[Рона М. Филдс]] (Н)|[[Јонет Флеминг]] (Н)|[[Хелен Ли Френклин]] (Н)|[[Синтија Фрисина]] (Н)|[[Долорес Чавез де Армихо]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Buhovski|Buhovski]] | {{подреден список|[[Договор на народот]] (Н)| [[Џон Мардок (уредник)]] (H)| [[Република против Адамс (1957)]] (Н)| [[Анарха Весткот]] (Н)| [[Лочед-Мекмилан против АМИ Осигурување ДОО]] (Н)| [[Директор за постапки за човекови права против ИНС Реставрации ДОО]] (Н)| [[Прогресивен сојуз на работниците и земјоделците]] (Н)|[[Радиодифузна корпорација „Ампис“]] (Н)|[[Ерол Алибукс]] (Н)|[[Брам Бер]] (Н)|[[Фред Дерби]] (Н)|[[Еди Хуст]] (Н)|[[Рој Хорб]] (Н)|[[Ахани против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Ре Берли]] (Н)|[[Референца за екстрадицијата на Нг]] (Н)|[[Киндлер против Канада (министер за правда)]] (Н)|[[Канада (Министер за вработување и имиграција) против Кјарели]] (Н)|[[Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат]] (Н)|[[Мугесера против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Пушпанатан против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Џерард Леки]] (Н)|[[Рубен Розендал]] (Н)|[[Чуварот на Сали (црнец) против Бити]] (Н)|[[Р (Европски центар за права на Ромите) против службеникот за имиграција на аеродромот во Прага]] (Н)|[[Акција „Брант“]] (Н)|[[Дијана Кефас]] (Н)|[[Ричард Еелс]] (Н)|[[Хајндс против Бразеал]] (Н)|[[Морисон против Вајт]] (Н)|[[Маргарита Дуплеси]] (Н)|[[Р против Џонс (Њу Бранзвик)]] (Н)|[[Целиот живот е борба]] (Н)|[[Блок 10]] (Н)|[[Франц фон Бодман]] (Н)| [[Германско друштво за расна хигиена]] (Н)| [[Хуго Шпац]] (Н)| [[Хелмут Фетер]] (Н)| [[Валтер Зонтаг]] (Н)| [[Женевјев Клуни]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Прва Женевска конвенција]] (Н)|[[Втора Женевска конвенција]] (Н)|[[Трета Женевска конвенција]] (Н)|[[Четврта Женевска конвенција]] (Н)|[[Историја на абортусот]] (Н)|[[Права на жените во Македонија]] (Н) |[[Абортусот во Канада]] (Н)|[[Закон за кинеско доселување (1885)]] (Н)|[[Регулирање на постојаното патување]] (Н)|[[Делгамукви против Британска Колумбија]] (Н)|[[Дуплесиови сирачиња]] (Н)|[[Феминизмот во Канада]] (Н)|[[Систем за пропусници (Канада)]] (Н)|[[Протерување на украинските Канаѓани]] (Н)|[[Ропството во Канада]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1865–1896)]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1896–1954)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1875)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1866)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1957)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1960)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1964)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1968)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1990)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1991)]] (Н)|[[Право на глас во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|}} |- | 10 | [[Корисник:19user99|19user99]] | {{подреден список|[[Четири слободи]] (Н)|[[Слобода од страв]] (Н)|[[Безбедност на личноста]] (Н)|[[Право на протест]] (Н)|[[Слобода на собирање]] (Н)|[[Закон против дискриминација]] (Н)|[[Слобода на здружување]] (Н)|[[Право на молчење]] (Н)|[[Три генерации на човекови права]] (Н)|[[Право на развој]] (Н)|[[Индивидуални и групни права]] (Н)|[[Малцински права]] (Н)|[[Човекови права и развој]] (Н)|[[Африканска повелба за човекови и народни права]] (Н)|[[Американска конвенција за човекови права]] (Н)|[[Хуманитарна интервенција]] (Н)|[[Африкански суд за човекови и народни права]] (Н)|[[Културни права]] (Н)|[[Меѓуамерикански суд за човекови права]] (Н)|[[Меѓуамериканска комисија за човекови права]] (Н)|[[Закон за еднаквост од 2010 година (Обединето Кралство)]] (Н)|[[Комисија за еднаквост и човекови права (Велика Британија)]] (Н)|[[Европска социјална повелба]] (Н)|[[Слобода на вероисповед]] (Н)|[[Слобода на мислење]] (Н)|[[Академска слобода]] (Н)|[[Право на наука и култура]] (Н)|[[Комитет за економски, социјални и културни права]] (Н)|[[Негативни и позитивни права]] (Н)|[[Права на барање и права на слобода]] (Н)|[[Право на приватност]] (Н)|[[Право на правично судење]] (Н)|[[Граѓански слободи]] (Н)|[[Интелектуална слобода]] (Н)|[[Економска слобода]] (Н)|[[Уметничка слобода]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Стефан Панев Дрен|Стефан Панев Дрен]] | {{подреден список|[[Логор за интернирање Касл Маунтин]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Sara Dren|Sara Dren]] | {{подреден список|[[Принципите на Јогјакарта]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Teaa Dren|Teaa Dren]] | {{подреден список|[[Р (Карсон) против Државниот секретар за работа и пензии]] (Н)|[[Комисијата за човекови права на Саскачеван против Воткот]] (Н)|[[Веласкез Родригез против Хондурас]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Честерска голема повелба]] (Н)|[[Џејмс Фипс]] (Н)|[[Слобода на говорот (слика)]] (Н)|[[Тајно друштво (Персија)]] (Н)|[[Комитет за казни]] (Н)|[[Мирза Хусајн Техрани]] (Н) |[[Денот на вљубените во Иран]] (Н)|[[Захра Рахнавард]] (Н)|[[Зелен пат на надежта]] (Н)|[[Милион потписи]] (Н)|[[Ашурски протести]] (Н)|[[Кампања „Зелен свиток“]] (Н)|[[Persiankiwi]] (Н)|[[Закон за заштита на семејството (Иран)]] (Н)|[[Конференција „Иран по изборите“]] (Н)|[[Протестна психоза]] (Н)|[[Молитвено поклонение за слобода]] (Н)|[[Претседателски комитет за граѓански права]] (Н)|[[Обвинуваме за геноцид]] (Н)|[[Конференција за граѓански права во Белата куќа]] (Н)|[[Женски политички совет]] (Н)|[[Извршна наредба 12086]] (Н)|[[Извршна наредба 11375]] (Н)|[[Извршна наредба 11246]] (Н)|[[Извршна наредба 10925]] (Н)|[[Извршна наредба 10555]] (Н)|[[Извршна наредба 10479]] (Н)|[[Извршна наредба 10308]] (Н)|[[Извршна наредба 9981]] (Н)|[[Извршна наредба 8802]] (Н)|[[Движење „Марш кон Вашингтон“]] (Н)|[[Глорија Ричардсон]] (Н)|[[Регионален совет на црнечко водство]] (Н)|[[Хериет Мур]] (Н)|[[Хомер Плеси]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Marijadren|Marijadren]] | {{подреден список|[[Мануел Барсија]] (Н)|[[Карл Н. Деглер]] (Н)|[[Маџ Дресер]] (Н)|[[Кетрин Армстронг]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија За да се запишете во списокот по двете точки запишете го вашето корисничко име, како и после големата црта. (пример: Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123). Отстранете ги следните: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> За да ги запишувате вашите статии во списокот во секоја заграда запишувајте ја статијата која сте ја уредиле и означувајте дали се работи за нова или подобрена статија (пример: [[Винсент ван Гог]] (Н)). Отстранете ги следните повторно: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> == Резултати == <i>Резултатите ќе бидат објавени овде по крајот на натпреварот.</i> [[Категорија:Википедија:Вики за човековите права|Историја на човековите права]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки седмици]] 3vud21m3ucqn9r2xq6cgvgpu0ko6xmt 5575244 5575238 2026-06-11T08:26:00Z Виолетова 1975 /* Список на учесници */ 5575244 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:HumanRightsLogo.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачка седмица „Историја на човековите права“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''од 1 до 7 јуни 2026 година'''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Историја на човековите права''' — иницијатива на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, која има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Историја на човековите права“. Седмицата започнува на '''1 јуни 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''7 јуни 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''пријавете се подолу''' (со напатствија). Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Покрај пишувањето на нови статии, учесниците имаат прилика и значајно да дополнат постоечка статија. Во натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Методи == За време на уредувачката седмица, учесниците се очекува да: * создадат нови статии и да ги подобрат постоечките; * додадат веродостојни надворешни врски во статиите; и * додадат слики во статиите за да ги направат посликовити. == Упатство за учество == === Основни податоци === * '''Почеток:''' 1 јуни 2026 г. во 00:00 (CEST). * '''Крај:''' 7 јуни 2026 г. во 23:59 (CEST). * '''Место на одржување:''' секое место со пристап до интернет. * '''Тема:''' Историја на човековите права == Пријава == * '''Чекор 1:''' Создадете корисничка сметка [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%98%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 тука] или најавете се доколку веќе имате. * '''Чекор 2:''' Додадете го корисничкото име во [[#Список на учесници|списокот на учесници]] и одберете статија од [[#Материјали за уредување|списокот на статии за уредување]]. Со цел да се спречи истовремено уредување на една статија од повеќе учесници, задолжително додадете ги статиите коишто планирате да ги уредувате во списокот на учесници. === Награди === Награди се доделуваат на тројцата најплодотворни учесници во облик на вредносни купони, и тоа: * Прва награда: купон во вредност од 4.000 денари. * Втора награда: купон во вредност од 3.000 денари. * Трета награда: купон во вредност од 2.000 денари. '''Важно:''' За да се освои било која награда, потребно е да се создадат или подобрат најмалку 20 статии! == Содржина за уредување статии == [[Податотека:Content Translation Screencast (English).webm|мини|300п|десно|Кратко видео-упатство за тоа како се користи алатката за превод на статии на Википедија (видеото е со македонски превод)]] Во овој дел е направен преглед на корисни материјали за уредување, наведен е список со потребни статии, а прикажана е и табела за евиденција на придонесите. Додавањето нови содржини можело да се врши преку превод на содржини од другите јазични изданија на Википедија, но особено се охрабрувало дополнување со информации од други расположливи материјали. Препорака за новите и помалку искусни корисници е да ја користат алатката за превод на статии на Википедија (видео-упатство од десната страна). === Материјали за уредување === ;Други јазични изданија на Википедија * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:History of human rights]] ;Печатени и електронски изданија Се охрабруваат уредниците да користат македонски печатени и електронски изданија, а притоа е потребно изворите да бидат наведени. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Петиција за политички права на Алжир од 1920 година]] (Н)|[[101. километар]] (Н)|[[Историја на човековите права]] (Н)|[[Плочи Ал-Јахуду]] (Н)|[[Повелба за правата од 1689 година]] (Н)|[[Обичајно меѓународно хуманитарно право]] (Н)|[[Чартер 08]] (Н)|[[Закон „Крофтерс Холдингс“ (Шкотска) од 1886 година]] (Н)|[[Каирска делкарација за човекови права во исламот]] (Н)|[[Киров цилиндар]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година]] (Н)|[[Борец за човекови права]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] (П)|[[Изготвување на Универзалната декларација за човекови права]] (П)|[[Женевска консензуална декларација]] (Н)|[[Лига на Хајленд Ленд]] (П)|[[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии]] (Н)|[[Меѓународна коалиција на места на совеста]] (Н)|[[Иус]] (Н)|[[Колившчина]] (Н)|[[Курукан Фуга]] (Н)|[[Закони за земјиште (Ирска)]] (Н)|[[Земјишна војна]] (Н)|[[Надлежен трибунал]] (Н)|[[Цивилен интерниран]] (Н)|[[Женевска конвенција за ранетите и болните]] (Н)|[[Женевска конвенција за воени заробеници]] (Н)|[[Човечки штит (закон)]] (Н)|[[Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност]] (Н)|[[Список на страни на Женевските конвенции]] (Н)|[[Жан Пиктет]] (Н)|[[Протокол I кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол II кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол III кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] (Н)|[[Закон за воени злосторства од 1996 година]] (Н)|[[Ангус Мекдоналд (епископ)]] (Н)|[[Рисалат ал-Хукук]] (Н)|[[Закони и акти за кралско наследство]] (Н)|[[Историја на ропството]] (Н)|[[Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел]] (Н)|[[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] (Н)|[[Вирџиниска декларација за права]]|[[Награда „Четири слободи“]] (Н)|[[Четири слободи (Роквел)]] (Н)|[[Плоштад „Четири слободи“]] (Н)|[[Четвртиот форум за слобода]](Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Бразилска резолуција]] (Н)|[[Споменик на четирите слободи]] (Н)|[[Остров Гибет (Бермуда)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Техзеб-е-Нишван]] (Н)|[[Јавна сила]] (Н)|[[Улица Исток Запад]] (Н)|[[Јулска повелба]] (Н)|[[Ирска национална лига за земјиште]] (Н)|[[Џонсон против Ајзентрагер]] (Н)|[[Панис (робови)]] (Н)|[[Заклетва по службена должност]] (Н)|[[Медал за победа во Втората светска војна]] (Н)|[[Закон за катанци]] (Н)|[[Бун против Ејр]] (Н)|[[Урдубегис]] (Н)|[[Афроамериканци во Африка]] (Н)|[[Споменик за граѓански права во Вирџинија]] (Н)|[[Бомбардирање на Меџлисот во 1908 година]] (Н)|[[Втора месенска војна]] (Н)|[[Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт]] (Н)|[[Кимбер против „Сафир Коуст Комјунити Аџд Кер“ ДООЕЛ]] (Н)|[[Диахилон]] (Н)|[[Во врска со Квинлан]] (Н)|[[Ама-ги]] (Н)|[[Балантајн против Канада]] (Н)|[[Валдман против Канада]] (Н)|[[Ирански локални избори во 1999 година]] (Н)|[[ Писмо за утре]] (Н)|[[Слобода на богослужба (сликарство)]] (Н)|[[Џорџ Авероф]] (Н)|[[Мари Томова]] (Н)|[[Ернестина фон Фирт]] (Н)|[[Саиб Катир]] (Н)|[[Христијански ритуал и создавање на британски робовски друштва, 1650–1780]] (Н)|[[Чипева (1815)]] (Н)|[[Мохамед Салимула против Унијата на Индија]] (Н)|[[Кинбажин]] (Н)|[[Деветтиот собор на Толедо]] (Н)|[[Стивен Д. Берент]] (Н)|[[Џозеф Матамата]] (Н)|[[Јоаким Мруговски]] (Н)|[[Вилијам Л. Ван Дебург]] (Н)|[[Конвенции за ноќна работа]] (Н)|[[Битката кај Мадана]] (Н)|[[Волфганг Абел]] (Н)|[[Ропство во Дакија]] (Н)|[[Закон за продавници од 1950 година]] (Н)|[[Уријас-Орелана против Бонди]] (Н)|[[Буле Ожие]] (Н)|[[Џими Леонард Столк]] (Н)|[[ Список на организации за право на глас на жените]] (Н)|[[Михаил Маринич]] (Н)|[[Лондонскиот собор во 1102 година]] (Н)|[[Кејтлин Розентал]] (Н)|[[Замокот на кралицата]] (Н)|[[12-та конференција на Меѓународната алијанса за право на глас на жените]] (Н)|[[Ум ал-валад]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ana Marija Dunja|Ana Marija Dunja]] | {{подреден список|[[Петиција за право]] (Н)|[[Закон за Хабеас Корпус од 1679 година]] (Н)|[[Атлантска повелба]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Декларација за толеранција (1687)]] (Н)|[[Слобода на утробите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Пирн против Лајл]] (Н)|[[Џозеф Мајстер]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Rfstefan|Rfstefan]] | {{подреден список|[[Алан Мекдоналд (поет)]] (Н)| [[Дванаесет статии]] (Н)| [[Нејпиерова комисија]] (Н)| [[1919 година во женската историја]] (Н)|[[Историја на електроконвулзивна терапија во Обединетото Кралство]] (Н)|[[Ванита Матил]] (Н)| [[Пчелка за шиење ќебиња]] (Н)|[[Луси (гинекологија)]] (Н)| [[Џарја]] (Н)|[[Бањио]] (Н)|[[Споменик на четирите маври]] (Н)|[[Марк Варнери]] (Н)|[[Африкански гробишта Годет]](Н)|[[Амандман за еднаквост]] (Н)|[[Паулсдејл]] (Н)|[[Суфражетката]] (Н)|[[Ќелија 16]] (Н) |[[Како беше освоено гласањето]] (Н)|[[Франсоаз Арнул]] (Н)|[[Брижит Обер]] (Н)|[[Стефани Одран]] (Н)|[[Тина Омонт]] (Н)|[[Ирис Клерт]] (Н)|[[Лаура Вите]] (Н)|[[Минта Бич]] (Н)|[[Џанета Р. ФицХју]] (Н)|[[Лина Гратама]] (Н)|[[Џорџет Ебанкс]] (Н)|[[Беатрис Грејг]] (Н)|[[Адела Милчиновиќ]] (Н)|[[Маргарита Томас-Клемент]] (Н)|[[Карме Травесет]] (Н)|[[Катерина Шлајмер-Кил]] (Н)|[[Серафина Давалос]] (Н)|[[Агнес де Силва]] (Н)|[[Клара Калниња]] (Н)|[[Катерина Арнот]] (Н)|[[Берта Бејкон]] (Н)|[[Ени Култејт]] (Н)|[[Џејн Клапертон]] (Н)|[[Клара Код]] (Н)|[[Марија Колби]] (Н)|[[Кетрин Корбет]] (Н)|[[Џеси Ландејл Камберленд]] (Н)|[[Ванда Алстон]] (Н)|[[Долорес Барговски]] (Н)|[[Џозефин Кејси]] (Н)|[[Маријам Чемберлен]] (Н)|[[Августа Калох Кристи]] (Н)|[[Џоан Акер]] (Н)|[[Џоан Алфс]] (Н)|[[Дина Бакст]] (Н)|[[Кетрин Х. Ентони]] (Н)|[[Елеонор Р. Дејвис]] (Н)|[[Алис де Ривера]] (Н)|[[Алис Чипман Дјуи]] (Н)|[[Сузана Веј Додс]] (Н)|[[Паула Донован]] (Н)|[[Бет Едмондс]] (Н)|[[Дороти Меигс Ејдлиц]] (Н)|[[Лаура Елдриџ]] (Н)|[[Едит Ана Елис]] (Н)|[[Џордан Емануел]] (Н)|[[Крис Ернст]] (Н)|[[Синди Естрада]] (Н)|[[Сиан Еванс (библиотекарка)]] (Н)|[[Рона М. Филдс]] (Н)|[[Јонет Флеминг]] (Н)|[[Хелен Ли Френклин]] (Н)|[[Синтија Фрисина]] (Н)|[[Долорес Чавез де Армихо]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Buhovski|Buhovski]] | {{подреден список|[[Договор на народот]] (Н)| [[Џон Мардок (уредник)]] (H)| [[Република против Адамс (1957)]] (Н)| [[Анарха Весткот]] (Н)| [[Лочед-Мекмилан против АМИ Осигурување ДОО]] (Н)| [[Директор за постапки за човекови права против ИНС Реставрации ДОО]] (Н)| [[Прогресивен сојуз на работниците и земјоделците]] (Н)|[[Радиодифузна корпорација „Ампис“]] (Н)|[[Ерол Алибукс]] (Н)|[[Брам Бер]] (Н)|[[Фред Дерби]] (Н)|[[Еди Хуст]] (Н)|[[Рој Хорб]] (Н)|[[Ахани против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Ре Берли]] (Н)|[[Референца за екстрадицијата на Нг]] (Н)|[[Киндлер против Канада (министер за правда)]] (Н)|[[Канада (Министер за вработување и имиграција) против Кјарели]] (Н)|[[Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат]] (Н)|[[Мугесера против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Пушпанатан против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Џерард Леки]] (Н)|[[Рубен Розендал]] (Н)|[[Чуварот на Сали (црнец) против Бити]] (Н)|[[Р (Европски центар за права на Ромите) против службеникот за имиграција на аеродромот во Прага]] (Н)|[[Акција „Брант“]] (Н)|[[Дијана Кефас]] (Н)|[[Ричард Еелс]] (Н)|[[Хајндс против Бразеал]] (Н)|[[Морисон против Вајт]] (Н)|[[Маргарита Дуплеси]] (Н)|[[Р против Џонс (Њу Бранзвик)]] (Н)|[[Целиот живот е борба]] (Н)|[[Блок 10]] (Н)|[[Франц фон Бодман]] (Н)| [[Германско друштво за расна хигиена]] (Н)| [[Хуго Шпац]] (Н)| [[Хелмут Фетер]] (Н)| [[Валтер Зонтаг]] (Н)| [[Женевјев Клуни]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Прва Женевска конвенција]] (Н)|[[Втора Женевска конвенција]] (Н)|[[Трета Женевска конвенција]] (Н)|[[Четврта Женевска конвенција]] (Н)|[[Историја на абортусот]] (Н)|[[Права на жените во Македонија]] (Н) |[[Абортусот во Канада]] (Н)|[[Закон за кинеско доселување (1885)]] (Н)|[[Регулирање на постојаното патување]] (Н)|[[Делгамукви против Британска Колумбија]] (Н)|[[Дуплесиови сирачиња]] (Н)|[[Феминизмот во Канада]] (Н)|[[Систем за пропусници (Канада)]] (Н)|[[Протерување на украинските Канаѓани]] (Н)|[[Ропството во Канада]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1865–1896)]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1896–1954)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1875)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1866)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1957)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1960)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1964)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1968)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1990)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1991)]] (Н)|[[Право на глас во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|}} |- | 10 | [[Корисник:19user99|19user99]] | {{подреден список|[[Четири слободи]] (Н)|[[Слобода од страв]] (Н)|[[Безбедност на личноста]] (Н)|[[Право на протест]] (Н)|[[Слобода на собирање]] (Н)|[[Закон против дискриминација]] (Н)|[[Слобода на здружување]] (Н)|[[Право на молчење]] (Н)|[[Три генерации на човекови права]] (Н)|[[Право на развој]] (Н)|[[Индивидуални и групни права]] (Н)|[[Малцински права]] (Н)|[[Човекови права и развој]] (Н)|[[Африканска повелба за човекови и народни права]] (Н)|[[Американска конвенција за човекови права]] (Н)|[[Хуманитарна интервенција]] (Н)|[[Африкански суд за човекови и народни права]] (Н)|[[Културни права]] (Н)|[[Меѓуамерикански суд за човекови права]] (Н)|[[Меѓуамериканска комисија за човекови права]] (Н)|[[Закон за еднаквост од 2010 година (Обединето Кралство)]] (Н)|[[Комисија за еднаквост и човекови права (Велика Британија)]] (Н)|[[Европска социјална повелба]] (Н)|[[Слобода на вероисповед]] (Н)|[[Слобода на мислење]] (Н)|[[Академска слобода]] (Н)|[[Право на наука и култура]] (Н)|[[Комитет за економски, социјални и културни права]] (Н)|[[Негативни и позитивни права]] (Н)|[[Права на барање и права на слобода]] (Н)|[[Право на приватност]] (Н)|[[Право на правично судење]] (Н)|[[Граѓански слободи]] (Н)|[[Интелектуална слобода]] (Н)|[[Економска слобода]] (Н)|[[Уметничка слобода]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Стефан Панев Дрен|Стефан Панев Дрен]] | {{подреден список|[[Логор за интернирање Касл Маунтин]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Sara Dren|Sara Dren]] | {{подреден список|[[Принципите на Јогјакарта]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Teaa Dren|Teaa Dren]] | {{подреден список|[[Р (Карсон) против Државниот секретар за работа и пензии]] (Н)|[[Комисијата за човекови права на Саскачеван против Воткот]] (Н)|[[Веласкез Родригез против Хондурас]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Честерска голема повелба]] (Н)|[[Џејмс Фипс]] (Н)|[[Слобода на говорот (слика)]] (Н)|[[Тајно друштво (Персија)]] (Н)|[[Комитет за казни]] (Н)|[[Мирза Хусајн Техрани]] (Н) |[[Денот на вљубените во Иран]] (Н)|[[Захра Рахнавард]] (Н)|[[Зелен пат на надежта]] (Н)|[[Милион потписи]] (Н)|[[Ашурски протести]] (Н)|[[Кампања „Зелен свиток“]] (Н)|[[Persiankiwi]] (Н)|[[Закон за заштита на семејството (Иран)]] (Н)|[[Конференција „Иран по изборите“]] (Н)|[[Протестна психоза]] (Н)|[[Молитвено поклонение за слобода]] (Н)|[[Претседателски комитет за граѓански права]] (Н)|[[Обвинуваме за геноцид]] (Н)|[[Конференција за граѓански права во Белата куќа]] (Н)|[[Женски политички совет]] (Н)|[[Извршна наредба 12086]] (Н)|[[Извршна наредба 11375]] (Н)|[[Извршна наредба 11246]] (Н)|[[Извршна наредба 10925]] (Н)|[[Извршна наредба 10555]] (Н)|[[Извршна наредба 10479]] (Н)|[[Извршна наредба 10308]] (Н)|[[Извршна наредба 9981]] (Н)|[[Извршна наредба 8802]] (Н)|[[Движење „Марш кон Вашингтон“]] (Н)|[[Глорија Ричардсон]] (Н)|[[Регионален совет на црнечко водство]] (Н)|[[Хериет Мур]] (Н)|[[Хомер Плеси]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Marijadren|Marijadren]] | {{подреден список|[[Мануел Барсија]] (Н)|[[Карл Н. Деглер]] (Н)|[[Маџ Дресер]] (Н)|[[Кетрин Армстронг]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија За да се запишете во списокот по двете точки запишете го вашето корисничко име, како и после големата црта. (пример: Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123). Отстранете ги следните: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> За да ги запишувате вашите статии во списокот во секоја заграда запишувајте ја статијата која сте ја уредиле и означувајте дали се работи за нова или подобрена статија (пример: [[Винсент ван Гог]] (Н)). Отстранете ги следните повторно: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> == Резултати == <i>Резултатите ќе бидат објавени овде по крајот на натпреварот.</i> [[Категорија:Википедија:Вики за човековите права|Историја на човековите права]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки седмици]] f47x5nehu85bicm99474v6pvmzhvrn7 5575250 5575244 2026-06-11T08:34:27Z Виолетова 1975 правилен изговор на презиме 5575250 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:HumanRightsLogo.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачка седмица „Историја на човековите права“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''од 1 до 7 јуни 2026 година'''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Историја на човековите права''' — иницијатива на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, која има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Историја на човековите права“. Седмицата започнува на '''1 јуни 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''7 јуни 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''пријавете се подолу''' (со напатствија). Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Покрај пишувањето на нови статии, учесниците имаат прилика и значајно да дополнат постоечка статија. Во натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Методи == За време на уредувачката седмица, учесниците се очекува да: * создадат нови статии и да ги подобрат постоечките; * додадат веродостојни надворешни врски во статиите; и * додадат слики во статиите за да ги направат посликовити. == Упатство за учество == === Основни податоци === * '''Почеток:''' 1 јуни 2026 г. во 00:00 (CEST). * '''Крај:''' 7 јуни 2026 г. во 23:59 (CEST). * '''Место на одржување:''' секое место со пристап до интернет. * '''Тема:''' Историја на човековите права == Пријава == * '''Чекор 1:''' Создадете корисничка сметка [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%98%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 тука] или најавете се доколку веќе имате. * '''Чекор 2:''' Додадете го корисничкото име во [[#Список на учесници|списокот на учесници]] и одберете статија од [[#Материјали за уредување|списокот на статии за уредување]]. Со цел да се спречи истовремено уредување на една статија од повеќе учесници, задолжително додадете ги статиите коишто планирате да ги уредувате во списокот на учесници. === Награди === Награди се доделуваат на тројцата најплодотворни учесници во облик на вредносни купони, и тоа: * Прва награда: купон во вредност од 4.000 денари. * Втора награда: купон во вредност од 3.000 денари. * Трета награда: купон во вредност од 2.000 денари. '''Важно:''' За да се освои било која награда, потребно е да се создадат или подобрат најмалку 20 статии! == Содржина за уредување статии == [[Податотека:Content Translation Screencast (English).webm|мини|300п|десно|Кратко видео-упатство за тоа како се користи алатката за превод на статии на Википедија (видеото е со македонски превод)]] Во овој дел е направен преглед на корисни материјали за уредување, наведен е список со потребни статии, а прикажана е и табела за евиденција на придонесите. Додавањето нови содржини можело да се врши преку превод на содржини од другите јазични изданија на Википедија, но особено се охрабрувало дополнување со информации од други расположливи материјали. Препорака за новите и помалку искусни корисници е да ја користат алатката за превод на статии на Википедија (видео-упатство од десната страна). === Материјали за уредување === ;Други јазични изданија на Википедија * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:History of human rights]] ;Печатени и електронски изданија Се охрабруваат уредниците да користат македонски печатени и електронски изданија, а притоа е потребно изворите да бидат наведени. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Петиција за политички права на Алжир од 1920 година]] (Н)|[[101. километар]] (Н)|[[Историја на човековите права]] (Н)|[[Плочи Ал-Јахуду]] (Н)|[[Повелба за правата од 1689 година]] (Н)|[[Обичајно меѓународно хуманитарно право]] (Н)|[[Чартер 08]] (Н)|[[Закон „Крофтерс Холдингс“ (Шкотска) од 1886 година]] (Н)|[[Каирска делкарација за човекови права во исламот]] (Н)|[[Киров цилиндар]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година]] (Н)|[[Борец за човекови права]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] (П)|[[Изготвување на Универзалната декларација за човекови права]] (П)|[[Женевска консензуална декларација]] (Н)|[[Лига на Хајленд Ленд]] (П)|[[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии]] (Н)|[[Меѓународна коалиција на места на совеста]] (Н)|[[Иус]] (Н)|[[Колившчина]] (Н)|[[Курукан Фуга]] (Н)|[[Закони за земјиште (Ирска)]] (Н)|[[Земјишна војна]] (Н)|[[Надлежен трибунал]] (Н)|[[Цивилен интерниран]] (Н)|[[Женевска конвенција за ранетите и болните]] (Н)|[[Женевска конвенција за воени заробеници]] (Н)|[[Човечки штит (закон)]] (Н)|[[Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност]] (Н)|[[Список на страни на Женевските конвенции]] (Н)|[[Жан Пикте]] (Н)|[[Протокол I кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол II кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол III кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] (Н)|[[Закон за воени злосторства од 1996 година]] (Н)|[[Ангус Мекдоналд (епископ)]] (Н)|[[Рисалат ал-Хукук]] (Н)|[[Закони и акти за кралско наследство]] (Н)|[[Историја на ропството]] (Н)|[[Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел]] (Н)|[[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] (Н)|[[Вирџиниска декларација за права]]|[[Награда „Четири слободи“]] (Н)|[[Четири слободи (Роквел)]] (Н)|[[Плоштад „Четири слободи“]] (Н)|[[Четвртиот форум за слобода]](Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Бразилска резолуција]] (Н)|[[Споменик на четирите слободи]] (Н)|[[Остров Гибет (Бермуда)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Техзеб-е-Нишван]] (Н)|[[Јавна сила]] (Н)|[[Улица Исток Запад]] (Н)|[[Јулска повелба]] (Н)|[[Ирска национална лига за земјиште]] (Н)|[[Џонсон против Ајзентрагер]] (Н)|[[Панис (робови)]] (Н)|[[Заклетва по службена должност]] (Н)|[[Медал за победа во Втората светска војна]] (Н)|[[Закон за катанци]] (Н)|[[Бун против Ејр]] (Н)|[[Урдубегис]] (Н)|[[Афроамериканци во Африка]] (Н)|[[Споменик за граѓански права во Вирџинија]] (Н)|[[Бомбардирање на Меџлисот во 1908 година]] (Н)|[[Втора месенска војна]] (Н)|[[Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт]] (Н)|[[Кимбер против „Сафир Коуст Комјунити Аџд Кер“ ДООЕЛ]] (Н)|[[Диахилон]] (Н)|[[Во врска со Квинлан]] (Н)|[[Ама-ги]] (Н)|[[Балантајн против Канада]] (Н)|[[Валдман против Канада]] (Н)|[[Ирански локални избори во 1999 година]] (Н)|[[ Писмо за утре]] (Н)|[[Слобода на богослужба (сликарство)]] (Н)|[[Џорџ Авероф]] (Н)|[[Мари Томова]] (Н)|[[Ернестина фон Фирт]] (Н)|[[Саиб Катир]] (Н)|[[Христијански ритуал и создавање на британски робовски друштва, 1650–1780]] (Н)|[[Чипева (1815)]] (Н)|[[Мохамед Салимула против Унијата на Индија]] (Н)|[[Кинбажин]] (Н)|[[Деветтиот собор на Толедо]] (Н)|[[Стивен Д. Берент]] (Н)|[[Џозеф Матамата]] (Н)|[[Јоаким Мруговски]] (Н)|[[Вилијам Л. Ван Дебург]] (Н)|[[Конвенции за ноќна работа]] (Н)|[[Битката кај Мадана]] (Н)|[[Волфганг Абел]] (Н)|[[Ропство во Дакија]] (Н)|[[Закон за продавници од 1950 година]] (Н)|[[Уријас-Орелана против Бонди]] (Н)|[[Буле Ожие]] (Н)|[[Џими Леонард Столк]] (Н)|[[ Список на организации за право на глас на жените]] (Н)|[[Михаил Маринич]] (Н)|[[Лондонскиот собор во 1102 година]] (Н)|[[Кејтлин Розентал]] (Н)|[[Замокот на кралицата]] (Н)|[[12-та конференција на Меѓународната алијанса за право на глас на жените]] (Н)|[[Ум ал-валад]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ana Marija Dunja|Ana Marija Dunja]] | {{подреден список|[[Петиција за право]] (Н)|[[Закон за Хабеас Корпус од 1679 година]] (Н)|[[Атлантска повелба]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Декларација за толеранција (1687)]] (Н)|[[Слобода на утробите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Пирн против Лајл]] (Н)|[[Џозеф Мајстер]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Rfstefan|Rfstefan]] | {{подреден список|[[Алан Мекдоналд (поет)]] (Н)| [[Дванаесет статии]] (Н)| [[Нејпиерова комисија]] (Н)| [[1919 година во женската историја]] (Н)|[[Историја на електроконвулзивна терапија во Обединетото Кралство]] (Н)|[[Ванита Матил]] (Н)| [[Пчелка за шиење ќебиња]] (Н)|[[Луси (гинекологија)]] (Н)| [[Џарја]] (Н)|[[Бањио]] (Н)|[[Споменик на четирите маври]] (Н)|[[Марк Варнери]] (Н)|[[Африкански гробишта Годет]](Н)|[[Амандман за еднаквост]] (Н)|[[Паулсдејл]] (Н)|[[Суфражетката]] (Н)|[[Ќелија 16]] (Н) |[[Како беше освоено гласањето]] (Н)|[[Франсоаз Арнул]] (Н)|[[Брижит Обер]] (Н)|[[Стефани Одран]] (Н)|[[Тина Омонт]] (Н)|[[Ирис Клерт]] (Н)|[[Лаура Вите]] (Н)|[[Минта Бич]] (Н)|[[Џанета Р. ФицХју]] (Н)|[[Лина Гратама]] (Н)|[[Џорџет Ебанкс]] (Н)|[[Беатрис Грејг]] (Н)|[[Адела Милчиновиќ]] (Н)|[[Маргарита Томас-Клемент]] (Н)|[[Карме Травесет]] (Н)|[[Катерина Шлајмер-Кил]] (Н)|[[Серафина Давалос]] (Н)|[[Агнес де Силва]] (Н)|[[Клара Калниња]] (Н)|[[Катерина Арнот]] (Н)|[[Берта Бејкон]] (Н)|[[Ени Култејт]] (Н)|[[Џејн Клапертон]] (Н)|[[Клара Код]] (Н)|[[Марија Колби]] (Н)|[[Кетрин Корбет]] (Н)|[[Џеси Ландејл Камберленд]] (Н)|[[Ванда Алстон]] (Н)|[[Долорес Барговски]] (Н)|[[Џозефин Кејси]] (Н)|[[Маријам Чемберлен]] (Н)|[[Августа Калох Кристи]] (Н)|[[Џоан Акер]] (Н)|[[Џоан Алфс]] (Н)|[[Дина Бакст]] (Н)|[[Кетрин Х. Ентони]] (Н)|[[Елеонор Р. Дејвис]] (Н)|[[Алис де Ривера]] (Н)|[[Алис Чипман Дјуи]] (Н)|[[Сузана Веј Додс]] (Н)|[[Паула Донован]] (Н)|[[Бет Едмондс]] (Н)|[[Дороти Меигс Ејдлиц]] (Н)|[[Лаура Елдриџ]] (Н)|[[Едит Ана Елис]] (Н)|[[Џордан Емануел]] (Н)|[[Крис Ернст]] (Н)|[[Синди Естрада]] (Н)|[[Сиан Еванс (библиотекарка)]] (Н)|[[Рона М. Филдс]] (Н)|[[Јонет Флеминг]] (Н)|[[Хелен Ли Френклин]] (Н)|[[Синтија Фрисина]] (Н)|[[Долорес Чавез де Армихо]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Buhovski|Buhovski]] | {{подреден список|[[Договор на народот]] (Н)| [[Џон Мардок (уредник)]] (H)| [[Република против Адамс (1957)]] (Н)| [[Анарха Весткот]] (Н)| [[Лочед-Мекмилан против АМИ Осигурување ДОО]] (Н)| [[Директор за постапки за човекови права против ИНС Реставрации ДОО]] (Н)| [[Прогресивен сојуз на работниците и земјоделците]] (Н)|[[Радиодифузна корпорација „Ампис“]] (Н)|[[Ерол Алибукс]] (Н)|[[Брам Бер]] (Н)|[[Фред Дерби]] (Н)|[[Еди Хуст]] (Н)|[[Рој Хорб]] (Н)|[[Ахани против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Ре Берли]] (Н)|[[Референца за екстрадицијата на Нг]] (Н)|[[Киндлер против Канада (министер за правда)]] (Н)|[[Канада (Министер за вработување и имиграција) против Кјарели]] (Н)|[[Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат]] (Н)|[[Мугесера против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Пушпанатан против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Џерард Леки]] (Н)|[[Рубен Розендал]] (Н)|[[Чуварот на Сали (црнец) против Бити]] (Н)|[[Р (Европски центар за права на Ромите) против службеникот за имиграција на аеродромот во Прага]] (Н)|[[Акција „Брант“]] (Н)|[[Дијана Кефас]] (Н)|[[Ричард Еелс]] (Н)|[[Хајндс против Бразеал]] (Н)|[[Морисон против Вајт]] (Н)|[[Маргарита Дуплеси]] (Н)|[[Р против Џонс (Њу Бранзвик)]] (Н)|[[Целиот живот е борба]] (Н)|[[Блок 10]] (Н)|[[Франц фон Бодман]] (Н)| [[Германско друштво за расна хигиена]] (Н)| [[Хуго Шпац]] (Н)| [[Хелмут Фетер]] (Н)| [[Валтер Зонтаг]] (Н)| [[Женевјев Клуни]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Прва Женевска конвенција]] (Н)|[[Втора Женевска конвенција]] (Н)|[[Трета Женевска конвенција]] (Н)|[[Четврта Женевска конвенција]] (Н)|[[Историја на абортусот]] (Н)|[[Права на жените во Македонија]] (Н) |[[Абортусот во Канада]] (Н)|[[Закон за кинеско доселување (1885)]] (Н)|[[Регулирање на постојаното патување]] (Н)|[[Делгамукви против Британска Колумбија]] (Н)|[[Дуплесиови сирачиња]] (Н)|[[Феминизмот во Канада]] (Н)|[[Систем за пропусници (Канада)]] (Н)|[[Протерување на украинските Канаѓани]] (Н)|[[Ропството во Канада]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1865–1896)]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1896–1954)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1875)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1866)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1957)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1960)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1964)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1968)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1990)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1991)]] (Н)|[[Право на глас во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|}} |- | 10 | [[Корисник:19user99|19user99]] | {{подреден список|[[Четири слободи]] (Н)|[[Слобода од страв]] (Н)|[[Безбедност на личноста]] (Н)|[[Право на протест]] (Н)|[[Слобода на собирање]] (Н)|[[Закон против дискриминација]] (Н)|[[Слобода на здружување]] (Н)|[[Право на молчење]] (Н)|[[Три генерации на човекови права]] (Н)|[[Право на развој]] (Н)|[[Индивидуални и групни права]] (Н)|[[Малцински права]] (Н)|[[Човекови права и развој]] (Н)|[[Африканска повелба за човекови и народни права]] (Н)|[[Американска конвенција за човекови права]] (Н)|[[Хуманитарна интервенција]] (Н)|[[Африкански суд за човекови и народни права]] (Н)|[[Културни права]] (Н)|[[Меѓуамерикански суд за човекови права]] (Н)|[[Меѓуамериканска комисија за човекови права]] (Н)|[[Закон за еднаквост од 2010 година (Обединето Кралство)]] (Н)|[[Комисија за еднаквост и човекови права (Велика Британија)]] (Н)|[[Европска социјална повелба]] (Н)|[[Слобода на вероисповед]] (Н)|[[Слобода на мислење]] (Н)|[[Академска слобода]] (Н)|[[Право на наука и култура]] (Н)|[[Комитет за економски, социјални и културни права]] (Н)|[[Негативни и позитивни права]] (Н)|[[Права на барање и права на слобода]] (Н)|[[Право на приватност]] (Н)|[[Право на правично судење]] (Н)|[[Граѓански слободи]] (Н)|[[Интелектуална слобода]] (Н)|[[Економска слобода]] (Н)|[[Уметничка слобода]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Стефан Панев Дрен|Стефан Панев Дрен]] | {{подреден список|[[Логор за интернирање Касл Маунтин]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Sara Dren|Sara Dren]] | {{подреден список|[[Принципите на Јогјакарта]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Teaa Dren|Teaa Dren]] | {{подреден список|[[Р (Карсон) против Државниот секретар за работа и пензии]] (Н)|[[Комисијата за човекови права на Саскачеван против Воткот]] (Н)|[[Веласкез Родригез против Хондурас]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Честерска голема повелба]] (Н)|[[Џејмс Фипс]] (Н)|[[Слобода на говорот (слика)]] (Н)|[[Тајно друштво (Персија)]] (Н)|[[Комитет за казни]] (Н)|[[Мирза Хусајн Техрани]] (Н) |[[Денот на вљубените во Иран]] (Н)|[[Захра Рахнавард]] (Н)|[[Зелен пат на надежта]] (Н)|[[Милион потписи]] (Н)|[[Ашурски протести]] (Н)|[[Кампања „Зелен свиток“]] (Н)|[[Persiankiwi]] (Н)|[[Закон за заштита на семејството (Иран)]] (Н)|[[Конференција „Иран по изборите“]] (Н)|[[Протестна психоза]] (Н)|[[Молитвено поклонение за слобода]] (Н)|[[Претседателски комитет за граѓански права]] (Н)|[[Обвинуваме за геноцид]] (Н)|[[Конференција за граѓански права во Белата куќа]] (Н)|[[Женски политички совет]] (Н)|[[Извршна наредба 12086]] (Н)|[[Извршна наредба 11375]] (Н)|[[Извршна наредба 11246]] (Н)|[[Извршна наредба 10925]] (Н)|[[Извршна наредба 10555]] (Н)|[[Извршна наредба 10479]] (Н)|[[Извршна наредба 10308]] (Н)|[[Извршна наредба 9981]] (Н)|[[Извршна наредба 8802]] (Н)|[[Движење „Марш кон Вашингтон“]] (Н)|[[Глорија Ричардсон]] (Н)|[[Регионален совет на црнечко водство]] (Н)|[[Хериет Мур]] (Н)|[[Хомер Плеси]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Marijadren|Marijadren]] | {{подреден список|[[Мануел Барсија]] (Н)|[[Карл Н. Деглер]] (Н)|[[Маџ Дресер]] (Н)|[[Кетрин Армстронг]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија За да се запишете во списокот по двете точки запишете го вашето корисничко име, како и после големата црта. (пример: Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123). Отстранете ги следните: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> За да ги запишувате вашите статии во списокот во секоја заграда запишувајте ја статијата која сте ја уредиле и означувајте дали се работи за нова или подобрена статија (пример: [[Винсент ван Гог]] (Н)). Отстранете ги следните повторно: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> == Резултати == <i>Резултатите ќе бидат објавени овде по крајот на натпреварот.</i> [[Категорија:Википедија:Вики за човековите права|Историја на човековите права]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки седмици]] pj8ua7vlpc44c9qrj7qtl66pq4r1y57 5575264 5575250 2026-06-11T09:01:58Z Виолетова 1975 5575264 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:HumanRightsLogo.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачка седмица „Историја на човековите права“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''од 1 до 7 јуни 2026 година'''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Историја на човековите права''' — иницијатива на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, која има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Историја на човековите права“. Седмицата започнува на '''1 јуни 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''7 јуни 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''пријавете се подолу''' (со напатствија). Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Покрај пишувањето на нови статии, учесниците имаат прилика и значајно да дополнат постоечка статија. Во натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Методи == За време на уредувачката седмица, учесниците се очекува да: * создадат нови статии и да ги подобрат постоечките; * додадат веродостојни надворешни врски во статиите; и * додадат слики во статиите за да ги направат посликовити. == Упатство за учество == === Основни податоци === * '''Почеток:''' 1 јуни 2026 г. во 00:00 (CEST). * '''Крај:''' 7 јуни 2026 г. во 23:59 (CEST). * '''Место на одржување:''' секое место со пристап до интернет. * '''Тема:''' Историја на човековите права == Пријава == * '''Чекор 1:''' Создадете корисничка сметка [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%98%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 тука] или најавете се доколку веќе имате. * '''Чекор 2:''' Додадете го корисничкото име во [[#Список на учесници|списокот на учесници]] и одберете статија од [[#Материјали за уредување|списокот на статии за уредување]]. Со цел да се спречи истовремено уредување на една статија од повеќе учесници, задолжително додадете ги статиите коишто планирате да ги уредувате во списокот на учесници. === Награди === Награди се доделуваат на тројцата најплодотворни учесници во облик на вредносни купони, и тоа: * Прва награда: купон во вредност од 4.000 денари. * Втора награда: купон во вредност од 3.000 денари. * Трета награда: купон во вредност од 2.000 денари. '''Важно:''' За да се освои било која награда, потребно е да се создадат или подобрат најмалку 20 статии! == Содржина за уредување статии == [[Податотека:Content Translation Screencast (English).webm|мини|300п|десно|Кратко видео-упатство за тоа како се користи алатката за превод на статии на Википедија (видеото е со македонски превод)]] Во овој дел е направен преглед на корисни материјали за уредување, наведен е список со потребни статии, а прикажана е и табела за евиденција на придонесите. Додавањето нови содржини можело да се врши преку превод на содржини од другите јазични изданија на Википедија, но особено се охрабрувало дополнување со информации од други расположливи материјали. Препорака за новите и помалку искусни корисници е да ја користат алатката за превод на статии на Википедија (видео-упатство од десната страна). === Материјали за уредување === ;Други јазични изданија на Википедија * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:History of human rights]] ;Печатени и електронски изданија Се охрабруваат уредниците да користат македонски печатени и електронски изданија, а притоа е потребно изворите да бидат наведени. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Петиција за политички права на Алжир од 1920 година]] (Н)|[[101. километар]] (Н)|[[Историја на човековите права]] (Н)|[[Плочи Ал-Јахуду]] (Н)|[[Повелба за правата од 1689 година]] (Н)|[[Обичајно меѓународно хуманитарно право]] (Н)|[[Чартер 08]] (Н)|[[Закон „Крофтерс Холдингс“ (Шкотска) од 1886 година]] (Н)|[[Каирска делкарација за човекови права во исламот]] (Н)|[[Киров цилиндар]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година]] (Н)|[[Борец за човекови права]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] (П)|[[Изготвување на Универзалната декларација за човекови права]] (П)|[[Женевска консензуална декларација]] (Н)|[[Лига на Хајленд Ленд]] (П)|[[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии]] (Н)|[[Меѓународна коалиција на места на совеста]] (Н)|[[Иус]] (Н)|[[Колившчина]] (Н)|[[Курукан Фуга]] (Н)|[[Закони за земјиште (Ирска)]] (Н)|[[Земјишна војна]] (Н)|[[Надлежен трибунал]] (Н)|[[Цивилен интерниран]] (Н)|[[Женевска конвенција за ранетите и болните]] (Н)|[[Женевска конвенција за воени заробеници]] (Н)|[[Човечки штит (закон)]] (Н)|[[Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност]] (Н)|[[Список на страни на Женевските конвенции]] (Н)|[[Жан Пикте]] (Н)|[[Протокол I кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол II кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол III кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] (Н)|[[Закон за воени злосторства од 1996 година]] (Н)|[[Ангус Мекдоналд]] (Н)|[[Рисалат ал-Хукук]] (Н)|[[Закони и акти за кралско наследство]] (Н)|[[Историја на ропството]] (Н)|[[Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел]] (Н)|[[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] (Н)|[[Вирџиниска декларација за права]]|[[Награда „Четири слободи“]] (Н)|[[Четири слободи (Роквел)]] (Н)|[[Плоштад „Четири слободи“]] (Н)|[[Четвртиот форум за слобода]](Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Бразилска резолуција]] (Н)|[[Споменик на четирите слободи]] (Н)|[[Остров Гибет (Бермуда)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Техзеб-е-Нишван]] (Н)|[[Јавна сила]] (Н)|[[Улица Исток Запад]] (Н)|[[Јулска повелба]] (Н)|[[Ирска национална лига за земјиште]] (Н)|[[Џонсон против Ајзентрагер]] (Н)|[[Панис (робови)]] (Н)|[[Заклетва по службена должност]] (Н)|[[Медал за победа во Втората светска војна]] (Н)|[[Закон за катанци]] (Н)|[[Бун против Ејр]] (Н)|[[Урдубегис]] (Н)|[[Афроамериканци во Африка]] (Н)|[[Споменик за граѓански права во Вирџинија]] (Н)|[[Бомбардирање на Меџлисот во 1908 година]] (Н)|[[Втора месенска војна]] (Н)|[[Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт]] (Н)|[[Кимбер против „Сафир Коуст Комјунити Аџд Кер“ ДООЕЛ]] (Н)|[[Диахилон]] (Н)|[[Во врска со Квинлан]] (Н)|[[Ама-ги]] (Н)|[[Балантајн против Канада]] (Н)|[[Валдман против Канада]] (Н)|[[Ирански локални избори во 1999 година]] (Н)|[[ Писмо за утре]] (Н)|[[Слобода на богослужба (сликарство)]] (Н)|[[Џорџ Авероф]] (Н)|[[Мари Томова]] (Н)|[[Ернестина фон Фирт]] (Н)|[[Саиб Катир]] (Н)|[[Христијански ритуал и создавање на британски робовски друштва, 1650–1780]] (Н)|[[Чипева (1815)]] (Н)|[[Мохамед Салимула против Унијата на Индија]] (Н)|[[Кинбажин]] (Н)|[[Деветтиот собор на Толедо]] (Н)|[[Стивен Д. Берент]] (Н)|[[Џозеф Матамата]] (Н)|[[Јоаким Мруговски]] (Н)|[[Вилијам Л. Ван Дебург]] (Н)|[[Конвенции за ноќна работа]] (Н)|[[Битката кај Мадана]] (Н)|[[Волфганг Абел]] (Н)|[[Ропство во Дакија]] (Н)|[[Закон за продавници од 1950 година]] (Н)|[[Уријас-Орелана против Бонди]] (Н)|[[Буле Ожие]] (Н)|[[Џими Леонард Столк]] (Н)|[[ Список на организации за право на глас на жените]] (Н)|[[Михаил Маринич]] (Н)|[[Лондонскиот собор во 1102 година]] (Н)|[[Кејтлин Розентал]] (Н)|[[Замокот на кралицата]] (Н)|[[12-та конференција на Меѓународната алијанса за право на глас на жените]] (Н)|[[Ум ал-валад]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ana Marija Dunja|Ana Marija Dunja]] | {{подреден список|[[Петиција за право]] (Н)|[[Закон за Хабеас Корпус од 1679 година]] (Н)|[[Атлантска повелба]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Декларација за толеранција (1687)]] (Н)|[[Слобода на утробите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Пирн против Лајл]] (Н)|[[Џозеф Мајстер]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Rfstefan|Rfstefan]] | {{подреден список|[[Алан Мекдоналд (поет)]] (Н)| [[Дванаесет статии]] (Н)| [[Нејпиерова комисија]] (Н)| [[1919 година во женската историја]] (Н)|[[Историја на електроконвулзивна терапија во Обединетото Кралство]] (Н)|[[Ванита Матил]] (Н)| [[Пчелка за шиење ќебиња]] (Н)|[[Луси (гинекологија)]] (Н)| [[Џарја]] (Н)|[[Бањио]] (Н)|[[Споменик на четирите маври]] (Н)|[[Марк Варнери]] (Н)|[[Африкански гробишта Годет]](Н)|[[Амандман за еднаквост]] (Н)|[[Паулсдејл]] (Н)|[[Суфражетката]] (Н)|[[Ќелија 16]] (Н) |[[Како беше освоено гласањето]] (Н)|[[Франсоаз Арнул]] (Н)|[[Брижит Обер]] (Н)|[[Стефани Одран]] (Н)|[[Тина Омонт]] (Н)|[[Ирис Клерт]] (Н)|[[Лаура Вите]] (Н)|[[Минта Бич]] (Н)|[[Џанета Р. ФицХју]] (Н)|[[Лина Гратама]] (Н)|[[Џорџет Ебанкс]] (Н)|[[Беатрис Грејг]] (Н)|[[Адела Милчиновиќ]] (Н)|[[Маргарита Томас-Клемент]] (Н)|[[Карме Травесет]] (Н)|[[Катерина Шлајмер-Кил]] (Н)|[[Серафина Давалос]] (Н)|[[Агнес де Силва]] (Н)|[[Клара Калниња]] (Н)|[[Катерина Арнот]] (Н)|[[Берта Бејкон]] (Н)|[[Ени Култејт]] (Н)|[[Џејн Клапертон]] (Н)|[[Клара Код]] (Н)|[[Марија Колби]] (Н)|[[Кетрин Корбет]] (Н)|[[Џеси Ландејл Камберленд]] (Н)|[[Ванда Алстон]] (Н)|[[Долорес Барговски]] (Н)|[[Џозефин Кејси]] (Н)|[[Маријам Чемберлен]] (Н)|[[Августа Калох Кристи]] (Н)|[[Џоан Акер]] (Н)|[[Џоан Алфс]] (Н)|[[Дина Бакст]] (Н)|[[Кетрин Х. Ентони]] (Н)|[[Елеонор Р. Дејвис]] (Н)|[[Алис де Ривера]] (Н)|[[Алис Чипман Дјуи]] (Н)|[[Сузана Веј Додс]] (Н)|[[Паула Донован]] (Н)|[[Бет Едмондс]] (Н)|[[Дороти Меигс Ејдлиц]] (Н)|[[Лаура Елдриџ]] (Н)|[[Едит Ана Елис]] (Н)|[[Џордан Емануел]] (Н)|[[Крис Ернст]] (Н)|[[Синди Естрада]] (Н)|[[Сиан Еванс (библиотекарка)]] (Н)|[[Рона М. Филдс]] (Н)|[[Јонет Флеминг]] (Н)|[[Хелен Ли Френклин]] (Н)|[[Синтија Фрисина]] (Н)|[[Долорес Чавез де Армихо]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Buhovski|Buhovski]] | {{подреден список|[[Договор на народот]] (Н)| [[Џон Мардок (уредник)]] (H)| [[Република против Адамс (1957)]] (Н)| [[Анарха Весткот]] (Н)| [[Лочед-Мекмилан против АМИ Осигурување ДОО]] (Н)| [[Директор за постапки за човекови права против ИНС Реставрации ДОО]] (Н)| [[Прогресивен сојуз на работниците и земјоделците]] (Н)|[[Радиодифузна корпорација „Ампис“]] (Н)|[[Ерол Алибукс]] (Н)|[[Брам Бер]] (Н)|[[Фред Дерби]] (Н)|[[Еди Хуст]] (Н)|[[Рој Хорб]] (Н)|[[Ахани против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Ре Берли]] (Н)|[[Референца за екстрадицијата на Нг]] (Н)|[[Киндлер против Канада (министер за правда)]] (Н)|[[Канада (Министер за вработување и имиграција) против Кјарели]] (Н)|[[Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат]] (Н)|[[Мугесера против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Пушпанатан против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Џерард Леки]] (Н)|[[Рубен Розендал]] (Н)|[[Чуварот на Сали (црнец) против Бити]] (Н)|[[Р (Европски центар за права на Ромите) против службеникот за имиграција на аеродромот во Прага]] (Н)|[[Акција „Брант“]] (Н)|[[Дијана Кефас]] (Н)|[[Ричард Еелс]] (Н)|[[Хајндс против Бразеал]] (Н)|[[Морисон против Вајт]] (Н)|[[Маргарита Дуплеси]] (Н)|[[Р против Џонс (Њу Бранзвик)]] (Н)|[[Целиот живот е борба]] (Н)|[[Блок 10]] (Н)|[[Франц фон Бодман]] (Н)| [[Германско друштво за расна хигиена]] (Н)| [[Хуго Шпац]] (Н)| [[Хелмут Фетер]] (Н)| [[Валтер Зонтаг]] (Н)| [[Женевјев Клуни]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Прва Женевска конвенција]] (Н)|[[Втора Женевска конвенција]] (Н)|[[Трета Женевска конвенција]] (Н)|[[Четврта Женевска конвенција]] (Н)|[[Историја на абортусот]] (Н)|[[Права на жените во Македонија]] (Н) |[[Абортусот во Канада]] (Н)|[[Закон за кинеско доселување (1885)]] (Н)|[[Регулирање на постојаното патување]] (Н)|[[Делгамукви против Британска Колумбија]] (Н)|[[Дуплесиови сирачиња]] (Н)|[[Феминизмот во Канада]] (Н)|[[Систем за пропусници (Канада)]] (Н)|[[Протерување на украинските Канаѓани]] (Н)|[[Ропството во Канада]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1865–1896)]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1896–1954)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1875)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1866)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1957)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1960)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1964)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1968)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1990)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1991)]] (Н)|[[Право на глас во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|}} |- | 10 | [[Корисник:19user99|19user99]] | {{подреден список|[[Четири слободи]] (Н)|[[Слобода од страв]] (Н)|[[Безбедност на личноста]] (Н)|[[Право на протест]] (Н)|[[Слобода на собирање]] (Н)|[[Закон против дискриминација]] (Н)|[[Слобода на здружување]] (Н)|[[Право на молчење]] (Н)|[[Три генерации на човекови права]] (Н)|[[Право на развој]] (Н)|[[Индивидуални и групни права]] (Н)|[[Малцински права]] (Н)|[[Човекови права и развој]] (Н)|[[Африканска повелба за човекови и народни права]] (Н)|[[Американска конвенција за човекови права]] (Н)|[[Хуманитарна интервенција]] (Н)|[[Африкански суд за човекови и народни права]] (Н)|[[Културни права]] (Н)|[[Меѓуамерикански суд за човекови права]] (Н)|[[Меѓуамериканска комисија за човекови права]] (Н)|[[Закон за еднаквост од 2010 година (Обединето Кралство)]] (Н)|[[Комисија за еднаквост и човекови права (Велика Британија)]] (Н)|[[Европска социјална повелба]] (Н)|[[Слобода на вероисповед]] (Н)|[[Слобода на мислење]] (Н)|[[Академска слобода]] (Н)|[[Право на наука и култура]] (Н)|[[Комитет за економски, социјални и културни права]] (Н)|[[Негативни и позитивни права]] (Н)|[[Права на барање и права на слобода]] (Н)|[[Право на приватност]] (Н)|[[Право на правично судење]] (Н)|[[Граѓански слободи]] (Н)|[[Интелектуална слобода]] (Н)|[[Економска слобода]] (Н)|[[Уметничка слобода]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Стефан Панев Дрен|Стефан Панев Дрен]] | {{подреден список|[[Логор за интернирање Касл Маунтин]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Sara Dren|Sara Dren]] | {{подреден список|[[Принципите на Јогјакарта]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Teaa Dren|Teaa Dren]] | {{подреден список|[[Р (Карсон) против Државниот секретар за работа и пензии]] (Н)|[[Комисијата за човекови права на Саскачеван против Воткот]] (Н)|[[Веласкез Родригез против Хондурас]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Честерска голема повелба]] (Н)|[[Џејмс Фипс]] (Н)|[[Слобода на говорот (слика)]] (Н)|[[Тајно друштво (Персија)]] (Н)|[[Комитет за казни]] (Н)|[[Мирза Хусајн Техрани]] (Н) |[[Денот на вљубените во Иран]] (Н)|[[Захра Рахнавард]] (Н)|[[Зелен пат на надежта]] (Н)|[[Милион потписи]] (Н)|[[Ашурски протести]] (Н)|[[Кампања „Зелен свиток“]] (Н)|[[Persiankiwi]] (Н)|[[Закон за заштита на семејството (Иран)]] (Н)|[[Конференција „Иран по изборите“]] (Н)|[[Протестна психоза]] (Н)|[[Молитвено поклонение за слобода]] (Н)|[[Претседателски комитет за граѓански права]] (Н)|[[Обвинуваме за геноцид]] (Н)|[[Конференција за граѓански права во Белата куќа]] (Н)|[[Женски политички совет]] (Н)|[[Извршна наредба 12086]] (Н)|[[Извршна наредба 11375]] (Н)|[[Извршна наредба 11246]] (Н)|[[Извршна наредба 10925]] (Н)|[[Извршна наредба 10555]] (Н)|[[Извршна наредба 10479]] (Н)|[[Извршна наредба 10308]] (Н)|[[Извршна наредба 9981]] (Н)|[[Извршна наредба 8802]] (Н)|[[Движење „Марш кон Вашингтон“]] (Н)|[[Глорија Ричардсон]] (Н)|[[Регионален совет на црнечко водство]] (Н)|[[Хериет Мур]] (Н)|[[Хомер Плеси]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Marijadren|Marijadren]] | {{подреден список|[[Мануел Барсија]] (Н)|[[Карл Н. Деглер]] (Н)|[[Маџ Дресер]] (Н)|[[Кетрин Армстронг]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија За да се запишете во списокот по двете точки запишете го вашето корисничко име, како и после големата црта. (пример: Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123). Отстранете ги следните: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> За да ги запишувате вашите статии во списокот во секоја заграда запишувајте ја статијата која сте ја уредиле и означувајте дали се работи за нова или подобрена статија (пример: [[Винсент ван Гог]] (Н)). Отстранете ги следните повторно: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> == Резултати == <i>Резултатите ќе бидат објавени овде по крајот на натпреварот.</i> [[Категорија:Википедија:Вики за човековите права|Историја на човековите права]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки седмици]] ou3nr4gha0e9l8mdc0xck3nb96wby68 5575321 5575264 2026-06-11T11:10:40Z Виолетова 1975 /* Список на учесници */ 5575321 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:HumanRightsLogo.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачка седмица „Историја на човековите права“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''од 1 до 7 јуни 2026 година'''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Историја на човековите права''' — иницијатива на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, која има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Историја на човековите права“. Седмицата започнува на '''1 јуни 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''7 јуни 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''пријавете се подолу''' (со напатствија). Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Покрај пишувањето на нови статии, учесниците имаат прилика и значајно да дополнат постоечка статија. Во натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Методи == За време на уредувачката седмица, учесниците се очекува да: * создадат нови статии и да ги подобрат постоечките; * додадат веродостојни надворешни врски во статиите; и * додадат слики во статиите за да ги направат посликовити. == Упатство за учество == === Основни податоци === * '''Почеток:''' 1 јуни 2026 г. во 00:00 (CEST). * '''Крај:''' 7 јуни 2026 г. во 23:59 (CEST). * '''Место на одржување:''' секое место со пристап до интернет. * '''Тема:''' Историја на човековите права == Пријава == * '''Чекор 1:''' Создадете корисничка сметка [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%98%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 тука] или најавете се доколку веќе имате. * '''Чекор 2:''' Додадете го корисничкото име во [[#Список на учесници|списокот на учесници]] и одберете статија од [[#Материјали за уредување|списокот на статии за уредување]]. Со цел да се спречи истовремено уредување на една статија од повеќе учесници, задолжително додадете ги статиите коишто планирате да ги уредувате во списокот на учесници. === Награди === Награди се доделуваат на тројцата најплодотворни учесници во облик на вредносни купони, и тоа: * Прва награда: купон во вредност од 4.000 денари. * Втора награда: купон во вредност од 3.000 денари. * Трета награда: купон во вредност од 2.000 денари. '''Важно:''' За да се освои било која награда, потребно е да се создадат или подобрат најмалку 20 статии! == Содржина за уредување статии == [[Податотека:Content Translation Screencast (English).webm|мини|300п|десно|Кратко видео-упатство за тоа како се користи алатката за превод на статии на Википедија (видеото е со македонски превод)]] Во овој дел е направен преглед на корисни материјали за уредување, наведен е список со потребни статии, а прикажана е и табела за евиденција на придонесите. Додавањето нови содржини можело да се врши преку превод на содржини од другите јазични изданија на Википедија, но особено се охрабрувало дополнување со информации од други расположливи материјали. Препорака за новите и помалку искусни корисници е да ја користат алатката за превод на статии на Википедија (видео-упатство од десната страна). === Материјали за уредување === ;Други јазични изданија на Википедија * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:History of human rights]] ;Печатени и електронски изданија Се охрабруваат уредниците да користат македонски печатени и електронски изданија, а притоа е потребно изворите да бидат наведени. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Петиција за политички права на Алжир од 1920 година]] (Н)|[[101. километар]] (Н)|[[Историја на човековите права]] (Н)|[[Плочи Ал-Јахуду]] (Н)|[[Повелба за правата од 1689 година]] (Н)|[[Обичајно меѓународно хуманитарно право]] (Н)|[[Чартер 08]] (Н)|[[Закон „Крофтерс Холдингс“ (Шкотска) од 1886 година]] (Н)|[[Каирска делкарација за човекови права во исламот]] (Н)|[[Киров цилиндар]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година]] (Н)|[[Борец за човекови права]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] (П)|[[Изготвување на Универзалната декларација за човекови права]] (П)|[[Женевска консензуална декларација]] (Н)|[[Лига на Хајленд Ленд]] (П)|[[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии]] (Н)|[[Меѓународна коалиција на места на совеста]] (Н)|[[Иус]] (Н)|[[Колившчина]] (Н)|[[Курукан Фуга]] (Н)|[[Закони за земјиште (Ирска)]] (Н)|[[Земјишна војна]] (Н)|[[Надлежен трибунал]] (Н)|[[Цивилен интерниран]] (Н)|[[Женевска конвенција за ранетите и болните]] (Н)|[[Женевска конвенција за воени заробеници]] (Н)|[[Човечки штит (закон)]] (Н)|[[Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност]] (Н)|[[Список на страни на Женевските конвенции]] (Н)|[[Жан Пикте]] (Н)|[[Протокол I кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол II кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол III кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] (Н)|[[Закон за воени злосторства од 1996 година]] (Н)|[[Ангус Мекдоналд]] (Н)|[[Закони и акти за кралско наследство]] (Н)|[[Историја на ропството]] (Н)|[[Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел]] (Н)|[[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] (Н)|[[Вирџиниска декларација за права]]|[[Награда „Четири слободи“]] (Н)|[[Четири слободи (Роквел)]] (Н)|[[Плоштад „Четири слободи“]] (Н)|[[Четвртиот форум за слобода]](Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Бразилска резолуција]] (Н)|[[Споменик на четирите слободи]] (Н)|[[Остров Гибет (Бермуда)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Техзеб-е-Нишван]] (Н)|[[Јавна сила]] (Н)|[[Улица Исток Запад]] (Н)|[[Јулска повелба]] (Н)|[[Ирска национална лига за земјиште]] (Н)|[[Џонсон против Ајзентрагер]] (Н)|[[Панис (робови)]] (Н)|[[Заклетва по службена должност]] (Н)|[[Медал за победа во Втората светска војна]] (Н)|[[Закон за катанци]] (Н)|[[Бун против Ејр]] (Н)|[[Урдубегис]] (Н)|[[Афроамериканци во Африка]] (Н)|[[Споменик за граѓански права во Вирџинија]] (Н)|[[Бомбардирање на Меџлисот во 1908 година]] (Н)|[[Втора месенска војна]] (Н)|[[Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт]] (Н)|[[Кимбер против „Сафир Коуст Комјунити Аџд Кер“ ДООЕЛ]] (Н)|[[Диахилон]] (Н)|[[Во врска со Квинлан]] (Н)|[[Ама-ги]] (Н)|[[Балантајн против Канада]] (Н)|[[Валдман против Канада]] (Н)|[[Ирански локални избори во 1999 година]] (Н)|[[ Писмо за утре]] (Н)|[[Слобода на богослужба (сликарство)]] (Н)|[[Џорџ Авероф]] (Н)|[[Мари Томова]] (Н)|[[Ернестина фон Фирт]] (Н)|[[Саиб Катир]] (Н)|[[Христијански ритуал и создавање на британски робовски друштва, 1650–1780]] (Н)|[[Чипева (1815)]] (Н)|[[Мохамед Салимула против Унијата на Индија]] (Н)|[[Кинбажин]] (Н)|[[Деветтиот собор на Толедо]] (Н)|[[Стивен Д. Берент]] (Н)|[[Џозеф Матамата]] (Н)|[[Јоаким Мруговски]] (Н)|[[Вилијам Л. Ван Дебург]] (Н)|[[Конвенции за ноќна работа]] (Н)|[[Битката кај Мадана]] (Н)|[[Волфганг Абел]] (Н)|[[Ропство во Дакија]] (Н)|[[Закон за продавници од 1950 година]] (Н)|[[Уријас-Орелана против Бонди]] (Н)|[[Буле Ожие]] (Н)|[[Џими Леонард Столк]] (Н)|[[ Список на организации за право на глас на жените]] (Н)|[[Михаил Маринич]] (Н)|[[Лондонскиот собор во 1102 година]] (Н)|[[Кејтлин Розентал]] (Н)|[[Замокот на кралицата]] (Н)|[[12-та конференција на Меѓународната алијанса за право на глас на жените]] (Н)|[[Ум ал-валад]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ana Marija Dunja|Ana Marija Dunja]] | {{подреден список|[[Петиција за право]] (Н)|[[Закон за Хабеас Корпус од 1679 година]] (Н)|[[Атлантска повелба]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Декларација за толеранција (1687)]] (Н)|[[Слобода на утробите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Пирн против Лајл]] (Н)|[[Џозеф Мајстер]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Rfstefan|Rfstefan]] | {{подреден список|[[Алан Мекдоналд (поет)]] (Н)| [[Дванаесет статии]] (Н)| [[Нејпиерова комисија]] (Н)| [[1919 година во женската историја]] (Н)|[[Историја на електроконвулзивна терапија во Обединетото Кралство]] (Н)|[[Ванита Матил]] (Н)| [[Пчелка за шиење ќебиња]] (Н)|[[Луси (гинекологија)]] (Н)| [[Џарја]] (Н)|[[Бањио]] (Н)|[[Споменик на четирите маври]] (Н)|[[Марк Варнери]] (Н)|[[Африкански гробишта Годет]](Н)|[[Амандман за еднаквост]] (Н)|[[Паулсдејл]] (Н)|[[Суфражетката]] (Н)|[[Ќелија 16]] (Н) |[[Како беше освоено гласањето]] (Н)|[[Франсоаз Арнул]] (Н)|[[Брижит Обер]] (Н)|[[Стефани Одран]] (Н)|[[Тина Омонт]] (Н)|[[Ирис Клерт]] (Н)|[[Лаура Вите]] (Н)|[[Минта Бич]] (Н)|[[Џанета Р. ФицХју]] (Н)|[[Лина Гратама]] (Н)|[[Џорџет Ебанкс]] (Н)|[[Беатрис Грејг]] (Н)|[[Адела Милчиновиќ]] (Н)|[[Маргарита Томас-Клемент]] (Н)|[[Карме Травесет]] (Н)|[[Катерина Шлајмер-Кил]] (Н)|[[Серафина Давалос]] (Н)|[[Агнес де Силва]] (Н)|[[Клара Калниња]] (Н)|[[Катерина Арнот]] (Н)|[[Берта Бејкон]] (Н)|[[Ени Култејт]] (Н)|[[Џејн Клапертон]] (Н)|[[Клара Код]] (Н)|[[Марија Колби]] (Н)|[[Кетрин Корбет]] (Н)|[[Џеси Ландејл Камберленд]] (Н)|[[Ванда Алстон]] (Н)|[[Долорес Барговски]] (Н)|[[Џозефин Кејси]] (Н)|[[Маријам Чемберлен]] (Н)|[[Августа Калох Кристи]] (Н)|[[Џоан Акер]] (Н)|[[Џоан Алфс]] (Н)|[[Дина Бакст]] (Н)|[[Кетрин Х. Ентони]] (Н)|[[Елеонор Р. Дејвис]] (Н)|[[Алис де Ривера]] (Н)|[[Алис Чипман Дјуи]] (Н)|[[Сузана Веј Додс]] (Н)|[[Паула Донован]] (Н)|[[Бет Едмондс]] (Н)|[[Дороти Меигс Ејдлиц]] (Н)|[[Лаура Елдриџ]] (Н)|[[Едит Ана Елис]] (Н)|[[Џордан Емануел]] (Н)|[[Крис Ернст]] (Н)|[[Синди Естрада]] (Н)|[[Сиан Еванс (библиотекарка)]] (Н)|[[Рона М. Филдс]] (Н)|[[Јонет Флеминг]] (Н)|[[Хелен Ли Френклин]] (Н)|[[Синтија Фрисина]] (Н)|[[Долорес Чавез де Армихо]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Buhovski|Buhovski]] | {{подреден список|[[Договор на народот]] (Н)| [[Џон Мардок (уредник)]] (H)| [[Република против Адамс (1957)]] (Н)| [[Анарха Весткот]] (Н)| [[Лочед-Мекмилан против АМИ Осигурување ДОО]] (Н)| [[Директор за постапки за човекови права против ИНС Реставрации ДОО]] (Н)| [[Прогресивен сојуз на работниците и земјоделците]] (Н)|[[Радиодифузна корпорација „Ампис“]] (Н)|[[Ерол Алибукс]] (Н)|[[Брам Бер]] (Н)|[[Фред Дерби]] (Н)|[[Еди Хуст]] (Н)|[[Рој Хорб]] (Н)|[[Ахани против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Ре Берли]] (Н)|[[Референца за екстрадицијата на Нг]] (Н)|[[Киндлер против Канада (министер за правда)]] (Н)|[[Канада (Министер за вработување и имиграција) против Кјарели]] (Н)|[[Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат]] (Н)|[[Мугесера против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Пушпанатан против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Џерард Леки]] (Н)|[[Рубен Розендал]] (Н)|[[Чуварот на Сали (црнец) против Бити]] (Н)|[[Р (Европски центар за права на Ромите) против службеникот за имиграција на аеродромот во Прага]] (Н)|[[Акција „Брант“]] (Н)|[[Дијана Кефас]] (Н)|[[Ричард Еелс]] (Н)|[[Хајндс против Бразеал]] (Н)|[[Морисон против Вајт]] (Н)|[[Маргарита Дуплеси]] (Н)|[[Р против Џонс (Њу Бранзвик)]] (Н)|[[Целиот живот е борба]] (Н)|[[Блок 10]] (Н)|[[Франц фон Бодман]] (Н)| [[Германско друштво за расна хигиена]] (Н)| [[Хуго Шпац]] (Н)| [[Хелмут Фетер]] (Н)| [[Валтер Зонтаг]] (Н)| [[Женевјев Клуни]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Прва Женевска конвенција]] (Н)|[[Втора Женевска конвенција]] (Н)|[[Трета Женевска конвенција]] (Н)|[[Четврта Женевска конвенција]] (Н)|[[Историја на абортусот]] (Н)|[[Права на жените во Македонија]] (Н) |[[Абортусот во Канада]] (Н)|[[Закон за кинеско доселување (1885)]] (Н)|[[Регулирање на постојаното патување]] (Н)|[[Делгамукви против Британска Колумбија]] (Н)|[[Дуплесиови сирачиња]] (Н)|[[Феминизмот во Канада]] (Н)|[[Систем за пропусници (Канада)]] (Н)|[[Протерување на украинските Канаѓани]] (Н)|[[Ропството во Канада]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1865–1896)]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1896–1954)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1875)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1866)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1957)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1960)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1964)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1968)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1990)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1991)]] (Н)|[[Право на глас во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|}} |- | 10 | [[Корисник:19user99|19user99]] | {{подреден список|[[Четири слободи]] (Н)|[[Слобода од страв]] (Н)|[[Безбедност на личноста]] (Н)|[[Право на протест]] (Н)|[[Слобода на собирање]] (Н)|[[Закон против дискриминација]] (Н)|[[Слобода на здружување]] (Н)|[[Право на молчење]] (Н)|[[Три генерации на човекови права]] (Н)|[[Право на развој]] (Н)|[[Индивидуални и групни права]] (Н)|[[Малцински права]] (Н)|[[Човекови права и развој]] (Н)|[[Африканска повелба за човекови и народни права]] (Н)|[[Американска конвенција за човекови права]] (Н)|[[Хуманитарна интервенција]] (Н)|[[Африкански суд за човекови и народни права]] (Н)|[[Културни права]] (Н)|[[Меѓуамерикански суд за човекови права]] (Н)|[[Меѓуамериканска комисија за човекови права]] (Н)|[[Закон за еднаквост од 2010 година (Обединето Кралство)]] (Н)|[[Комисија за еднаквост и човекови права (Велика Британија)]] (Н)|[[Европска социјална повелба]] (Н)|[[Слобода на вероисповед]] (Н)|[[Слобода на мислење]] (Н)|[[Академска слобода]] (Н)|[[Право на наука и култура]] (Н)|[[Комитет за економски, социјални и културни права]] (Н)|[[Негативни и позитивни права]] (Н)|[[Права на барање и права на слобода]] (Н)|[[Право на приватност]] (Н)|[[Право на правично судење]] (Н)|[[Граѓански слободи]] (Н)|[[Интелектуална слобода]] (Н)|[[Економска слобода]] (Н)|[[Уметничка слобода]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Стефан Панев Дрен|Стефан Панев Дрен]] | {{подреден список|[[Логор за интернирање Касл Маунтин]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Sara Dren|Sara Dren]] | {{подреден список|[[Принципите на Јогјакарта]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Teaa Dren|Teaa Dren]] | {{подреден список|[[Р (Карсон) против Државниот секретар за работа и пензии]] (Н)|[[Комисијата за човекови права на Саскачеван против Воткот]] (Н)|[[Веласкез Родригез против Хондурас]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Честерска голема повелба]] (Н)|[[Џејмс Фипс]] (Н)|[[Слобода на говорот (слика)]] (Н)|[[Тајно друштво (Персија)]] (Н)|[[Комитет за казни]] (Н)|[[Мирза Хусајн Техрани]] (Н) |[[Денот на вљубените во Иран]] (Н)|[[Захра Рахнавард]] (Н)|[[Зелен пат на надежта]] (Н)|[[Милион потписи]] (Н)|[[Ашурски протести]] (Н)|[[Кампања „Зелен свиток“]] (Н)|[[Persiankiwi]] (Н)|[[Закон за заштита на семејството (Иран)]] (Н)|[[Конференција „Иран по изборите“]] (Н)|[[Протестна психоза]] (Н)|[[Молитвено поклонение за слобода]] (Н)|[[Претседателски комитет за граѓански права]] (Н)|[[Обвинуваме за геноцид]] (Н)|[[Конференција за граѓански права во Белата куќа]] (Н)|[[Женски политички совет]] (Н)|[[Извршна наредба 12086]] (Н)|[[Извршна наредба 11375]] (Н)|[[Извршна наредба 11246]] (Н)|[[Извршна наредба 10925]] (Н)|[[Извршна наредба 10555]] (Н)|[[Извршна наредба 10479]] (Н)|[[Извршна наредба 10308]] (Н)|[[Извршна наредба 9981]] (Н)|[[Извршна наредба 8802]] (Н)|[[Движење „Марш кон Вашингтон“]] (Н)|[[Глорија Ричардсон]] (Н)|[[Регионален совет на црнечко водство]] (Н)|[[Хериет Мур]] (Н)|[[Хомер Плеси]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Marijadren|Marijadren]] | {{подреден список|[[Мануел Барсија]] (Н)|[[Карл Н. Деглер]] (Н)|[[Маџ Дресер]] (Н)|[[Кетрин Армстронг]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија За да се запишете во списокот по двете точки запишете го вашето корисничко име, како и после големата црта. (пример: Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123). Отстранете ги следните: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> За да ги запишувате вашите статии во списокот во секоја заграда запишувајте ја статијата која сте ја уредиле и означувајте дали се работи за нова или подобрена статија (пример: [[Винсент ван Гог]] (Н)). Отстранете ги следните повторно: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> == Резултати == <i>Резултатите ќе бидат објавени овде по крајот на натпреварот.</i> [[Категорија:Википедија:Вики за човековите права|Историја на човековите права]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки седмици]] frzb5na1dbcbngrwkq3d9rw405fyzl0 5575324 5575321 2026-06-11T11:28:59Z Виолетова 1975 /* Список на учесници */ 5575324 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:HumanRightsLogo.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачка седмица „Историја на човековите права“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''од 1 до 7 јуни 2026 година'''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Историја на човековите права''' — иницијатива на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, која има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Историја на човековите права“. Седмицата започнува на '''1 јуни 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''7 јуни 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''пријавете се подолу''' (со напатствија). Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Покрај пишувањето на нови статии, учесниците имаат прилика и значајно да дополнат постоечка статија. Во натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Методи == За време на уредувачката седмица, учесниците се очекува да: * создадат нови статии и да ги подобрат постоечките; * додадат веродостојни надворешни врски во статиите; и * додадат слики во статиите за да ги направат посликовити. == Упатство за учество == === Основни податоци === * '''Почеток:''' 1 јуни 2026 г. во 00:00 (CEST). * '''Крај:''' 7 јуни 2026 г. во 23:59 (CEST). * '''Место на одржување:''' секое место со пристап до интернет. * '''Тема:''' Историја на човековите права == Пријава == * '''Чекор 1:''' Создадете корисничка сметка [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%98%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 тука] или најавете се доколку веќе имате. * '''Чекор 2:''' Додадете го корисничкото име во [[#Список на учесници|списокот на учесници]] и одберете статија од [[#Материјали за уредување|списокот на статии за уредување]]. Со цел да се спречи истовремено уредување на една статија од повеќе учесници, задолжително додадете ги статиите коишто планирате да ги уредувате во списокот на учесници. === Награди === Награди се доделуваат на тројцата најплодотворни учесници во облик на вредносни купони, и тоа: * Прва награда: купон во вредност од 4.000 денари. * Втора награда: купон во вредност од 3.000 денари. * Трета награда: купон во вредност од 2.000 денари. '''Важно:''' За да се освои било која награда, потребно е да се создадат или подобрат најмалку 20 статии! == Содржина за уредување статии == [[Податотека:Content Translation Screencast (English).webm|мини|300п|десно|Кратко видео-упатство за тоа како се користи алатката за превод на статии на Википедија (видеото е со македонски превод)]] Во овој дел е направен преглед на корисни материјали за уредување, наведен е список со потребни статии, а прикажана е и табела за евиденција на придонесите. Додавањето нови содржини можело да се врши преку превод на содржини од другите јазични изданија на Википедија, но особено се охрабрувало дополнување со информации од други расположливи материјали. Препорака за новите и помалку искусни корисници е да ја користат алатката за превод на статии на Википедија (видео-упатство од десната страна). === Материјали за уредување === ;Други јазични изданија на Википедија * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:History of human rights]] ;Печатени и електронски изданија Се охрабруваат уредниците да користат македонски печатени и електронски изданија, а притоа е потребно изворите да бидат наведени. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Петиција за политички права на Алжир од 1920 година]] (Н)|[[101. километар]] (Н)|[[Историја на човековите права]] (Н)|[[Плочи Ал-Јахуду]] (Н)|[[Повелба за правата од 1689 година]] (Н)|[[Обичајно меѓународно хуманитарно право]] (Н)|[[Чартер 08]] (Н)|[[Закон „Крофтерс Холдингс“ (Шкотска) од 1886 година]] (Н)|[[Каирска делкарација за човекови права во исламот]] (Н)|[[Киров цилиндар]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година]] (Н)|[[Борец за човекови права]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] (П)|[[Изготвување на Универзалната декларација за човекови права]] (П)|[[Женевска консензуална декларација]] (Н)|[[Лига на Хајленд Ленд]] (П)|[[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии]] (Н)|[[Меѓународна коалиција на места на совеста]] (Н)|[[Иус]] (Н)|[[Колившчина]] (Н)|[[Курукан Фуга]] (Н)|[[Закони за земјиште (Ирска)]] (Н)|[[Надлежен трибунал]] (Н)|[[Цивилен интерниран]] (Н)|[[Женевска конвенција за ранетите и болните]] (Н)|[[Женевска конвенција за воени заробеници]] (Н)|[[Човечки штит (закон)]] (Н)|[[Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност]] (Н)|[[Список на страни на Женевските конвенции]] (Н)|[[Жан Пикте]] (Н)|[[Протокол I кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол II кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол III кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] (Н)|[[Закон за воени злосторства од 1996 година]] (Н)|[[Ангус Мекдоналд]] (Н)|[[Закони и акти за кралско наследство]] (Н)|[[Историја на ропството]] (Н)|[[Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел]] (Н)|[[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] (Н)|[[Вирџиниска декларација за права]]|[[Награда „Четири слободи“]] (Н)|[[Четири слободи (Роквел)]] (Н)|[[Плоштад „Четири слободи“]] (Н)|[[Четвртиот форум за слобода]](Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Бразилска резолуција]] (Н)|[[Споменик на четирите слободи]] (Н)|[[Остров Гибет (Бермуда)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Техзеб-е-Нишван]] (Н)|[[Јавна сила]] (Н)|[[Улица Исток Запад]] (Н)|[[Јулска повелба]] (Н)|[[Ирска национална лига за земјиште]] (Н)|[[Џонсон против Ајзентрагер]] (Н)|[[Панис (робови)]] (Н)|[[Заклетва по службена должност]] (Н)|[[Медал за победа во Втората светска војна]] (Н)|[[Закон за катанци]] (Н)|[[Бун против Ејр]] (Н)|[[Урдубегис]] (Н)|[[Афроамериканци во Африка]] (Н)|[[Споменик за граѓански права во Вирџинија]] (Н)|[[Бомбардирање на Меџлисот во 1908 година]] (Н)|[[Втора месенска војна]] (Н)|[[Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт]] (Н)|[[Кимбер против „Сафир Коуст Комјунити Аџд Кер“ ДООЕЛ]] (Н)|[[Диахилон]] (Н)|[[Во врска со Квинлан]] (Н)|[[Ама-ги]] (Н)|[[Балантајн против Канада]] (Н)|[[Валдман против Канада]] (Н)|[[Ирански локални избори во 1999 година]] (Н)|[[ Писмо за утре]] (Н)|[[Слобода на богослужба (сликарство)]] (Н)|[[Џорџ Авероф]] (Н)|[[Мари Томова]] (Н)|[[Ернестина фон Фирт]] (Н)|[[Саиб Катир]] (Н)|[[Христијански ритуал и создавање на британски робовски друштва, 1650–1780]] (Н)|[[Чипева (1815)]] (Н)|[[Мохамед Салимула против Унијата на Индија]] (Н)|[[Кинбажин]] (Н)|[[Деветтиот собор на Толедо]] (Н)|[[Стивен Д. Берент]] (Н)|[[Џозеф Матамата]] (Н)|[[Јоаким Мруговски]] (Н)|[[Вилијам Л. Ван Дебург]] (Н)|[[Конвенции за ноќна работа]] (Н)|[[Битката кај Мадана]] (Н)|[[Волфганг Абел]] (Н)|[[Ропство во Дакија]] (Н)|[[Закон за продавници од 1950 година]] (Н)|[[Уријас-Орелана против Бонди]] (Н)|[[Буле Ожие]] (Н)|[[Џими Леонард Столк]] (Н)|[[ Список на организации за право на глас на жените]] (Н)|[[Михаил Маринич]] (Н)|[[Лондонскиот собор во 1102 година]] (Н)|[[Кејтлин Розентал]] (Н)|[[Замокот на кралицата]] (Н)|[[12-та конференција на Меѓународната алијанса за право на глас на жените]] (Н)|[[Ум ал-валад]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ana Marija Dunja|Ana Marija Dunja]] | {{подреден список|[[Петиција за право]] (Н)|[[Закон за Хабеас Корпус од 1679 година]] (Н)|[[Атлантска повелба]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Декларација за толеранција (1687)]] (Н)|[[Слобода на утробите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Пирн против Лајл]] (Н)|[[Џозеф Мајстер]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Rfstefan|Rfstefan]] | {{подреден список|[[Алан Мекдоналд (поет)]] (Н)| [[Дванаесет статии]] (Н)| [[Нејпиерова комисија]] (Н)| [[1919 година во женската историја]] (Н)|[[Историја на електроконвулзивна терапија во Обединетото Кралство]] (Н)|[[Ванита Матил]] (Н)| [[Пчелка за шиење ќебиња]] (Н)|[[Луси (гинекологија)]] (Н)| [[Џарја]] (Н)|[[Бањио]] (Н)|[[Споменик на четирите маври]] (Н)|[[Марк Варнери]] (Н)|[[Африкански гробишта Годет]](Н)|[[Амандман за еднаквост]] (Н)|[[Паулсдејл]] (Н)|[[Суфражетката]] (Н)|[[Ќелија 16]] (Н) |[[Како беше освоено гласањето]] (Н)|[[Франсоаз Арнул]] (Н)|[[Брижит Обер]] (Н)|[[Стефани Одран]] (Н)|[[Тина Омонт]] (Н)|[[Ирис Клерт]] (Н)|[[Лаура Вите]] (Н)|[[Минта Бич]] (Н)|[[Џанета Р. ФицХју]] (Н)|[[Лина Гратама]] (Н)|[[Џорџет Ебанкс]] (Н)|[[Беатрис Грејг]] (Н)|[[Адела Милчиновиќ]] (Н)|[[Маргарита Томас-Клемент]] (Н)|[[Карме Травесет]] (Н)|[[Катерина Шлајмер-Кил]] (Н)|[[Серафина Давалос]] (Н)|[[Агнес де Силва]] (Н)|[[Клара Калниња]] (Н)|[[Катерина Арнот]] (Н)|[[Берта Бејкон]] (Н)|[[Ени Култејт]] (Н)|[[Џејн Клапертон]] (Н)|[[Клара Код]] (Н)|[[Марија Колби]] (Н)|[[Кетрин Корбет]] (Н)|[[Џеси Ландејл Камберленд]] (Н)|[[Ванда Алстон]] (Н)|[[Долорес Барговски]] (Н)|[[Џозефин Кејси]] (Н)|[[Маријам Чемберлен]] (Н)|[[Августа Калох Кристи]] (Н)|[[Џоан Акер]] (Н)|[[Џоан Алфс]] (Н)|[[Дина Бакст]] (Н)|[[Кетрин Х. Ентони]] (Н)|[[Елеонор Р. Дејвис]] (Н)|[[Алис де Ривера]] (Н)|[[Алис Чипман Дјуи]] (Н)|[[Сузана Веј Додс]] (Н)|[[Паула Донован]] (Н)|[[Бет Едмондс]] (Н)|[[Дороти Меигс Ејдлиц]] (Н)|[[Лаура Елдриџ]] (Н)|[[Едит Ана Елис]] (Н)|[[Џордан Емануел]] (Н)|[[Крис Ернст]] (Н)|[[Синди Естрада]] (Н)|[[Сиан Еванс (библиотекарка)]] (Н)|[[Рона М. Филдс]] (Н)|[[Јонет Флеминг]] (Н)|[[Хелен Ли Френклин]] (Н)|[[Синтија Фрисина]] (Н)|[[Долорес Чавез де Армихо]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Buhovski|Buhovski]] | {{подреден список|[[Договор на народот]] (Н)| [[Џон Мардок (уредник)]] (H)| [[Република против Адамс (1957)]] (Н)| [[Анарха Весткот]] (Н)| [[Лочед-Мекмилан против АМИ Осигурување ДОО]] (Н)| [[Директор за постапки за човекови права против ИНС Реставрации ДОО]] (Н)| [[Прогресивен сојуз на работниците и земјоделците]] (Н)|[[Радиодифузна корпорација „Ампис“]] (Н)|[[Ерол Алибукс]] (Н)|[[Брам Бер]] (Н)|[[Фред Дерби]] (Н)|[[Еди Хуст]] (Н)|[[Рој Хорб]] (Н)|[[Ахани против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Ре Берли]] (Н)|[[Референца за екстрадицијата на Нг]] (Н)|[[Киндлер против Канада (министер за правда)]] (Н)|[[Канада (Министер за вработување и имиграција) против Кјарели]] (Н)|[[Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат]] (Н)|[[Мугесера против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Пушпанатан против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Џерард Леки]] (Н)|[[Рубен Розендал]] (Н)|[[Чуварот на Сали (црнец) против Бити]] (Н)|[[Р (Европски центар за права на Ромите) против службеникот за имиграција на аеродромот во Прага]] (Н)|[[Акција „Брант“]] (Н)|[[Дијана Кефас]] (Н)|[[Ричард Еелс]] (Н)|[[Хајндс против Бразеал]] (Н)|[[Морисон против Вајт]] (Н)|[[Маргарита Дуплеси]] (Н)|[[Р против Џонс (Њу Бранзвик)]] (Н)|[[Целиот живот е борба]] (Н)|[[Блок 10]] (Н)|[[Франц фон Бодман]] (Н)| [[Германско друштво за расна хигиена]] (Н)| [[Хуго Шпац]] (Н)| [[Хелмут Фетер]] (Н)| [[Валтер Зонтаг]] (Н)| [[Женевјев Клуни]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Прва Женевска конвенција]] (Н)|[[Втора Женевска конвенција]] (Н)|[[Трета Женевска конвенција]] (Н)|[[Четврта Женевска конвенција]] (Н)|[[Историја на абортусот]] (Н)|[[Права на жените во Македонија]] (Н) |[[Абортусот во Канада]] (Н)|[[Закон за кинеско доселување (1885)]] (Н)|[[Регулирање на постојаното патување]] (Н)|[[Делгамукви против Британска Колумбија]] (Н)|[[Дуплесиови сирачиња]] (Н)|[[Феминизмот во Канада]] (Н)|[[Систем за пропусници (Канада)]] (Н)|[[Протерување на украинските Канаѓани]] (Н)|[[Ропството во Канада]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1865–1896)]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1896–1954)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1875)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1866)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1957)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1960)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1964)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1968)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1990)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1991)]] (Н)|[[Право на глас во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|}} |- | 10 | [[Корисник:19user99|19user99]] | {{подреден список|[[Четири слободи]] (Н)|[[Слобода од страв]] (Н)|[[Безбедност на личноста]] (Н)|[[Право на протест]] (Н)|[[Слобода на собирање]] (Н)|[[Закон против дискриминација]] (Н)|[[Слобода на здружување]] (Н)|[[Право на молчење]] (Н)|[[Три генерации на човекови права]] (Н)|[[Право на развој]] (Н)|[[Индивидуални и групни права]] (Н)|[[Малцински права]] (Н)|[[Човекови права и развој]] (Н)|[[Африканска повелба за човекови и народни права]] (Н)|[[Американска конвенција за човекови права]] (Н)|[[Хуманитарна интервенција]] (Н)|[[Африкански суд за човекови и народни права]] (Н)|[[Културни права]] (Н)|[[Меѓуамерикански суд за човекови права]] (Н)|[[Меѓуамериканска комисија за човекови права]] (Н)|[[Закон за еднаквост од 2010 година (Обединето Кралство)]] (Н)|[[Комисија за еднаквост и човекови права (Велика Британија)]] (Н)|[[Европска социјална повелба]] (Н)|[[Слобода на вероисповед]] (Н)|[[Слобода на мислење]] (Н)|[[Академска слобода]] (Н)|[[Право на наука и култура]] (Н)|[[Комитет за економски, социјални и културни права]] (Н)|[[Негативни и позитивни права]] (Н)|[[Права на барање и права на слобода]] (Н)|[[Право на приватност]] (Н)|[[Право на правично судење]] (Н)|[[Граѓански слободи]] (Н)|[[Интелектуална слобода]] (Н)|[[Економска слобода]] (Н)|[[Уметничка слобода]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Стефан Панев Дрен|Стефан Панев Дрен]] | {{подреден список|[[Логор за интернирање Касл Маунтин]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Sara Dren|Sara Dren]] | {{подреден список|[[Принципите на Јогјакарта]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Teaa Dren|Teaa Dren]] | {{подреден список|[[Р (Карсон) против Државниот секретар за работа и пензии]] (Н)|[[Комисијата за човекови права на Саскачеван против Воткот]] (Н)|[[Веласкез Родригез против Хондурас]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Честерска голема повелба]] (Н)|[[Џејмс Фипс]] (Н)|[[Слобода на говорот (слика)]] (Н)|[[Тајно друштво (Персија)]] (Н)|[[Комитет за казни]] (Н)|[[Мирза Хусајн Техрани]] (Н) |[[Денот на вљубените во Иран]] (Н)|[[Захра Рахнавард]] (Н)|[[Зелен пат на надежта]] (Н)|[[Милион потписи]] (Н)|[[Ашурски протести]] (Н)|[[Кампања „Зелен свиток“]] (Н)|[[Persiankiwi]] (Н)|[[Закон за заштита на семејството (Иран)]] (Н)|[[Конференција „Иран по изборите“]] (Н)|[[Протестна психоза]] (Н)|[[Молитвено поклонение за слобода]] (Н)|[[Претседателски комитет за граѓански права]] (Н)|[[Обвинуваме за геноцид]] (Н)|[[Конференција за граѓански права во Белата куќа]] (Н)|[[Женски политички совет]] (Н)|[[Извршна наредба 12086]] (Н)|[[Извршна наредба 11375]] (Н)|[[Извршна наредба 11246]] (Н)|[[Извршна наредба 10925]] (Н)|[[Извршна наредба 10555]] (Н)|[[Извршна наредба 10479]] (Н)|[[Извршна наредба 10308]] (Н)|[[Извршна наредба 9981]] (Н)|[[Извршна наредба 8802]] (Н)|[[Движење „Марш кон Вашингтон“]] (Н)|[[Глорија Ричардсон]] (Н)|[[Регионален совет на црнечко водство]] (Н)|[[Хериет Мур]] (Н)|[[Хомер Плеси]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Marijadren|Marijadren]] | {{подреден список|[[Мануел Барсија]] (Н)|[[Карл Н. Деглер]] (Н)|[[Маџ Дресер]] (Н)|[[Кетрин Армстронг]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија За да се запишете во списокот по двете точки запишете го вашето корисничко име, како и после големата црта. (пример: Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123). Отстранете ги следните: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> За да ги запишувате вашите статии во списокот во секоја заграда запишувајте ја статијата која сте ја уредиле и означувајте дали се работи за нова или подобрена статија (пример: [[Винсент ван Гог]] (Н)). Отстранете ги следните повторно: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> == Резултати == <i>Резултатите ќе бидат објавени овде по крајот на натпреварот.</i> [[Категорија:Википедија:Вики за човековите права|Историја на човековите права]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки седмици]] mol35mw77ldcfr76rknfihtw4d6shdh 5575348 5575324 2026-06-11T11:53:20Z Jtasevski123 69538 /* Список на учесници */ 5575348 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:HumanRightsLogo.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачка седмица „Историја на човековите права“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''од 1 до 7 јуни 2026 година'''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Историја на човековите права''' — иницијатива на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, која има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Историја на човековите права“. Седмицата започнува на '''1 јуни 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''7 јуни 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''пријавете се подолу''' (со напатствија). Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Покрај пишувањето на нови статии, учесниците имаат прилика и значајно да дополнат постоечка статија. Во натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Методи == За време на уредувачката седмица, учесниците се очекува да: * создадат нови статии и да ги подобрат постоечките; * додадат веродостојни надворешни врски во статиите; и * додадат слики во статиите за да ги направат посликовити. == Упатство за учество == === Основни податоци === * '''Почеток:''' 1 јуни 2026 г. во 00:00 (CEST). * '''Крај:''' 7 јуни 2026 г. во 23:59 (CEST). * '''Место на одржување:''' секое место со пристап до интернет. * '''Тема:''' Историја на човековите права == Пријава == * '''Чекор 1:''' Создадете корисничка сметка [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0:%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%98%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B0 тука] или најавете се доколку веќе имате. * '''Чекор 2:''' Додадете го корисничкото име во [[#Список на учесници|списокот на учесници]] и одберете статија од [[#Материјали за уредување|списокот на статии за уредување]]. Со цел да се спречи истовремено уредување на една статија од повеќе учесници, задолжително додадете ги статиите коишто планирате да ги уредувате во списокот на учесници. === Награди === Награди се доделуваат на тројцата најплодотворни учесници во облик на вредносни купони, и тоа: * Прва награда: купон во вредност од 4.000 денари. * Втора награда: купон во вредност од 3.000 денари. * Трета награда: купон во вредност од 2.000 денари. '''Важно:''' За да се освои било која награда, потребно е да се создадат или подобрат најмалку 20 статии! == Содржина за уредување статии == [[Податотека:Content Translation Screencast (English).webm|мини|300п|десно|Кратко видео-упатство за тоа како се користи алатката за превод на статии на Википедија (видеото е со македонски превод)]] Во овој дел е направен преглед на корисни материјали за уредување, наведен е список со потребни статии, а прикажана е и табела за евиденција на придонесите. Додавањето нови содржини можело да се врши преку превод на содржини од другите јазични изданија на Википедија, но особено се охрабрувало дополнување со информации од други расположливи материјали. Препорака за новите и помалку искусни корисници е да ја користат алатката за превод на статии на Википедија (видео-упатство од десната страна). === Материјали за уредување === ;Други јазични изданија на Википедија * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:History of human rights]] ;Печатени и електронски изданија Се охрабруваат уредниците да користат македонски печатени и електронски изданија, а притоа е потребно изворите да бидат наведени. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Петиција за политички права на Алжир од 1920 година]] (Н)|[[101. километар]] (Н)|[[Историја на човековите права]] (Н)|[[Плочи Ал-Јахуду]] (Н)|[[Повелба за правата од 1689 година]] (Н)|[[Обичајно меѓународно хуманитарно право]] (Н)|[[Чартер 08]] (Н)|[[Закон „Крофтерс Холдингс“ (Шкотска) од 1886 година]] (Н)|[[Каирска делкарација за човекови права во исламот]] (Н)|[[Киров цилиндар]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот од 1793 година]] (Н)|[[Борец за човекови права]] (Н)|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] (П)|[[Изготвување на Универзалната декларација за човекови права]] (П)|[[Женевска консензуална декларација]] (Н)|[[Лига на Хајленд Ленд]] (П)|[[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии]] (Н)|[[Меѓународна коалиција на места на совеста]] (Н)|[[Иус]] (Н)|[[Колившчина]] (Н)|[[Курукан Фуга]] (Н)|[[Закони за земјиште (Ирска)]] (Н)|[[Надлежен трибунал]] (Н)|[[Цивилен интерниран]] (Н)|[[Женевска конвенција за ранетите и болните]] (Н)|[[Женевска конвенција за воени заробеници]] (Н)|[[Човечки штит (закон)]] (Н)|[[Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност]] (Н)|[[Список на страни на Женевските конвенции]] (Н)|[[Жан Пикте]] (Н)|[[Протокол I кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол II кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Протокол III кон Женевските конвенции]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] (Н)|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] (Н)|[[Закон за воени злосторства од 1996 година]] (Н)|[[Ангус Мекдоналд]] (Н)|[[Закони и акти за кралско наследство]] (Н)|[[Историја на ропството]] (Н)|[[Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел]] (Н)|[[Декларација на Обединетите нации за правата на селаните]] (Н)|[[Вирџиниска декларација за права]]|[[Награда „Четири слободи“]] (Н)|[[Четири слободи (Роквел)]] (Н)|[[Плоштад „Четири слободи“]] (Н)|[[Четвртиот форум за слобода]](Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Anjadonevska|Anjadonevska]] | {{подреден список|[[Бразилска резолуција]] (Н)|[[Споменик на четирите слободи]] (Н)|[[Остров Гибет (Бермуда)]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Техзеб-е-Нишван]] (Н)|[[Јавна сила]] (Н)|[[Улица Исток Запад]] (Н)|[[Јулска повелба]] (Н)|[[Ирска национална лига за земјиште]] (Н)|[[Џонсон против Ајзентрагер]] (Н)|[[Панис (робови)]] (Н)|[[Заклетва по службена должност]] (Н)|[[Медал за победа во Втората светска војна]] (Н)|[[Закон за катанци]] (Н)|[[Бун против Ејр]] (Н)|[[Урдубегис]] (Н)|[[Афроамериканци во Африка]] (Н)|[[Споменик за граѓански права во Вирџинија]] (Н)|[[Бомбардирање на Меџлисот во 1908 година]] (Н)|[[Втора месенска војна]] (Н)|[[Паркот „Четири слободи“ на Франклин Д. Рузвелт]] (Н)|[[Кимбер против „Сафир Коуст Комјунити Аџд Кер“ ДООЕЛ]] (Н)|[[Диахилон]] (Н)|[[Во врска со Квинлан]] (Н)|[[Ама-ги]] (Н)|[[Балантајн против Канада]] (Н)|[[Валдман против Канада]] (Н)|[[Ирански локални избори во 1999 година]] (Н)|[[ Писмо за утре]] (Н)|[[Слобода на богослужба (сликарство)]] (Н)|[[Џорџ Авероф]] (Н)|[[Мари Томова]] (Н)|[[Ернестина фон Фирт]] (Н)|[[Саиб Катир]] (Н)|[[Христијански ритуал и создавање на британски робовски друштва, 1650–1780]] (Н)|[[Чипева (1815)]] (Н)|[[Мохамед Салимула против Унијата на Индија]] (Н)|[[Кинбажин]] (Н)|[[Деветтиот собор на Толедо]] (Н)|[[Стивен Д. Берент]] (Н)|[[Џозеф Матамата]] (Н)|[[Јоаким Мруговски]] (Н)|[[Вилијам Л. Ван Дебург]] (Н)|[[Конвенции за ноќна работа]] (Н)|[[Битката кај Мадана]] (Н)|[[Волфганг Абел]] (Н)|[[Ропство во Дакија]] (Н)|[[Закон за продавници од 1950 година]] (Н)|[[Уријас-Орелана против Бонди]] (Н)|[[Буле Ожие]] (Н)|[[Џими Леонард Столк]] (Н)|[[ Список на организации за право на глас на жените]] (Н)|[[Михаил Маринич]] (Н)|[[Лондонскиот собор во 1102 година]] (Н)|[[Кејтлин Розентал]] (Н)|[[Замокот на кралицата]] (Н)|[[12-та конференција на Меѓународната алијанса за право на глас на жените]] (Н)|[[Ум ал-валад]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Ana Marija Dunja|Ana Marija Dunja]] | {{подреден список|[[Петиција за право]] (Н)|[[Закон за Хабеас Корпус од 1679 година]] (Н)|[[Атлантска повелба]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Doni12345|Doni12345]] | {{подреден список|[[Декларација за толеранција (1687)]] (Н)|[[Слобода на утробите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Пирн против Лајл]] (Н)|[[Џозеф Мајстер]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Rfstefan|Rfstefan]] | {{подреден список|[[Алан Мекдоналд (поет)]] (Н)| [[Дванаесет статии]] (Н)| [[Нејпиерова комисија]] (Н)| [[1919 година во женската историја]] (Н)|[[Историја на електроконвулзивна терапија во Обединетото Кралство]] (Н)|[[Ванита Матил]] (Н)| [[Пчелка за шиење ќебиња]] (Н)|[[Луси (гинекологија)]] (Н)| [[Џарја]] (Н)|[[Бањио]] (Н)|[[Споменик на четирите маври]] (Н)|[[Марк Варнери]] (Н)|[[Африкански гробишта Годет]](Н)|[[Амандман за еднаквост]] (Н)|[[Паулсдејл]] (Н)|[[Суфражетката]] (Н)|[[Ќелија 16]] (Н) |[[Како беше освоено гласањето]] (Н)|[[Франсоаз Арнул]] (Н)|[[Брижит Обер]] (Н)|[[Стефани Одран]] (Н)|[[Тина Омонт]] (Н)|[[Ирис Клерт]] (Н)|[[Лаура Вите]] (Н)|[[Минта Бич]] (Н)|[[Џанета Р. ФицХју]] (Н)|[[Лина Гратама]] (Н)|[[Џорџет Ебанкс]] (Н)|[[Беатрис Грејг]] (Н)|[[Адела Милчиновиќ]] (Н)|[[Маргарита Томас-Клемент]] (Н)|[[Карме Травесет]] (Н)|[[Катерина Шлајмер-Кил]] (Н)|[[Серафина Давалос]] (Н)|[[Агнес де Силва]] (Н)|[[Клара Калниња]] (Н)|[[Катерина Арнот]] (Н)|[[Берта Бејкон]] (Н)|[[Ени Култејт]] (Н)|[[Џејн Клапертон]] (Н)|[[Клара Код]] (Н)|[[Марија Колби]] (Н)|[[Кетрин Корбет]] (Н)|[[Џеси Ландејл Камберленд]] (Н)|[[Ванда Алстон]] (Н)|[[Долорес Барговски]] (Н)|[[Џозефин Кејси]] (Н)|[[Маријам Чемберлен]] (Н)|[[Августа Калох Кристи]] (Н)|[[Џоан Акер]] (Н)|[[Џоан Алфс]] (Н)|[[Дина Бакст]] (Н)|[[Кетрин Х. Ентони]] (Н)|[[Елеонор Р. Дејвис]] (Н)|[[Алис де Ривера]] (Н)|[[Алис Чипман Дјуи]] (Н)|[[Сузана Веј Додс]] (Н)|[[Паула Донован]] (Н)|[[Бет Едмондс]] (Н)|[[Дороти Меигс Ејдлиц]] (Н)|[[Лаура Елдриџ]] (Н)|[[Едит Ана Елис]] (Н)|[[Џордан Емануел]] (Н)|[[Крис Ернст]] (Н)|[[Синди Естрада]] (Н)|[[Сиан Еванс (библиотекарка)]] (Н)|[[Рона М. Филдс]] (Н)|[[Јонет Флеминг]] (Н)|[[Хелен Ли Френклин]] (Н)|[[Синтија Фрисина]] (Н)|[[Долорес Чавез де Армихо]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Buhovski|Buhovski]] | {{подреден список|[[Договор на народот]] (Н)| [[Џон Мардок (уредник)]] (H)| [[Република против Адамс (1957)]] (Н)| [[Анарха Весткот]] (Н)| [[Лочед-Мекмилан против АМИ Осигурување ДОО]] (Н)| [[Директор за постапки за човекови права против ИНС Реставрации ДОО]] (Н)| [[Прогресивен сојуз на работниците и земјоделците]] (Н)|[[Радиодифузна корпорација „Ампис“]] (Н)|[[Ерол Алибукс]] (Н)|[[Брам Бер]] (Н)|[[Фред Дерби]] (Н)|[[Еди Хуст]] (Н)|[[Рој Хорб]] (Н)|[[Ахани против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Ре Берли]] (Н)|[[Референца за екстрадицијата на Нг]] (Н)|[[Киндлер против Канада (министер за правда)]] (Н)|[[Канада (Министер за вработување и имиграција) против Кјарели]] (Н)|[[Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат]] (Н)|[[Мугесера против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Пушпанатан против Канада (министер за државјанство и имиграција)]] (Н)|[[Џерард Леки]] (Н)|[[Рубен Розендал]] (Н)|[[Чуварот на Сали (црнец) против Бити]] (Н)|[[Р (Европски центар за права на Ромите) против службеникот за имиграција на аеродромот во Прага]] (Н)|[[Акција „Брант“]] (Н)|[[Дијана Кефас]] (Н)|[[Ричард Еелс]] (Н)|[[Хајндс против Бразеал]] (Н)|[[Морисон против Вајт]] (Н)|[[Маргарита Дуплеси]] (Н)|[[Р против Џонс (Њу Бранзвик)]] (Н)|[[Целиот живот е борба]] (Н)|[[Блок 10]] (Н)|[[Франц фон Бодман]] (Н)| [[Германско друштво за расна хигиена]] (Н)| [[Хуго Шпац]] (Н)| [[Хелмут Фетер]] (Н)| [[Валтер Зонтаг]] (Н)| [[Женевјев Клуни]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] | {{подреден список|[[Прва Женевска конвенција]] (Н)|[[Втора Женевска конвенција]] (Н)|[[Трета Женевска конвенција]] (Н)|[[Четврта Женевска конвенција]] (Н)|[[Историја на абортусот]] (Н)|[[Права на жените во Македонија]] (Н) |[[Абортусот во Канада]] (Н)|[[Закон за кинеско доселување (1885)]] (Н)|[[Регулирање на постојаното патување]] (Н)|[[Делгамукви против Британска Колумбија]] (Н)|[[Дуплесиови сирачиња]] (Н)|[[Феминизмот во Канада]] (Н)|[[Систем за пропусници (Канада)]] (Н)|[[Протерување на украинските Канаѓани]] (Н)|[[Ропството во Канада]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1865–1896)]] (Н)|[[Движење за граѓански права (1896–1954)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1875)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1866)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1957)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1960)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1964)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1968)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1990)]] (Н)|[[Закон за граѓански права (1991)]] (Н)|[[Право на глас во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|[[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] (Н)|}} |- | 10 | [[Корисник:19user99|19user99]] | {{подреден список|[[Четири слободи]] (Н)|[[Слобода од страв]] (Н)|[[Безбедност на личноста]] (Н)|[[Право на протест]] (Н)|[[Слобода на собирање]] (Н)|[[Закон против дискриминација]] (Н)|[[Слобода на здружување]] (Н)|[[Право на молчење]] (Н)|[[Три генерации на човекови права]] (Н)|[[Право на развој]] (Н)|[[Индивидуални и групни права]] (Н)|[[Малцински права]] (Н)|[[Човекови права и развој]] (Н)|[[Африканска повелба за човекови и народни права]] (Н)|[[Американска конвенција за човекови права]] (Н)|[[Хуманитарна интервенција]] (Н)|[[Африкански суд за човекови и народни права]] (Н)|[[Културни права]] (Н)|[[Меѓуамерикански суд за човекови права]] (Н)|[[Меѓуамериканска комисија за човекови права]] (Н)|[[Закон за еднаквост од 2010 година (Обединето Кралство)]] (Н)|[[Комисија за еднаквост и човекови права (Велика Британија)]] (Н)|[[Европска социјална повелба]] (Н)|[[Слобода на вероисповед]] (Н)|[[Слобода на мислење]] (Н)|[[Академска слобода]] (Н)|[[Право на наука и култура]] (Н)|[[Комитет за економски, социјални и културни права]] (Н)|[[Негативни и позитивни права]] (Н)|[[Права на барање и права на слобода]] (Н)|[[Право на приватност]] (Н)|[[Право на правично судење]] (Н)|[[Граѓански слободи]] (Н)|[[Интелектуална слобода]] (Н)|[[Економска слобода]] (Н)|[[Уметничка слобода]] (Н)}} |- | 11 | [[Корисник:Стефан Панев Дрен|Стефан Панев Дрен]] | {{подреден список|[[Логор за интернирање Касл Маунтин]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Sara Dren|Sara Dren]] | {{подреден список|[[Принципите на Јогјакарта]] (Н)}} |- | 13 | [[Корисник:Teaa Dren|Teaa Dren]] | {{подреден список|[[Р (Карсон) против Државниот секретар за работа и пензии]] (Н)|[[Комисијата за човекови права на Саскачеван против Воткот]] (Н)|[[Веласкез Родригез против Хондурас]] (Н)}} |- | 14 | [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] | {{подреден список|[[Честерска голема повелба]] (Н)|[[Џејмс Фипс]] (Н)|[[Слобода на говорот (слика)]] (Н)|[[Тајно друштво (Персија)]] (Н)|[[Комитет за казни]] (Н)|[[Мирза Хусајн Техрани]] (Н) |[[Денот на вљубените во Иран]] (Н)|[[Захра Рахнавард]] (Н)|[[Зелен пат на надежта]] (Н)|[[Милион потписи]] (Н)|[[Ашурски протести]] (Н)|[[Кампања „Зелен свиток“]] (Н)|[[Persiankiwi]] (Н)|[[Закон за заштита на семејството (Иран)]] (Н)|[[Конференција „Иран по изборите“]] (Н)|[[Протестна психоза]] (Н)|[[Молитвено поклонение за слобода]] (Н)|[[Претседателски комитет за граѓански права]] (Н)|[[Обвинуваме за геноцид]] (Н)|[[Конференција за граѓански права во Белата куќа]] (Н)|[[Женски политички совет]] (Н)|[[Извршна наредба 12086]] (Н)|[[Извршна наредба 11375]] (Н)|[[Извршна наредба 11246]] (Н)|[[Извршна наредба 10925]] (Н)|[[Извршна наредба 10555]] (Н)|[[Извршна наредба 10479]] (Н)|[[Извршна наредба 10308]] (Н)|[[Извршна наредба 9981]] (Н)|[[Извршна наредба 8802]] (Н)|[[Движење „Марш кон Вашингтон“]] (Н)|[[Глорија Ричардсон]] (Н)|[[Регионален совет на црнечко водство]] (Н)|[[Хериет Мур]] (Н)|[[Хомер Плеси]] (Н)}} |- | 12 | [[Корисник:Marijadren|Marijadren]] | {{подреден список|[[Мануел Барсија]] (Н)|[[Карл Н. Деглер]] (Н)|[[Маџ Дресер]] (Н)|[[Кетрин Армстронг]] (Н)}} |- |13 |[[Корисник:Andrej Simjanov|Andrej Simjanov]] | {{подреден список|[[Вилијам Гервејс Кларенс-Смит]] (Н)}} |- |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија За да се запишете во списокот по двете точки запишете го вашето корисничко име, како и после големата црта. (пример: Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123). Отстранете ги следните: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> За да ги запишувате вашите статии во списокот во секоја заграда запишувајте ја статијата која сте ја уредиле и означувајте дали се работи за нова или подобрена статија (пример: [[Винсент ван Гог]] (Н)). Отстранете ги следните повторно: <nowiki> <--- и ---> </nowiki> == Резултати == <i>Резултатите ќе бидат објавени овде по крајот на натпреварот.</i> [[Категорија:Википедија:Вики за човековите права|Историја на човековите права]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки седмици]] akxm9tncjj9lpkp63ll8azplphixdkt Премиер лига на Англија 2025-2026 0 1395720 5575253 5567783 2026-06-11T08:47:00Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575253 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament season |title = Премиер лига на Англија 2025-2026 |other_titles = FA Premier League 2025-2026 |logo = Premier League Logo.svg |pixels = 175px |competition = Премиер лига на Англија |sport = Фудбал |country = {{ENG}} |edition = 127-мо (34-то на Премиер лигата) |date_start = 15 август 2025 |date_end = 24 мај 2026 |champions = {{Fb team Arsenal}}<br>14. титула |relegated = {{Fb team West Ham United}}<br>{{Fb team Burnley}}<br>{{Fb team Wolverhampton}} |continentalcup1 = [[УЕФА Лига на шампиони 2026-2027|Лига на шампиони]] |continentalcup1 qualifiers = 5. клуба |continentalcup1_clubs = {{Fb team Arsenal}}<br>{{Fb team Manchester City}}<br>{{Fb team Manchester United}}<br>{{Fb team Aston Villa}}<br>{{Fb team Liverpool}} |continentalcup2 = [[УЕФА Лига Европа 2026-2027|Лига Европа]] |continentalcup2 qualifiers = 2. клуба |continentalcup2_clubs = {{Fb team AFC Bournemouth}}<br>{{Fb team Sunderland}} |continentalcup3 = [[УЕФА Лига на конференции 2026-2027|Лига на конференции]] |continentalcup3 qualifiers = 1. клуб |continentalcup3_clubs = {{Fb team Brighton}} |matches played = 380 |goals = 1045 |top scorer = {{flagsport|NOR}} [[Ерлинг Холанд]]<br /> {{small|(27 гола)}} |prevseason = [[Премиер лига на Англија 2024-2025|2024–25]] |nextseason = [[Премиер лига на Англија 2026-2027|2026–27]] |updated = 25 мај 2026 }} '''Премиер лига на Англија 2025-2026''' била 127-мото издание на највисокото ниво на професионалните фудбалски лиги на Англија, како и 34-тата сезона на [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] од нејзиното основање во 1992 година. Сезоната започнала на 15 август 2025, а завршила на 24 мај 2026. Екипата на [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] влегла како бранител на титулата од претходната сезона. [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]], [[ФК Барнли|Барнли]] и [[АФК Сандерленд|Сандерленд]] биле трите нови екипи, откако обезбедиле промоција во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025|Чемпионшип лигата 2024-2025]]. Тие ги замениле {{Fb team (N) Leicester City}}, {{Fb team (N) Ipswich Town}} и {{Fb team (N) Southampton}}, кои како трите најслабопласирани екипи во претходната сезона испаднале во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2025-2026|Чемпионшип 2025-2026]]. На 19 мај 2026, [[ФК Арсенал|Арсенал]] ја освоиле титулата станувајќи шампиони по четиринаесетти пат во клупската историја, после нерешениот резултат на нивниот најголем конкурент во оваа сезона {{Fb team (N) Manchester City}} со {{Fb team (N) AFC Bournemouth}}.<ref>{{cite news|url=https://makfax.com.mk/sport/video-bornmut-go-zapre-siti-arsenal-e-shampion-po-22-godini/|title=(Видео) Борнмут го запре Сити, Арсенал е шампион по 22 години|publisher=макфакс|date=19 мај 2026|access-date=25 мај 2026}}</ref> Со тоа, ''„топџиите“'' ја прекинале сушата од 22 години без првенствена титула, со што завршило нивното чекање на трофејот кој последен пат бил освоен во [[Премиер лига на Англија 2003-2004|сезоната 2003-2004]].<ref name="SKY1">{{Cite web |title=Arsenal win Premier League: Mikel Arteta's side end 22-year wait for title |url=https://www.skysports.com/football/news/11670/13545591/arsenal-win-premier-league-mikel-artetas-side-end-22-year-wait-for-title |access-date=19 May 2026 |website=Sky Sports |language=en}}</ref> Како шампиони, тие исто така се квалификувале за лигашката фаза на [[УЕФА Лига на шампиони 2026-2027|Лигата на шампионите за следната сезона]], заедно со Манчестер Сити (кои завршиле втори со 7 бодови помалку од шампионот), третопласираниот Манчестер Јунајтед, четвртопласираната {{Fb team (N) Aston Villa}} и петтопласираниот {{Fb team (N) Liverpool}}. Борнмут и Сандерленд, се квалификувале за [[УЕФА Лига Европа 2026-2027]], додека {{Fb team (N) Brighton & Hove Albion}} изборил учество во [[УЕФА Лига на конференции 2026-2027|УЕФА Лигата на конференции]]. {{Fb team (N) West Ham United}}, {{Fb team (N) Burnley}} и {{Fb team (N) Wolverhampton}} биле трите екипи кои испаднале од лигата во оваа сезона. Најдобaр стрелец во оваа сезона бил [[Ерлинг Холанд]] од Манчестер Сити со 27 постигнати гола.<ref>{{cite news |url=https://www.premierleague.com/news/4591856/haaland-wins-202526-premier-league-golden-boot-award |title=Haaland wins 2025/26 Premier League Golden Boot award |publisher=Premier League |access-date=24 May 2026 |date=24 May 2026}}</ref> ==Општо== ===Формула=== Трета последователна сезона, најдобрите четири екипи на крајот од сезоната влегуваат во лигашката фаза на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите 2026-2027]]. Сепак, Англија обезбедила „бонус место за Европа“ благодарение на добрите резултати на англиските клубови во натпреварувањата на УЕФА, што и на петтопласираната екипа и овозможува да игра во Лигата на шампионите. Шесттопласираната екипа и победникот на [[ФА куп 2025-2026|ФА купот]] ќе изборат пласман во лигашката фаза на [[УЕФА Лига Европа 2026-2027|Лига Европа]]; победникот на [[Лига куп на Англија 2025-2026|Лига купот]] стекнува право на учество во [[УЕФА Лига на конференции|УЕФА Лигата на конференции 2026-2027]]. Во случај освојувачите на двата домашни купови веќе да имаат обезбедено пласман во [[Европски фудбалски натпреварувања|европските купови]] преку првенството, наместо нив ќе се квалификуваат седмопласираната екипа во првенството во Лига Европа и осмопласираната екипа во Лигата на конференции. Трите последни екипи на крајот од сезоната испаѓаат во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]]. ===Промена на екипи=== Вкупно 20 клубови учествувале во Премиер лигата на Англија за сезоната 2025-2026, вклучувајќи ги 17-те екипи од претходната сезона [[Премиер лига на Англија 2024-2025|2024-2025]], двата прво пласирани клуба од [[Чемпионшип лига на Англија 2024-2025|Чемпионшип лигата 2024-2025]], и победникот на плејофот од истата лига. Новите екипи во оваа сезона биле [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]], кои се вратиле во највисокото фудбалско ниво на Англија по две години отсуство и нивното испаѓање во [[Премиер лига на Англија 2022-2023|сезоната 2022-2023]], потоа [[ФК Барнли|Барнли]], кои се вратиле по само една година отсуство и испаѓањето во [[Премиер лига на Англија 2023-2024|сезоната 2023-2024]], и [[АФК Сандерленд|Сандерленд]], кој како победник на плејофот се вратиле во Премиер лигата по осум години пауза од нивното испаѓање во сезоната [[Премиер лига на Англија 2016-2017|сезоната 2016-2017]]. Тие ги замениле {{Fb team (N) Leicester City}}, {{Fb team (N) Ipswich Town}} и {{Fb team (N) Southampton}}. {| |- style="vertical-align: top;" | {| class="wikitable" border="1" width="100%" ! align="center" |Поз. ! width="260" |'''[[Премиер лига на Англија 2024-2025|Премиер лига 2024-2025]]''' ! align="center" |Гол-раз. ! width="center" |Бод. |- style="background: #FF8888;" |<center>'''18.''' </center> |'''{{Fb team Leicester City}}''' |<center>'''-47''' </center> |<center>'''25''' </center> |- style="background: #FF8888;" |<center>'''19.''' </center> |'''{{Fb team Ipswich Town}}''' |<center>'''-46''' </center> |<center>'''22''' </center> |- style="background: #FF8888;" |<center>'''20.''' </center> |'''{{Fb team Southampton}}''' |<center>'''-60''' </center> |<center>'''12''' </center> |} {| class="wikitable" style="font-size: 90%" width="100%" | width="20px" bgcolor="FF8888" | |<small>Испаднале од [[Премиер лига на Англија 2021-2022|Премиер лигата]]</small> |} <td valign="top"> {| class="wikitable" border="1" width="100%" ! align="center" |Поз. ! width="260" |'''[[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025|Чемпионшип 2024-2025]]''' ! align="center" |Гол-раз. ! width="center" |Бод. |- style="background: #90EE90;" |<center>'''1.''' </center> |'''{{Fb team Leeds United}}''' |<center>'''+65''' </center> |<center>'''100''' </center> |- style="background: #90EE90;" |<center>'''2.''' </center> |'''{{Fb team Burnley}}''' |<center>'''+53''' </center> |<center>'''100''' </center> |- style="background: #FFFF99;" |<center>'''3.'''</center> |'''{{Fb team Sheffield United}}''' |<center>'''+27''' </center> |<center>'''90''' </center> |- style="background: #FFFF99;" |<center>'''4.'''</center> |'''{{Fb team Sunderland}}''' |<center>'''+14''' </center> |<center>'''76''' </center> |- style="background: #FFFF99;" |<center>'''5.'''</center> |'''{{Fb team Coventry City}}''' |<center>'''+6''' </center> |<center>'''69''' </center> |- style="background: #FFFF99;" |<center>'''6.'''</center> |'''{{Fb team Bristol City}}''' |<center>'''+4''' </center> |<center>'''68''' </center> |} {| class="wikitable" style="font-size: 90%" width="100%" | width="20px" bgcolor="90EE90" | |<small>Се пласирале во ''Премиер лигата''</small> |- | width="20px" bgcolor="FFFF99" | |<small>Играле плејоф за пласман во ''Премиер лигата''</small> |} |} '''Плејоф за влез во Премиер лигата''' {{4TeamBracket-FL | RD1=Полуфинале | RD2=Финале | RD1-seed1=3 | RD1-team1= '''{{Fb team Sheffield United}}''' | RD1-score1-1= '''3''' | RD1-score1-2= '''3''' | RD1-score1-A= '''6''' | RD1-seed2=6 | RD1-team2= {{Fb team Bristol City}} | RD1-score2-1= 0 | RD1-score2-2= 0 | RD1-score2-A= 0 | RD1-seed3=4 | RD1-team3= '''{{Fb team Sunderland}}''' {{aet}} | RD1-score3-1= '''2''' | RD1-score3-2= 1 | RD1-score3-A= '''3''' | RD1-seed4=5 | RD1-team4= {{Fb team Coventry City}} | RD1-score4-1= 1 | RD1-score4-2= 1 | RD1-score4-A= 2 | RD2-seed1= 3 | RD2-team1= {{Fb team Sheffield United}} | RD2-score1= 1 | RD2-seed2= 4 | RD2-team2= '''{{Fb team Sunderland}}''' | RD2-score2= '''2''' }} ==Екипи== ===Екипи учеснички и нивните амблеми=== {{col-begin}} {{col-break|width=30%}} *{{Fb team Arsenal}} *{{Fb team Aston Villa}} *{{Fb team Burnley}} *{{Fb team AFC Bournemouth}} *{{Fb team Brighton}} *{{Fb team Brentford}} *{{Fb team West Ham United}} *{{Fb team Wolverhampton}} *{{Fb team Everton}} *{{Fb team Crystal Palace}} *{{Fb team Liverpool}} *{{Fb team Leeds United}} *{{Fb team Manchester United}} *{{Fb team Manchester City}} *{{Fb team Nottingham Forrest}} *{{Fb team Newcastle United}} *{{Fb team Sunderland}} *{{Fb team Tottenham}} *{{Fb team Fulham}} *{{Fb team Chelsea}} {{col-break|width=70%}} <gallery> Arsenal FC.png|<div class="center">Арсенал</div> 150px-.Aston Villa FC crest (2016).svg.png|<div class="center">Астон Вила</div> Burnley FC Logo.png|<div class="center">Барнли</div> AFC Bournemouth (2013).png|<div class="center">Борнмут</div> Brighton & Hove Albion logo.png|<div class="center">Брајтон</div> Brentford FC crest.png|<div class="center">Брентфорд</div> West Ham United FC logo.png|<div class="center">Вест Хем Јунајтед</div> Wolverhampton Wanderers.png|<div class="center">Вулверхемптон</div> Everton FC logo.png|<div class="center">Евертон</div> Crystal Palace logo.png|<div class="center">Кристал Палас</div> Liverpool FC.png|<div class="center">Ливерпул</div> Leeds United F.C. logo.png|<div class="center">Лидс Јунајтед</div> Manchester United FC crest.svg|<div class="center">Манчестер Јунајтед</div> Грб на Манчестер Сити.png|<div class="center">Манчестер Сити</div> Nottingham Forest F.C. logo.png|<div class="center">Нотингем Форест</div> Newcastle United Logo.png|<div class="center">Њукасл Јунајтед</div> Logo Sunderland.png|<div class="center">Сандерленд</div> Tottenham Hotspur.png|<div class="center">Тотенхем</div> Fulham FC (shield).png|<div class="center">Фулам</div> Chelsea crest.svg|<div class="center">Челси</div> </gallery> {{col-end}} ===Стадиони и локации=== {{location map+ |England |float = right |width = 440 |places = {{location map~ |England |lat=52.509112 |long=-1.884783 |label=<small>{{Fb team (N) Aston Villa}}</small>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=50.735278 |long=-1.838333 |label=<small>{{Fb team (N) AFC Bournemouth}}</small>|position=left}} {{location map~ |England |lat=50.8616 |long=-0.0837 |label=<small>{{Fb team (N) Brighton}}</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=53.438836 |long=-2.966308 |label=<small>{{Fb team (N) Everton}}<br/>{{Fb team (N) Liverpool}}</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=53.7778 |long=-1.5722 |label=<small>{{Fb team (N) Leeds United}}</small>|position=right}} {{location map~ |England |lat=53.789 |long=-2.248 |label=<small>{{Fb team (N) Burnley}}</small>|position=top}} {{location map~ |England |lat=53.463053 |long=-2.291335 |label=<small>[[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер&nbsp;Јунајтед]]<br>[[ФК Манчестер Сити|Манчестер&nbsp;Сити]]</small>|position=right}} {{location map~ |England |lat=54.9756 |long=-1.6216|label=<small>{{Fb team (N) Newcastle United}}</small>|position=left}} {{location map~ |England |lat=52.94 |long=-1.132778 |label=<span style="font-size:85%;">[[ФК Нотингем Форест|Нотингем&nbsp;Форест]]</span>|position=right}} {{location map~ |England |lat=54.9146 |long=-1.3884 |label=<small>{{Fb team (N) Sunderland}}</small>|position=bottom}} {{location map~ |England |lat=52.590278 |long=-2.130278 |label=<small>{{Fb team (N) Wolverhampton}}</small>|position=left}} {{location map~ |England |lat=51.531908 |long=0.039406 |label=<small>'''Лондон'''</small>|position=right|mark=Black pog.svg}} {{location map~ |England |lat=55.8 |long=0.7 |label=<small>'''Екипи од Лондон:'''<br/>{{Fb team (N) Arsenal}}<br/>{{Fb team (N) Brentford}}<br/>[[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест&nbsp;Хем]]<br/>{{Fb team (N) Crystal Palace}}<br/>{{Fb team (N) Tottenham}}<br/>[[ФК Фулам|Фулам]]<br/>{{Fb team (N) Chelsea}}</small>|mark=TransparentPlaceholder.png|marksize=0|position=bottom}} |caption = Локации на екипите учесници во Премиер лигата на Англија 2025-2026. }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%; width:60%" !Екипа !Сезона !Град !Стадион !Претходна сезона |- | {{Fb team (N) Arsenal}} | [[ФК Арсенал сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Лондон]] | [[Стадион Емирејтс|Емирејтс]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|2. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Aston Villa}} | [[ФК Астон Вила сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Бирмингем]] | [[Вила Парк]] | [[Премир лига на Англија 2024-2025|6. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Burnley}} | [[АФК Борнмут сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Барнли]] | [[Трф Мор]] | [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025|2. место во Чемпионшип]], промоција |- | {{Fb team (N) AFC Bournemouth}} | [[АФК Борнмут сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Борнмут]] | [[Дин Корт]] | [[Премир лига на Англија 2024-2025|9. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Brighton}} | [[ФК Брајтон сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Брајтон и Хоув]] | [[Фалмер (стадион)|Фалмер]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|8. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Brentford}} | [[ФК Брентфорд сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Лондон]] <small>([[Брентфорд]])</small> | [[Брентфорд Комјунити Стедиум]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|10. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) West Ham United}} | [[ФК Вест Хем Јунајтед сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Лондон]] <small>([[Стратфорд (Лондон)|Стратфорд]])</small> | [[Стадион Лондон]] | [[Премиер лига на 2024-2025|14. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Wolverhampton}} | [[ФК Вулверхемптон Вондерерс сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Вулверхемптон]] | [[Стадион Молинју|Молинју]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|16. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Everton}} | [[ФК Евертон сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Ливерпул]] | [[Стадион Хил Дикинсон|Хил Дикинсон]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|13. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Crystal Palace}} | [[ФК Кристал Палас сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Лондон]] <small>([[Кројдон]])</small> | [[Селхрст Парк]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|12. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Liverpool}} | [[ФК Ливерпул сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Ливерпул]] | [[Анфилд]] | '''[[Премиер лига на Англија 2024-2025|Шампион на Англија]]''' |- | {{Fb team (N) Leeds United}} | [[ФК Лидс Јунајтед сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Лидс]] | [[Иланд Роуд]] | [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025|1. место во Чемпионшип]], промоција |- | {{Fb team (N) Manchester United}} | [[ФК Манчестер Јунајтед сезона 2025-2026|''детали'']] | rowspan=2| [[Манчестер]] | [[Олд Трафорд]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|15. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Manchester City}} | [[ФК Манчестер Сити сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Градски стадион во Манчестер|Етихад]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|3. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Nottingham Forest}} | [[ФК Нотингем Форест сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Нотингем]] | [[Сити Граунд]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|7. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Newcastle United}} | [[ФК Њукасл Јунајтед сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Њукасл на Тајн]] | [[Сент Џејмсис Парк]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|5. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Sunderland}} | [[АФК Сандерленд сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Сандерленд]] | [[Стедиум оф Лајт]] | [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2024-2025|4. место во Чемпионшип]], промоција преку плејоф |- | {{Fb team (N) Tottenham}} | [[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Лондон]] <small>([[Тотенхем]])</small> | [[Стадион Тотенхем Хотспар]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|17. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Fulham}} | [[ФК Фулам сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Лондон]] <small>([[Хамерсмит и Фулам]])</small> | [[Крејвен Котиџ]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|11. место во Премиер лигата]] |- | {{Fb team (N) Chelsea}} | [[ФК Челси сезона 2025-2026|''детали'']] | [[Лондон]] <small>([[Хамерсмит и Фулам]])</small> | [[Стемфорд Бриџ]] | [[Премиер лига на Англија 2024-2025|4. место во Премиер лигата]] |} ===Личности и спонзори=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:85%;" width=80% |- ! width=15% | Екипа ! width=20% | Тренер ! width=15% | Капитен ! width=15% | Најдобар стрелец ! width=10% | Опрема ! width=15% | Спонзор |- |{{Fb team (N) Arsenal}} |{{flagsport|ESP}} [[Микел Артета]] |{{flagsport|NOR}} [[Мартин Едегор]] |{{flagsport|SWE}} [[Виктор Ѓекереш]] (14) |[[Adidas]]<ref>{{cite news |title=Adidas and Arsenal launch new partnership |url=https://news.adidas.com/football/adidas-and-arsenal-launch-new-partnership-with-2019-20-home-kit/s/a792ee1b-7f39-4f66-a095-a689e151ec5b |publisher=Adidas |access-date=1 July 2019 |archive-date=21 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221090612/https://news.adidas.com/fooTBAll/adidas-and-arsenal-launch-new-partnership-with-2019-20-home-kit/s/a792ee1b-7f39-4f66-a095-a689e151ec5b |url-status=live }}</ref> |[[Емирејтс (авиокомпанија)|Emirates]]<ref>{{cite press release |date=19 February 2018 |title=Emirates and Arsenal Renew Sponsorship Deal |website= |publisher=Emirates |publication-place=London |url=https://www.emirates.com/media-centre/emirates-and-arsenal-renew-sponsorship-deal |url-status=live |access-date=24 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210714222642/https://www.emirates.com/media-centre/emirates-and-arsenal-renew-sponsorship-deal |archive-date=14 July 2021}}</ref>, [[Rwanda Development Board|Visit Rwanda]]<ref>{{cite press release |date=23 May 2018 |title=Arsenal partner with 'Visit Rwanda' |publisher=Arsenal Football Club |location=London |url=https://www.arsenal.com/news/club-welcomes-visit-rwanda-new-partner |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802014646/https://www.arsenal.com/news/club-welcomes-visit-rwanda-new-partner |archive-date=2 August 2021}}</ref> |- |{{Fb team (N) Aston Villa}} |{{flagsport|ESP}} [[Унаи Емери]] |{{flagsport|SCO}} [[Џон МекГин]] |{{flagsport|ENG}} [[Оли Воткинс]] (16) |[[Adidas]]<ref>{{cite news|title=Aston Villa land Adidas kit deal as Castore agreement ends after player complaints |url=https://www.telegraph.co.uk/football/2024/01/09/aston-villa-kit-shirt-adidas-deal-castore-sawiris-emery/ |newspaper=The Telegraph |location=Birmingham|date=9 January 2024 |access-date=21 April 2024 |last1=Wallace |first1=Sam }}</ref> |[[Бетано|Betano]]<ref>{{cite press release |date=22 April 2024 |title=Aston Villa and Betano announce Principal Partnership |url=https://www.avfc.co.uk/news/2024/april/22/aston-villa-and-betano-announce-principal-partnership-/ |access-date=22 April 2024 |publisher=Aston Villa Football Club |location=Birmingham}}</ref>, Trade Nation<ref>{{Cite press release|date=28 May 2024 |title=Aston Villa renews partnership with Trade Nation |url=https://www.avfc.co.uk/news/2024/may/28/aston-villa-renews-partnership-with-trade-nation/ |access-date=29 May 2024 |location=Birmingham|publisher=Aston Villa Football Club}}</ref> |- |{{Fb team (N) Burnley}} |{{flagsport|ENG}} [[Скот Паркер]] <small>(1-34. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Мајк Џексон (фудбалер 1973)|Мајк Џексон]] <small>(35-38. коло)</small> |{{flagsport|IRL}} [[Џош Кaлен]] |{{flagsport|NED}} [[Зиан Флеминг]] (11) |[[Castore]]<ref>{{cite web|title=CASTORE AND BURNLEY FC ANNOUNCE MULTI-YEAR PARTNERSHIP |url=https://www.burnleyfootballclub.com/content/castore-and-burnley-fc-announce-multi-year-partnership |access-date=11 May 2024 |date=8 May 2024 |website=BurnleyFootballClub.com |publisher=Burnley Football Club}}</ref> |96.com<ref>{{cite news|url=https://www.burnleyfootballclub.com/content/96-com-become-clarets-new-front-of-shirt-partner |title=96.com Become Clarets New Front of Shirt Partner |website=BurnleyFootballClub.com |publisher=Burnley Football Club|location=Burnley |date=28 June 2024 |access-date=30 June 2024 }}</ref>, [[Rexona|Sure]]<ref>{{cite news|url=https://www.burnleyfootballclub.com/content/burnley-fc-and-x-announce-strategic-brand-partnership-with-sure-for-men-for-first-uk-x-original-series |title=BURNLEY FC AND X ANNOUNCE STRATEGIC BRAND PARTNERSHIP WITH SURE FOR MEN FOR FIRST UK X ORIGINAL SERIES |website=BurnleyFootballClub.com |publisher=Burnley Football Club|location=Burnley |date=19 September 2025 |access-date=22 September 2025 }}</ref> |- |{{Fb team (N) AFC Bournemouth}} |{{flagsport|ESP}} [[Андони Ираола]] |{{flagsport|ENG}} [[Адам Смит (фудбалер 1991)|Адам Смит]] |{{flagsport|FRA}} [[Ели Жуниор Крупи]] (12) |[[Umbro]]<ref>{{cite press release |title=AFC Bournemouth sign new Umbro deal |date=9 July 2021 |publisher=A.F.C. Bournemouth |location=[[Bournemouth]] |url=https://www.afcb.co.uk/news/club-news/afc-bournemouth-sign-new-umbro-deal/ |access-date=4 January 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903121434/https://www.afcb.co.uk/news/club-news/afc-bournemouth-sign-new-umbro-deal/ |archive-date=3 September 2022}}</ref> | bj88<ref>{{Cite press release |date=23 July 2024 |title=bj88 Confirmed As Front Of Shirt Sponsor |url=https://www.afcb.co.uk/news/2024/july/23/bj88-confirmed-as-front-of-shirt-sponsor/ |access-date=25 July 2024 |publisher=A.F.C. Bournemouth |location=Bournemouth |archive-date=25 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240725224112/https://www.afcb.co.uk/news/2024/july/23/bj88-confirmed-as-front-of-shirt-sponsor/ |url-status=live }}</ref>, LEOS International<ref>{{Cite press release |title=Club Signs A Two-year Partnership With LEOS International |date=24 July 2024 |publisher=A.F.C. Bournemouth |location=Bournemouth |url=https://www.afcb.co.uk/news/2024/july/24/afc-bournemouth-signs-a-two-year-partnership-with-leos-international/ |access-date=25 July 2024}}</ref> |- |{{Fb team (N) Brighton}} |{{flagsport|GER}} [[Фабијан Хурцелер]] |{{flagsport|ENG}} [[Луис Данк]] |{{flagsport|ENG}} [[Дани Велбек]] (13) |[[Nike, Inc.|Nike]]<ref name=BrightonKitDeal>{{cite news |title=New Kit Partnership with Nike |url=http://www.seagulls.co.uk/news/article/brighton-and-hove-albion-announce-new-kit-partnership-with-nike-1432659.aspx/ |publisher=Brighton & Hove Albion FC |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606234056/http://www.seagulls.co.uk/news/article/brighton-and-hove-albion-announce-new-kit-partnership-with-nike-1432659.aspx/ |access-date=6 June 2014|archive-date=6 June 2014 }}</ref> |[[American Express]]<ref name=BrightonKitDeal/>, Experience Kissimmee<ref>{{cite press release |title=Experience Kissimmee announces partnership with Albion |url=https://www.brightonandhovealbion.com/news/4036436/experience-kissimmee-announces-partnership-with-albion |publisher=Brighton & Hove Albion Football Club |location=[[Brighton]] |date=11 June 2024 |access-date=16 March 2025 |archive-date=12 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612034503/https://www.brightonandhovealbion.com/news/4036436/experience-kissimmee-announces-partnership-with-albion |url-status=dead }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240612034503/https://www.brightonandhovealbion.com/news/4036436/experience-kissimmee-announces-partnership-with-albion |date=2024-06-12 }}</ref> |- |{{Fb team (N) Brentford}} |{{flagsport|IRL}} [[Кит Ендрјус]] |{{flagsport|IRL}} [[Нејтн Колинс]] |{{flagsport|BRA}} [[Игор Тијаго]] (22) |[[Joma]]<ref>{{cite web|title=Brentford announce Joma as new official kit partner |url=https://www.brentfordfc.com/en/news/article/club-news-brentford-announce-joma-as-new-official-kit-partner |access-date=22 May 2025|date=22 May 2025|publisher=Brentford Football Club|website=BrentfordFC.com }}</ref> |[[Hollywoodbets]]<ref>{{Cite web|date=29 June 2020|title=Brentford Announce Hollywoodbets as New principal Sponsor|publisher=Brentford F.C.|access-date=16 July 2021|url=https://www.brentfordfc.com/news/2021/july/brentford-announce-hollywoodbets-as-new-principal-partner/|archive-date=16 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210716162004/https://www.brentfordfc.com/news/2021/july/brentford-announce-hollywoodbets-as-new-principal-partner/|url-status=live}}</ref>, [[Cazoo]]<ref>{{cite press release|date=17 June 2025|title=Brentford makes Cazoo new official sleeve partner|publisher=Brentford Football Club|website=BrentfordFC.com|location=London|access-date=18 June 2025|url=https://www.brentfordfc.com/en/news/article/club-news-cazoo-new-official-sleeve-partner|archive-date=17 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250617112718/https://www.brentfordfc.com/en/news/article/club-news-cazoo-new-official-sleeve-partner|url-status=live}}</ref> |- |{{Fb team (N) West Ham United}} |{{flagsport|ENG}} [[Греам Потер]] <small>(1-5. коло)</small> <br />{{flagsport|POR}} [[Нуно Ешпирито Санто]] <small>(6-38. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Џарод Бовен]] |{{flagsport|ENG}} [[Џарод Бовен]] (9) |[[Umbro]]<ref>{{cite news |url=https://www.whufc.com/news/articles/2019/may/02-may/umbro-extends-partnership-west-ham-united-official-technical-partner |title=Umbro extends partnership with West Ham United as official technical partner |publisher=West Ham United F.C. |date=2 May 2019 |access-date=4 January 2023 |archive-date=4 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104194542/https://www.whufc.com/news/articles/2019/may/02-may/umbro-extends-partnership-west-ham-united-official-technical-partner |url-status=live }}</ref> |[[BoyleSports]]<ref>{{cite web| title=West Ham United and BOYLE Sports announce landmark multi-year principal partnership | website=West Ham United F.C. | date=1 July 2025 | url=https://www.whufc.com/news/west-ham-united-and-boyle-sports-announce-landmark-multi-year-principal-partnership | access-date=1 July 2025}}</ref>, [[QuickBooks]]<ref>{{cite press release |url=https://www.whufc.com/news/intuit-quickbooks-and-west-ham-united-launch-pioneering-sleeve-partnership-together |title=Intuit QuickBooks and West Ham United launch pioneering Sleeve Partnership together |publisher=West Ham United Football Club |location=London |date=1 July 2024 |access-date=17 July 2024 |archive-date=1 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801095218/https://www.whufc.com/news/intuit-quickbooks-and-west-ham-united-launch-pioneering-sleeve-partnership-together |url-status=live }}</ref> |- |{{Fb team (N) Wolverhampton}} |{{flagsport|POR}} [[Витор Переира]] <small>(1-10. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Џејмс Колинс]] & {{flagsport|ENG}} [[Ричард Вокер]] <small>(11)</small> <br />{{flagsport|WAL}} [[Роб Едвардс]] <small>(12-38. коло)</small> |{{flagsport|POR}} [[Тоти Гомеш]] |{{flagsport|NGA}} [[Толу Арокодаре]]<br> {{flagsport|URU}} [[Сантјаго Буено]]<br> {{flagsport|POR}} [[Родриго Гомеш]]<br> {{flagsport|POR}} [[Матеуш Мане]] (3) |Sudu<ref>{{cite news|title=Wolves agree new kit deal with SUDU that puts club and fans first|url=https://www.wolves.co.uk/news/club/20240627-wolves-agree-new-kit-deal-with-sudu-that-puts-club-and-fans-first/|date=27 June 2024 |access-date=27 June 2024|publisher=Wolverhampton Wanderers Football Club|location=[[Wolverhampton]]}}</ref> |DEBET<ref>{{cite press release|url=https://www.wolves.co.uk/news/club/20240611-debet-become-principal-partner-in-record-deal/|title=DEBET become principal partner in record deal|date=11 June 2024|access-date=11 June 2024|publisher=Wolverhampton Wanderers Football Club|location=[[Wolverhampton]]|archive-date=5 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705055643/https://www.wolves.co.uk/news/club/20240611-debet-become-principal-partner-in-record-deal/|url-status=live}}</ref>, [[JD Sports]]<ref>{{cite press release|url=https://www.wolves.co.uk/news/club/20240603-wolves-join-jd-in-partnership/|title=Wolves join JD in partnership|date=5 June 2024|access-date=5 June 2024|publisher=Wolverhampton Wanderers Football Club|location=[[Wolverhampton]]|archive-date=23 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250523061138/https://www.wolves.co.uk/news/club/20240603-wolves-join-jd-in-partnership/|url-status=live}}</ref> |- |{{Fb team (N) Everton}} |{{flagsport|ENG}} [[Дејвид Мојес]] |{{flagsport|IRL}} [[Шејмус Колман]] |{{flagsport|GNB}} [[Бето Бетункал|Бето]] (9) |[[Castore]]<ref>{{cite press release|title=Everton And Castore Partner In Landmark Agreement|url=https://www.evertonfc.com/news/2024/june/14/everton-and-castore-partner-in-landmark-agreement/|access-date=26 June 2024|publisher=Everton Football Club|location=Liverpool|date=14 June 2024|archive-date=20 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250520004605/https://www.evertonfc.com/news/2024/june/14/everton-and-castore-partner-in-landmark-agreement/|url-status=live}}</ref> |[[Stake.com]]<ref>{{cite web|url=https://www.evertonfc.com/news/2642194|publisher=Everton F.C.|date=9 June 2022|title=Everton signs club-record deal with Stake.com|access-date=9 June 2022|archive-date=9 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609104901/https://www.evertonfc.com/news/2642194|url-status=live}}</ref>, [[Кристофер Ворд (часовници)|Christopher Ward]] |- |{{Fb team (N) Crystal Palace}} |{{flagsport|AUT}} [[Оливер Гласнер]] |{{flagsport|ENG}} [[Дин Хендерсон]] |{{flagsport|FRA}} [[Жан-Филип Матета]] (12) |[[Macron (спортска компанија)|Macron]]<ref>{{cite web |url=https://www.cpfc.co.uk/news/announcement/crystal-palace-announce-kit-deal-with-macron/2022-06-21/ |title=Crystal Palace announce kit deal with Macron |publisher=Crystal Palace F.C. |date=22 June 2022 |accessdate=22 June 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716051359/https://www.cpfc.co.uk/news/announcement/crystal-palace-announce-kit-deal-with-macron/2022-06-21/ |url-status=live }}</ref> |[[NET88]]<ref>{{cite press release |title=Crystal Palace announce NET88 as shirt sponsor for the 2024/25 season |date=12 June 2024 |publisher=Crystal Palace Football Club |location=London |url=https://www.cpfc.co.uk/news/announcement/crystal-palace-announce-net88-shirt-sponsor-2024-25-season/ |access-date=12 June 2024 |archive-date=29 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629001920/https://www.cpfc.co.uk/news/announcement/crystal-palace-announce-net88-shirt-sponsor-2024-25-season/ |url-status=live }}</ref>, Kaiyun Sports<ref>{{cite press release |url=https://www.cpfc.co.uk/news/announcement/crystal-palace-announce-kaiyun-sports-partnership/ |title=Crystal Palace announce Kaiyun Sports partnership |date=27 May 2023 |publisher=Crystal Palace Football Club |location=London |access-date=27 May 2023 |archive-date=27 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527113532/https://www.cpfc.co.uk/news/announcement/crystal-palace-announce-kaiyun-sports-partnership/ |url-status=live }}</ref> |- |{{Fb team (N) Liverpool}} |{{flagsport|NED}} [[Арне Слот]] |{{flagsport|NED}} [[Вирџил ван Дајк]] |{{flagsport|FRA}} [[Иго Екитике]] (11) |[[Adidas]]<ref>{{cite news|last=Hunter |first=Andy |date=22 October 2024 |title=Liverpool expect to make more than £60m a year from new Adidas kit deal |url=https://www.theguardian.com/football/2024/oct/22/liverpool-leipzig-slot-adidas-kit-deal |access-date=18 February 2025 |work=The Guardian |issn=0261-3077}}</ref> |[[Standard Chartered]]<ref>{{cite news |title=Liverpool renew Standard Chartered sponsorship deal |url= https://www.reuters.com/article/uk-soccer-england-liv-sponsorship/liverpool-renew-standard-chartered-sponsorship-deal-idUKKCN1IP16S|date=24 May 2018| work=[[Reuters]]|access-date=12 January 2020}}</ref>, [[Expedia]]<ref>{{cite news |title=Liverpool Embarks on a Journey with Expedia |url= https://www.liverpoolfc.com/news/announcements/412266-liverpool-fc-embarks-on-a-journey-with-expedia|publisher=Liverpool Football Club|access-date=17 October 2020|date=17 October 2020}}</ref> |- |{{Fb team (N) Leeds United}} |{{flagsport|GER}} [[Даниел Фарке]] |{{flagsport|WAL}} [[Итан Ампаду]] |{{flagsport|ENG}} [[Доминик Калверт-Луин]] (14) |[[Adidas]]<ref>{{cite web|title=Leeds United announce partnership extension with adidas |url=https://www.leedsunited.com/en/news/leeds-united-announce-partnership-extension-with-adidas |access-date=30 October 2024 |date=30 October 2024 |website=LeedsUnited.com |publisher=Leeds United Football Club}}</ref> |[[Red Bull]]<ref>{{cite news|url=https://www.leedsunited.com/news/partnerships/33559/leeds-united-football-club-announce-red-bull-as-front-of-shirt-partner|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530090955/https://www.leedsunited.com/news/partnerships/33559/leeds-united-football-club-announce-red-bull-as-front-of-shirt-partner|url-status=dead|archive-date=30 May 2024|title=Leeds United announce Red Bull as front of shirt partner|publisher=Leeds United Football Club|date=30 May 2024|access-date=29 July 2025}}</ref>, [[Parimatch]]<ref>{{cite web|title=Leeds United announce new sleeve partnership with Parimatch – Leeds United |url=https://www.leedsunited.com/en/news/leeds-united-announce-new-sleeve-partnership-with-parimatch |access-date=29 July 2025|date=29 July 2025|website=LeedsUnited.com |publisher=Leeds United Football Club}}</ref> |- |{{Fb team (N) Manchester United}} |{{flagsport|POR}} [[Рубен Аморим]] <small>(1-20. коло)</small> <br />{{flagsport|SCO}} [[Дарен Флечер]] <small>(21)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Карик]] <small>(22-38. коло)</small> |{{flagsport|POR}} [[Бруно Фернандеш]] |{{flagsport|CMR}} [[Брајан Мбеумо]]<br> {{flagsport|SLO}} [[Бенјамин Шешко]] (11) |[[Adidas]]<ref>{{cite news|title=Manchester United and Adidas in £750m deal over 10 years |url=https://www.bbc.co.uk/news/business-28282444 |work=BBC News|location=London|last=Wilson|first=Bill|access-date=23 June 2015 |archive-date=15 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615220519/https://www.bbc.co.uk/news/business-28282444 |url-status=live }}</ref> |[[Qualcomm Snapdragon]]<ref>{{Cite press release|url=https://www.reuters.com/sports/soccer/man-utd-confirm-qualcomms-snapdragon-new-shirt-sponsor-2023-09-13/|title=Man Utd confirm Qualcomm's Snapdragon as new shirt sponsor|accessdate=18 March 2024|work=[[Reuters]]|author=Pearl Josephine Nazare|location=[[Bengaluru]]|date=13 September 2023|archive-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002092422/https://www.reuters.com/sports/soccer/man-utd-confirm-qualcomms-snapdragon-new-shirt-sponsor-2023-09-13/|url-status=live}}</ref>, [[DXC Technology]]<ref>{{cite press release |title=United and Adidas launch new home shirt |url=https://www.manutd.com/en/news/detail/man-utd-and-adidas-launch-new-home-kit-for-2022-23-season |publisher=Manchester United Football Club|location=[[Manchester]] |access-date=8 July 2022 |date=8 July 2022 |archive-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708081206/https://www.manutd.com/en/news/detail/man-utd-and-adidas-launch-new-home-kit-for-2022-23-season |url-status=live }}</ref> |- |{{Fb team (N) Manchester City}} |{{flagsport|ESP}} [[Жузеп Гвардиола|Пеп Гвардиола]] |{{flagsport|POR}} [[Бернардо Силва]] |{{flagsport|NOR}} [[Ерлинг Холанд]] (27) |[[Пума (компанија)|Puma]]<ref>{{cite news|date=28 February 2019 |title=Manchester City strike 10-year kit deal with Puma |url=https://www.skysports.com/football/news/11679/11650329/manchester-city-strike-10-year-kit-deal-with-puma |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603140008/https://www.skysports.com/football/news/11679/11650329/manchester-city-strike-10-year-kit-deal-with-puma |archive-date=3 June 2019 |access-date=28 February 2019 |work=Sky Sports |location=London}}</ref> |[[Etihad Airways]]<ref>{{cite news|title=Manchester City bank record £400m sponsorship deal with Etihad Airways |url=https://www.theguardian.com/football/2011/jul/08/manchester-city-deal-etihad-airways |newspaper=The Guardian |access-date=23 June 2015 |location=Manchester |first=Daniel |last=Taylor |date=8 July 2011 |archive-date=24 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200724164956/https://www.theguardian.com/fooTBAll/2011/jul/08/manchester-city-deal-etihad-airways |url-status=live }}</ref>, [[OKX]]<ref>{{cite press release |title=Manchester City and OKX announce new shirt sleeve Partnership |url=https://www.mancity.com/news/club/okx-to-sponsor-manchester-city-shirt-sleeve-202324-63823725 |access-date=30 June 2023 |publisher=Manchester City Football Club |location=Manchester |archive-date=14 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714055645/https://www.mancity.com/news/club/okx-to-sponsor-manchester-city-shirt-sleeve-202324-63823725 |url-status=live }}</ref> |- |{{Fb team (N) Nottingham Forest}} |{{flagsport|POR}} [[Нуно Ешпирито Санто]] <small>(1-3. коло)</small> <br />{{flagsport|AUS}} [[Анге Постекоглу]] <small>(4-8. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Шон Дајч]] <small>(9-26. коло)</small> <br />{{flagsport|POR}} [[Витор Переира]] <small>(27-38. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Рајан Јејтс]] |{{flagsport|ENG}} [[Морган Гибс-Вајт]] (15) |[[Adidas]]<ref>{{cite press release |date=26 June 2023 |title=adidas becomes official kit partner of Nottingham Forest |url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2023/june/28/adidas-becomes-official-kit-partner-of-nottingham-forest/ |access-date=28 June 2023 |publisher=Nottingham Forest Football Club |location=[[Nottingham]] |archive-date=11 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311201901/https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2023/june/28/adidas-becomes-official-kit-partner-of-nottingham-forest/ |url-status=live }}</ref> |[[Bally's Corporation|Bally's]]<ref>{{cite web|last=Club |first=Nottingham Forest Football |date=5 August 2025 |title=Club announces Bally's Corporation as Front of Shirt partner |url=https://www.nottinghamforest.co.uk/news/2025/august/05/club-announces-bally-s-corporation-as-front-of-shirt-partner/ |access-date=5 August 2025 |website=Nottingham Forest Football Club}}</ref>, Ideagen<ref>{{cite press release |url=https://www.ideagen.com/company/news/ideagen-are-official-sleeve-partner-of-nottingham-forest |title=Ideagen are Official Sleeve Partner of Nottingham Forest |publisher=Ideagen |location=[[Nottingham]] |date=14 July 2023 |access-date=30 July 2023 |archive-date=29 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250629030916/https://www.ideagen.com/company/news/ideagen-are-official-sleeve-partner-of-nottingham-forest |url-status=live }}</ref> |- |{{Fb team (N) Newcastle United}} |{{flagsport|ENG}} [[Еди Хау]] |{{flagsport|BRA}} [[Бруно Гимараеш]] |{{flagsport|BRA}} [[Бруно Гимараеш]] (9) |[[Adidas]]<ref>{{cite news|last=Whitehead |first=Jacob |title=Adidas to become new Newcastle kit manufacturer in leak from documentary |url=https://www.nytimes.com/athletic/4789292/2023/08/19/adidas-newcastle-kit/ |access-date=4 April 2024 |work=[[The Athletic]]|date=19 August 2023 |location=[[London]]|publisher=[[The New York Times]]}}</ref> |[[Sela (компанија)|Sela]]<ref>{{cite press release |title=Newcastle United & Sela agree multi-year front of shirt partnership |url=https://www.nufc.co.uk/news/latest-news/newcastle-united-sela-agree-multi-year-front-of-shirt-partnership/ |publisher=Newcastle United Football Club|location=[[Newcastle upon Tyne]]|date=9 June 2023 |access-date=9 June 2023 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609131112/https://www.nufc.co.uk/news/latest-news/newcastle-united-sela-agree-multi-year-front-of-shirt-partnership/ |url-status=live }}</ref>, Noon<ref>{{cite press release |title=noon.com becomes official sleeve partner |url=https://www.nufc.co.uk/news/latest-news/nooncom-becomes-official-sleeve-partner/ |publisher=Newcastle United Football Club |publication-place=[[Newcastle upon Tyne]] |date=27 June 2022 |access-date=9 June 2023 |archive-date=9 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409045914/https://www.nufc.co.uk/news/latest-news/nooncom-becomes-official-sleeve-partner/ |url-status=live }}</ref> |- |{{Fb team (N) Sunderland}} |{{flagsport|FRA}} [[Режис Ле Бри]] |{{flagsport|SUI}} [[Гранит Џака]] |{{flagsport|NED}} [[Брајан Броби]] (7) |[[Hummel]]<ref>{{cite web|date=12 April 2024|title=hummel to become Technical Kit Partner |url=https://www.safc.com/news/club-news/2024/april/hummel-to-become-technical-kit-partner|publisher=Sunderland Association Football Club|access-date=16 April 2024}}</ref> |W88<ref>{{cite web|url=https://www.safc.com/news/2025/june/27/w88-named-principal-partner/|title=W88 named principal partner|publisher=Sunderland Association Football Club|date=27 June 2025|access-date=27 June 2025}}</ref>, LiveScore Bet<ref>{{cite web|url=https://www.safc.com/news/2025/august/13/sunderland-afc-partner-with-livescore-group//|title=SUNDERLAND AFC PARTNER WITH LIVESCORE GROUP|publisher=Sunderland Association Football Club|date=13 August 2025|access-date=13 August 2025}}</ref> |- |{{Fb team (N) Tottenham}} |{{flagsport|DEN}} [[Томас Франк]] <small>(1-26. коло)</small> <br />{{flagsport|CRO}} [[Игор Тудор]] <small>(27-31. коло)</small> <br />{{flagsport|ITA}} [[Роберто Де Ѕерби]] <small>(32-38. коло)</small> |{{flagsport|ARG}} [[Кристијан Ромеро]] |{{flagsport|BRA}} [[Ришарлисон]] (11) |[[Nike, Inc.|Nike]]<ref>{{cite press release|title=Tottenham Hotspur announces multi-year partnership with Nike |url=http://www.tottenhamhotspur.com/news/club/announcement/tottenham-hotspur-announces-multi-year-partnership-with-nike-300617/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628181947/http://www.tottenhamhotspur.com/news/club/announcement/tottenham-hotspur-announces-multi-year-partnership-with-nike-300617/ |archive-date=28 June 2018 |access-date=30 June 2017 |publisher=Tottenham Hotspur Football Club|location=London}}</ref> |[[AIA Group|AIA]]<ref>{{cite news|title=Tottenham Hotspur announce new £320m shirt deal |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/49110767 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116101625/https://www.bbc.co.uk/sport/football/49110767 |archive-date=16 November 2020 |access-date=25 July 2019 |work=BBC Sport |location=Manchester}}</ref>, [[Kraken (компанија)|Kraken]]<ref>{{cite press release|title=Tottenham Hotspur partners with Crypto Platform Kraken|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2024/july/tottenham-hotspur-partners-with-crypto-platform-kraken/|date=16 July 2024|access-date=16 July 2024|publisher=Tottenham Hotspur Football Club|location=London|archive-date=1 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240801204728/https://www.tottenhamhotspur.com/news/2024/july/tottenham-hotspur-partners-with-crypto-platform-kraken/|url-status=live}}</ref> |- |{{Fb team (N) Fulham}} |{{flagsport|POR}} [[Марко Силва]] |{{flagsport|SCO}} [[Том Керни]] |{{flagsport|WAL}} [[Хари Вилсон]] (10) |[[Adidas]]<ref>{{cite press release |title=New Adidas partnership |url=https://www.fulhamfc.com/news/2017/october/12/new-adidas-partnership |publisher=Fulham Football Club|location=London |access-date=20 April 2022 |date=12 October 2017 |archive-date=15 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815024227/https://www.fulhamfc.com/news/2017/october/12/new-adidas-partnership |url-status=live }}</ref> |[[SBOBET|SBOTOP]]<ref>{{cite press release|url=https://www.fulhamfc.com/news/2023/june/28/fulham-announces-record-sponsorship-with-SBOTOP/|date=28 June 2022|access-date=28 June 2023|publisher=Fulham Football Club|location=London|archive-date=31 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220731010914/https://www.fulhamfc.com/news/2023/june/28/fulham-announces-record-sponsorship-with-SBOTOP/|url-status=live |title=Fulham announces record sponsorship with SBOTOP }}</ref>, [[HiBob]] |- |{{Fb team (N) Chelsea}} |{{flagsport|ITA}} [[Енцо Мареска]] <small>(1-19. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Калум МакФарлан]] <small>(20-21. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Лиам Росиниор]] <small>(22-34. коло)</small> <br />{{flagsport|ENG}} [[Калум МакФарлан]] <small>(34-38. коло)</small> |{{flagsport|ENG}} [[Рис Џејмс]] |{{flagsport|BRA}} [[Жоао Педро (фудбалер 2001)|Жоао Педро]] (15) |[[Nike, Inc.|Nike]]<ref>{{cite news|title=Chelsea signs record-breaking £900m Nike kit deal |url=https://www.bbc.com/news/business-37652612 |last=Wilson|first=Bill|work=BBC News |location=London|date=14 October 2016 |access-date=4 January 2023 |archive-date=4 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104194539/https://www.bbc.com/news/business-37652612 |url-status=live }}</ref> |[[IFS AB|IFS]]{{ref|1|1}}<ref name="IBS">{{cite web|title=Chelsea Football Club selects IFS as Principal Partner |url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/chelsea-football-club-selects-ifs-as-principal-partner |access-date=21 February 2026 |website=www.chelseafc.com |language=en-gb}}</ref>, [[FPT Corporation|FPT]]<ref>{{cite web|title=Chelsea and FPT elevate and extend partnership to Principal status |url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/chelsea-and-fpt-elevate-and-extend-partnership-to-principal-status |access-date=22 October 2025 |website=www.chelseafc.com |language=en-gb}}</ref> |} == Завршна табела == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; margin:auto; font-size: 90%;" !width=7%| ! width="7%" |{{Abbr|Поз.|Позиција}} ! width="27%" |Екипа ! width="10%" |{{Abbr|Бод|Бодови}} ! width="7%" |{{Abbr|ОН|Одиграни натпревари}} ! width="7%" |{{Abbr|П|Победи}} ! width="7%" |{{Abbr|Н|Нерешени}} ! width="7%" |{{Abbr|И|Изгубени}} ! width="7%" |{{Abbr|ДГ|Дадени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ПГ|Примени голови}} ! width="7%" |{{Abbr|ГР|Гол-разлика}} |- style="background:#99CBFF" | {{симбол2|Premier league trophy icon.png|15}}||1.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Arsenal}}''' |'''85'''||38||26||7||5||71||27||+44 |- style="background:#AFEEEE" | ||2.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Manchester City}} |'''78'''||38||23||9||6||77||35||+42 |- style="background:#AFEEEE" | ||3.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Manchester United}} |'''71'''||38||20||11||7||69||50||+19 |- style="background:#AFEEEE" | ||4.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Aston Villa}} |'''65'''||38||19||8||11||56||49||+7 |- style="background:#AFEEEE" | ||5.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Liverpool}} |'''60'''||38||17||9||12||63||53||+10 |- style="background:#B0FFB0" | ||6.|| style="text-align:left;" |{{Fb team AFC Bournemouth}} |'''57'''||38||13||18||7||58||54||+4 |- style="background:#B0FFB0" | ||7.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Sunderland}} |'''54'''||38||14||12||12||42||48||-6 |- style="background:#FFFFBB" | ||8.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Brighton}} |'''53'''||38||14||11||13||52||46||+6 |- | ||9.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Brentford}} |'''53'''||38||14||11||13||55||52||+3 |- | ||10.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Chelsea}} |'''52'''||38||14||10||14||58||52||+6 |- | ||11.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Fulham}} |'''52'''||38||15||7||16||47||51||-4 |- | ||12.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Newcastle United}} |'''49'''||38||14||7||17||53||55||-2 |- | ||13.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Everton}} |'''49'''||38||13||10||15||47||50||-3 |- | ||14.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Leeds United}} |'''47'''||38||11||14||13||49||56||-7 |- style="background:#B0FFB0" |<ref>Се квалификува за групната фаза на '''УЕФА Лига Европа 2026-2027''' како победник на [[УЕФА Лига на конференции 2025-2026]].</ref>||15.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Crystal Palace}} |'''45'''||38||11||12||15||41||51||-10 |- | ||16.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Nottingham Forest}} |'''44'''||38||11||11||16||48||51||-3 |- | ||17.|| style="text-align:left;" |{{Fb team Tottenham}} |'''41'''||38||10||11||17||48||57||-9 |- style="background:#FFCCCC" - |{{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||18.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team West Ham United}}''' |'''39'''||38||10||9||19||46||65||-19 |- style="background:#FFCCCC" - |{{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||19.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Burnley}}''' |'''22'''||38||4||10||24||38||75||-37 |- style="background:#FFCCCC" - |{{симбол2|1downarrow red.svg|15}}||20.|| style="text-align:left;" |'''{{Fb team Wolverhampton}}''' |'''20'''||38||3||11||24||27||68||-41 |} </div> <div style="font-size:smaller"> {{Col-begin}} {{col-2}} '''''Легенда:''''' : <span style="background-color:#99CBFF;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> '''Шампион на Англија''' и се квалификува за групната фаза на '''[[УЕФА Лигата на шампионите 2026-2027]]''' : <span style="background-color:#AFEEEE;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Се квалификува за групната фаза на '''[[УЕФА Лигата на шампионите 2026-2027]]''' : <span style="background-color:#B0FFB0;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Се квалификува за групната фаза на '''[[УЕФА Лига Европа 2026-2027]]''' : <span style="background-color:#FFFFBB;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Се квалификува за '''[[УЕФА Лига на конференции 2026-2027]]''' : <span style="background-color:#FFCCCC;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> Испаѓа во ''' [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2026-2027]]''' {{col-2}} '''''Нотес:''''' :Три бода за победа, еден за нерешено, нула за пораз. {{col-end}} </div> ===Шампионскиот тим=== {{Главна|ФК Арсенал сезона 2025-2026}} {| class="wikitable" style="font-size:85%;width:85%;" ! width=200px |Формација (4-2-3-1) ! | Играчи (настапи) |- | rowspan=12 align=center | <div style="position:relative;"> [[File:Soccer Field Transparant.svg|200px]] {{Image label|x=0.43|y=0.09|scale=200|text='''[[Давид Раја|Раја]]'''}} {{Image label|x=0.07|y=0.40|scale=200|text='''[[Јуриен Тимбер|Тимбер]]'''}} {{Image label|x=0.27|y=0.30|scale=200|text='''[[Вилијам Салиба|Салиба]]'''}} {{Image label|x=0.58|y=0.30|scale=200|text='''[[Габриел Магаљаеш|Габриел]]'''}} {{Image label|x=0.71|y=0.40|scale=200|text='''[[Рикардо Калафјори|Калафјори]]'''}} {{Image label|x=0.18|y=0.68|scale=200|text='''[[Мартин Субименди|Субименди]]'''}} {{Image label|x=0.65|y=0.68|scale=200|text='''[[Деклан Рајс|Рајс]]'''}} {{Image label|x=0.10|y=0.95|scale=200|text='''[[Букајо Сака|Сака]]'''}} {{Image label|x=0.48|y=0.95|scale=200|text='''[[Еберечи Езе|Езе]]'''}} {{Image label|x=0.74|y=0.95|scale=200|text='''[[Леандро Тросар|Тросар]]'''}} {{Image label|x=0.42|y=1.15|scale=200|text='''[[Виктор Ѓекереш|Ѓекереш]]'''}} </div> | {{flagsport|ESP}} [[Давид Раја]] (37) |- | {{flagsport|NLD}} [[Јуриен Тимбер]] (30) |- | {{flagsport|FRA}} [[Вилијам Салиба]] (31) |- | {{flagsport|BRA}} [[Габриел Магаљаеш|Габриел]] (32) |- | {{flagsport|ITA}} [[Рикардо Калафјори]] (26) |- | {{flagsport|ESP}} [[Мартин Субименди]] (38) |- | {{flagsport|ENG}} [[Деклан Рајс]] (36) |- | {{flagsport|ENG}} [[Букајо Сака]] (31) |- | {{flagsport|ENG}} [[Еберечи Езе]] (32) |- | {{flagsport|BEL}} [[Леандро Тросар]] (31) |- | {{flagsport|SWE}} [[Виктор Ѓекереш]] (36) |- | Тренер: {{flagsport|ESP}} [[Микел Артета]] |- | colspan=2 | '''Останати играчи''': [[Габриел Мартинели]] (30), [[Нони Мадуеке]] (26), [[Пјеро Инкапје]] (25), [[Мартин Едегор]] (24), [[Микел Мерино]] (22), [[Мајлс Луис-Скели]] (20), [[Кристијан Москера]] (20), [[Габриел Жезус]] (14), [[Бен Вајт (фудбалер)|Бен Вајт]] (12), [[Каи Хаверц]] (12), [[Кристијан Нергор]] (7), ''[[Итан Нванери]]'' (6), [[Макс Дауман]] (6), [[Кепа Арисабалага]] (1). |} ==Статистика== ===Екипна=== ====Лидери на табелата==== {{Capoliste |giornate=38 |c1-nome={{Fb team (N) Liverpool}} |c1-colore=#CE2931 |c1-da=3 |c1-a=6 |c2-nome={{Fb team (N) Arsenal}} |c2-colore=#DB0007 |c2-da=7 |c2-a=38 }} ==== Созавање на пласманот ==== <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable sortable nowrap" style="text-align:center; font-size:85%;" !rowspan=2| !1ª!!2ª!!3ª!!4ª!!5ª!!6ª!!7ª!!8ª!!9ª!!10ª!!11ª!!12ª!!13ª!!14ª!!15ª!!16ª!!17ª!!18ª!!19ª!!20ª!!21ª!!22ª!!23ª!!24ª!!25ª!!26ª!!27ª!!28ª!!29ª!!30ª!!31ª!!32ª!!33ª!!34ª!!35ª!!36ª!!37ª!!38ª |- !&#8203;!! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! !! |- !Арсенал |3 || 6||6 || 9|| 10|| 13|| 16|| 19|| 22|| 25|| 26|| 29|| 30|| 33|| 33|| 36|| 39|| 42|| 45|| 48|| 49|| 50|| 50|| 53|| 56|| 57|| 61*|| 64|| 67|| 70|| 70|| 70|| 70|| 73|| 76|| 79|| 82||85 |- style=background:#FFFFFF !Астон Вила |1 || 1|| 1|| 2|| 3|| 6|| 9|| 12|| 15|| 15|| 18|| 21|| 24|| 27|| 30|| 33|| 36|| 39|| 39|| 42|| 43|| 43|| 46|| 46|| 47|| 50|| 51|| 51|| 51|| 51|| 54|| 55|| 58|| 58|| 58|| 59|| 62||65 |- !Барнли | 0|| 3|| 3|| 3|| 4|| 4|| 4|| 7|| 10|| 10|| 10|| 10|| 10|| 10|| 10|| 10|| 11|| 12|| 12|| 12|| 13|| 14|| 15|| 15|| 15|| 18||19 || 19|| 19|| 20|| 20|| 20|| 20|| 20|| 20|| 21|| 21||22 |- style=background:#FFFFFF !Борнмут |0 || 3|| 6|| 9|| 10|| 11|| 14|| 15|| 18|| 18|| 18|| 19|| 19|| 19|| 20|| 21|| 22|| 22|| 23|| 23|| 26|| 27|| 30|| 33|| 34|| 37||38 || 39|| 40|| 41|| 42|| 45|| 48|| 49|| 52|| 55|| 56||57 |- !Брајтон | 1|| 1|| 4|| 4|| 5|| 8|| 9|| 12|| 12|| 15|| 16|| 19|| 22|| 22|| 23|| 23|| 24|| 24|| 25|| 28|| 29|| 30|| 30|| 31|| 31|| 31||34 || 37|| 37|| 40|| 43|| 46|| 47|| 50|| 50|| 53|| 53||53 |- style=background:#FFFFFF !Брентфорд | 0|| 3|| 3|| 4|| 4|| 7|| 7|| 10|| 13|| 13|| 16|| 16|| 19|| 19|| 19|| 20|| 23|| 26|| 27|| 30|| 33|| 33|| 33|| 36|| 39|| 40||40 || 43|| 44|| 45|| 46|| 47|| 48|| 48|| 51|| 51|| 52||53 |- !Вест Хем Јунајтед | 0|| 0|| 3|| 3|| 3|| 4|| 4|| 4|| 4|| 7|| 10|| 11|| 11|| 12|| 13|| 13|| 13|| 13|| 14|| 14|| 14|| 17|| 20|| 20|| 23|| 24||25 || 25|| 28|| 29|| 29|| 32|| 33|| 36|| 36|| 36|| 36||39 |- style=background:#FFFFFF !Вулверхемптон | 0|| 0|| 0|| 0|| 0|| 1|| 2|| 2|| 2|| 2|| 2|| 2|| 2|| 2|| 2|| 2|| 2|| 2|| 3|| 6|| 7|| 8|| 8|| 8|| 8|| 9|| 10*|| 13|| 16|| 17|| 17|| 17|| 17|| 17|| 18|| 18|| 19||20 |- !Евертон |0 || 3|| 6|| 7|| 7|| 8|| 11|| 11|| 11|| 12|| 15|| 18|| 18|| 21|| 24|| 24|| 24|| 25|| 28|| 28|| 29|| 32|| 33|| 34|| 37|| 37|| 37|| 40|| 43|| 43|| 46|| 47|| 47|| 47|| 48|| 49|| 49||49 |- style=background:#FFFFFF !Кристал Палас | 1|| 2|| 5|| 6|| 9|| 12|| 12|| 13|| 13|| 16|| 17|| 20|| 20|| 23|| 26|| 26|| 26|| 26|| 27|| 27|| 28|| 28|| 28|| 29|| 32|| 32|| 35|| 35|| 38|| 39|| 39*|| 42|| 43|| 43|| 43|| 44|| 45||45 |- !Ливерпул |3 || 6||9 || 12|| 15|| 15|| 15|| 15|| 15|| 18|| 18|| 18|| 21|| 22|| 23|| 26|| 29|| 32|| 33|| 34|| 35|| 36|| 36|| 39|| 39|| 42|| 45|| 48|| 48|| 49|| 49|| 52|| 55|| 58|| 58|| 59|| 59||60 |- style=background:#FFFFFF !Лидс Јунајтед |3 || 3|| 4|| 4|| 7|| 8|| 8|| 8|| 11|| 11|| 11|| 11|| 11|| 14|| 15|| 16|| 19|| 20|| 21|| 22|| 22|| 25|| 26|| 26|| 29|| 30||31 || 31|| 31|| 32|| 33|| 36|| 39|| 40|| 43|| 44|| 47||47 |- !Манчестер Јунајтед |0 || 1|| 4|| 4|| 7|| 7|| 10|| 13|| 16|| 17|| 18|| 18|| 21|| 22|| 25|| 26|| 26|| 29|| 30|| 31|| 32|| 35|| 38|| 41|| 44|| 45|| 48|| 51|| 51|| 54|| 55|| 55|| 58|| 61|| 64|| 65|| 68||71 |- style=background:#FFFFFF !Манчестер Сити | 3||3 || 3|| 6|| 7|| 10|| 13|| 16|| 16|| 19|| 22|| 22|| 25|| 28|| 31|| 34|| 37|| 40|| 41|| 42|| 43|| 43|| 46|| 47|| 50|| 53|| 56|| 59|| 60|| 61|| 61*|| 64|| 67|| 70|| 71|| 74|| 79||79 |- !Нотингем Форест | 3|| 4|| 4|| 4|| 5|| 5|| 5|| 5|| 5|| 6|| 9|| 12|| 12|| 15|| 15|| 18|| 18|| 18|| 18|| 18|| 21|| 22|| 25|| 26|| 26|| 27|| 27|| 27|| 28|| 29|| 32|| 33|| 36|| 39|| 42|| 43|| 43||44 |- style=background:#FFFFFF !Њукасл Јунајтед |1 || 1|| 2|| 5|| 6|| 6|| 9|| 9|| 12|| 12|| 12|| 15|| 18|| 19|| 22|| 22|| 23|| 23|| 26|| 29|| 32|| 33|| 33|| 33|| 33|| 36|| 36|| 36|| 39|| 42|| 42|| 42|| 42|| 42|| 45|| 46|| 49||49 |- !Сандерленд | 3|| 3|| 6|| 7|| 8|| 11|| 11|| 14|| 17|| 18|| 19|| 19|| 22|| 23|| 23|| 26|| 27|| 28|| 29|| 30|| 30|| 33|| 33|| 36|| 36|| 36|| 36|| 37|| 40|| 40|| 43|| 46|| 46|| 46|| 47|| 48|| 51||54 |- style=background:#FFFFFF !Тотенхем | 3||6 || 6|| 9|| 10|| 11|| 14|| 14|| 17|| 17|| 18|| 18|| 18|| 19|| 22|| 22|| 22|| 25|| 26|| 27|| 27|| 27|| 28|| 29|| 29|| 29|| 29|| 29|| 29|| 30|| 30|| 30|| 31|| 34|| 37|| 38|| 38||41 |- !Фулам | 1|| 2|| 2|| 5|| 8|| 8|| 8|| 8|| 8|| 11|| 11|| 14|| 17|| 17|| 17|| 20|| 23|| 26|| 27|| 28|| 31|| 31|| 34|| 34|| 34|| 34|| 37|| 40|| 40|| 41|| 44|| 44|| 45|| 48|| 48|| 48|| 49||52 |- style=background:#FFFFFF !Челси | 1|| 4|| 7|| 8|| 8|| 8|| 11|| 14|| 14|| 17|| 20|| 23|| 24|| 24|| 25|| 28|| 29|| 29|| 30|| 31|| 31|| 34|| 37|| 40|| 43|| 44||45 || 45|| 48|| 48|| 48|| 48|| 48|| 48|| 48|| 49|| 52||52 |} </div> === Поединечна статистика === ==== Листа на стрелци ==== {{Classifica marcatori/inizio|пенали=да}} {{Classifica marcatori|голови=27|пенали=3|NOR|име='''[[Ерлинг Холанд]]'''|клуб={{Fb team Manchester City}}|позадина=|глава=да}} {{Classifica marcatori|голови=22|пенали=8|BRA|име=[[Игор Тијаго]]|клуб={{Fb team Brentford}}}} {{Classifica marcatori|голови=17|пенали=1|GHA|име=[[Антуан Семењо]]|клуб=<small>10 {{Fb team AFC Bournemouth}} <br> {{0}}7 {{Fb team Manchester City}}</small>}} {{Classifica marcatori|голови=16|пенали=0|ENG|име=[[Оли Воткинс]]|клуб={{Fb team Aston Villa}}}} {{Classifica marcatori|голови=15|пенали=0|BRA|име=[[Жоао Педро (фудбалер 2001)|Жоао Педро]]|клуб={{Fb team Chelsea}}}} {{Classifica marcatori|голови=15|пенали=1|ENG|име=[[Морган Гибс-Вајт]]|клуб={{Fb team Nottingham Forest}}}} {{Classifica marcatori|голови=14|пенали=3|SWE|име=[[Виктор Ѓекереш]]|клуб={{Fb team Arsenal}}}} {{Classifica marcatori|голови=14|пенали=3|ENG|име=[[Доминик Калверт-Луин]]|клуб={{Fb team Leeds United}}}} {{Classifica marcatori|голови=13|пенали=1|ENG|име=[[Дани Велбек]]|клуб={{Fb team Brighton}}}} {{Classifica marcatori|голови=13|пенали=1|FRA|име=[[Ели Жуниор Крупи]]|клуб={{Fb team AFC Bournemouth}}}} {{Classifica marcatori|голови=12|пенали=4|FRA|име=[[Жан-Филип Матета]]|клуб={{Fb team Crystal Palace}}}} {{Classifica marcatori|голови=11|пенали=0|CMR|име=[[Брајан Мбеумо]]|клуб={{Fb team Manchester United}}}} {{Classifica marcatori|голови=11|пенали=0|BRA|име=[[Ришарлисон]]|клуб={{Fb team Tottenham}}}} {{Classifica marcatori|голови=11|пенали=0|SLO|име=[[Бенјамин Шешко]]|клуб={{Fb team Manchester United}}}} {{Classifica marcatori|голови=11|пенали=2|FRA|име=[[Иго Екитике]]|клуб={{Fb team Liverpool}}}} {{Classifica marcatori|голови=11|пенали=2|NED|име=[[Зиан Флеминг]]|клуб={{Fb team Burnley}}}} {{Classifica marcatori/fine}} ==Награди== ===Месечни награди=== {| class="wikitable" width=85% style="font-size: 90%;" |- !rowspan="2"|Месец !colspan="2"|[[Менаџер на месецот во Премиер лигата на Англија|Менаџер на месецот]] !colspan="2"|[[Играч на месецот во Премиер лигата на Англија|Играч на месецот]] !colspan="2"|[[Гол на месецот во Премиер лигата на Англија|Гол на месецот]] !colspan="2"|[[Одбрана на месецот во Премиер лигата на Англија|Одбрана на месецот]] !rowspan="2"|Наводи |- !Менаџер!!Клуб !Играч!!Клуб !Играч!!Клуб !Играч!!Клуб |- |Август |{{flagsport|NED}} [[Арне Слот]] |Ливерпул |{{flagsport|ENG}} [[Џек Грилиш]] |Евертон |{{flagsport|HUN}} [[Доминик Собослаи]] |Ливерпул |{{flagsport|ENG}} [[Џејмс Трафорд]] |rowspan="2"|Манчестер Сити |<ref>{{cite news|url=https://www.premierleague.com/en/news/4407271/voted-august-2025-barclays-manager-of-the-month |title=Slot named Barclays Manager of the Month |publisher=Premier League |date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.premierleague.com/en/news/4407220/grealish-wins-first-ever-ea-sports-player-of-the-month-award |title=Grealish wins first ever EA SPORTS Player of the Month award |publisher=Premier League |date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.premierleague.com/en/news/4407226/szoboszlais-stunner-wins-guinness-goal-of-the-month-award-for-august |title=Szoboszlai makes history with Guinness Goal of the Month award |publisher=Premier League |date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.premierleague.com/en/news/4407234/trafford-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |title=Trafford wins Coca-Cola Save of the Month award |publisher=Premier League |date=12 September 2025 |access-date=12 September 2025}}</ref> |- |Септември |{{flagsport|AUT}} [[Оливер Гласнер]] |Кристал Палас |{{flagsport|NOR}} [[Ерлинг Холанд]] |Манчестер Сити |{{flagsport|ESP}} [[Мартин Субименди]] |Арсенал |{{flagsport|ITA}} [[Џанлујџи Донарума]] |<ref>{{cite news|url=https://www.premierleague.com/en/news/4437276/glasner-named-barclays-manager-of-the-month |title=Glasner named Barclays Manager of the Month |publisher=Premier League |date=10 October 2025 |access-date=10 October 2025}}</ref><ref>{{cite news|title=Haaland wins fourth EA SPORTS Player of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437437/haaland-wins-fourth-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=10 October 2025|date=10 October 2025|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Zubimendi wins Guinness Goal of the Month |url=https://www.premierleague.com/en/news/4437285/zubimendi-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=10 October 2025|date=10 October 2025|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.premierleague.com/en/news/4437238/donnarumma-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |title=Donnarumma wins Coca-Cola Save of the Month award |publisher=Premier League |date=10 October 2025 |access-date=10 October 2025}}</ref> |- |Октомври |{{flagsport|POR}} [[Рубен Аморим]] |Манчестер Јунајтед |{{flagsport|CMR}} [[Брајан Мбеумо]] |Манчестер Јунајтед |{{flagsport|ARG}} [[Емилијано Буендија]] |Астон Вила |{{flagsport|SVK}} [[Мартин Дубравка]] |Барнли |<ref>{{cite news|title=Amorim named Barclays Manager of the Month |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455472/amorim-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=7 November 2025|date=7 November 2025|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Mbeumo wins his first EA SPORTS Player of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455047/mbeumo-wins-his-first-ever-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=7 November 2025|date=7 November 2025|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Buendia wins Guinness Goal of the Month |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455467/buendia-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=7 November 2025|date=7 November 2025|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Dubravka claims Coca-Cola Save of the Month |url=https://www.premierleague.com/en/news/4455647/dubravka-claims-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=7 November 2025|date=7 November 2025|publisher=Premier League}}</ref> |- |Ноември |{{flagsport|ITA}} [[Енцо Мареска]] |Челси |{{flagsport|BRA}} [[Игор Тијаго]] |Брентфорд |{{flagsport|USA}} [[Тајлер Адамс]] |Борнмут |{{flagsport|ENG}} [[Џордан Пикфорд]] |Евертон |<ref>{{cite news|title= Maresca named Barclays Manager of the Month|url=https://www.premierleague.com/en/news/4497487/maresca-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=12 December 2025|date=12 December 2025|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Thiago wins his first EA SPORTS Player of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497486/thiago-wins-his-first-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=12 December 2025|date=12 December 2025|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Adams becomes first American to win Guinness Goal of the Month |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497488/adams-becomes-first-american-to-win-guinness-goal-of-the-month |access-date=12 December 2025|date=12 December 2025|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Pickford equals record for Coca-Cola Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4497963/pickford-equals-record-for-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=12 December 2025|date=12 December 2025|publisher=Premier League}}</ref> |- |Декември |{{flagsport|ESP}} [[Унаи Емери]] |Астон Вила |{{flagsport|ENG}} [[Доминик Калверт-Луин]] |Лидс Јунајтед |{{flagsport|WAL}} [[Хари Вилсон]] |rowspan="2"|Фулам |{{flagsport|ESP}} [[Давид Раја]] |Арсенал |<ref>{{cite news|title=Emery named December Barclays Manager of the Month|url=https://www.premierleague.com/en/news/4549078/emery-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=16 January 2026|date=16 January 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Calvert-Lewin wins first EA SPORTS Player of the Month award for six years|url=https://www.premierleague.com/en/news/4544215/calvert-lewin-wins-first-ea-sports-player-of-the-month-award-for-six-years |access-date=16 January 2026|date=16 January 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Wilson wins Guinness Goal of the Month for the second time|url= https://www.premierleague.com/en/news/4549088/wilson-wins-guinness-goal-of-the-month-for-second-time |access-date=16 January 2026|date=16 January 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Raya equals record for Coca-Cola Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4549091/raya-equals-record-for-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=16 January 2026|date=16 January 2026|publisher=Premier League}}</ref> |- |Јануари |{{flagsport|ENG}} [[Мајкл Карик]] |Манчестер Јунајтед |{{flagsport|BRA}} [[Игор Тијаго]] |Брентфорд |{{flagsport|ENG}} [[Харисон Рид (фудбалер)|Харисон Рид]] |{{flagsport|FRA}} [[Алфонс Ареола]] |Вест Хем Јунајтед |<ref>{{cite news|title=Carrick wins first Barclays Manager of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587333/januarys-barclays-manager-of-the-month |access-date=13 February 2026|date=13 February 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Thiago makes history after winning EA SPORTS Player of the Month award|url=https://www.premierleague.com/en/news/4587125/thiago-makes-history-after-winning-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=13 February 2026|date=13 February 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Reed wins Guinness Goal of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587385/reed-wins-guinness-goal-of-the-month-award |access-date=13 February 2026|date=13 February 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Areola wins Coca-Cola Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4587584/areola-wins-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=13 February 2026|date=13 February 2026|publisher=Premier League}}</ref> |- |Февруари |{{flagsport|ESP}} [[Пеп Гвардиола]] |Манчестер Сити |{{flagsport|GHA}} [[Антуан Семењо]] |Манчестер Сити |{{flagsport|ENG}} [[Доминик Соланке]] |Тотенхем |{{flagsport|ENG}} [[Џордан Пикфорд]] |Евертон |<ref>{{cite news|title=Semenyo wins his first EA SPORTS Player of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611431/semenyo-wins-his-first-ea-sports-player-of-the-month-award |access-date=13 March 2026|date=13 March 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Guardiola named Barclays Manager of the Month |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611433/guardiola-named-barclays-manager-of-the-month |access-date=13 March 2026|date=13 March 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Solanke wins Guinness Goal of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611596/solanke-wins-guinness-goal-of-the-month |access-date=13 March 2026|date=13 March 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Pickford wins record fourth Coca-Cola Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4611611/pickford-wins-record-fourth-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=13 March 2026|date=13 March 2026|publisher=Premier League}}</ref> |- |Март |{{flagsport|ESP}} [[Микел Артета]] |Арсенал |{{flagsport|POR}} [[Бруно Фернандеш]] |Манчестер Јунајтед |{{flagsport|DEN}} [[Вилијам Осула]] |Њукасл Јунајтед |{{flagsport|ENG}} [[Арон Рамсдејл]] |Њукасл Јунајтед |<ref>{{cite news|title=Arteta wins eighth Barclays Manager of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4623565/arteta-wins-eighth-barclays-manager-of-the-month-award/ |access-date=3 April 2026|date=3 April 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Fernandes matches Ronaldo with sixth EA SPORTS Player of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4623552/fernandes-matches-ronaldo-with-sixth-ea-sports-player-of-the-month-award/ |access-date=3 April 2026|date=3 April 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Osula wins Guinness Goal of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4623619/osula-wins-guinness-goal-of-the-month-award/ |access-date=3 April 2026|date=3 April 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Ramsdale wins Coca-Cola Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4623624/ramsdale-wins-coca-cola-save-of-the-month-award/ |access-date=3 April 2026|date=3 April 2026|publisher=Premier League}}</ref> |- |Април |{{flagsport|ESP}} [[Пеп Гвардиола]] |Манчестер Сити |{{flagsport|ENG}} [[Морган Гибс-Вајт]] |Нотингем Форест |{{flagsport|JPN}} [[Каору Митома]] |Брајтон |{{flagsport|WAL}} [[Карл Дарлоу]] |Лидс Јунајтед |<ref>{{cite news|title=Guardiola wins 13th Barclays Manager of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4649727/guardiola-wins-13th-barclays-manager-of-the-month-award |access-date=8 May 2026|date=8 May 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Gibbs-White wins his first EA SPORTS Player of the Month award|url=https://www.premierleague.com/en/news/4649690/gibbs-white-wins-his-first-ea-sports-player-of-the-month-award|access-date=8 May 2026|date=8 May 2026|publisher=Premier League|archive-date=9 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260509013545/https://www.premierleague.com/en/news/4649690/gibbs-white-wins-his-first-ea-sports-player-of-the-month-award|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Mitoma equals record for Guinness Goal of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4650440/mitoma-equals-record-for-guinness-goal-of-the-month-award |access-date=8 May 2026|date=8 May 2026|publisher=Premier League}}</ref><ref>{{cite news|title=Darlow wins his first Coca-Cola Save of the Month award |url=https://www.premierleague.com/en/news/4650528/darlow-wins-his-first-coca-cola-save-of-the-month-award |access-date=8 May 2026|date=8 May 2026|publisher=Premier League}}</ref> |} ===Годишни награди=== {| class="wikitable" |- ! Награда ! Добитник ! Клуб |- |[[Менаџер на сезоната во Премиер лигата на Англија]]<ref>{{cite news |title=Arteta named 2025/26 Barclays Manager of the Season |url=https://www.premierleague.com/news/4664367 |publisher=Premier League |date=26 May 2026 |access-date=26 May 2026 |archive-date=26 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526214914/https://www.premierleague.com/en/news/4664367/arteat-named-202526-barclays-manager-of-the-season |url-status=live }}</ref> |{{flagsport|ESP}} [[Микел Артета]] |Арсенал |- |[[Играч на сезоната во Премиер лигата на Англија]]<ref>{{cite news |date=23 May 2026 |title=Fernandes wins EA SPORTS Player of the Season award |url=https://www.premierleague.com/news/4662427 |access-date=23 May 2026 |publisher=Premier League |archive-date=23 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523123438/https://www.premierleague.com/en/news/4662427/fernandes-wins-ea-sports-player-of-the-season-award/ |url-status=live }}</ref> |{{flagsport|POR}} [[Бруно Фернандеш]] |Манчестер Јунајтед |- |[[Млад играч на сезоната во Премиер лигата на Англија]]<ref>{{Cite web |date=23 May 2026 |title=O'Reilly named Young Player of the Season |url=https://www.premierleague.com/news/4662697 |access-date=23 May 2026 |publisher=Premier League |archive-date=23 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260523135927/https://www.premierleague.com/en/news/4662697/oreilly-named-young-player-of-the-season |url-status=live }}</ref> |{{flagsport|ENG}} [[Нико О'Рајли]] |Манчестер Сити |- |[[Гол на сезоната во Премиер лигата на Англија]]<ref>{{cite news |date=29 May 2026 |title=Reed wins Guinness Goal of the Season award |url=https://www.premierleague.com/news/4671830 |access-date=29 May 2026 |publisher=Premier League |url-status=live }}</ref> |{{flagsport|ENG}} [[Харисон Рид (фудбалер)|Харисон Рид]] |Фулам |- |[[Одбрана на сезоната во Премиер лигата на Англија]]<ref>{{cite news |date=29 May 2026 |title=Pickford wins Coca-Cola Save of the Season award |url=https://www.premierleague.com/news/4671994 |access-date=29 May 2026 |publisher=Premier League |url-status=live }}</ref> |{{flagsport|ENG}} [[Џордан Пикфорд]] |Евертон |- |[[Фудбалер на годината во Англија според ПФА|ПФА Фудбалер на годината]] |{{flagicon|}} | |- |[[ПФА Млад играч на годината]] |{{flagicon|}} | |- |[[Фудбалер на годината во Англија според АФН|АФН Фудбалер на годината]]<ref>{{cite news|url=https://footballwriters.co.uk/editorial/bruno-fernandes-is-footballer-of-the-year-and-bunny-shaw-is-womens-football-of-the-year/|title=Bruno Fernandes is Footballer of the Year and Bunny Shaw is Women's Football of the Year.|first=Gerry |last=Cox|publisher=Football Writers' Association|access-date=8 May 2026|date=8 May 2026}}</ref> |{{flagsport|POR}} [[Бруно Фернандеш]] |Манчестер Јунајтед |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! colspan="13" | ПФА Тим на годината<ref>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/en/news/4672010|publisher=Premier League|access-date=30 May 2026|title=REVEALED: Premier League Fan Team of the Season 25/26|date=30 May 2026}}</ref> |- ! Голман | colspan="12" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> |- ! Одбрана | style="width:25%;" colspan="3" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> | style="width:25%;" colspan="3" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> | style="width:25%;" colspan="3" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> | style="width:25%;" colspan="3" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> |- ! Среден ред | colspan="4" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> | colspan="4" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> | colspan="4" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> |- ! Напад | colspan="4" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> | colspan="4" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> | colspan="4" | <!--{{flagsport|}} [[]]<br>()--> |- style="visibility:collapse;" | || || || || || || || || || || |} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.premierleague.com/ Матична страница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140716025100/http://www.premierleague.com/en-gb.html |date=2014-07-16 }} {{Сезони во Премиер лигата на Англија}} [[Категорија:Фудбалот во Англија]] [[Категорија:Фудбалски лиги во сезоната 2025-2026|Англија]] i92x02n9b2qn6cizug2e1msivycv5ys Википедија:Уредувачки денови 2026/јуни 4 1395771 5575139 5574740 2026-06-10T23:29:13Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5575139 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец јуни 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. === Слики од Едгар Дега === [[Податотека:Noun project 1435.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики од Едгар Дега“]] На 2 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики од Едгар Дега“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите од Едгар Дега може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Едгар Дега|Слики од Едгар Дега]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Семејството Белели]] (Н)|[[Автопортрет (Дега, Париз)]] (Н)|[[Автопортрет (Дега, Лос Анџелес)]] (Н)|[[Ентериер (Едгар Дега)]] (Н)|[[Пејачка со ракавица]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] | {{подреден список|[[Малечката 14-годишна танчарка]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] | {{подреден список|[[Малечката танчарка (мјузикл)]] (Н)|[[Импресионистите (ТВ-серија)]] (Н)|[[Линијата (драма)]] (Н)|[[Мари ван Гетам]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Час по танц (Дега, Метрополитен)]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Вулкани во Исланд === [[Податотека:Volcano.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Вулкани во Исланд“]] На 4 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Вулкани во Исланд“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за вулканите во Исланд може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Список на вулкани во Исланд#Список|Список на вулкани во Исланд]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Крапла]] (Н)|[[Бренистејнсфјот]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Колбеинсејски Гребен]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Волфовата награда за физика === [[Податотека:Wolf prize icon.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Добитници на Волфовата награда за физика“]] На 9 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Добитници на Волфовата награда за физика“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Волфовата награда за физика може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Волфова награда за физика|Добитници на Волфовата награда за физика]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Жил Брасар]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни денови == === Уметноста во 1780-ти и 1790-ти години === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Уметноста во 1780-ти и 1790-ти години“]] На 11 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1780-ти и 1790-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1780-ти и 1790-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1780-ти години|autocollapse}}{{Уметноста_во_1790-ти години|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Уметноста во 1799 година]] (П)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Министерства на Црна Гора === [[Податотека:Flag_of_Montenegro.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Министерства на Црна Гора“]] На 16 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Министерства на Црна Гора“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за министерствата на Црна Гора може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Министерства на Црна Гора|Министерства на Црна Гора]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Населени места во Општина Кочевје === [[Податотека:Karte_Kocevje_si.png|десно|230п|Уредувачки ден „Населени места во Општина Кочевје“]] На 18 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Населени места во Општина Кочевје“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за населените места во Општина Кочевје може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Кочевје|Населени места во Општина Кочевје]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1980-ти и 1990-ти години === [[Податотека:Book3.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1980-ти и 1990-ти години“]] На 23 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1980-ти и 1990-ти години“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1980-ти и 1990-ти години може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста_во_1980-ти години|autocollapse}}{{Книжевноста_во_1990-ти години|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Национални паркови во Шведска === [[Податотека:Naturvårdsverket_vapen.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Национални паркови во Шведска“]] На 25 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Национални паркови во Шведска“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за национални паркови во Шведска може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Национални паркови во Шведска|Национални паркови во Шведска]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Видови јасен === [[Податотека:Noun 119825 cc.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Видови јасен“]] На 30 јуни 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Видови јасен“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите јасен може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следниот список на Википедија на македонски јазик: * [[Јасен#Некои видови|Видови јасен]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|6]] fmjhf1vsqdgwc2fkzytpkb4fu93drys Лука Вушковиќ 0 1396024 5575094 5567370 2026-06-10T20:45:27Z Carshalton 30527 5575094 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Лука Вушковиќ | image = | image_size = | birth_date = {{birth date and age|2007|2|24|df=yes}} | birth_place = [[Загреб]], [[Хрватска]]<ref name=wf>{{WorldFootball.net|luka-vuskovic}}</ref> | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1.93}}<ref>{{cite web|url=https://hajduk.hr/prva-momcad/luka-vuskovic/44|title=Luka Vušković|accessdate=2 March 2023|publisher=HNK Hajduk Split|language=Croatian}}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team HSV}} | clubnumber = 44 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years1 = 2023–2025 | caps1 = 8 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years2 = 2024 | caps2 = 14 | goals2 = 3 | clubs2 = →{{Fb team Radomiak Radom}} | years3 = 2024–2025 | caps3 = 36 | goals3 = 7 | clubs3 = →{{Fb team Westerlo}} | years4 = 2025- | caps4 = 0 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Tottenham}} | years5 = 2025- | caps5 = 28 | goals5 = 6 | clubs5 = →{{Fb team HSV}} | nationalyears1 = 2021 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 15 години|Хрватска 15]] | nationalyears2 = 2022 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 16 години|Хрватска 16]] | nationalyears3 = 2022 | nationalcaps3 = 4 | nationalgoals3 = 1 |nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска 17]] | nationalyears4 = 2023 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears5 = 2024- | nationalcaps5 = 10 | nationalgoals5 = 2 |nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears6 = 2025- | nationalcaps6 = 4 | nationalgoals6 = 1 |nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Лука Вушковиќ''' (роден на [[24 февруари]] [[2007]] година, во [[Сплит]]) — [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Хамбургер|Хамбургер]], на заем од [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]], и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. ==Биографија== Лука е роден во [[Сплит]] и потекнува од фудбалско семејство.<ref name=family>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/dinastija-vuskovic-pape-dida-i-pradida-bili-su-stoperi-hajduka-862481|title=Dinastija Vušković: Pape, dida i pradida bili su stoperi Hajduka|trans-title=The Vušković dynasty: Pope, grandfather and great-grandfather were Hajduk stoppers|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Boris|last2=Trifunović|date=25 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/sport/hajduk/luka-vuskovic-puni-16-godina-dan-prije-derbija-s-dinamom-zaigra-li-postat-ce-najmladi-debitant-u-povijesti-hajduka-i-hnl-a-1231376|title=Luka Vušković puni 16 godina dan prije derbija s Dinamom. Zaigra li, postat će najmlađi debitant u povijesti Hajduka i HNL-a|trans-title=Luka Vušković turns 16 the day before the derby with Dinamo. If he plays, he will become the youngest debutant in the history of Hajduk and HNL|first=Slaven|last=Alfirević|date=11 October 2022|accessdate=10 November 2022|website=slobodnadalmacija.hr|language=Croatian}}</ref> Неговиот прадедо Марко и дедо [[Марио Вушковиќ (фудбалер 1953)|Марио]] биле фудбалери и играле за Хајдук,<ref name=family/> како и татко му [[Даниел Вушковиќ|Даниел]], кој исто така играл за Хајдук и потоа работел во академијата на клубот кога Лука бил таму. Конечно, неговиот брат [[Марио Вушковиќ|Марио]], е исто така фудбалер и во моментов игра заедно со него во [[ФК Хамбургер|Хамбурегер]].<ref name=family/> ==Технички карактеристики== [[Одбрана (фудбал)#Централен одбранбен играч|Централен дефанзивец]], познат по солидно маркирање и воздушните дуели, благодарение на неговата импозантна градба и физичка сила. Добрата игра во возухот и одземањето на топката од противниците, во комбинација со извонредната способност за игра со двете нозе и прецизноста во додавањата го прават комплетен и модерен одбранбен играч. Неговата тактичка интелигенција му овозможува да ги предвиди потезите на противникот и да ја одржи контролата дури и кога е под притисок, што го прави столб на одбраната.<ref>{{Cite web|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-mercato/2022/11/27-100465229/baby_vuskovic_al_psg_per_10_milioni|title=Baby Vuskovic al Psg per 10 milioni|publisher=Corriere dello Sport|date=27 novembre 2022|access-date=29 јули 2024|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://breakingthelines.com/player-analysis/luka-vuskovic-the-teenage-defender-headed-for-tottenham/|title=Luka Vušković: The Teenage Defender Headed for Tottenham|publisher= |date=20 јануари 2024|access-date=29 јули 2024|language=en}}</ref> Сметан за еден од најперспективните таленти на својата позиција, во 2024 година бил вклучен во листата на 60 најдобри фудбалери родени во 2007 година, составена од ''„[[The Guardian]]“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2024/oct/15/next-generation-2024-60-of-the-best-young-talents-in-world-football|title=Next Generation 2024: 60 of the best young talents in world football|publisher= |date=15 октомври 2024|access-date=17 октомври 2024|language=en}}</ref> == Клупска кариера == ===Хајдук Сплит=== Роден во [[Сплит]], Вушковиќ напредувал низ младинските категории во академијата на локалниот клуб [[ХНК Хајдук Сплит|Хајдук Сплит]], станувајќи најмладиот Хрват што играл, и постигнал гол, во [[УЕФА Младинска лига|Младинската лига на УЕФА]].<ref name=Verma>{{cite news |last=Verma |first=Keshava |date=22 March 2023 |title=Who is Luka Vuskovic – The next big thing in Croatian Football? |url=https://khelnow.com/football/2023-03-world-football-who-is-luka-vuskovic |work=Khel Now |location=New Delhi |access-date=23 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/rusi-sve-rekorde-luka-ce-biti-najbolji-vuskovic-u-hajduku-864606|title=Ruši sve rekorde: 'Luka će biti najbolji Vušković u Hajduku'|trans-title=Breaking all records: 'Luka will be the best Vušković in Hajduk'|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Mato|last2=Galić|date=6 October 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://abcportal.info/novosti/sport/hajduk-slavio-i-dobio-rekordera-luka-vuskovic-postao-najmladi-hrvat-u-juniorskoj-ligi|title=Hajduk slavio i dobio rekordera: Luka Vušković postao najmlađi Hrvat u juniorskoj Ligi prvaka|trans-title=Hajduk celebrated and got a record holder: Luka Vušković became the youngest Croat in the Junior Champions League|date=13 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=abcportal.info|language=Croatian}}</ref> На возраст од само 15 години, тој играл за првиот тим на Хајдук во пријателскиот натпревар против [[НК Уранија Башка Вода|Уранија]] во септември 2022 година.<ref>{{cite web|url=https://www.bild.de/sport/fussball/hsv/hsv-mit-15-bei-den-profis-jetzt-startet-der-bruder-von-mario-vuskovic-durch-81437700.bild.html|title=Jetzt startet der Vuskovic-Bruder durch|trans-title=Now the Vuskovic brother is taking off|first=Babak|last=Milani|date=26 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=bild.de|language=German}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/vjecni-trenutak-dragulja-bilih-za-hajduk-zaigrao-15-godisnjak-862474|title=Vječni trenutak dragulja 'bilih': Za Hajduk zaigrao 15-godišnjak|trans-title=The eternal moment of the jewel of 'the former': A 15-year-old played for Hajduk|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Boris|last2=Trifunović|date=25 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref> На 16 декември 2022 година, тој играл и постигнал гол во друг пријателски натпревар против [[ФК Шалке 04|Шалке 04]].<ref>{{cite web|url=https://hajduk.hr/vijest/prijateljska-utakmica-hajduk--schalke-04-4-3/15458|title=Prijateljska Utakmica: Hajduk - Schalke 04 4:3|trans-title=Friendly Match: Hajduk - Schalke 04 4:3|date=16 December 2022|accessdate=24 December 2022|website=hajduk.hr|language=Croatian}}</ref> На 26 февруари 2023 година, два дена по неговиот шеснаесетти роденден, Вушковиќ го направил своето официјално деби за првиот тим на Хајдук, започнувајќи и играјќи ги комплетните 90 минути во дерби натпреварот од [[Прва ХНЛ|првенството]] против [[ГНК Динамо Загреб|Динамо Загреб]], кој завршил со пораз на неговиот тим од 4–0.<ref>{{Cite web |date=26 February 2023 |title=Eto nam i Luke! Vušković sa 16 godina i 2 dana ispisuje povijest Hajduka i hrvatskog nogometa |url=https://www.24sata.hr/sport/eto-nam-i-luke-vuskovic-sa-16-godina-i-2-dana-ispisuje-povijest-hajduka-i-hrvatskog-nogometa-894104 |access-date=26 February 2023 |website=24sata |language=hr}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=26 February 2023 |title=MLADI LUKA VUŠKOVIĆ ZA POVIJEST! Veliki talent Hajduka krenuo od prve minute u derbiju |url=https://www.dnevno.hr/sport/mladi-luka-vuskovic-za-povijest-veliki-talent-hajduka-krece-od-prve-minute-u-derbiju-2103161/ |access-date=26 February 2023 |website=Dnevno.hr |language=hr |last1=Šojat |first1=Gordan }}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=26 February 2023 |title=Dinamo ponizio Hajduk: Poigravao se sa Splićanima. Bez problema pobijedio 4:0 - Teleskop |url=https://teleskop.hr/hrvatska/dinamo-ponizio-hajduk-poigravao-se-sa-splicanima-bez-problema-pobijedio-40/ |access-date=26 February 2023 |website=Teleskop |language=hr}}</ref> Со тој настап, тој станал најмладиот играч во хрватската прва лига, заедно со [[Марко Дабро]];<ref>Двајцата играчи дебитирале во лигата на возраст од 16 години и 2 дена</ref><ref name=":0" /> покрај тоа, Вушковиќ исто така, станал најмладиот играч кој некогаш настапил во натпревар од [[Вечно дерби (Хрватска)|Вечното дерби]], надминувајќи го [[Јосип Башиќ]].<ref name=":0" /> На 2 март 2023 година, Вушковиќ го постигнал првиот гол во победата на Хајдук од 2–1 над [[НК Осиек|Осиек]] во четвртфиналето на [[Фудбалски куп на Хрватска 2022-2023|Купот на Хрватска]].<ref>{{Cite web |title=Osijek: Osijek - Hajduk 1:2 |url=https://hajduk.hr/vijest/osijek-hajduk-1-2/15643 |access-date=2023-03-01 |website=hajduk.hr |language=hr}}</ref> Постигнувајќи гол на 16 години и 5 дена, тој станал најмладиот стрелец во историјата на Хајдук во официјални натпревари.<ref>{{Cite web |title=Luka Vušković: Lijep je osjećaj zabiti gol u ovakvoj utakmici, posvećujem ga bratu |url=https://hajduk.hr/vijest/luka-vuskovic-lijep-je-osjecaj-zabiti-gol-u-ovakvoj-utakmici-posvecujem-ga-bratu/15645 |access-date=2023-03-01 |website=hajduk.hr |language=hr}}</ref> И покрај млда возраст, Вушковиќ ја завршил сезоната 2022-2023 со 11 официјални настапи за Хајдук (8 во првенството и 3 во купот) и еден постигнат гол. ==Титули== ===Клупски=== ; Хајдук Сплит *'''[[Фудбалски куп на Хрватска|Куп на Хрватска]]''' : 1 : 2022-2023 ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Luka Vušković}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Хрватска |image3=Flag of Croatia.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/vuskovic-luka/QLMh9ouh/ Лука Вушковиќ на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luka-vuskovic/profil/spieler/892160 Лука Вушковиќ на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/364962/luka-vuskovic Лука Вушковиќ на espn] *[https://www.whoscored.com/players/533010/show/luka-vuskovic Лука Вушковиќ на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вушковиќ, Лука}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хајдук Сплит]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вестерло]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Тотенхем]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хамбургер]] [[Категорија:Родени во 2007 година]] kzvmdi6oalh4xk232pebvj9g3fwc1ng 5575096 5575094 2026-06-10T20:49:02Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5575096 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Лука Вушковиќ | image = | image_size = | birth_date = {{birth date and age|2007|2|24|df=yes}} | birth_place = [[Загреб]], [[Хрватска]]<ref name=wf>{{WorldFootball.net|luka-vuskovic}}</ref> | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1.93}}<ref>{{cite web|url=https://hajduk.hr/prva-momcad/luka-vuskovic/44|title=Luka Vušković|accessdate=2 March 2023|publisher=HNK Hajduk Split|language=Croatian}}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team HSV}} | clubnumber = 44 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years1 = 2023–2025 | caps1 = 8 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years2 = 2024 | caps2 = 14 | goals2 = 3 | clubs2 = →{{Fb team Radomiak Radom}} | years3 = 2024–2025 | caps3 = 36 | goals3 = 7 | clubs3 = →{{Fb team Westerlo}} | years4 = 2025- | caps4 = 0 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Tottenham}} | years5 = 2025- | caps5 = 28 | goals5 = 6 | clubs5 = →{{Fb team HSV}} | nationalyears1 = 2021 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 15 години|Хрватска 15]] | nationalyears2 = 2022 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 16 години|Хрватска 16]] | nationalyears3 = 2022 | nationalcaps3 = 4 | nationalgoals3 = 1 |nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска 17]] | nationalyears4 = 2023 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears5 = 2024- | nationalcaps5 = 10 | nationalgoals5 = 2 |nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears6 = 2025- | nationalcaps6 = 4 | nationalgoals6 = 1 |nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Лука Вушковиќ''' (роден на [[24 февруари]] [[2007]] година, во [[Сплит]]) — [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Хамбургер|Хамбургер]], на заем од [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]], и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. ==Биографија== Лука е роден во [[Сплит]] и потекнува од фудбалско семејство.<ref name=family>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/dinastija-vuskovic-pape-dida-i-pradida-bili-su-stoperi-hajduka-862481|title=Dinastija Vušković: Pape, dida i pradida bili su stoperi Hajduka|trans-title=The Vušković dynasty: Pope, grandfather and great-grandfather were Hajduk stoppers|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Boris|last2=Trifunović|date=25 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/sport/hajduk/luka-vuskovic-puni-16-godina-dan-prije-derbija-s-dinamom-zaigra-li-postat-ce-najmladi-debitant-u-povijesti-hajduka-i-hnl-a-1231376|title=Luka Vušković puni 16 godina dan prije derbija s Dinamom. Zaigra li, postat će najmlađi debitant u povijesti Hajduka i HNL-a|trans-title=Luka Vušković turns 16 the day before the derby with Dinamo. If he plays, he will become the youngest debutant in the history of Hajduk and HNL|first=Slaven|last=Alfirević|date=11 October 2022|accessdate=10 November 2022|website=slobodnadalmacija.hr|language=Croatian}}</ref> Неговиот прадедо Марко и дедо [[Марио Вушковиќ (фудбалер 1953)|Марио]] биле фудбалери и играле за Хајдук,<ref name=family/> како и татко му [[Даниел Вушковиќ|Даниел]], кој исто така играл за Хајдук и потоа работел во академијата на клубот кога Лука бил таму. Конечно, неговиот брат [[Марио Вушковиќ|Марио]], е исто така фудбалер и во моментов игра заедно со него во [[ФК Хамбургер|Хамбурегер]].<ref name=family/> ==Технички карактеристики== [[Одбрана (фудбал)#Централен одбранбен играч|Централен дефанзивец]], познат по солидно маркирање и воздушните дуели, благодарение на неговата импозантна градба и физичка сила. Добрата игра во возухот и одземањето на топката од противниците, во комбинација со извонредната способност за игра со двете нозе и прецизноста во додавањата го прават комплетен и модерен одбранбен играч. Неговата тактичка интелигенција му овозможува да ги предвиди потезите на противникот и да ја одржи контролата дури и кога е под притисок, што го прави столб на одбраната.<ref>{{Cite web|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-mercato/2022/11/27-100465229/baby_vuskovic_al_psg_per_10_milioni|title=Baby Vuskovic al Psg per 10 milioni|publisher=Corriere dello Sport|date=27 novembre 2022|access-date=29 јули 2024|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://breakingthelines.com/player-analysis/luka-vuskovic-the-teenage-defender-headed-for-tottenham/|title=Luka Vušković: The Teenage Defender Headed for Tottenham|publisher= |date=20 јануари 2024|access-date=29 јули 2024|language=en}}</ref> Сметан за еден од најперспективните таленти на својата позиција, во 2024 година бил вклучен во листата на 60 најдобри фудбалери родени во 2007 година, составена од ''„[[The Guardian]]“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2024/oct/15/next-generation-2024-60-of-the-best-young-talents-in-world-football|title=Next Generation 2024: 60 of the best young talents in world football|publisher= |date=15 октомври 2024|access-date=17 октомври 2024|language=en}}</ref> == Клупска кариера == ===Хајдук Сплит=== Роден во [[Сплит]], Вушковиќ напредувал низ младинските категории во академијата на локалниот клуб [[ХНК Хајдук Сплит|Хајдук Сплит]], станувајќи најмладиот Хрват што играл, и постигнал гол, во [[УЕФА Младинска лига|Младинската лига на УЕФА]].<ref name=Verma>{{cite news |last=Verma |first=Keshava |date=22 March 2023 |title=Who is Luka Vuskovic – The next big thing in Croatian Football? |url=https://khelnow.com/football/2023-03-world-football-who-is-luka-vuskovic |work=Khel Now |location=New Delhi |access-date=23 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/rusi-sve-rekorde-luka-ce-biti-najbolji-vuskovic-u-hajduku-864606|title=Ruši sve rekorde: 'Luka će biti najbolji Vušković u Hajduku'|trans-title=Breaking all records: 'Luka will be the best Vušković in Hajduk'|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Mato|last2=Galić|date=6 October 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://abcportal.info/novosti/sport/hajduk-slavio-i-dobio-rekordera-luka-vuskovic-postao-najmladi-hrvat-u-juniorskoj-ligi|title=Hajduk slavio i dobio rekordera: Luka Vušković postao najmlađi Hrvat u juniorskoj Ligi prvaka|trans-title=Hajduk celebrated and got a record holder: Luka Vušković became the youngest Croat in the Junior Champions League|date=13 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=abcportal.info|language=Croatian}}</ref> На возраст од само 15 години, тој играл за првиот тим на Хајдук во пријателскиот натпревар против [[НК Уранија Башка Вода|Уранија]] во септември 2022 година.<ref>{{cite web|url=https://www.bild.de/sport/fussball/hsv/hsv-mit-15-bei-den-profis-jetzt-startet-der-bruder-von-mario-vuskovic-durch-81437700.bild.html|title=Jetzt startet der Vuskovic-Bruder durch|trans-title=Now the Vuskovic brother is taking off|first=Babak|last=Milani|date=26 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=bild.de|language=German}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/vjecni-trenutak-dragulja-bilih-za-hajduk-zaigrao-15-godisnjak-862474|title=Vječni trenutak dragulja 'bilih': Za Hajduk zaigrao 15-godišnjak|trans-title=The eternal moment of the jewel of 'the former': A 15-year-old played for Hajduk|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Boris|last2=Trifunović|date=25 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref> На 16 декември 2022 година, тој играл и постигнал гол во друг пријателски натпревар против [[ФК Шалке 04|Шалке 04]].<ref>{{cite web|url=https://hajduk.hr/vijest/prijateljska-utakmica-hajduk--schalke-04-4-3/15458|title=Prijateljska Utakmica: Hajduk - Schalke 04 4:3|trans-title=Friendly Match: Hajduk - Schalke 04 4:3|date=16 December 2022|accessdate=24 December 2022|website=hajduk.hr|language=Croatian}}</ref> На 26 февруари 2023 година, два дена по неговиот шеснаесетти роденден, Вушковиќ го направил своето официјално деби за првиот тим на Хајдук, започнувајќи и играјќи ги комплетните 90 минути во дерби натпреварот од [[Прва ХНЛ|првенството]] против [[ГНК Динамо Загреб|Динамо Загреб]], кој завршил со пораз на неговиот тим од 4–0.<ref>{{Cite web |date=26 February 2023 |title=Eto nam i Luke! Vušković sa 16 godina i 2 dana ispisuje povijest Hajduka i hrvatskog nogometa |url=https://www.24sata.hr/sport/eto-nam-i-luke-vuskovic-sa-16-godina-i-2-dana-ispisuje-povijest-hajduka-i-hrvatskog-nogometa-894104 |access-date=26 February 2023 |website=24sata |language=hr}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=26 February 2023 |title=MLADI LUKA VUŠKOVIĆ ZA POVIJEST! Veliki talent Hajduka krenuo od prve minute u derbiju |url=https://www.dnevno.hr/sport/mladi-luka-vuskovic-za-povijest-veliki-talent-hajduka-krece-od-prve-minute-u-derbiju-2103161/ |access-date=26 February 2023 |website=Dnevno.hr |language=hr |last1=Šojat |first1=Gordan }}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=26 February 2023 |title=Dinamo ponizio Hajduk: Poigravao se sa Splićanima. Bez problema pobijedio 4:0 - Teleskop |url=https://teleskop.hr/hrvatska/dinamo-ponizio-hajduk-poigravao-se-sa-splicanima-bez-problema-pobijedio-40/ |access-date=26 February 2023 |website=Teleskop |language=hr}}</ref> Со тој настап, тој станал најмладиот играч во хрватската прва лига, заедно со [[Марко Дабро]];<ref>Двајцата играчи дебитирале во лигата на возраст од 16 години и 2 дена</ref><ref name=":0" /> покрај тоа, Вушковиќ исто така, станал најмладиот играч кој некогаш настапил во натпревар од [[Вечно дерби (Хрватска)|Вечното дерби]], надминувајќи го [[Јосип Башиќ]].<ref name=":0" /> На 2 март 2023 година, Вушковиќ го постигнал првиот гол во победата на Хајдук од 2–1 над [[НК Осиек|Осиек]] во четвртфиналето на [[Фудбалски куп на Хрватска 2022-2023|Купот на Хрватска]].<ref>{{Cite web |title=Osijek: Osijek - Hajduk 1:2 |url=https://hajduk.hr/vijest/osijek-hajduk-1-2/15643 |access-date=2023-03-01 |website=hajduk.hr |language=hr}}</ref> Постигнувајќи гол на 16 години и 5 дена, тој станал најмладиот стрелец во историјата на Хајдук во официјални натпревари.<ref>{{Cite web |title=Luka Vušković: Lijep je osjećaj zabiti gol u ovakvoj utakmici, posvećujem ga bratu |url=https://hajduk.hr/vijest/luka-vuskovic-lijep-je-osjecaj-zabiti-gol-u-ovakvoj-utakmici-posvecujem-ga-bratu/15645 |access-date=2023-03-01 |website=hajduk.hr |language=hr}}</ref> И покрај млда возраст, Вушковиќ ја завршил сезоната 2022-2023 со 11 официјални настапи за Хајдук (8 во првенството и 3 во купот) и еден постигнат гол. ==Титули== ===Клупски=== ; Хајдук Сплит *'''[[Фудбалски куп на Хрватска|Куп на Хрватска]]''' : 1 : 2022-2023 ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Luka Vušković}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Хрватска |image3=Flag of Croatia.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/vuskovic-luka/QLMh9ouh/ Лука Вушковиќ на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luka-vuskovic/profil/spieler/892160 Лука Вушковиќ на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/364962/luka-vuskovic Лука Вушковиќ на espn] *[https://www.whoscored.com/players/533010/show/luka-vuskovic Лука Вушковиќ на whoscored] {{Состав на Хрватска на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вушковиќ, Лука}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хајдук Сплит]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вестерло]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Тотенхем]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хамбургер]] [[Категорија:Родени во 2007 година]] 4jvyf46rj3s6ls18wxewx7cvd3krq4s 5575118 5575096 2026-06-10T22:13:47Z Carshalton 30527 5575118 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Лука Вушковиќ | image = | image_size = | birth_date = {{birth date and age|2007|2|24|df=yes}} | birth_place = [[Загреб]], [[Хрватска]]<ref name=wf>{{WorldFootball.net|luka-vuskovic}}</ref> | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1.93}}<ref>{{cite web|url=https://hajduk.hr/prva-momcad/luka-vuskovic/44|title=Luka Vušković|accessdate=2 March 2023|publisher=HNK Hajduk Split|language=Croatian}}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team HSV}} | clubnumber = 44 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years1 = 2023–2025 | caps1 = 8 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years2 = 2024 | caps2 = 14 | goals2 = 3 | clubs2 = →{{Fb team Radomiak Radom}} | years3 = 2024–2025 | caps3 = 36 | goals3 = 7 | clubs3 = →{{Fb team Westerlo}} | years4 = 2025- | caps4 = 0 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Tottenham}} | years5 = 2025- | caps5 = 28 | goals5 = 6 | clubs5 = →{{Fb team HSV}} | nationalyears1 = 2021 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 15 години|Хрватска 15]] | nationalyears2 = 2022 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 16 години|Хрватска 16]] | nationalyears3 = 2022 | nationalcaps3 = 4 | nationalgoals3 = 1 |nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска 17]] | nationalyears4 = 2023 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears5 = 2024- | nationalcaps5 = 10 | nationalgoals5 = 2 |nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears6 = 2025- | nationalcaps6 = 4 | nationalgoals6 = 1 |nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Лука Вушковиќ''' (роден на [[24 февруари]] [[2007]] година, во [[Сплит]]) — [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Хамбургер|Хамбургер]], на заем од [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]], и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. ==Биографија== Лука е роден во [[Сплит]] и потекнува од фудбалско семејство.<ref name=family>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/dinastija-vuskovic-pape-dida-i-pradida-bili-su-stoperi-hajduka-862481|title=Dinastija Vušković: Pape, dida i pradida bili su stoperi Hajduka|trans-title=The Vušković dynasty: Pope, grandfather and great-grandfather were Hajduk stoppers|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Boris|last2=Trifunović|date=25 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/sport/hajduk/luka-vuskovic-puni-16-godina-dan-prije-derbija-s-dinamom-zaigra-li-postat-ce-najmladi-debitant-u-povijesti-hajduka-i-hnl-a-1231376|title=Luka Vušković puni 16 godina dan prije derbija s Dinamom. Zaigra li, postat će najmlađi debitant u povijesti Hajduka i HNL-a|trans-title=Luka Vušković turns 16 the day before the derby with Dinamo. If he plays, he will become the youngest debutant in the history of Hajduk and HNL|first=Slaven|last=Alfirević|date=11 October 2022|accessdate=10 November 2022|website=slobodnadalmacija.hr|language=Croatian}}</ref> Неговиот прадедо Марко и дедо [[Марио Вушковиќ (фудбалер 1953)|Марио]] биле фудбалери и играле за Хајдук,<ref name=family/> како и татко му [[Даниел Вушковиќ|Даниел]], кој исто така играл за Хајдук и потоа работел во академијата на клубот кога Лука бил таму. Конечно, неговиот брат [[Марио Вушковиќ|Марио]], е исто така фудбалер и во моментов игра заедно со него во [[ФК Хамбургер|Хамбурегер]].<ref name=family/> ==Технички карактеристики== [[Одбрана (фудбал)#Централен одбранбен играч|Централен дефанзивец]], познат по солидно маркирање и воздушните дуели, благодарение на неговата импозантна градба и физичка сила. Добрата игра во возухот и одземањето на топката од противниците, во комбинација со извонредната способност за игра со двете нозе и прецизноста во додавањата го прават комплетен и модерен одбранбен играч. Неговата тактичка интелигенција му овозможува да ги предвиди потезите на противникот и да ја одржи контролата дури и кога е под притисок, што го прави столб на одбраната.<ref>{{Cite web|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-mercato/2022/11/27-100465229/baby_vuskovic_al_psg_per_10_milioni|title=Baby Vuskovic al Psg per 10 milioni|publisher=Corriere dello Sport|date=27 novembre 2022|access-date=29 јули 2024|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://breakingthelines.com/player-analysis/luka-vuskovic-the-teenage-defender-headed-for-tottenham/|title=Luka Vušković: The Teenage Defender Headed for Tottenham|publisher= |date=20 јануари 2024|access-date=29 јули 2024|language=en}}</ref> Сметан за еден од најперспективните таленти на својата позиција, во 2024 година бил вклучен во листата на 60 најдобри фудбалери родени во 2007 година, составена од ''„[[The Guardian]]“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2024/oct/15/next-generation-2024-60-of-the-best-young-talents-in-world-football|title=Next Generation 2024: 60 of the best young talents in world football|publisher= |date=15 октомври 2024|access-date=17 октомври 2024|language=en}}</ref> == Клупска кариера == ===Хајдук Сплит=== Роден во [[Сплит]], Вушковиќ напредувал низ младинските категории во академијата на локалниот клуб [[ХНК Хајдук Сплит|Хајдук Сплит]], станувајќи најмладиот Хрват што играл, и постигнал гол, во [[УЕФА Младинска лига|Младинската лига на УЕФА]].<ref name=Verma>{{cite news |last=Verma |first=Keshava |date=22 March 2023 |title=Who is Luka Vuskovic – The next big thing in Croatian Football? |url=https://khelnow.com/football/2023-03-world-football-who-is-luka-vuskovic |work=Khel Now |location=New Delhi |access-date=23 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/rusi-sve-rekorde-luka-ce-biti-najbolji-vuskovic-u-hajduku-864606|title=Ruši sve rekorde: 'Luka će biti najbolji Vušković u Hajduku'|trans-title=Breaking all records: 'Luka will be the best Vušković in Hajduk'|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Mato|last2=Galić|date=6 October 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://abcportal.info/novosti/sport/hajduk-slavio-i-dobio-rekordera-luka-vuskovic-postao-najmladi-hrvat-u-juniorskoj-ligi|title=Hajduk slavio i dobio rekordera: Luka Vušković postao najmlađi Hrvat u juniorskoj Ligi prvaka|trans-title=Hajduk celebrated and got a record holder: Luka Vušković became the youngest Croat in the Junior Champions League|date=13 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=abcportal.info|language=Croatian}}</ref> На возраст од само 15 години, тој играл за првиот тим на Хајдук во пријателскиот натпревар против [[НК Уранија Башка Вода|Уранија]] во септември 2022 година.<ref>{{cite web|url=https://www.bild.de/sport/fussball/hsv/hsv-mit-15-bei-den-profis-jetzt-startet-der-bruder-von-mario-vuskovic-durch-81437700.bild.html|title=Jetzt startet der Vuskovic-Bruder durch|trans-title=Now the Vuskovic brother is taking off|first=Babak|last=Milani|date=26 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=bild.de|language=German}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/vjecni-trenutak-dragulja-bilih-za-hajduk-zaigrao-15-godisnjak-862474|title=Vječni trenutak dragulja 'bilih': Za Hajduk zaigrao 15-godišnjak|trans-title=The eternal moment of the jewel of 'the former': A 15-year-old played for Hajduk|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Boris|last2=Trifunović|date=25 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref> На 16 декември 2022 година, тој играл и постигнал гол во друг пријателски натпревар против [[ФК Шалке 04|Шалке 04]].<ref>{{cite web|url=https://hajduk.hr/vijest/prijateljska-utakmica-hajduk--schalke-04-4-3/15458|title=Prijateljska Utakmica: Hajduk - Schalke 04 4:3|trans-title=Friendly Match: Hajduk - Schalke 04 4:3|date=16 December 2022|accessdate=24 December 2022|website=hajduk.hr|language=Croatian}}</ref> На 26 февруари 2023 година, два дена по неговиот шеснаесетти роденден, Вушковиќ го направил своето официјално деби за првиот тим на Хајдук, започнувајќи и играјќи ги комплетните 90 минути во дерби натпреварот од [[Прва ХНЛ|првенството]] против [[ГНК Динамо Загреб|Динамо Загреб]], кој завршил со пораз на неговиот тим од 4–0.<ref>{{Cite web |date=26 February 2023 |title=Eto nam i Luke! Vušković sa 16 godina i 2 dana ispisuje povijest Hajduka i hrvatskog nogometa |url=https://www.24sata.hr/sport/eto-nam-i-luke-vuskovic-sa-16-godina-i-2-dana-ispisuje-povijest-hajduka-i-hrvatskog-nogometa-894104 |access-date=26 February 2023 |website=24sata |language=hr}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=26 February 2023 |title=MLADI LUKA VUŠKOVIĆ ZA POVIJEST! Veliki talent Hajduka krenuo od prve minute u derbiju |url=https://www.dnevno.hr/sport/mladi-luka-vuskovic-za-povijest-veliki-talent-hajduka-krece-od-prve-minute-u-derbiju-2103161/ |access-date=26 February 2023 |website=Dnevno.hr |language=hr |last1=Šojat |first1=Gordan }}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=26 February 2023 |title=Dinamo ponizio Hajduk: Poigravao se sa Splićanima. Bez problema pobijedio 4:0 - Teleskop |url=https://teleskop.hr/hrvatska/dinamo-ponizio-hajduk-poigravao-se-sa-splicanima-bez-problema-pobijedio-40/ |access-date=26 February 2023 |website=Teleskop |language=hr}}</ref> Со тој настап, тој станал најмладиот играч во хрватската прва лига, заедно со [[Марко Дабро]];<ref>Двајцата играчи дебитирале во лигата на возраст од 16 години и 2 дена</ref><ref name=":0" /> покрај тоа, Вушковиќ исто така, станал најмладиот играч кој некогаш настапил во натпревар од [[Вечно дерби (Хрватска)|Вечното дерби]], надминувајќи го [[Јосип Башиќ]].<ref name=":0" /> На 2 март 2023 година, Вушковиќ го постигнал првиот гол во победата на Хајдук од 2–1 над [[НК Осиек|Осиек]] во четвртфиналето на [[Фудбалски куп на Хрватска 2022-2023|Купот на Хрватска]].<ref>{{Cite web |title=Osijek: Osijek - Hajduk 1:2 |url=https://hajduk.hr/vijest/osijek-hajduk-1-2/15643 |access-date=2023-03-01 |website=hajduk.hr |language=hr}}</ref> Постигнувајќи гол на 16 години и 5 дена, тој станал најмладиот стрелец во историјата на Хајдук во официјални натпревари.<ref>{{Cite web |title=Luka Vušković: Lijep je osjećaj zabiti gol u ovakvoj utakmici, posvećujem ga bratu |url=https://hajduk.hr/vijest/luka-vuskovic-lijep-je-osjecaj-zabiti-gol-u-ovakvoj-utakmici-posvecujem-ga-bratu/15645 |access-date=2023-03-01 |website=hajduk.hr |language=hr}}</ref> И покрај млда возраст, Вушковиќ ја завршил сезоната 2022-2023 со 11 официјални настапи за Хајдук (8 во првенството и 3 во купот) и еден постигнат гол. ===Радомјак Радом и Вестерло=== На 31 јануари 2024 година, откако не настапил ниту еднаш за Хајдук од почетокот на сезоната 2023–2024, Вушковиќ се приклучил на [[Полски|полскиот]] клуб [[Радомјак Радом]] на шестмесечна позајмица.<ref>{{cite web |title=Luka Vušković wypożyczony do Radomiaka! |url=https://radomiak.pl/artykul-5848-luka_vuskovic_wypozyczony_do_radomiaka_.html |publisher=[[Radomiak Radom]] |access-date=31 January 2024 |language=pl |date=31 January 2024}}</ref> Тој го имаше своето деби на 10 февруари 2024 година, влегувајќи во игра како замена во 64-тата минута за [[Мајк Сестор]] во натпреварот од [[Екстракласа]] загубен со 6–0 на гости против [[ФК Краковија|Краковија]].<ref>{{Cite web |title=PKO Ekstraklasa: Cracovia 6-0 Radomiak |url=http://www.90minut.pl/news/330/news3304840-PKO-Ekstraklasa-Cracovia-6-0-Radomiak.html |access-date=2024-02-10 |website=www.90minut.pl}}</ref> Шест дена подоцна, Вушковиќ го одиграл својот прв натпревар за клубот како стартер во поразот од 0–4 на домашен терен од [[Погон Шчеќин]]. На 4 март, Вушковиќ го постигнал првиот гол во дресот на Радомјак во победата со 2-1 во првенството над [[ФК Стал Мелец|Стал Мелец]]. Четири дена подоцна, тој ја затресол мрежата и на [[ФК Пјаст Гливице|Пјаст Гливице]] по само пет минути игра во уште еден успех на неговиот тим (2-3). Позајмицата во Полска ја завршил со 14 првенствени настапи и 3 гола, по што се вратил во Хајдук.<ref>{{cite web |title=Dziękujemy za grę dla Radomiaka! |url=https://radomiak.pl/artykul-6089-dziekujemy_za_gre_dla_radomiaka_.html |publisher=Radomiak Radom |access-date=3 July 2024 |language=pl |date=3 July 2024}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ; Хајдук Сплит *'''[[Фудбалски куп на Хрватска|Куп на Хрватска]]''' : 1 : 2022-2023 ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Luka Vušković}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Хрватска |image3=Flag of Croatia.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/vuskovic-luka/QLMh9ouh/ Лука Вушковиќ на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luka-vuskovic/profil/spieler/892160 Лука Вушковиќ на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/364962/luka-vuskovic Лука Вушковиќ на espn] *[https://www.whoscored.com/players/533010/show/luka-vuskovic Лука Вушковиќ на whoscored] {{Состав на Хрватска на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вушковиќ, Лука}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хајдук Сплит]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вестерло]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Тотенхем]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хамбургер]] [[Категорија:Родени во 2007 година]] mhqx3g6fnt7f4andfcs0518nglfk1qa 5575121 5575118 2026-06-10T22:14:22Z Carshalton 30527 /* Радомјак Радом и Вестерло */ 5575121 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Лука Вушковиќ | image = | image_size = | birth_date = {{birth date and age|2007|2|24|df=yes}} | birth_place = [[Загреб]], [[Хрватска]]<ref name=wf>{{WorldFootball.net|luka-vuskovic}}</ref> | nationality = {{flagsport|CRO}} [[Хрватска]] | height = {{height|m=1.93}}<ref>{{cite web|url=https://hajduk.hr/prva-momcad/luka-vuskovic/44|title=Luka Vušković|accessdate=2 March 2023|publisher=HNK Hajduk Split|language=Croatian}}</ref> | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team HSV}} | clubnumber = 44 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years1 = 2023–2025 | caps1 = 8 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Hajduk Split}} | years2 = 2024 | caps2 = 14 | goals2 = 3 | clubs2 = →{{Fb team Radomiak Radom}} | years3 = 2024–2025 | caps3 = 36 | goals3 = 7 | clubs3 = →{{Fb team Westerlo}} | years4 = 2025- | caps4 = 0 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Tottenham}} | years5 = 2025- | caps5 = 28 | goals5 = 6 | clubs5 = →{{Fb team HSV}} | nationalyears1 = 2021 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 15 години|Хрватска 15]] | nationalyears2 = 2022 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 16 години|Хрватска 16]] | nationalyears3 = 2022 | nationalcaps3 = 4 | nationalgoals3 = 1 |nationalteam3 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 17 години|Хрватска 17]] | nationalyears4 = 2023 | nationalcaps4 = 5 | nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 19 години|Хрватска 19]] | nationalyears5 = 2024- | nationalcaps5 = 10 | nationalgoals5 = 2 |nationalteam5 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска под 21 година|Хрватска 21]] | nationalyears6 = 2025- | nationalcaps6 = 4 | nationalgoals6 = 1 |nationalteam6 = {{flagsport|CRO}} [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|Хрватска]] }} '''Лука Вушковиќ''' (роден на [[24 февруари]] [[2007]] година, во [[Сплит]]) — [[Хрватска|хрватски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Хамбургер|Хамбургер]], на заем од [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспар]], и на [[Фудбалска репрезентација на Хрватска|хрватската репрезентација]]. ==Биографија== Лука е роден во [[Сплит]] и потекнува од фудбалско семејство.<ref name=family>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/dinastija-vuskovic-pape-dida-i-pradida-bili-su-stoperi-hajduka-862481|title=Dinastija Vušković: Pape, dida i pradida bili su stoperi Hajduka|trans-title=The Vušković dynasty: Pope, grandfather and great-grandfather were Hajduk stoppers|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Boris|last2=Trifunović|date=25 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://slobodnadalmacija.hr/sport/hajduk/luka-vuskovic-puni-16-godina-dan-prije-derbija-s-dinamom-zaigra-li-postat-ce-najmladi-debitant-u-povijesti-hajduka-i-hnl-a-1231376|title=Luka Vušković puni 16 godina dan prije derbija s Dinamom. Zaigra li, postat će najmlađi debitant u povijesti Hajduka i HNL-a|trans-title=Luka Vušković turns 16 the day before the derby with Dinamo. If he plays, he will become the youngest debutant in the history of Hajduk and HNL|first=Slaven|last=Alfirević|date=11 October 2022|accessdate=10 November 2022|website=slobodnadalmacija.hr|language=Croatian}}</ref> Неговиот прадедо Марко и дедо [[Марио Вушковиќ (фудбалер 1953)|Марио]] биле фудбалери и играле за Хајдук,<ref name=family/> како и татко му [[Даниел Вушковиќ|Даниел]], кој исто така играл за Хајдук и потоа работел во академијата на клубот кога Лука бил таму. Конечно, неговиот брат [[Марио Вушковиќ|Марио]], е исто така фудбалер и во моментов игра заедно со него во [[ФК Хамбургер|Хамбурегер]].<ref name=family/> ==Технички карактеристики== [[Одбрана (фудбал)#Централен одбранбен играч|Централен дефанзивец]], познат по солидно маркирање и воздушните дуели, благодарение на неговата импозантна градба и физичка сила. Добрата игра во возухот и одземањето на топката од противниците, во комбинација со извонредната способност за игра со двете нозе и прецизноста во додавањата го прават комплетен и модерен одбранбен играч. Неговата тактичка интелигенција му овозможува да ги предвиди потезите на противникот и да ја одржи контролата дури и кога е под притисок, што го прави столб на одбраната.<ref>{{Cite web|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-mercato/2022/11/27-100465229/baby_vuskovic_al_psg_per_10_milioni|title=Baby Vuskovic al Psg per 10 milioni|publisher=Corriere dello Sport|date=27 novembre 2022|access-date=29 јули 2024|language=it}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://breakingthelines.com/player-analysis/luka-vuskovic-the-teenage-defender-headed-for-tottenham/|title=Luka Vušković: The Teenage Defender Headed for Tottenham|publisher= |date=20 јануари 2024|access-date=29 јули 2024|language=en}}</ref> Сметан за еден од најперспективните таленти на својата позиција, во 2024 година бил вклучен во листата на 60 најдобри фудбалери родени во 2007 година, составена од ''„[[The Guardian]]“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2024/oct/15/next-generation-2024-60-of-the-best-young-talents-in-world-football|title=Next Generation 2024: 60 of the best young talents in world football|publisher= |date=15 октомври 2024|access-date=17 октомври 2024|language=en}}</ref> == Клупска кариера == ===Хајдук Сплит=== Роден во [[Сплит]], Вушковиќ напредувал низ младинските категории во академијата на локалниот клуб [[ХНК Хајдук Сплит|Хајдук Сплит]], станувајќи најмладиот Хрват што играл, и постигнал гол, во [[УЕФА Младинска лига|Младинската лига на УЕФА]].<ref name=Verma>{{cite news |last=Verma |first=Keshava |date=22 March 2023 |title=Who is Luka Vuskovic – The next big thing in Croatian Football? |url=https://khelnow.com/football/2023-03-world-football-who-is-luka-vuskovic |work=Khel Now |location=New Delhi |access-date=23 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/rusi-sve-rekorde-luka-ce-biti-najbolji-vuskovic-u-hajduku-864606|title=Ruši sve rekorde: 'Luka će biti najbolji Vušković u Hajduku'|trans-title=Breaking all records: 'Luka will be the best Vušković in Hajduk'|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Mato|last2=Galić|date=6 October 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref><ref>{{cite web|url=https://abcportal.info/novosti/sport/hajduk-slavio-i-dobio-rekordera-luka-vuskovic-postao-najmladi-hrvat-u-juniorskoj-ligi|title=Hajduk slavio i dobio rekordera: Luka Vušković postao najmlađi Hrvat u juniorskoj Ligi prvaka|trans-title=Hajduk celebrated and got a record holder: Luka Vušković became the youngest Croat in the Junior Champions League|date=13 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=abcportal.info|language=Croatian}}</ref> На возраст од само 15 години, тој играл за првиот тим на Хајдук во пријателскиот натпревар против [[НК Уранија Башка Вода|Уранија]] во септември 2022 година.<ref>{{cite web|url=https://www.bild.de/sport/fussball/hsv/hsv-mit-15-bei-den-profis-jetzt-startet-der-bruder-von-mario-vuskovic-durch-81437700.bild.html|title=Jetzt startet der Vuskovic-Bruder durch|trans-title=Now the Vuskovic brother is taking off|first=Babak|last=Milani|date=26 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=bild.de|language=German}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.24sata.hr/sport/vjecni-trenutak-dragulja-bilih-za-hajduk-zaigrao-15-godisnjak-862474|title=Vječni trenutak dragulja 'bilih': Za Hajduk zaigrao 15-godišnjak|trans-title=The eternal moment of the jewel of 'the former': A 15-year-old played for Hajduk|first1=Tomislav|last1=Gabelić|first2=Boris|last2=Trifunović|date=25 September 2022|accessdate=10 November 2022|website=24sata.hr|language=Croatian}}</ref> На 16 декември 2022 година, тој играл и постигнал гол во друг пријателски натпревар против [[ФК Шалке 04|Шалке 04]].<ref>{{cite web|url=https://hajduk.hr/vijest/prijateljska-utakmica-hajduk--schalke-04-4-3/15458|title=Prijateljska Utakmica: Hajduk - Schalke 04 4:3|trans-title=Friendly Match: Hajduk - Schalke 04 4:3|date=16 December 2022|accessdate=24 December 2022|website=hajduk.hr|language=Croatian}}</ref> На 26 февруари 2023 година, два дена по неговиот шеснаесетти роденден, Вушковиќ го направил своето официјално деби за првиот тим на Хајдук, започнувајќи и играјќи ги комплетните 90 минути во дерби натпреварот од [[Прва ХНЛ|првенството]] против [[ГНК Динамо Загреб|Динамо Загреб]], кој завршил со пораз на неговиот тим од 4–0.<ref>{{Cite web |date=26 February 2023 |title=Eto nam i Luke! Vušković sa 16 godina i 2 dana ispisuje povijest Hajduka i hrvatskog nogometa |url=https://www.24sata.hr/sport/eto-nam-i-luke-vuskovic-sa-16-godina-i-2-dana-ispisuje-povijest-hajduka-i-hrvatskog-nogometa-894104 |access-date=26 February 2023 |website=24sata |language=hr}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=26 February 2023 |title=MLADI LUKA VUŠKOVIĆ ZA POVIJEST! Veliki talent Hajduka krenuo od prve minute u derbiju |url=https://www.dnevno.hr/sport/mladi-luka-vuskovic-za-povijest-veliki-talent-hajduka-krece-od-prve-minute-u-derbiju-2103161/ |access-date=26 February 2023 |website=Dnevno.hr |language=hr |last1=Šojat |first1=Gordan }}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=26 February 2023 |title=Dinamo ponizio Hajduk: Poigravao se sa Splićanima. Bez problema pobijedio 4:0 - Teleskop |url=https://teleskop.hr/hrvatska/dinamo-ponizio-hajduk-poigravao-se-sa-splicanima-bez-problema-pobijedio-40/ |access-date=26 February 2023 |website=Teleskop |language=hr}}</ref> Со тој настап, тој станал најмладиот играч во хрватската прва лига, заедно со [[Марко Дабро]];<ref>Двајцата играчи дебитирале во лигата на возраст од 16 години и 2 дена</ref><ref name=":0" /> покрај тоа, Вушковиќ исто така, станал најмладиот играч кој некогаш настапил во натпревар од [[Вечно дерби (Хрватска)|Вечното дерби]], надминувајќи го [[Јосип Башиќ]].<ref name=":0" /> На 2 март 2023 година, Вушковиќ го постигнал првиот гол во победата на Хајдук од 2–1 над [[НК Осиек|Осиек]] во четвртфиналето на [[Фудбалски куп на Хрватска 2022-2023|Купот на Хрватска]].<ref>{{Cite web |title=Osijek: Osijek - Hajduk 1:2 |url=https://hajduk.hr/vijest/osijek-hajduk-1-2/15643 |access-date=2023-03-01 |website=hajduk.hr |language=hr}}</ref> Постигнувајќи гол на 16 години и 5 дена, тој станал најмладиот стрелец во историјата на Хајдук во официјални натпревари.<ref>{{Cite web |title=Luka Vušković: Lijep je osjećaj zabiti gol u ovakvoj utakmici, posvećujem ga bratu |url=https://hajduk.hr/vijest/luka-vuskovic-lijep-je-osjecaj-zabiti-gol-u-ovakvoj-utakmici-posvecujem-ga-bratu/15645 |access-date=2023-03-01 |website=hajduk.hr |language=hr}}</ref> И покрај млда возраст, Вушковиќ ја завршил сезоната 2022-2023 со 11 официјални настапи за Хајдук (8 во првенството и 3 во купот) и еден постигнат гол. ===Радомјак Радом и Вестерло=== На 31 јануари 2024 година, откако не настапил ниту еднаш за Хајдук од почетокот на сезоната 2023–2024, Вушковиќ се приклучил на [[Полски|полскиот]] клуб [[Радомјак Радом]] на шестмесечна позајмица.<ref>{{cite web |title=Luka Vušković wypożyczony do Radomiaka! |url=https://radomiak.pl/artykul-5848-luka_vuskovic_wypozyczony_do_radomiaka_.html |publisher=[[Radomiak Radom]] |access-date=31 January 2024 |language=pl |date=31 January 2024}}</ref> Тој го имаше своето деби на 10 февруари 2024 година, влегувајќи во игра како замена во 64-тата минута за [[Мајк Сестор]] во натпреварот од [[Екстракласа]] загубен со 6–0 на гости против [[ФК Краковија|Краковија]].<ref>{{Cite web |title=PKO Ekstraklasa: Cracovia 6-0 Radomiak |url=http://www.90minut.pl/news/330/news3304840-PKO-Ekstraklasa-Cracovia-6-0-Radomiak.html |access-date=2024-02-10 |website=www.90minut.pl}}</ref> Шест дена подоцна, Вушковиќ го одиграл својот прв натпревар за клубот како стартер во поразот од 0–4 на домашен терен од [[Погон Шчеќин]]. На 4 март, Вушковиќ го постигнал првиот гол во дресот на Радомјак во победата со 2-1 во првенството над [[ФК Стал Мелец|Стал Мелец]]. Четири дена подоцна, тој ја затресол мрежата и на [[ФК Пјаст Гливице|Пјаст Гливице]] по само пет минути игра во уште еден успех на неговиот тим (2-3). Позајмицата во Полска ја завршил со 14 првенствени настапи и 3 гола, по што играчот се вратил во Хајдук.<ref>{{cite web |title=Dziękujemy za grę dla Radomiaka! |url=https://radomiak.pl/artykul-6089-dziekujemy_za_gre_dla_radomiaka_.html |publisher=Radomiak Radom |access-date=3 July 2024 |language=pl |date=3 July 2024}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ; Хајдук Сплит *'''[[Фудбалски куп на Хрватска|Куп на Хрватска]]''' : 1 : 2022-2023 ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Luka Vušković}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Хрватска |image3=Flag of Croatia.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/vuskovic-luka/QLMh9ouh/ Лука Вушковиќ на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luka-vuskovic/profil/spieler/892160 Лука Вушковиќ на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/364962/luka-vuskovic Лука Вушковиќ на espn] *[https://www.whoscored.com/players/533010/show/luka-vuskovic Лука Вушковиќ на whoscored] {{Состав на Хрватска на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вушковиќ, Лука}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Хрватски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хајдук Сплит]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вестерло]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Тотенхем]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Хамбургер]] [[Категорија:Родени во 2007 година]] 2wsdchcnfwpbajd09iska6o3ud1v28j Петиција за политички права на Алжир од 1920 година 0 1396144 5575141 5571529 2026-06-10T23:40:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575141 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|name=Петиција за политички права на Алжир од 1920 година|authors=*[[Калед Ибн Хашим]] *[[Мухамед Сагир Башки]]|title_orig=Pétition n°30, Pétition du 18 juillet 1920, Pétition des droits politiques algériens de 1920|country=[[Француски Алжир]]|language=[[Француски јазик|Француски]]|subject=* [[Статус на староседелци]] * [[Граѓански и политички права|Политички права]]|published=[[Француски Сенат]]|pub_date=18 јули 1920|genre=[[Петиција]]}}'''Петицијата за политички права на Алжир од 1920 година''' — првата петиција за барање на [[Граѓански и политички права|политичките права]] на [[Алжирски народ|Алжирците]] во рамките [[Француски Алжир|на Француски Алжир]] по [[Алжирски општински избори во 1919 година|алжирските општински избори во 1919 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6466914t/f14.image.r=Boushaki|title=Journal officiel de la République française. Débats parlementaires. Sénat : compte rendu in-extenso|date=19 May 1921|work=Gallica|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815101817/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6466914t/f14.image.r=Boushaki|archive-date=15 August 2023|accessdate=21 May 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://books.google.com/books?id=7UjoDLhXLN8C&q=Boushaki|title=Annales du Sénat: Débats parlementaires|last=Sénat|first=France Assemblée nationale (1871-1942)|date=12 April 1922|publisher=Imprimerie des Journaux officiels|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521154902/https://books.google.com/books?id=7UjoDLhXLN8C&q=Boushaki#v=snippet&q=Boushaki&f=false|archive-date=21 May 2024|accessdate=21 May 2024}}</ref> == Историја == [[Податотека:Charles_Jonnart_1918.jpg|мини|[[Џонарт Ло]]]] Учеството на над 10.000 алжирски војници во битките од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] во [[Франција]] и нивната решителна интервенција во победата против [[Германска царска армија|германската империјална армија]] им донело награди по нивното враќање во [[Алжир]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elwatan.com/archives/histoire-archives/la-requete-de-lemir-khaled-au-president-wilson-23-06-2009|title=La requête de l'Emir Khaled au président Wilson &#124; El Watan|work=www.elwatan.com}}{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=June 2023}}</ref> На тој начин, [[Џонартов закон]] им дозволувал на ветераните и инвалидите домородци да добијат функции во колонијалната администрација и да добијат недвижен имот во градовите и селата како знак на асимилација во рамките на кодексот на домородците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.miages-djebels.org/spip.php?article282|title=Lettre de l'Émir Khaled à Woodrow Wilson, Président des États-Unis d'Amérique (mai 1919) - Miages-Djebels|work=www.miages-djebels.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401171508/http://www.miages-djebels.org/spip.php?article282|archive-date=1 April 2023|accessdate=11 April 2022}}</ref> На 4 фебруари 1919 година, по усвојувањето на законот, одредбите што следеле овозможиле да се изготват законски текстови со кои се специфицираат занаетите што им биле дозволени на домородните Алжирци, со последователни ограничувања во административната професионална хиерархија. Сепак, општинските избори од 1919 година овозможиле политичкото претставување на домородците да се прошири во општините по право, со што се создало нова потреба за политички и синдикални слободи.<ref>{{Наведено списание|last=Merad|first=Ali|date=12 April 1971|title=L'émir Khaled (1875-1936) vu par Ibn Badis (1889-1940).|url=https://www.persee.fr/doc/remmm_0035-1474_1971_num_9_1_1099|journal=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|volume=9|issue=1|pages=21–35|doi=10.3406/remmm.1971.1099|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815102601/https://www.persee.fr/doc/remmm_0035-1474_1971_num_9_1_1099|archive-date=15 August 2023|access-date=11 April 2022|via=www.persee.fr}}</ref> Всушност, генералниот советник [[Халид ибн Хашим]] во [[Алжир (град)|Алжир]], како и општинскиот советник [[Мохамед Сегир Бушаки]] како претставник на избраните домородци, почнале да ферментираат и поттикнуваат протестни акции преку француските институции, почнувајќи од комуните до [[Сенат на Франција|францускиот Сенат]], па дури и пишувајќи до американскиот претседател [[Вудро Вилсон]] (1856–1924).<ref>{{Наведена книга|title=Dans Genèse de l'Algérie algérienne|last=Ageron|first=Charles-Robert|date=2005|isbn=978-9961-9662-7-3|pages=165–178|language=fr|trans-title=Genesis of Algerian Algeria|chapter=La pétition de l’Émir Khaledau Président Wilson (mai 1919)|access-date=11 April 2022|chapter-url=https://www.cairn.info/genese-de-l-algerie-algerienne--9789961966273-page-165.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816105148/https://www.cairn.info/genese-de-l-algerie-algerienne--9789961966273-page-165.htm|archive-date=16 August 2023}}</ref> == Петиција == [[Податотека:الأمير_خالد.jpg|мини|[[Емир Халед]] (1875–1936)]] Барањето за [[Граѓански и политички права|политички права]] на домородните Алжирци по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] било конкретизирано со пишување официјална петиција од 18 јули 1920 година до [[Сенат на Франција|францускиот Сенат]].<ref>{{Наведено списание|last=Benkada|first=Saddek|date=30 December 2004|title=La revendication des libertés publiquesdans le discours politique du nationalisme algérien et de l'anticolonialisme français(1919-1954)|url=https://journals.openedition.org/insaniyat/6387|journal=Insaniyat / إنسانيات. Revue algérienne d'anthropologie et de sciences sociales|issue=25–26|pages=179–199|doi=10.4000/insaniyat.6387|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815102740/https://journals.openedition.org/insaniyat/6387|archive-date=15 August 2023|access-date=11 April 2022|via=journals.openedition.org|doi-access=free}}</ref> Овој протестен документ бил инспириран од [[Емир Халед|емирот Халед]] и конкретизиран од многуте општински советници предводени и претставени од [[Мохамед Сегир Бушаки|Мохамед Сегир Бушаки,]] избрани во општината [[Тенија]] (порано Менервил) со целосна функција. Секретаријатот на Сенатот го регистрирал овој документ под името „Петиција бр. 30“, со цел да го изрази почитувачкиот протест на алжирските домородни општински советници пред Сенатот против новите одредби од Кодексот на домородците. Всушност, службите на [[Влада на Франција|француската влада]] до Горниот дом на Парламентот поднеле закон во врска со измена на прописите за режимот на статусот на домородците во Алжир и пристапувањето кон [[Граѓански и политички права|политички права]] на домородците од Алжир.<ref>{{Наведено списание|last=Ageron|first=Charles-Robert|date=12 April 1980|title=La petition de l'Emir Khaled au president Wilson (mai 1919)|url=https://www.africabib.org/rec.php?RID=19201854X|journal=Revue d'histoire maghrébine|volume=7|issue=19–20|pages=199–209|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815102737/https://www.africabib.org/rec.php?RID=19201854X|archive-date=15 August 2023|access-date=11 April 2022|via=www.africabib.org}}</ref> == Дебата во Сенатот == Сенаторот Чарлс Кадиљон (1876–1940) бил овластен и назначен од [[Сенат на Франција|францускиот Сенат]] да известува за дискусиите и дебатите на другите сенатори за неговите тврдења за содржината, и тоа за време на седницата на 19 мај 1921 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6517918n|title=Répertoire administratif des maires et des conseillers municipaux|date=12 September 1920|work=Gallica|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815104500/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6517918n|archive-date=15 August 2023|accessdate=21 May 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6411655s|title=Impressions : projets, propositions, rapports... / Sénat|last=texte|first=France Sénat (1875-1942) Auteur du|date=22 December 1922|work=Gallica|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815104445/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6411655s|archive-date=15 August 2023|accessdate=21 May 2024}}</ref> Овој сенатор од [[Ланд (департман)|Ланд]] потоа во својот извештај забележал дека предлог-законот за измена на законикот на домородните заедници на кој се однесувала петицијата навистина бил усвоен и одобрен од двете француски парламентарни собранија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6383536d|title=Impressions : projets, propositions, rapports... / Sénat|last=texte|first=France Sénat (1875-1942) Auteur du|date=7 July 1922|work=Gallica|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815104455/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6383536d|archive-date=15 August 2023|accessdate=21 May 2024}}</ref> Всушност, владиниот проект станал закон од 4 август 1920 година ({{Langx|fr|Loi du 4 août 1920}}), по неговото усвојување со мнозинство од страна на пратениците и сенаторите, а овој закон потоа бил објавен по неговото конечно објавување во [[Службен весник на Француската Република]] (фра. {{Јаз|fr|[[Journal officiel de la République française]]}}) на 6 август 1920 година, почнувајќи од страница 11287.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63865170/f1371.image.r=loi+4+aout+1920+indigenat.zoom|title=Pandectes françaises périodiques : Recueil mensuel de jurisprudence et de législation... &#124; 1922|date=2013-10-22|publisher=Gallica|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815104459/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63865170/f1371.image.r=loi+4+aout+1920+indigenat.zoom|archive-date=15 August 2023|accessdate=2022-04-29}}</ref> На крајот од сенаторската дебата за „Петиција бр. 30“, комисијата, предводена од известувачот Чарлс Кадиљон, конечно се изјаснила негативно за дневниот ред во врска со проширените [[Граѓански и политички права|политички права]] за домородците, а одбивањето и негирањето биле запишани во регистрите на Сенатот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5423371j|title=Supplément à tous les codes : bulletin des lois usuelles, décrets, arrêtés, circulaires, etc. se référant et s'adaptant à tous les codes : recueil mensuel / fondé par Me A. Weber,... ; publié par M. Paul Roy,...|date=12 November 1920|work=Gallica|archive-url=https://web.archive.org/web/20230815102939/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5423371j|archive-date=15 August 2023|accessdate=21 May 2024}}</ref> == Поврзано == * [[Алжирски општински избори во 1919 година]] * [[Калид инб Хашим|Калид ибн Хашим]] (1875–1936) * [[Мохамед Сегир Бушаки]] (1869–1959) == Литература == * {{Наведена книга|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6466914t/f14.image.r=Boushaki|title=Sénat: Séance du 18 juillet 1920.|date=20 May 1921|work=Journal officiel de la République française.|publisher=[[Quai]] [[Voltaire]]|volume=73|location=Paris|page=1172|language=French|chapter=Pétitions|quote=Citation: p. 1170}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=7UjoDLhXLN8C&q=Boushaki|title=Annales du Sénat: Débats parlementaires|date=1922|publisher=Imprimerie des Journaux officiels|volume=94, Partie 2|location=Paris|page=1334|language=French|chapter=Pétitions|quote=Citation: p. 1334}} == Наводи == {{Наводи|2}} [[Категорија:Повелби]] [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Човекови права во Алжир]] [[Категорија:Политика во Француски Алжир]] [[Категорија:20 век во Алжир]] [[Категорија:Петиции]] kjj707evhnytja50ncfu0fzotzzfeyd Историја на човековите права 0 1396379 5575294 5569310 2026-06-11T10:06:34Z Jtasevski123 69538 поп 5575294 wikitext text/x-wiki Верувањето во светоста на човечкиот живот има антички преседани во многу религии во светот, сепак темелите на современите [[човекови права]] започнале за време на ерата на [[Хуманизам и ренесанса|ренесансниот хуманизам]] во [[Ран нов век|раниот модерен период]], па така [[Европски верски војни|европските религиозни војни]] и граѓанските војни [[Кралство Англија|на Кралството Англија]] во 17 век довеле до подем на демократска филозофија, а верувањето во [[Природни и законски права|природните права]] станало централна грижа на европската интелектуална култура за време [[Просветителство|на просветителството]] во 18 век. Идеите за [[Природни и законски права|природните права]], кои имале основа во [[Природно право|природното право]], биле во сржта на [[Американска револуција|Американската]] и [[Француска револуција|Француската револуција]] што се случиле на крајот од 18 век, но идејата за човекови права се појавила малку подоцна. Демократската еволуција во текот на 19 век го отворила патот за појава на [[Универзално право на глас|универзалното право на глас]] во 20 век, а двете светски војни довеле до конечното создавање на [[Универзална декларација за човековите права|Универзалната декларација за човекови права]]. [[Повоена ера|Повоената]] ера бележела движења што произлегувале од специфични групи кои доживувале недостаток на нивните права, како што се [[Феминизам|феминизмот]] и [[Движење за граѓански права на Црнците во САД|граѓанските права]] на Афроамериканците, а движењата за човекови права на членовите на [[Источен блок|Советскиот блок]] се појавиле во 70 години од 20 век, заедно со движењата за права на работниците на Запад. Движењата брзо се развиле бидејќи социјалниот активизам и политичката реторика во многу нации ги ставила човековите права високо на светската агенда, а до 21 век, тврди историчарот [[Семујел Мојн|Семјуел Мојн]], движењето за човекови права се прошириле надвор од својот оригинален антитоталитаризам со цел да вклучи бројни каузи што вклучувале хуманитаризам и социјален и економски развој во [[Земја во развој|земјите во развој]].<ref>Scott McLemee, "The Last Utopia" [http://www.insidehighered.com/views/mclemee/mclemee317 ''Inside Higher Education'' Dec. 8, 2010 online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201004200730/https://www.insidehighered.com/views/mclemee/mclemee317/|date=2020-10-04}}</ref> Историјата на човековите права е мошне сложена, бидејќи на пример, многу воспоставени права би биле заменети со други системи кои отстапувале од нивниот оригинален западен дизајн. Стабилните институции можеле да бидат искоренети, како на пример во случаи на конфликти како што се војна и тероризам или промена во културата, а воедно и приватните корпорации и фирми кои секојдневно ги газат човековите права.<ref>''Human Rights: Commitment and Betrayal'', M.G. Chitkara. Publisher, APH Publishing, 1998 {{ISBN|978-8170247272}}.</ref> == Антички и предмодерни епохи == Некои поими за [[праведност]] присутни во античкото право и религија понекогаш ретроспективно се вклучени под терминот „човекови права“. Додека филозофите [[Просветителство|на просветителството]] сугерирале секуларен општествен договор помеѓу владетелите и владеаните, античките традиции извлекле слични заклучоци од поимите за [[Божествено право|божественото право]] и, во [[Хеленистичка филозофија|хеленистичката филозофија]], [[Природно право|за природното право]]. Семјуел Мојн сугерира дека концептот на човекови права бил испреплетен со модерното чувство за граѓанство, кое не се појавило сè до последните неколку 100 години, но сепак, релевантни примери постојат во античката и предмодерната ера, иако античките народи немале иста модерна концепција за универзалните човекови права.<ref>{{Наведена книга|title=Human Rights: An Interdisciplinary Approach|last=Michael Freeman|year=2002|pages=15–17}}</ref> === Античка Западна Азија === [[Податотека:CodexOfHammurabi.jpg|мини|233x233пкс|Натпис од Хамурабиевиот законик]] Реформите на [[Урукагина]] од [[Лагаш]], најраниот познат правен кодекс ({{Околу|2350 п.н.е.}}), често се смета за ран пример за реформа. Професорот Норман Јофи напишал дека по [[Игор М. Дјаконов]]: „повеќето толкувачи сметаат дека Урукагина, кој самиот не бил од владејачката династија во Лагаш, воопшто не бил реформатор. Всушност, обидувајќи се да го ограничи навлегувањето на секуларната власт на сметка на храмовите прерогативи, тој бил, ако мора да се примени современ термин, реакционер“.<ref name="Yoffee 2005 103">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/mythsofarchaicst0000yoff/page/103|title=Myths of the Archaic State: Evolution of the Earliest Cities, States, and Civilizations|last=Yoffee|first=Norman|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0521521567|page=[https://archive.org/details/mythsofarchaicst0000yoff/page/103 103]|url-access=registration}}</ref> Авторката [[Мерилин Френч]] напишала дека откривањето на казни за прељуба за жените, но не и за мажите, претставувало „првиот пишан доказ за деградацијата на жените“.<ref name="Yoffee 2005 103" /><ref>{{Наведена книга|title=From Eve to Dawn, A History of Women in the World, Volume 1: Origins from Prehistory to the First Millennium v. 1|last=French|first=Marilyn|publisher=Feminist Press, City University of New York|year=2007|isbn=978-1558615656|page=100}}</ref> Најстариот правен законик што постои денес бил неосумерскиот ''[[законик на Ур-Наму]]'' ({{Околу|2050 п.н.е.}}), а постојат и неколку други закони кои биле издадени и во [[Месопотамија]], вклучувајќи го и [[Хамурабиев законик|Хамурабиевиот законик]] ({{Околу|1780 п.н.е.}}), еден од најпознатите примери за ваков вид документ кој покажува правила и казни ако тие правила се прекршат, за различни прашања, вклучувајќи ги [[Права на жените|правата на жените]], [[Движење за машки права|правата на мажите]], [[Детски права|правата на децата]] и [[Ропство|правата на робовите]]. === Африка === Североисточноафриканската цивилизација на [[Стар Египет]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/place/ancient-Egypt|title=ancient Egypt {{!}} Civilization, Geography, & History|work=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620072127/https://www.britannica.com/place/ancient-Egypt|archive-date=2015-06-20|accessdate=2019-07-09}}</ref> ги поддржувала основните човекови права<ref name="Egyptian law">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/topic/Egyptian-law|title=Egyptian law|work=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212011503/https://www.britannica.com/topic/Egyptian-law|archive-date=2021-02-12|accessdate=2019-07-09}}</ref> како на пример, [[Фараон|фараонот]] [[Бакенранеф|Бокорис]] (725–720 п.н.е.) ги промовирал [[Поединечни права|индивидуалните права]], го поништил затворањето поради долгови и ги реформирал законите поврзани со преносот на имотот.<ref name="Egyptian law" /> === Антиката === {{Повеќе|Златно правило|Киров цилиндар|Едикти на Ашока}} [[Податотека:Cyrus_Cylinder_front.jpg|лево|мини|[[Киров цилиндар|Кировиот цилиндар]] на [[Кир Велики]], основач на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Персиско Царство]]]] Многу историчари сугерирале дека во 6 век п.н.е. [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Персиско Царство]] на [[Историја на Иран|древниот Иран]] воспоставило невидени принципи на човекови права под [[Кир Велики]] кој во 539 година п.н.е., по освојувањето на [[Нововавилонско Царство|Неовавилонската Империја]] го издал [[Киров цилиндар|Кировиот цилиндар]], откриен во 1879 година, кој денес некои го сметаат за прв документ за човекови права.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/events/humanrights/2008/history.shtml|title=The First Global Statement of the Inherent Dignity and Equality|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20101216001612/http://www.un.org/events/humanrights/2008/history.shtml|archive-date=2010-12-16|accessdate=2010-09-13|ref=UN-HumanRightsDay}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=The Evolution of International Human Rights: Visions Seen|last=Lauren|first=Paul Gordon|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2003|isbn=081221854X|location=Philadelphia|chapter=Philosophical Visions: Human Nature, Natural Law, and Natural Rights|ref=Lauren|author-link=Paul Gordon Lauren}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/humanrightsinwor0000robe|title=Human rights in the world : an introduction to the study of the international protection of human rights|last=Robertson, Arthur Henry|last2=Merrills, J. G.|publisher=Manchester University Press|year=1996|isbn=978-0719049231|location=Manchester|ref=Robertson-Merrills|url-access=registration}}</ref> Цилиндарот е поврзан од некои коментатори со декретите на Кир запишани во Книгите на Летописите, [[Книга Неемија|Неемија]] и [[Прва книга Ездра|Ездра]], во кои се наведувало дека Кир им дозволил (барем на некои од) евреите да се вратат во својата татковина од нивното [[вавилонско ропство]] и дополнително ја наведувал слободата за практикување на верата без прогон и присилни преобраќања.<ref>{{Наведено списание|last=Kuhrt|first=Amélie|date=February 1983|title=The Cyrus Cylinder and Achaemenid Imperial Policy|journal=Journal for the Study of the Old Testament|volume=8|issue=25|pages=83–97|doi=10.1177/030908928300802507|issn=0309-0892}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Van der Spek|first=Robartus J.|date=2014|editor-last=Henkelman|editor-first=Wouter FM|editor2-last=Jones|editor2-first=Charles E.|editor3-last=KOZUH|editor3-first=Michael|editor4-last=Woods|editor4-first=C.|title=Cyrus the Great, Exiles and Foreign Gods. A Comparison of Assyrian and Persian Policies on Subject Nations|journal=Extraction and Control: Studies in Honor of Matthew W. Stolper|series=Studies in Ancient Oriental Civilization|issue=68|pages=233–264|isbn=978-1614910015|issn=0081-7554}}</ref> Според историчарот на уметност [[Нил Мекгрегор]], прогласувањето на целосни верски слободи во Вавилон и на други места во Персиското Царство било важна инспирација за човековите права од страна на истакнати мислители милениуми подоцна, особено во Соединетите Американски Држави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/2013/02/24/opinion/macgregor-cyrus-cylinder|title=A 2,600-year-old icon of freedom comes to the United States|last=MacGregor|first=Neil|date=24 February 2013|work=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429002755/https://www.cnn.com/2013/02/24/opinion/macgregor-cyrus-cylinder|archive-date=29 April 2021|accessdate=29 April 2021}}</ref> Спротивно на горенаведеното гледиште, толкувањето на Цилиндарот како „[[Грамота|повелба]] за човекови права“ било отфрлено од други историчари, а од некои карактеризирано како политичка пропаганда осмислена од владеењето на [[Мухамед Реза Пахлеви|Пахлеви]]. Германскиот историчар [[Јозеф Визехефер]] тврдел дека сликата за „Кир како поборник на политиката за човекови права на ОН... е исто толку фантомска како и хуманиот и просветлен [[Шах (титула)|шах]] на Персија“, додека историчарот [[Елтон Л. Даниел]] го опишал таквото толкување како „прилично [[Анахронизам|анахроно]]“ и тенденциозно. Цилиндерот сега се наоѓа во [[Британски музеј|Британскиот музеј]], а реплика се чува во [[Седиште на Обединетите нации|седиштето на Обединетите нации]]. Многу мислители укажувале на концептот на [[Државјанство|граѓанство]] кој започнал во раните [[Полис|полиси]] на античка Хелада, каде што сите слободни граѓани имале право да зборуваат и да гласаат во политичкото собрание.<ref>{{Наведено списание|last=Shelton|first=Dinah|date=August 2007|title=An Introduction to the History of International Human Rights Law|url=http://ssrn.com/|publisher=George Washington University Law School|ssrn=1010489|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115010415/http://ssrn.com/|archive-date=15 January 2016|access-date=10 April 2015}}</ref> Законот [[Закон днанаесет таблици|за дванаесетте таблици]] го воспоставил принципот „Privilegia ne irroganto“, што во буквален превод значело „привилегии не смеат да се наметнуваат“. [[Маурјанска Империја|Маурјанскиот]] цар [[Ашока]], кој владеел од 268 до 232 година п.н.е., ја основал најголемата империја во Јужна Азија, а по наводно деструктивната [[Војна во Калинга|војна Калинга]], Ашока го прифатил будизмот и ја напуштил експанзионистичката политика во корист на хуманитарните реформи, а [[Едикти на Ашока|Едиктите на Ашока]] биле подигнати низ целата негова империја, кои го содржеле „Законот за побожност“<ref>{{Наведено списание|last=Draper|first=G.I.a.D.|date=1995-04-30|title=The contribution of the Emperor Asoka Maurya to the development of the humanitarian ideal in warfare|url=https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/57jmf2.htm|journal=International Review of the Red Cross Archive|language=en|volume=35|issue=305|pages=192–206|doi=10.1017/S0020860400090604|issn=1607-5889|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116064828/https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/57jmf2.htm|archive-date=2018-11-16|access-date=11 August 2018}}</ref> кои забранувале религиозна дискриминација и суровост кон луѓето и животните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-14-4-b-the-edicts-of-asoka|title=BRIA 14 4 b The Edicts of Asoka – Constitutional Rights Foundation|work=www.crf-usa.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218062902/https://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-14-4-b-the-edicts-of-asoka|archive-date=2020-12-18|accessdate=2019-07-09}}</ref> Едиктите ја нагласувале важноста на толеранцијата во јавната политика од страна на владата, а колењето или заробувањето на [[Воен заробеник|воени заробеници]] исто така било осудено од Ашока, а некои извори тврделе дека ропството исто така не постоело во древна Индија додека хеленските записи велат дека немало ропство за време на владеењето на Сандрокот. Во [[Стар Рим|антички Рим,]] [[Иус|''ius gentium'' или ''jus gentium'']] било право кое граѓанинот го имал само врз основа на неговото државјанство.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.britannica.com/topic/jus-gentium-Roman-law|title=jus gentium – Roman law|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2021-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111345/https://www.britannica.com/topic/jus-gentium-Roman-law|archive-date=2021-12-24}}</ref> Концептот на римски ''ius'' бил претходник на правото како што е замислено во западноевропската традиција, а зборот „[[правда]]“ е изведенка од ''ius''. Законодавството за човекови права во Римското Царство вклучувало воведување на [[Презумпација на невиност|презумпцијата на невиност]] од страна на царот [[Антонин Пиј]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lawtimesjournal.in/ei-incumbit-probatio-qui/#:~:text=It%20was%20introduced%20in%20Roman%20criminal%20law%20by,one%20who%20declares%2C%20not%20on%20one%20who%20denies%E2%80%9D%29.|title=Ei incumbit probatio qui|date=29 September 2019|work=Law Times Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111340/https://lawtimesjournal.in/ei-incumbit-probatio-qui/#:~:text=It%20was%20introduced%20in%20Roman%20criminal%20law%20by,one%20who%20declares%2C%20not%20on%20one%20who%20denies%E2%80%9D%29.|archive-date=24 December 2021|accessdate=24 December 2021}}</ref> и [[Милански едикт|Миланскиот едикт]] од страна на царот [[Константин Велики|Константин Велики,]] со кој се воспоставувала целосна слобода на вероисповед.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-was-the-edict-of-milan.html#:~:text=The%20Edict%20of%20Milan%20was%20an%20agreement%20which,who%20met%20in%20Milan%20on%20February%20313%20CE.|title=What Was the Edict of Milan?|date=22 May 2018|work=World Atlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111345/https://www.worldatlas.com/articles/what-was-the-edict-of-milan.html#:~:text=The%20Edict%20of%20Milan%20was%20an%20agreement%20which,who%20met%20in%20Milan%20on%20February%20313%20CE.|archive-date=24 December 2021|accessdate=24 December 2021}}</ref> Измислувањето на фразата „Човекови права“ може да му се припише на [[Тертулијан]] во неговото писмо до Скапула, во кое пишувало за верската слобода во Римското Царство.<ref>{{Наведена книга|url=https://play.google.com/store/books/details?id=oqh67TAWp-UC|title=The Sacred Writings of Tertullian|last=Tertullian|date=2012|publisher=Jazzybee Verlag|isbn=978-3849621599|edition=Annotated|access-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827122016/https://play.google.com/store/books/details?id=oqh67TAWp-UC|archive-date=2021-08-27}}</ref> Во ова писмо, тој ги изедначил „фундаменталните човекови права“ со „привилегија на природата“. === Ран исламски калифат === {{Главна|Исламска етика|Исламски рани општествени промени}} Историчарите генерално се согласувале дека [[Мухамед]] проповедал против она што го сметал за општествени зла на неговото време и дека исламските општествени реформи во области како што се социјалната сигурност, семејната структура, [[Ропство|ропството]] и правата на жените и етничките малцинства имале за цел да го подобрат она што било присутно во постоечкото [[Арапи|арапско]] општество во тоа време.<ref name="LewisNYRB" /> На пример според [[Бернард Луис]], исламот „од самиот почеток ги осудил [[Аристократија|аристократските]] привилегии, ја отфрлил [[Хиерархија|хиерархијата]] и усвоил формула за кариера отворена за талентираните“<ref name="LewisNYRB" />, а [[Џон Еспозито]] го гледал Мухамед како реформатор кој ги осудувал практиките на паганските Арапи, како што се [[Женски инфантицид|убивањето на женски новороденчиња]], [[Експлоатација|експлоатацијата]] на сиромашните, [[Лихварство|лихварството]], убиството, лажните договори и кражбата. [[Бернард Луис]] верувал дека егалитарната природа на исламот „претставувала многу значаен напредок во однос на практиката и на [[Хеленско-римски свет|хеленско-римскиот]] и на [[Ахеменидско Царство|античкиот персиски]] свет“. Мухамед, исто така, ги вклучил арапските и [[Мојсеев закон|мозаичните]] закони и обичаи од тоа време во своите божествени откровенија. [[Устав на Медина|Уставот на Медина]], познат и како ''Повелба на Медина'', бил изготвен од [[Мухамед]] во 622 година и претставувал формален договор помеѓу Мухамед и сите значајни племиња и семејства од Јатриб (подоцна познато како [[Медина]]), вклучувајќи ги [[Муслимани|муслиманите]], евреите и [[Паганство|паганите]], а документот бил изготвен со експлицитна загриженост за ставање крај на горчливите меѓуплеменски борби меѓу клановите Авс ([[Бану Аус|Аус]]) и [[Хазраџ]] во Медина. За таа цел, тој воспоставил голем број права и одговорности за муслиманските, еврејските и паганските заедници на Медина, здружувајќи ги во рамките на една заедница - [[Ума (ислам)|Умата]]. Доколку затворениците биле под старателство на некое лице, тогаш одговорноста била на поединецот. Луис наведувал дека исламот донел две големи промени во античкото ропство кои требало да имаат далекусежни последици. „Една од нив била претпоставката за слобода, а другата, забраната за поробување на слободни лица освен во строго дефинирани околности“, продолжува Луис. Позицијата на арапскиот роб била „енормно подобрена“, а арапскиот роб „сега повеќе не бил само движен имот, туку бил и човечко суштество со одреден религиозен, а со тоа и [[Општествена положба|општествен статус]] и со одредени квази правни права“.<ref name="Lewis">Lewis (1994) [http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html chapter 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20010401012040/http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html|date=2001-04-01}}</ref> [[Џон Еспозито|Еспозито]] наведувал дека реформите во [[Женски права|правата на жените]] влијаеле врз бракот, разводот и [[Наследување|наследството]] кој на жените не им бил доделен таков правен статус во други култури, вклучително и на Западот, сè до векови подоцна. ''Оксфордскиот речник на исламот'' наведува дека општото подобрување на статусот на арапските жени вклучувало забрана [[Женски инфантицид|за убивање на женски новороденчиња]] и признавање на целосната личност на жените. „[[Мираз|Миразот]], претходно сметан за цена за невестата што му се плаќа на таткото, станал брачен подарок што го задржувала сопругата како дел од нејзиниот личен имот.“<ref name="Espos" /> Според исламскиот закон, бракот повеќе не се сметал за „статус“, туку за „договор“, во кој согласноста на жената била императив.<ref name="Espos" /><ref name="OxfordDicT" /><ref name="majid" /> „На жените им биле дадени права на наследство во [[Патријархат|патријархално општество]] кое претходно го ограничувало наследството на машки роднини.“<ref name="Espos" /> [[Анемари Шимел|Анмари Шимел]] наведува дека „во споредба со предисламската положба на жените, исламското законодавство значеше огромен напредок; жената има право, барем според словото на законот, да управува со богатството што го донела во семејството или го заработила со сопствена работа“. [[Вилијам Монтгомери Ват]] наведува дека Мухамед, во историскиот контекст на своето време, може да се смета за личност која сведочела во име на [[Женски права|правата на жените]] и значително ги подобрила работите и објаснува: „Во времето кога започнал исламот, условите на жените биле ужасни - тие немале [[Сопственост|право да поседуваат имот]], требало сѐ да биде сопственост на мажот, а ако мажот умрел, сè им припаѓало на неговите синови“. Но сепак Мухамед, со „воспоставување права на сопственост на имот, наследство, образование и развод, им дал на жените одредени основни заштитни мерки“. Хадад и [[Џон Еспозито|Еспозито]] наведуваат дека „Мухамед им дал на жените права и привилегии во сферата на [[Семејство|семејниот живот]], бракот, образованието и економските напори, права што помагаат да се подобри статусот на жените во општеството“, но сепак, други писатели тврдат дека жените пред исламот биле послободни, потпирајќи се најчесто на првиот брак на Мухамед и на родителите на Мухамед, но и на други точки како што е обожавањето на женски идоли во Мека.<ref name="turner">Turner, Brian S. ''Islam'' ({{ISBN|041512347X}}). Routledge: 2003, [https://books.google.com/books?id=zOAo9VvT4FEC&pg=PA77&dq=%22pre-islamic+arabia%22+women&sig=IiMFAyu6P3-rNii4QQmN_q3mXQQ#PPA78,M1 pp. 77–78].</ref> Социологот [[Роберт Бела]] тврдел дека исламот во своите почетоци од 7 век бил, за своето време и место, „извонредно модерен... во високиот степен на посветеност, вклученост и учество што се очекувало од обичните членови на заедницата“, а тоа било така е затоа што, тврди тој, исламот ја нагласувал еднаквоста на сите муслимани, каде што лидерските позиции биле отворени за сите. Дејл Ајкелман напишал дека Бела сугерирал на тоа дека „раната исламска заедница им давала посебна вредност на поединците, наспроти колективната или групната одговорност“. Принципите на раниот [[Шеријат|исламски закон]] во врска со [[Исламска воена јуриспруденција|военото однесување]] и третманот на [[Воен заробеник|воените затвореници]] за време на раниот [[Калифат]] се сметале за претходници на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], а многуте барања за тоа како треба да се третираат воените затвореници вклучувало обезбедување засолниште, храна и облека, почитување на нивните култури и спречување на какви било акти на егзекуција, силување или одмазда, а некои од овие принципи не биле кодифицирани во западното [[меѓународно право]] сè до модерното време.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=MPNamMveFVMC&pg=PA335|title=Principles of Islamic International Criminal Law: A Comparative Search|last=Malekian|first=Farhad|date=2011|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|isbn=978-9004203969|page=335}}</ref> Исламскиот закон за време на раниот Калифат ги институционализирал хуманитарните ограничувања на военото однесување, вклучувајќи обиди за ограничување на сериозноста на војната, упатства за прекин на непријателствата, разликување помеѓу цивили и борци, спречување на непотребно уништување и грижа за болните и ранетите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9ChWDwAAQBAJ&pg=PT299|title=Human Rights and Islam: An Introduction to Key Debates between Islamic Law and International Human Rights Law|last=Saeed|first=Abdullah|date=2018|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1784716585|page=299}}</ref> === Среден век === [[Податотека:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|десно|мини|[[Голема повелба|Магна карта]] била напишана во 1215 година]] ==== Европа ==== Концептот на човекови права во средниот век се темелел на традицијата на [[Природно право|природното право]] која била силно под влијание на списите на раните христијански мислители [[Апостол Павле|на Свети Павле,]] како што се [[Свети Илариј]], [[Свети Амвросиј]] и [[Свети Августин]]<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ahistorymedival00carlgoog|title=A History of Medieval Political Theory in the West|last=Carlyle|first=A. J.|publisher=G.P. Putnam's Sons|year=1903|volume=1|location=New York|page=83|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608004930/https://archive.org/details/ahistorymedival00carlgoog|archive-date=2016-06-08}}</ref>, а Августин бил меѓу првите што ја испитувале легитимноста на човечките закони и се обиделе да ги дефинираат границите на тоа кои закони и права се јавуваат природно, врз основа на мудрост и совест, наместо произволно да бидат наметнати од смртници, и дали луѓето се обврзани да ги почитуваат законите што се неправедни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lawexplores.com/the-philosophy-of-law-in-the-writings-of-augustine/#Fn23|title=Augustine on Law and Order — Lawexplores.com}}</ref> ''[[Cáin Adomnáin]]'' („Закон на Адомнан“), познат и како ''Lex Innocentium'' (Закон на невини), бил донесен меѓу собир на [[Гели|гелски]] и [[Пикти|пиктски]] угледни личности на [[Бирски синодор|Бирскиот синодор]] во 697 година. Именуван по неговиот иницијатор [[Адомнан од Јона]], деветтиот игумен на Јона по Свети [[Свети Колумба|Колумба]], наречен „Женевски договор“ на древниот ирски и првиот европски договор за човекови права, за заштита на жените и цивилите.<ref>{{Наведена книга|title=Ideological Contributions of Celtic Freedom and Individualism to Human Rights|last=Nagan|first=Winston P.|publisher=Brill {{!}} Nijhoff|year=2017|pages=37}}</ref> Овие средновековни традиции продолжиле и влијаеле врз [[Голема повелба|Магна карта]], англиска повелба првично издадена во 1215 година, која пак влијаела врз развојот на општото право и многу подоцнежни уставни документи поврзани со човековите права, како што се Англиската повелба за правата од 1689 година, [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот на Соединетите Американски Држави]] од 1789 година и Повелбата за правата на Соединетите Американски Држави од 1791 година.<ref name="hazeltine">{{Наведена книга|title=Magna Carta commemoration essays|last=Hazeltine|first=H. D.|date=1917|publisher=BiblioBazaar|isbn=978-1116447477|editor-last=Malden|editor-first=Henry Elliot|chapter=The Influence of Magna Carta on American Constitutional Development}}</ref> Магна карта првично била напишана поради несогласувања меѓу [[Папа Инокентиј III|папата Инокентиј III]], [[Јован Безземниот|кралот Јован]] и англиските барони околу правата на кралот, а Магна карта барала од кралот да се откаже од одредени права, да почитува одредени законски процедури и да прифати дека неговата волја може да биде обврзана од законот и експлицитно штитела одредени права на поданиците на кралот, без разлика дали биле слободни или оковани, а особено налогот за [[Хабеас корпус|''habeas corpus'']], кој дозволувал жалба против незаконско затворање. За модерното време, најтрајното наследство од Магна карта се сметало за правото на ''habeas corpus'' кое произлегло од она што сега е познато како клаузули 36, 38, 39 и 40 од Магна карта од 1215 година. Магна Карта, исто така, го вклучувала правото на [[правично судење]]: {{Цитатник|Ниеден слободен човек нема да биде принудно земен или затворен, ниту ќе му биде одземено неговото слободно поседување, слободите или слободните обичаи, ниту ќе биде забранет, протеран или на кој било друг начин уништен; ниту пак ќе го игнорираме, ниту ќе го осудиме, освен по законска пресуда на неговите приближници или според законот на Земјата. Ние нема да му продадеме на никого, нема да му ја одземеме или одложиме правдата или правото на никого.|||Член XXIX (29) од Магна карта}} [[Калишки статут]] (1264) им доделил привилегии на еврејското малцинство во [[Кралство Полска|Кралството Полска]], како што се заштита од дискриминација и говор на омраза. На [[Констански собор|Констанскиот собор]] (1414–1418), научникот и правник [[Павел Влодкович]] одржал говор од неговиот ''Tractatus de potestate papae et imperatoris respectu infidelium'' („Трактат за моќта на папата и царот во однос на неверниците“) во кој се залагал за мирен соживот на христијаните и паганите, што го правел претходник на [[Религиозна толеранција|религиозната толеранција]] во Европа. ==== Африка ==== [[Курукан Фуга]] бил устав на [[Малиско Царство|Малиската Империја]], составен во 13 век и е една од првите повелби за човекови права кој го вклучувал „право на живот и зачувување на физичкиот интегритет“ и значајна заштита на жените.<ref>{{Наведување|last=Adewale|first=Adeyinka|title=Pre-colonial Political Order in Africa|date=2023|journal=Reimaging Africa: Lifting the Veil of Ignorance|pages=9–38|editor-last=Adewale|editor-first=Adeyinka|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-40360-6_2|access-date=2024-10-05|place=Cham|publisher=Springer Nature Switzerland|language=en|doi=10.1007/978-3-031-40360-6_2|isbn=978-3-031-40360-6|last2=Schepers|first2=Stefan|editor2-last=Schepers|editor2-first=Stefan}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=y2AFmBOiLRAC&dq=kouroukan+fouga+human+rights&pg=PA334|title=Frontiers of Language and Teaching, Vol.2: Proceedings of the 2011 International Online Language Conference (IOLC 2011)|publisher=Universal-Publishers|isbn=978-1-61233-559-9|language=en}}</ref> == Ран модерен период и модерни темели == [[Податотека:United_States_Declaration_of_Independence.jpg|десно|мини|[[Декларација за независност на САД|Декларацијата за независност на Соединетите Американски Држави]] ратификувана од [[Континентален конгрес|Континенталниот конгрес]] на 4 јули 1776 година]]{{Главна|Природни и законски права|Природно право}} === Доба на откритија, раниот нов век и доба на просветителството === Шпанското освојување на Америка во 15 и 16 век, за време на [[Големите географски откритија|ерата на откритијата]], резултирало со жестока дебата за човековите права во колонијална шпанска Америка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/|title=The Laws of Burgos: 500 Years of Human Rights {{!}} In Custodia Legis: Law Librarians of Congress|last=Macías|first=Francisco|date=2012-12-27|work=blogs.loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123131625/https://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/|archive-date=2018-01-23|accessdate=2019-07-09}}</ref> што довело до издавање на [[Закони на Бургос|Законите на Бургос]] од страна на [[Фердинанд II (Арагон)|Фердинанд II]] во име на неговата ќерка, [[Јована I Кастиљска|Јоана Кастиљска]]. На 21 декември 1511 година, свештеното лице [[Антонио де Монтесинос]], од [[Доминикански ред|Доминиканскиот ред]] на островот [[Хаити (остров)|Хиспаниола]], одржал проповед на која присуствувал [[Бартоломео де лас Касас]], а се верува дека извештаите од Доминиканците во Хиспаниола ја мотивирало шпанската круна да дејствува. Проповедта, позната како Божиќна проповед, отстапила место на понатамошни дебати од 1550 до 1551 година помеѓу Лас Касас и [[Хуан Гинес де Сепулведа]] во [[Ваљадолид]], а меѓу одредбите од Законите на Бургос биле [[Детски труд|детскиот труд]], [[Женски права|правата на жените]], платите, соодветниот сместувачки капацитет, одморот и други. Неколку европски филозофи од 17 и 18 век од кои најзначаен бил [[Џон Лок]], го развиле концептот на ''[[Природни и законски права|природни права]]'', идејата дека луѓето се природно слободни и еднакви.<ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/locke-political/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Tuckness|first=Alex|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2020|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|access-date=2022-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307122327/https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/locke-political/|archive-date=2022-03-07|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Лок верувал дека природните права се изведени од божественоста бидејќи [[Човек|луѓето]] се Божји созданија, а неговите идеи биле важни во развојот на современиот поим за правата, а локовите природни права не се потпирале на државјанство ниту на некој закон на државата, ниту пак биле нужно ограничени на една одредена етничка, културна или религиозна група. Приближно во исто време, во 1689 година, била создадена Англиската повелба на правата, кој потврдувала некои основни човекови права<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://global-faq.com/what-are-the-10-basic-human-rights/|title=What are the basic human rights?|last=Lind|first=Josh|date=2023-06-11|work=Global Faq|accessdate=2023-06-11}}</ref> од кои најпозната е слободата од [[сурова и необична казна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bl.uk/magna-carta/articles/britains-unwritten-constitution|title=Britain's unwritten constitution|publisher=British Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208232341/http://www.bl.uk/magna-carta/articles/britains-unwritten-constitution|archive-date=8 December 2015|accessdate=27 November 2015|quote=The key landmark is the Bill of Rights (1689), which established the supremacy of Parliament over the Crown ... providing for the regular meeting of Parliament, free elections to the Commons, free speech in parliamentary debates, and some basic human rights, most famously freedom from ‘cruel or unusual punishment’.}}</ref> Во првите децении од 18 век, романот станал популарна форма на забава, а популарните романи, како што се ''[[Јулија или новата Елоиза|„Јулија или новата Елоиза“]]'' од [[Жан-Жак Русо]] и ''[[Памела, или Наградена доблест]]'' од [[Самјуел Ричардсон|Семјуел Ричардсон]], поставиле темели за популарно прифаќање на човековите права, терајќи ги читателите да сочувствуваат со ликови различни од нив.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/inventinghumanri00hunt|title=Inventing Human Rights: A History|last=Hunt|first=Lynn|publisher=W. W. Norton & Company|year=2008|isbn=978-0393060959|url-access=registration}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Human Rights, Inc.:The World Novel, Narrative Form, and International Law|last=Slaughter|first=Joseph R.|publisher=Fordham University Press|year=2007}}</ref> Во текот на 18 век се случиле 2 големи револуции во Соединетите Американски Држави (1776) и Франција (1789) и тоа: [[Вирџиниска декларација за права|Декларацијата за правата на Вирџинија]] од 1776 година утврдила голем број основни права и слободи, а подоцнежната [[Декларација за независност на САД|Декларација за независност на Соединетите Американски Држави]] вклувала концепти за природни права и било познато дека „сите луѓе се создадени еднакви, дека се обдарени од нивниот Творец со одредени неотуѓиви права, меѓу кои се животот, слободата и потрагата по среќа“, а во 1789 година по ова следела Повелбата за правата на Соединетите Американски Држави, во која биле наброени специфични права, како што се [[Прв амандман на Уставот на САД|слободата на говорот]] и правото против [[Петтиот амандман на Уставот на Соединетите Американски Држави|самоинкриминација]] . Слично на тоа, Француската [[декларација за правата на човекот и граѓанинот]] дефинирале збир на индивидуални и колективни права на народот кои во документот, се сметаат за универзални - не само за француските граѓани, туку и за ''сите луѓе без исклучок'' . === 19 век до Првата светска војна === [[Податотека:Declaration_of_Human_Rights.jpg|лево|мини|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] одобрена од Националното собрание на Франција, 26 август 1789 година]] Во текот на 18 и 19 век, филозофите како [[Томас Пејн]], [[Џон Стјуарт Мил]] и [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Хегел]] ја прошириле темата за [[Универзалност (филозофија)|универзалност]]. Во 1831 година, [[Вилијам Лојд Гарисон]] напишал во весникот ''„Либератор“'' дека се обидувал да ги вклучи своите читатели во „големата кауза за човекови права“, па затоа терминот ''човекови права'' можеби почнал да се користи некаде помеѓу ''„Правата на човекот“ од'' Пејн и објавувањето на Гарисон. Во 1849 година, еден современик, [[Хенри Дејвид Торо]], пишувал за човековите права во својот трактат ''„За должноста на граѓанската непослушност“,'' кој подоцна имал влијание врз мислителите за човекови права и граѓански права. Во своето мислење од 1867 година, Судијата на Врховниот суд на Соединетите Американски Држави, Дејвид Дејвис, во своето мислење од 1867 година за ''[[Ex parte Milligan]]'', напишал: „Со заштитата на законот, човековите права се обезбедени, повлечете ја таа заштита и тие се на милост и немилост на злобните владетели или на вревата на возбудениот народ.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.law.uchicago.edu/tribunals/docs/milligan.pdf|title=''Ex Parte Milligan'', 71 U.S. 2, 119. (full text)|date=December 1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307053820/http://www.law.uchicago.edu/tribunals/docs/milligan.pdf|archive-date=2008-03-07|accessdate=2007-12-28}}</ref> Во текот на 20 век, многу групи и движења успеале да постигнат длабоки општествени промени во името на човековите права, па така во Западна Европа и Северна Америка, [[Синдикат|синдикатите]] донеле закони со кои им се дава право на штрајк на работниците, се воспоставувале побезбедни услови за работа и се забранувал или регулирал [[Детски труд|детскиот труд]]. Движењето [[Право на глас на жените|за право на глас на жените]] успеал да им обезбеди на многу жени [[право на глас]], а движењата за национално ослободување на Глобалниот југ успеале да им обезбедат независност на многу земји од западниот [[колонијализам]], а едно од највлијателните е водството на [[Махатма Ганди]] врз [[Индиско движење за незавиност (1885–1947)|индиското движење за независност]]. Движењата на етничките и религиозните малцинства за расна и верска еднаквост успеале во многу делови од светот, меѓу кои и американското движење за граѓански права и поновите разновидни движења за политика на идентитет, во име на жените и малцинствата, кои се случиле низ целиот свет. Основањето на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]], [[Либеров законик|Либеровиот законик]] од 1864 година и првата од [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] во 1864 година ги поставиле темелите на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], кое понатаму се развивало по двете светски војни. Предзнаците за правото на Обединетите нации за човекови права се наоѓало во [[Аболиционизам|движењето од крајот на 19 век за потиснување и укинување на ропството]] низ целиот свет, како и во конвенционалната заштита на малцинствата од верска, расна и национална дискриминација во рамките на државите под покровителство на еднострано, билатерално и мултилатерално договорно право, кое за прв пат се нашло во [[Македонија и Берлинскиот конгрес|Берлинскиот договор од 1878 година]].<ref>{{Наведена книга|title=International Law, A Treatise, Vol. I, Peace|last=Oppenheim|first=Lassa|publisher=Longmans, Green, and Company|year=1905|location=London|pages=343, 346–347}}</ref> Апостолската поука на папата Лав XIII ''[[Rerum Novarum]]'' од 1891 година го означил официјалниот почеток на [[Католичко социјално учење|католичкото социјално учење]], а документот првенствено се занимавал со дискусија за правата на работниците, имотните права и правата на граѓаните против вмешување на државата и оттогаш па натаму, папите (и [[Ватикан II]]) објавувале апостолски поуки и енциклики за теми што сè почесто допираат до човековите права. Во мај 1915 година британската, француската и руската влада изнеле предлогот со кој на државата можат да бидат кривично одговорни за злосторства извршени против сопствените државјани на државата како одговор на турскиот [[Ерменски геноцид|геноцид врз Ерменците]].<ref>{{Наведена книга|title=The Customary International Law of Human Rights|last=Schabas|first=William A.|publisher=Oxford U.P.|year=2021|location=Oxford|pages=13–14}}</ref> === Помеѓу Првата светска војна и Втората светска војна === Во 1919 година било основано [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] на преговорите за [[Версајски договор|Версајскиот договор]] по завршувањето на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] со цели кои вклучувале разоружување, спречување на војна преку колективна безбедност, решавање на спорови меѓу земјите преку преговори, дипломатија и подобрување на глобалната благосостојба, а во нејзината повелба бил вграден мандат за промовирање на многу од правата кои подоцна биле вклучени во Универзалната декларација за човекови права. Лигата на народите имала мандати да ги поддржи многу од поранешните колонии на западноевропските колонијални сили за време на нивниот премин од колонија во независна држава. Основано како Друштвото на народите, а сега дел од Обединетите нации, [[Меѓународна организација на трудот|Меѓународната организација на трудот,]] исто така, имала мандат да промовира и заштитува одредени права подоцна вклучени во УДЧП: {{Цитатник|Примарната цел на МОТ денес е да промовира можности за жените и мажите да добијат пристојна и продуктивна работа, во услови на слобода, еднаквост, безбедност и човечко достоинство.|30px|30px|Извештај од Генералниот директор за 87 сесија на Меѓународната конференција на трудот}} Воедно од особена важност била и Конвенцијата на МОТ од 1919 година за заштита на жените од дискриминација при бременост при вработување, [[Конвенција за право на здружување (земјоделство)|Конвенцијата за право на здружување (земјоделство)]] од 1921 година и [[Конвенција за принудна работа|Конвенцијата за принудна работа]] од 1930 година. == Модерното движење за човекови права == {{Главна|Човекови права}} === По Втората светска војна === ==== Права во војна и продолжување на Женевските конвенции ==== [[Податотека:Original_Geneva_Conventions.jpg|мини|Оригинална Женевска конвенција од 1864 година]] [[Податотека:Geneva_Conventions_1864-1949.svg|мини|Напредок на Женевските конвенции од 1864 до 1949 година]]{{Главна|Меѓународно хуманитарно право|Женевски конвенции}} '''Женевските конвенции''' настанале помеѓу 1864 и 1949 година како резултат на напорите на [[Анри Динан]], основачот на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] и ги штителе човековите права на поединците вклучени во конфликт и биле продолжение на Хашките конвенции од 1899 и 1907 година, првиот обид на меѓународната заедница да ги дефинира [[Закони за војување|законите на војувањето]]. Покрај тоа што првично биле формулирани пред Втората светска војна, конвенциите сепак била ревидирани како резултат на Втората светска војна и повторно усвоени од меѓународната заедница во 1949 година. Женевските конвенции се: * Женевската конвенција ''за подобрување на состојбата на ранетите и болните во вооружените сили на терен'' била усвоена во 1864 година која била значително ревидирана и заменета со верзијата од 1906 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/180?OpenDocument|title=Convention for the Amelioration of the Condition of the Wounded and Sick in Armies in the Field. Geneva, 6 July 1906|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222210023/http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/180?OpenDocument|archive-date=22 February 2014|accessdate=July 20, 2013}}</ref>, верзијата од 1929 година, а подоцна и со [[Прва Женевска конвенција|Првата Женевска конвенција]] од 1949 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cil.nus.edu.sg/1949/1949-geneva-convention-i-for-the-amelioration-of-the-condition-of-the-wounded-and-sick-in-armed-forces-in-the-field/|title=1949 Geneva Convention (I) for the Amelioration of the Condition of the Wounded and Sick in Armed Forces in the Field|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221161712/http://cil.nus.edu.sg/1949/1949-geneva-convention-i-for-the-amelioration-of-the-condition-of-the-wounded-and-sick-in-armed-forces-in-the-field/|archive-date=2014-02-21|accessdate=2014-02-07}}</ref> * Женевската конвенција ''за подобрување на состојбата на ранети, болни и бродоломци од вооружените сили на море'' била усвоена во 1906 година<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/internationalcom00rief|title=The International Committee of the Red Cross: A Neutral Humanitarian Actor|last=David P. Forsythe|date=June 17, 2007|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0415341516|page=[https://archive.org/details/internationalcom00rief/page/n59 43]|url-access=limited}}</ref> која била значително ревидирана и заменета со [[Втора Женевска конвенција|Втората Женевска конвенција]] од 1949 година. * Женевската конвенција ''во врска со третманот на воените заробеници'' била усвоена во 1929 година и била значително ревидирана и заменета со [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]] од 1949 година. * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]] ''за заштита на цивилите во време на војна'' била усвоена во 1949 година. Покрај тоа, постојат три дополнителни протоколи за измени на Женевската конвенција: * [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]] (1977): Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на заштитата на жртвите од меѓународни вооружени конфликти. * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]] (1977): Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на заштитата на жртвите од немеѓународни вооружени конфликти. * [[Протокол III кон Женевските конвенции|Протокол III]] (2005): Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на усвојување на дополнителен препознатлив амблем. Сите четири конвенции последен пат биле ревидирани и ратификувани во 1949 година, врз основа на претходните ревизии и делумно на некои од Хашките конвенции од 1907 година. Подоцна, конференциите додале одредби со кои се забранувало одредени методи на војување и се решавале прашања од граѓанските војни и речиси сите 200 земји во светот се „потписнички“, во смисла дека ги ратификувале овие конвенции. [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] претставува контролно тело на Женевските конвенции. ==== Универзална декларација за човекови права ==== {{Главна|Универзална декларација за човекови права}} [[Податотека:Eleanor_Roosevelt_UDHR_(27758131387).jpg|десно|мини|200x200пкс|„Тоа не е [[Меѓународен договор|договор]] ... [Во иднина, тој може да стане меѓународна [[Голема повелба|Магна карта]]“. [[Еленор Рузвелт|Елеонор Рузвелт]] со текстот на [[Универзална декларација за човековите права|Универзалната декларација за човекови права]] во 1949 година.]] '''Универзалната декларација за човекови права''' — необврзувачка декларација усвоена од Генералното собрание на Обединетите нации во 1948 година делумно како одговор на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Декларацијата ги повикува земјите-членки да промовираат голем број човекови, граѓански, економски и социјални права, тврдејќи дека овие права се дел од „основата на слободата, правдата и мирот во светот“. [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на Обединетите нации]] ја прогласило за заеднички стандард на достигнувања за сите народи и сите нации и за прв пат во историјата, утврдува дека основните човекови права треба да бидат универзално заштитени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.humanrightseducation.info/hr-materials/the-universal-declaration-of-human-rights.html|title=The Universal Declaration|work=Human Rights Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217085143/https://www.humanrightseducation.info/hr-materials/the-universal-declaration-of-human-rights.html|archive-date=2022-02-17|accessdate=2022-02-17}}</ref> {{Цитатник|...признавањето на вроденото достоинство и на еднаквите и [[неотуѓиви права]] на сите членови на човечкото семејство е основа на слободата, правдата и мирот во светот|30px|30px|Преамбула на Универзалната декларација за човекови права, 1948 година}} Универзалната декларација за човекови права била составена од членови на Комисијата за човекови права, со [[Еленор Рузвелт|Елеонор Рузвелт]] како претседател, која започнала да дискутира за „Меѓународна повелба за права“ во 1947 година. Членовите на Комисијата не се согласиле веднаш за формата на таква повелба за права и дали или како треба да се спроведува, а комисијата продолжила со составување на УДЧП и придружните договори, но УДЧП брзо станал приоритет.<ref name="Glendon">{{Наведено списание|last=Glendon, Mary Ann|date=July 2004|title=The Rule of Law in The Universal Declaration of Human Rights|url=http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/|journal=Northwestern University Journal of International Human Rights|volume=2|issue=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504224635/http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/|archive-date=2008-05-04}}</ref> Канадскиот професор по право Џон Хамфри и францускиот адвокат [[Рене Касен|Рене Касин]] биле одговорни за голем дел од меѓунационалното истражување и структурата на документот, соодветно, каде што членовите на декларацијата биле толкувачи на општиот принцип на преамбулата, а документот бил структуриран од Касин за да ги вклучи основните принципи на достоинство, слобода, еднаквост и братство во првите два члена, по што последователно следувале права што се однесуваат на поединците, права на поединците во однос едни со други и кон групите како и духовни, јавни и политички права, а воедно и економски, социјални и културни права. Според Касин, последните три члена ги сместуваат правата во контекст на ограничувања, должности и општествениот и политичкиот поредок во кој тие треба да се реализираат.<ref name="Glendon" /> Хамфри и Касин имале намера правата во УДЧП да бидат правно спроведливи преку некои средства, како што било одразено во третата клаузула од преамбулата: <ref name="Glendon" /> {{Цитатник|Со оглед на тоа што е од суштинско значење, за човекот да не биде принуден да се повика, како последно средство, на бунт против тиранијата и угнетувањето, човековите права да бидат заштитени со владеењето на правото.|30px|30px|Преамбула на Универзалната декларација за човекови права, 1948 година}} Дел од Декларацијата бил истражен и напишан од комитет од меѓународни експерти за човекови права, вклучувајќи претставници од сите континенти и сите главни религии, а врз основа на консултации со лидери како што е [[Махатма Ганди]]. Вклучувањето и на граѓанските и на политичките права и на економските, социјалните и културните права<ref name="Glendon">{{Наведено списание|last=Glendon, Mary Ann|date=July 2004|title=The Rule of Law in The Universal Declaration of Human Rights|url=http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/|journal=Northwestern University Journal of International Human Rights|volume=2|issue=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504224635/http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/|archive-date=2008-05-04}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGlendon,_Mary_Ann2004">Glendon, Mary Ann (July 2004). [https://web.archive.org/web/20080504224635/http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/ "The Rule of Law in The Universal Declaration of Human Rights"]. ''Northwestern University Journal of International Human Rights''. '''2''' (5). Archived from [http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/ the original] on 2008-05-04.</cite></ref> се темелеле на претпоставката дека основните човекови права се неделиви и дека различните видови права наведени се неразделно поврзани и иако овој принцип не бил спротивставен од ниту една земја-членка во времето на усвојувањето (декларацијата била усвоена едногласно, со воздржаност од [[Источен блок|Советскиот блок]], Јужна Африка [[Апартхејд|од времето на апартхејдот]] и [[Саудиска Арабија]]), овој принцип подоцна бил предмет на значителни предизвици.<ref name="autogenerated1" /> ==== Европска конвенција за човекови права ==== Декларацијата на ОН била наследена од [[Европска конвенција за човекови права|Европската конвенција за човекови права]] која била обврзувачка конвенција изготвена од [[Совет на Европа|Советот на Европа]] во 1950 година и потпишана од 47 земји.<ref>{{Наведено списание|last=Andreadakis|first=S.|date=2013|title=The European Convention on Human Rights, the EU and the UK: Confronting a Heresy: A Reply to Andrew Williams|journal=European Journal of International Law|volume=24|issue=4|pages=1187–1193|doi=10.1093/ejil/cht063|doi-access=}}</ref> Конвенцијата има 18 члена, од кои 13 се права гарантирани со неа: * [[Право на живот]] – Сите човечки суштества имаат право да живеат без да бидат подложени на незаконско убивање, со исклучок на законска самоодбрана или одбрана на друг. Според овој член, сите држави имаат одговорност да истражуваат сомнителни смртни случаи и да преземат [[позитивни мерки]] со цел да спречат губење на животи во одредени околности. * Забрана за тортура – Без исклучок, никој не смее да биде подложен на тортура или „суров и понижувачки третман“. * Забрана на ропство – Ропството и принудната работа се забранети освен ако не се дел од законска [[казнена служба]], [[Регрутирање|задолжителна воена служба]] или се бара да се изврши за време [[Вонредна состојба|на вонредна состојба]]. * Право на слобода и безбедност – Сите луѓе имаат право на слобода освен во контекст на судски притвор. Членот, исто така, им обезбедува на уапсените право да бидат информирани, на јазик што го разбираат, за причините за апсењето и за секое обвинение со кое се соочуваат, право на брз пристап до судски постапки за утврдување на законитоста на апсењето или притворањето, на судење во разумен рок или ослободување до судењето и право на надомест на штета во случај на апсење или притворање спротивно на овој член. * Право на фер судење – Секој обвинет за кривично дело има право на јавно сослушување пред независен и непристрасен трибунал во разумен рок, презумпција на невиност и други минимални права за лицата обвинети за кривично дело (соодветно време и можности за подготовка на нивната одбрана, пристап до правно застапување, право да се испрашуваат сведоци против нив или тие да бидат испрашувани, право на бесплатна помош од преведувач) * Слобода од ретроактивна казна – Никој не може да биде гонет за дејствие или пропуст што не било незаконско според националното или меѓународното право во тоа време. * [[Право на приватност]] – Според ЕКЧП, сите луѓе имаат право на почитување на својот „приватен и семеен живот, неговиот дом и неговата преписка“ сè додека ништо од тоа не го крши законот. Меѓу другото, овој член забранува нелегални полициски претреси и законски ја штити приватната сексуална активност. * Слобода на мисла, совест и религија – Сите луѓе имаат право слободно да ги изразуваат своите верувања сè додека тие верувања не се нелегални, да ја менуваат својата религија и да го изразуваат религиозното верување преку богослужба, поучување, практикување и почитување. * Слобода на собирање – Сите луѓе имаат право да формираат или да се приклучат на која било група или организација за која било цел, сè додека таа цел не е нелегална. * Право на брак – Сите мажи и жени на возраст за брак имаат право да стапат во брак и да формираат семејство. Контроверзно е што оваа заштита се однесува само на хетеросексуални парови. * Слобода на изразување – Сите луѓе можат слободно да ги изразат своите мислења и да споделуваат и примаат информации, освен во одредени екстремни околности. * Слобода од дискриминација – Ги штити правата дефинирани на друго место во конвенцијата од негирање врз основа на пол, раса, боја на кожа, јазик, религија, политички или други мислења, национално или социјално потекло, поврзаност со национално малцинство, имот, раѓање или друг статус. 20 од 47-те потписнички се придржуваат кон дополнителен протокол со кој се проширува ова за да се опфати дискриминацијата во кое било законско право. * Право на правна заштита – Секој што смета дека неговите права се повредени може да поднесе барање до [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] за да се разгледа неговиот случај и да се решат и решат неговите жалби. Останатите 5 члена се однесуваат на спроведувањето на правата наведени во конвенцијата и посебните околности во кои овие права можеле да бидат ограничени. Обединетото Кралство, еден од потписниците на ЕКЧП, подоцна го донела [[Закон за човекови права од 1998 година|Законот за човекови права од 1998 година]], со кој ги вградил овие права во британското право и му дал на судството можност да ги спроведува според британското право. === Доцен 20 век  === {{Цитатник|Веќе пронајдовме висок степен на лична слобода и сега се бориме да ја зголемиме еднаквоста на можностите. Нашата посветеност на „човековите права“ мора да биде апсолутна, нашите закони фер, нашата природна убавина зачувана; моќните не смеат да ги прогонуваат слабите, а човечкото достоинство мора да се зголеми.|author=[[Џими Картер]] Инаугуративен говор. <ref>{{Cite web | last = Carter | first = Jimmy | author-link = Jimmy Carter | title = Jimmy Carter Inaugural Address | date = January 20, 1977 | url = http://www.bartleby.com/124/pres60.html | access-date = December 14, 2010 | archive-date = December 16, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216094036/http://www.bartleby.com/124/pres60.html | url-status = live }}</ref>}} Според историчарот [[Самуел Мојн|Самуел Мојн,]] следниот голем пресврт во човековите права се случил во 70 години од 20 век<ref>{{Наведено списание|last=Moyn|first=Samuel|date=August 30 – September 6, 2010|title=Human Rights in History|url=http://www.thenation.com/article/153993/human-rights-history?page=0,1|journal=[[The Nation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226120605/http://www.thenation.com/article/153993/human-rights-history?page=0,1|archive-date=February 26, 2015|access-date=December 14, 2010}}</ref>, каде човековите права биле вклучени во точка VII од [[Хелсиншки договор|Хелсиншкиот договор]], кој бил потпишан во 1975 година од 35 држави, вклучувајќи ги САД, Канада и сите европски држави освен [[Албанија]] и [[Андора]]. За време на неговиот инаугуративен говор во 1977 година, 39 претседател на Соединетите Американски Држави[[Џими Картер|, Џими Картер,]] ги направил човековите права столб на надворешната политика на Соединетите Американски Држави<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=u7Iwl48AeqoC|title=The Last Utopia: Human Rights in History|last=Moyn|first=Samuel|publisher=Harvard University Press|year=2010|isbn=978-0674048720}}</ref>, а истата година, организацијата за застапување на човековите права [[Амнести интернешенал|„Амнести интернешнл“]] ја освоила [[Нобелова награда за мир|Нобеловата награда за мир]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1977/press.html|title=The Nobel Peace Prize 1977 – Amnesty International|publisher=The Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720165932/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1977/press.html|archive-date=2018-07-20|accessdate=2010-12-14}}</ref> Во 2002 година Картер, кој бил инструментален за мировниот договор [[Договорот од Кемп Дејвид|од Кемп Дејвид]] ја освоил Нобеловата награда за мир за: „неговите децениски неуморни напори за наоѓање мирни решенија за меѓународните конфликти, за унапредување на демократијата и човековите права и за промовирање на економскиот и социјалниот развој“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/|title=The Nobel Peace Prize 2002 – Jimmy Carter|date=December 14, 2002|publisher=The Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811193752/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/|archive-date=August 11, 2018|accessdate=December 14, 2010}}</ref> [[Карел Васак]] предложил категоризација со цел да илустрира, повеќе или помалку, како човековите права еволуирале во текот на 20 век и идентификувал ''[[три генерации на човекови права]]'': * граѓански и политички права од прва генерација (на пр., правото на живот и политичко учество), * економски, социјални и културни права од втора генерација (на пр., правото на егзистенција) * права на солидарност од трета генерација (на пр., правата на мир и чиста животна средина). Третата генерација останува најдискутираната, без никакво правно ни политичко признавање. === 21 век === Застапувањето на човековите права продолжило и во почетокот на 21 век, фокусирано на постигнување поголема економска и политичка слобода,<ref name="twsBritannica">Burns H. Weston, 20 March 2014, Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/275840/human-rights human rights] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150518123454/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/275840/human-rights|date=2015-05-18}}. Retrieved 14 August 2014.</ref> а во јули 2022 година, Генералното собрание на Обединетите нации усвоило [[Резолуција на Обединетите нации|резолуција]] во која се признава дека секој на планетата има право на здрава животна средина и во неа се повикуваат државите да ги засилат напорите за да им обезбедат на своите луѓе пристап до „чиста, здрава и одржлива животна средина“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/historic-move-un-declares-healthy-environment-human-right|title=In historic move, UN declares healthy environment a human right|date=2022-07-28|work=UNEP|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220731112815/https://www.unep.org/news-and-stories/story/historic-move-un-declares-healthy-environment-human-right|archive-date=2022-07-31|accessdate=2022-07-31}}</ref> Неколку автори се залагале во овој век за признавање на [[Три генерации на човекови права|нови генерации]] човекови права, иако нивната содржина останува нејасна и недостасува унифициран предлог. Овие нови групи права опфаќаат права поврзани со технолошкиот напредок, дигиталните права и пошироките концепти за односот на човештвото со технологијата и животната средина, а предложените права вклучуваат еднаков пристап до дигитални ресурси, дигитална самоопределба, безбедност и контрола врз личните податоци. Некои теоретичари, особено во Индија и Африка (на пр., [[Филозофија на Убунту|филозофијата на Убунту]]), сметаат дека е императив да се премине од индивидуалистички и општествен пристап кон правата кон покомунитарна перспектива, а други научници се залагаат за засновање на човековите права во вроденото достоинство и релационата природа на човечката личност. Конечно, некои автори се стремат да ги интегрираат овие перспективи со вкоренување на човековите права во подлабоко разбирање на „човечката личност“ како на пример, Дејвид Волш<ref>{{Наведена книга|title=Politics of the person as the politics of being|last=Walsh|first=David|date=2016|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=978-0-268-15850-7|location=Notre Dame, Indiana}}</ref> кој нагласува дека личноста е фундаментално релационо битие, комбинирајќи на овој начин најдоброто од индивидуалистичките, општествените и комунитарните пристапи. Црпејќи од оваа релациона перспектива и вкоренета во антропологијата на [[Леонардо Поло]], Хуан Карлос Риофрио повикува на преосмислување на човековите права што ја нагласува коегзистенцијалната природа на личноста, опишана како слобода, светлина и љубов. Низ оваа призма, тој воведува нови права, како што се правата на надеж,<ref>{{Наведено списание|last=Riofrio Martinez-Villalba|first=Juan Carlos|date=2024|title=El amplio derecho a la esperanza como el primer derecho humano (The Broad Right to Hope as the First Human Right)|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.4692429|issn=1556-5068|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Riofrio|first=Juan Carlos|date=2023-10-01|title=The Right To Hope: A New Perspective Of The Right To Have Expectations, Opportunities And Plans|url=https://scholarlycommons.law.wlu.edu/crsj/vol30/iss1/6/|journal=Washington and Lee Journal of Civil Rights and Social Justice|volume=30|issue=1|pages=79|issn=1535-0843}}</ref> пријателство, дијалог,<ref>{{Наведено списание|last=Riofrio|first=Juan Carlos|date=2024-01-01|title=Refounding Copyright in the Right to Dialogue. Consequences for ChatGPT and Other Artificial Intelligence Services|url=https://repository.law.uic.edu/ripl/vol24/iss1/2/|journal=UIC Review of Intellectual Property Law|volume=24|issue=1|issn=1930-8140}}</ref> гозби и фестивали,<ref>{{Наведено списание|last=RioFrio|first=Juan|date=2021-01-01|title=The Right to Feast and Festivals|url=https://scholarship.law.vanderbilt.edu/jetlaw/vol23/iss3/3/|journal=Vanderbilt Journal of Entertainment & Technology Law|volume=23|issue=3|pages=567}}</ref> тврдејќи дека овие фундаментални аспекти на човечкиот живот имаат потенцијал да ги трансформираат човековите права. == Наводи == {{Наводи|2}} == Дополнително читање == * Стернберг, Рејчел Хол. Старогрчките корени на човековите права (2021). Универзитетски издавачки куќи на Тексас. * Бурк, Роланд. „Рамниот афект? Преиспитување на емоциите во историографијата на човековите права.“ ''Весник за човекови права'' 16#2 (2017): 123–141. * Фомеран, Жак. Издание ''од Историскиот речник на човековите права'' (2021) [https://www.amazon.com/Historical-Dictionary-Dictionaries-Religions-Philosophies/dp/1538123053/ извадок] * Горман, Роберт Ф. и Едвард С. Михалканин, уредници. ''Историски речник на човекови права и хуманитарни организации'' (2007) [https://www.amazon.com/Historical-Humanitarian-Organizations-Dictionaries-International/dp/0810855488/ извадок] * Ишај, Мишелин. ''Историјата на човековите права: Од античко време до ерата на глобализацијата'' (2-ро издание. Универзитетска издавачка куќа на Калифорнија, 2008). [https://www.jstor.org/stable/10.1525/j.ctv1xxscm онлајн] * Мадекс, Роберт Л., уредник. ''Меѓународна енциклопедија за човекови права: слободи, злоупотреби и правни лекови'' (CQ Press, 2000). <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Наведување на извори|<span title="Please supply an ISBN for this book.">ISBN&nbsp;недостасува</span>]]'' &#x5D;</sup> * Мајерс, Дејвид. „Човештвото во 1948 година: Конвенцијата за геноцид и Универзалната декларација за човекови права“ ''Дипломатија и државна работа'' (2015) 26#3 стр.&nbsp;446–472. * * Слотер, Џозеф Р. „Крадење на човековите права: Неолиберализмот, новата историографија и крајот на Третиот свет“. ''Human Rights Quarterly'' 40.4 (2018): 735–775. === Примарни извори === * Ишај, Мишелин, изд. ''Читачот за човекови права: Главни политички есеи, говори и документи од античко време до денес'' (2-ро издание 2007) [https://www.amazon.com/Human-Rights-Reader-Political-Documents/dp/0415951607/ извадок] == Надворешни врски == * [http://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/ Законите на Бургос: 500 години човекови права] од блогот на [[Правна библиотека на Конгресот|Правната библиотека на Конгресот]] [[Категорија:Историја на човековите права]] 5eir45q5j6w6hzlmk4tsx7suh3m9b6z 5575296 5575294 2026-06-11T10:07:37Z Jtasevski123 69538 5575296 wikitext text/x-wiki Верувањето во светоста на човечкиот живот има антички преседани во многу религии во светот, сепак темелите на современите [[човекови права]] започнале за време на ерата на [[Хуманизам и ренесанса|ренесансниот хуманизам]] во [[Ран нов век|раниот модерен период]], па така [[Европски верски војни|европските религиозни војни]] и граѓанските војни [[Кралство Англија|на Кралството Англија]] во 17 век довеле до подем на демократска филозофија, а верувањето во [[Природни и законски права|природните права]] станало централна грижа на европската интелектуална култура за време [[Просветителство|на просветителството]] во 18 век. Идеите за [[Природни и законски права|природните права]], кои имале основа во [[Природно право|природното право]], биле во сржта на [[Американска револуција|Американската]] и [[Француска револуција|Француската револуција]] што се случиле на крајот од 18 век, но идејата за човекови права се појавила малку подоцна. Демократската еволуција во текот на 19 век го отворила патот за појава на [[Универзално право на глас|универзалното право на глас]] во 20 век, а двете светски војни довеле до конечното создавање на [[Универзална декларација за човековите права|Универзалната декларација за човекови права]]. [[Повоена ера|Повоената]] ера бележела движења што произлегувале од специфични групи кои доживувале недостаток на нивните права, како што се [[Феминизам|феминизмот]] и [[Движење за граѓански права на Црнците во САД|граѓанските права]] на Афроамериканците, а движењата за човекови права на членовите на [[Источен блок|Советскиот блок]] се појавиле во 70 години од 20 век, заедно со движењата за права на работниците на Запад. Движењата брзо се развиле бидејќи социјалниот активизам и политичката реторика во многу нации ги ставила човековите права високо на светската агенда, а до 21 век, тврди историчарот [[Семујел Мојн|Семјуел Мојн]], движењето за човекови права се прошириле надвор од својот оригинален антитоталитаризам со цел да вклучи бројни каузи што вклучувале хуманитаризам и социјален и економски развој во [[Земја во развој|земјите во развој]].<ref>Scott McLemee, "The Last Utopia" [http://www.insidehighered.com/views/mclemee/mclemee317 ''Inside Higher Education'' Dec. 8, 2010 online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201004200730/https://www.insidehighered.com/views/mclemee/mclemee317/|date=2020-10-04}}</ref> Историјата на човековите права е мошне сложена, бидејќи на пример, многу воспоставени права би биле заменети со други системи кои отстапувале од нивниот оригинален западен дизајн. Стабилните институции можеле да бидат искоренети, како на пример во случаи на конфликти како што се војна и тероризам или промена во културата, а воедно и приватните корпорации и фирми кои секојдневно ги газат човековите права.<ref>''Human Rights: Commitment and Betrayal'', M.G. Chitkara. Publisher, APH Publishing, 1998 {{ISBN|978-8170247272}}.</ref> == Антички и предмодерни епохи == Некои поими за [[праведност]] присутни во античкото право и религија понекогаш ретроспективно се вклучени под терминот „човекови права“. Додека филозофите [[Просветителство|на просветителството]] сугерирале секуларен општествен договор помеѓу владетелите и владеаните, античките традиции извлекле слични заклучоци од поимите за [[Божествено право|божественото право]] и, во [[Хеленистичка филозофија|хеленистичката филозофија]], [[Природно право|за природното право]]. Семјуел Мојн сугерира дека концептот на човекови права бил испреплетен со модерното чувство за граѓанство, кое не се појавило сè до последните неколку 100 години, но сепак, релевантни примери постојат во античката и предмодерната ера, иако античките народи немале иста модерна концепција за универзалните човекови права.<ref>{{Наведена книга|title=Human Rights: An Interdisciplinary Approach|last=Michael Freeman|year=2002|pages=15–17}}</ref> === Античка Западна Азија === [[Податотека:CodexOfHammurabi.jpg|мини|233x233пкс|Натпис од Хамурабиевиот законик]] Реформите на [[Урукагина]] од [[Лагаш]], најраниот познат правен кодекс ({{Околу|2350 п.н.е.}}), често се смета за ран пример за реформа. Професорот Норман Јофи напишал дека по [[Игор М. Дјаконов]]: „повеќето толкувачи сметаат дека Урукагина, кој самиот не бил од владејачката династија во Лагаш, воопшто не бил реформатор. Всушност, обидувајќи се да го ограничи навлегувањето на секуларната власт на сметка на храмовите прерогативи, тој бил, ако мора да се примени современ термин, реакционер“.<ref name="Yoffee 2005 103">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/mythsofarchaicst0000yoff/page/103|title=Myths of the Archaic State: Evolution of the Earliest Cities, States, and Civilizations|last=Yoffee|first=Norman|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0521521567|page=[https://archive.org/details/mythsofarchaicst0000yoff/page/103 103]|url-access=registration}}</ref> Авторката [[Мерилин Френч]] напишала дека откривањето на казни за прељуба за жените, но не и за мажите, претставувало „првиот пишан доказ за деградацијата на жените“.<ref name="Yoffee 2005 103" /><ref>{{Наведена книга|title=From Eve to Dawn, A History of Women in the World, Volume 1: Origins from Prehistory to the First Millennium v. 1|last=French|first=Marilyn|publisher=Feminist Press, City University of New York|year=2007|isbn=978-1558615656|page=100}}</ref> Најстариот правен законик што постои денес бил неосумерскиот ''[[законик на Ур-Наму]]'' ({{Околу|2050 п.н.е.}}), а постојат и неколку други закони кои биле издадени и во [[Месопотамија]], вклучувајќи го и [[Хамурабиев законик|Хамурабиевиот законик]] ({{Околу|1780 п.н.е.}}), еден од најпознатите примери за ваков вид документ кој покажува правила и казни ако тие правила се прекршат, за различни прашања, вклучувајќи ги [[Права на жените|правата на жените]], [[Движење за машки права|правата на мажите]], [[Детски права|правата на децата]] и [[Ропство|правата на робовите]]. === Африка === Североисточноафриканската цивилизација на [[Стар Египет]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/place/ancient-Egypt|title=ancient Egypt {{!}} Civilization, Geography, & History|work=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620072127/https://www.britannica.com/place/ancient-Egypt|archive-date=2015-06-20|accessdate=2019-07-09}}</ref> ги поддржувала основните човекови права<ref name="Egyptian law">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/topic/Egyptian-law|title=Egyptian law|work=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212011503/https://www.britannica.com/topic/Egyptian-law|archive-date=2021-02-12|accessdate=2019-07-09}}</ref> како на пример, [[Фараон|фараонот]] [[Бакенранеф|Бокорис]] (725–720 п.н.е.) ги промовирал [[Поединечни права|индивидуалните права]], го поништил затворањето поради долгови и ги реформирал законите поврзани со преносот на имотот.<ref name="Egyptian law" /> === Антиката === {{Повеќе|Златно правило|Киров цилиндар|Едикти на Ашока}} [[Податотека:Cyrus_Cylinder_front.jpg|лево|мини|[[Киров цилиндар|Кировиот цилиндар]] на [[Кир Велики]], основач на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Персиско Царство]]]] Многу историчари сугерирале дека во 6 век п.н.е. [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Персиско Царство]] на [[Историја на Иран|древниот Иран]] воспоставило невидени принципи на човекови права под [[Кир Велики]] кој во 539 година п.н.е., по освојувањето на [[Нововавилонско Царство|Неовавилонската Империја]] го издал [[Киров цилиндар|Кировиот цилиндар]], откриен во 1879 година, кој денес некои го сметаат за прв документ за човекови права.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/events/humanrights/2008/history.shtml|title=The First Global Statement of the Inherent Dignity and Equality|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20101216001612/http://www.un.org/events/humanrights/2008/history.shtml|archive-date=2010-12-16|accessdate=2010-09-13|ref=UN-HumanRightsDay}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=The Evolution of International Human Rights: Visions Seen|last=Lauren|first=Paul Gordon|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2003|isbn=081221854X|location=Philadelphia|chapter=Philosophical Visions: Human Nature, Natural Law, and Natural Rights|ref=Lauren|author-link=Paul Gordon Lauren}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/humanrightsinwor0000robe|title=Human rights in the world : an introduction to the study of the international protection of human rights|last=Robertson, Arthur Henry|last2=Merrills, J. G.|publisher=Manchester University Press|year=1996|isbn=978-0719049231|location=Manchester|ref=Robertson-Merrills|url-access=registration}}</ref> Цилиндарот е поврзан од некои коментатори со декретите на Кир запишани во Книгите на Летописите, [[Книга Неемија|Неемија]] и [[Прва книга Ездра|Ездра]], во кои се наведувало дека Кир им дозволил (барем на некои од) евреите да се вратат во својата татковина од нивното [[вавилонско ропство]] и дополнително ја наведувал слободата за практикување на верата без прогон и присилни преобраќања.<ref>{{Наведено списание|last=Kuhrt|first=Amélie|date=February 1983|title=The Cyrus Cylinder and Achaemenid Imperial Policy|journal=Journal for the Study of the Old Testament|volume=8|issue=25|pages=83–97|doi=10.1177/030908928300802507|issn=0309-0892}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Van der Spek|first=Robartus J.|date=2014|editor-last=Henkelman|editor-first=Wouter FM|editor2-last=Jones|editor2-first=Charles E.|editor3-last=KOZUH|editor3-first=Michael|editor4-last=Woods|editor4-first=C.|title=Cyrus the Great, Exiles and Foreign Gods. A Comparison of Assyrian and Persian Policies on Subject Nations|journal=Extraction and Control: Studies in Honor of Matthew W. Stolper|series=Studies in Ancient Oriental Civilization|issue=68|pages=233–264|isbn=978-1614910015|issn=0081-7554}}</ref> Според историчарот на уметност [[Нил Мекгрегор]], прогласувањето на целосни верски слободи во Вавилон и на други места во Персиското Царство било важна инспирација за човековите права од страна на истакнати мислители милениуми подоцна, особено во Соединетите Американски Држави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/2013/02/24/opinion/macgregor-cyrus-cylinder|title=A 2,600-year-old icon of freedom comes to the United States|last=MacGregor|first=Neil|date=24 February 2013|work=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429002755/https://www.cnn.com/2013/02/24/opinion/macgregor-cyrus-cylinder|archive-date=29 April 2021|accessdate=29 April 2021}}</ref> Спротивно на горенаведеното гледиште, толкувањето на Цилиндарот како „[[Грамота|повелба]] за човекови права“ било отфрлено од други историчари, а од некои карактеризирано како политичка пропаганда осмислена од владеењето на [[Мухамед Реза Пахлеви|Пахлеви]]. Германскиот историчар [[Јозеф Визехефер]] тврдел дека сликата за „Кир како поборник на политиката за човекови права на ОН... е исто толку фантомска како и хуманиот и просветлен [[Шах (титула)|шах]] на Персија“, додека историчарот [[Елтон Л. Даниел]] го опишал таквото толкување како „прилично [[Анахронизам|анахроно]]“ и тенденциозно. Цилиндерот сега се наоѓа во [[Британски музеј|Британскиот музеј]], а реплика се чува во [[Седиште на Обединетите нации|седиштето на Обединетите нации]]. Многу мислители укажувале на концептот на [[Државјанство|граѓанство]] кој започнал во раните [[Полис|полиси]] на античка Хелада, каде што сите слободни граѓани имале право да зборуваат и да гласаат во политичкото собрание.<ref>{{Наведено списание|last=Shelton|first=Dinah|date=August 2007|title=An Introduction to the History of International Human Rights Law|url=http://ssrn.com/|publisher=George Washington University Law School|ssrn=1010489|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115010415/http://ssrn.com/|archive-date=15 January 2016|access-date=10 April 2015}}</ref> Законот [[Закон днанаесет таблици|за дванаесетте таблици]] го воспоставил принципот „Privilegia ne irroganto“, што во буквален превод значело „привилегии не смеат да се наметнуваат“. [[Маурјанска Империја|Маурјанскиот]] цар [[Ашока]], кој владеел од 268 до 232 година п.н.е., ја основал најголемата империја во Јужна Азија, а по наводно деструктивната [[Војна во Калинга|војна Калинга]], Ашока го прифатил будизмот и ја напуштил експанзионистичката политика во корист на хуманитарните реформи, а [[Едикти на Ашока|Едиктите на Ашока]] биле подигнати низ целата негова империја, кои го содржеле „Законот за побожност“<ref>{{Наведено списание|last=Draper|first=G.I.a.D.|date=1995-04-30|title=The contribution of the Emperor Asoka Maurya to the development of the humanitarian ideal in warfare|url=https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/57jmf2.htm|journal=International Review of the Red Cross Archive|language=en|volume=35|issue=305|pages=192–206|doi=10.1017/S0020860400090604|issn=1607-5889|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116064828/https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/57jmf2.htm|archive-date=2018-11-16|access-date=11 August 2018}}</ref> кои забранувале религиозна дискриминација и суровост кон луѓето и животните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-14-4-b-the-edicts-of-asoka|title=BRIA 14 4 b The Edicts of Asoka – Constitutional Rights Foundation|work=www.crf-usa.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218062902/https://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-14-4-b-the-edicts-of-asoka|archive-date=2020-12-18|accessdate=2019-07-09}}</ref> Едиктите ја нагласувале важноста на толеранцијата во јавната политика од страна на владата, а колењето или заробувањето на [[Воен заробеник|воени заробеници]] исто така било осудено од Ашока, а некои извори тврделе дека ропството исто така не постоело во древна Индија додека хеленските записи велат дека немало ропство за време на владеењето на Сандрокот. Во [[Стар Рим|антички Рим,]] [[Иус|''ius gentium'' или ''jus gentium'']] било право кое граѓанинот го имал само врз основа на неговото државјанство.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.britannica.com/topic/jus-gentium-Roman-law|title=jus gentium – Roman law|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2021-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111345/https://www.britannica.com/topic/jus-gentium-Roman-law|archive-date=2021-12-24}}</ref> Концептот на римски ''ius'' бил претходник на правото како што е замислено во западноевропската традиција, а зборот „[[правда]]“ е изведенка од ''ius''. Законодавството за човекови права во Римското Царство вклучувало воведување на [[Презумпација на невиност|презумпцијата на невиност]] од страна на царот [[Антонин Пиј]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lawtimesjournal.in/ei-incumbit-probatio-qui/#:~:text=It%20was%20introduced%20in%20Roman%20criminal%20law%20by,one%20who%20declares%2C%20not%20on%20one%20who%20denies%E2%80%9D%29.|title=Ei incumbit probatio qui|date=29 September 2019|work=Law Times Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111340/https://lawtimesjournal.in/ei-incumbit-probatio-qui/#:~:text=It%20was%20introduced%20in%20Roman%20criminal%20law%20by,one%20who%20declares%2C%20not%20on%20one%20who%20denies%E2%80%9D%29.|archive-date=24 December 2021|accessdate=24 December 2021}}</ref> и [[Милански едикт|Миланскиот едикт]] од страна на царот [[Константин Велики|Константин Велики,]] со кој се воспоставувала целосна слобода на вероисповед.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-was-the-edict-of-milan.html#:~:text=The%20Edict%20of%20Milan%20was%20an%20agreement%20which,who%20met%20in%20Milan%20on%20February%20313%20CE.|title=What Was the Edict of Milan?|date=22 May 2018|work=World Atlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111345/https://www.worldatlas.com/articles/what-was-the-edict-of-milan.html#:~:text=The%20Edict%20of%20Milan%20was%20an%20agreement%20which,who%20met%20in%20Milan%20on%20February%20313%20CE.|archive-date=24 December 2021|accessdate=24 December 2021}}</ref> Измислувањето на фразата „Човекови права“ може да му се припише на [[Тертулијан]] во неговото писмо до Скапула, во кое пишувало за верската слобода во Римското Царство.<ref>{{Наведена книга|url=https://play.google.com/store/books/details?id=oqh67TAWp-UC|title=The Sacred Writings of Tertullian|last=Tertullian|date=2012|publisher=Jazzybee Verlag|isbn=978-3849621599|edition=Annotated|access-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827122016/https://play.google.com/store/books/details?id=oqh67TAWp-UC|archive-date=2021-08-27}}</ref> Во ова писмо, тој ги изедначил „фундаменталните човекови права“ со „привилегија на природата“. === Ран исламски калифат === {{Главна|Исламска етика|Исламски рани општествени промени}} Историчарите генерално се согласувале дека [[Мухамед]] проповедал против она што го сметал за општествени зла на неговото време и дека исламските општествени реформи во области како што се социјалната сигурност, семејната структура, [[Ропство|ропството]] и правата на жените и етничките малцинства имале за цел да го подобрат она што било присутно во постоечкото [[Арапи|арапско]] општество во тоа време.<ref name="LewisNYRB" /> На пример според [[Бернард Луис]], исламот „од самиот почеток ги осудил [[Аристократија|аристократските]] привилегии, ја отфрлил [[Хиерархија|хиерархијата]] и усвоил формула за кариера отворена за талентираните“<ref name="LewisNYRB" />, а [[Џон Еспозито]] го гледал Мухамед како реформатор кој ги осудувал практиките на паганските Арапи, како што се [[Женски инфантицид|убивањето на женски новороденчиња]], [[Експлоатација|експлоатацијата]] на сиромашните, [[Лихварство|лихварството]], убиството, лажните договори и кражбата. [[Бернард Луис]] верувал дека егалитарната природа на исламот „претставувала многу значаен напредок во однос на практиката и на [[Хеленско-римски свет|хеленско-римскиот]] и на [[Ахеменидско Царство|античкиот персиски]] свет“. Мухамед, исто така, ги вклучил арапските и [[Мојсеев закон|мозаичните]] закони и обичаи од тоа време во своите божествени откровенија. [[Устав на Медина|Уставот на Медина]], познат и како ''Повелба на Медина'', бил изготвен од [[Мухамед]] во 622 година и претставувал формален договор помеѓу Мухамед и сите значајни племиња и семејства од Јатриб (подоцна познато како [[Медина]]), вклучувајќи ги [[Муслимани|муслиманите]], евреите и [[Паганство|паганите]], а документот бил изготвен со експлицитна загриженост за ставање крај на горчливите меѓуплеменски борби меѓу клановите Авс ([[Бану Аус|Аус]]) и [[Хазраџ]] во Медина. За таа цел, тој воспоставил голем број права и одговорности за муслиманските, еврејските и паганските заедници на Медина, здружувајќи ги во рамките на една заедница - [[Ума (ислам)|Умата]]. Доколку затворениците биле под старателство на некое лице, тогаш одговорноста била на поединецот. Луис наведувал дека исламот донел две големи промени во античкото ропство кои требало да имаат далекусежни последици. „Една од нив била претпоставката за слобода, а другата, забраната за поробување на слободни лица освен во строго дефинирани околности“, продолжува Луис. Позицијата на арапскиот роб била „енормно подобрена“, а арапскиот роб „сега повеќе не бил само движен имот, туку бил и човечко суштество со одреден религиозен, а со тоа и [[Општествена положба|општествен статус]] и со одредени квази правни права“.<ref name="Lewis">Lewis (1994) [http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html chapter 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20010401012040/http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html|date=2001-04-01}}</ref> [[Џон Еспозито|Еспозито]] наведувал дека реформите во [[Женски права|правата на жените]] влијаеле врз бракот, разводот и [[Наследување|наследството]] кој на жените не им бил доделен таков правен статус во други култури, вклучително и на Западот, сè до векови подоцна. ''Оксфордскиот речник на исламот'' наведува дека општото подобрување на статусот на арапските жени вклучувало забрана [[Женски инфантицид|за убивање на женски новороденчиња]] и признавање на целосната личност на жените. „[[Мираз|Миразот]], претходно сметан за цена за невестата што му се плаќа на таткото, станал брачен подарок што го задржувала сопругата како дел од нејзиниот личен имот.“<ref name="Espos" /> Според исламскиот закон, бракот повеќе не се сметал за „статус“, туку за „договор“, во кој согласноста на жената била императив.<ref name="Espos" /><ref name="OxfordDicT" /><ref name="majid" /> „На жените им биле дадени права на наследство во [[Патријархат|патријархално општество]] кое претходно го ограничувало наследството на машки роднини.“<ref name="Espos" /> [[Анемари Шимел|Анмари Шимел]] наведува дека „во споредба со предисламската положба на жените, исламското законодавство значеше огромен напредок; жената има право, барем според словото на законот, да управува со богатството што го донела во семејството или го заработила со сопствена работа“. [[Вилијам Монтгомери Ват]] наведува дека Мухамед, во историскиот контекст на своето време, може да се смета за личност која сведочела во име на [[Женски права|правата на жените]] и значително ги подобрила работите и објаснува: „Во времето кога започнал исламот, условите на жените биле ужасни - тие немале [[Сопственост|право да поседуваат имот]], требало сѐ да биде сопственост на мажот, а ако мажот умрел, сè им припаѓало на неговите синови“. Но сепак Мухамед, со „воспоставување права на сопственост на имот, наследство, образование и развод, им дал на жените одредени основни заштитни мерки“. Хадад и [[Џон Еспозито|Еспозито]] наведуваат дека „Мухамед им дал на жените права и привилегии во сферата на [[Семејство|семејниот живот]], бракот, образованието и економските напори, права што помагаат да се подобри статусот на жените во општеството“, но сепак, други писатели тврдат дека жените пред исламот биле послободни, потпирајќи се најчесто на првиот брак на Мухамед и на родителите на Мухамед, но и на други точки како што е обожавањето на женски идоли во Мека.<ref name="turner">Turner, Brian S. ''Islam'' ({{ISBN|041512347X}}). Routledge: 2003, [https://books.google.com/books?id=zOAo9VvT4FEC&pg=PA77&dq=%22pre-islamic+arabia%22+women&sig=IiMFAyu6P3-rNii4QQmN_q3mXQQ#PPA78,M1 pp. 77–78].</ref> Социологот [[Роберт Бела]] тврдел дека исламот во своите почетоци од 7 век бил, за своето време и место, „извонредно модерен... во високиот степен на посветеност, вклученост и учество што се очекувало од обичните членови на заедницата“, а тоа било така е затоа што, тврди тој, исламот ја нагласувал еднаквоста на сите муслимани, каде што лидерските позиции биле отворени за сите. Дејл Ајкелман напишал дека Бела сугерирал на тоа дека „раната исламска заедница им давала посебна вредност на поединците, наспроти колективната или групната одговорност“. Принципите на раниот [[Шеријат|исламски закон]] во врска со [[Исламска воена јуриспруденција|военото однесување]] и третманот на [[Воен заробеник|воените затвореници]] за време на раниот [[Калифат]] се сметале за претходници на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], а многуте барања за тоа како треба да се третираат воените затвореници вклучувало обезбедување засолниште, храна и облека, почитување на нивните култури и спречување на какви било акти на егзекуција, силување или одмазда, а некои од овие принципи не биле кодифицирани во западното [[меѓународно право]] сè до модерното време.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=MPNamMveFVMC&pg=PA335|title=Principles of Islamic International Criminal Law: A Comparative Search|last=Malekian|first=Farhad|date=2011|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|isbn=978-9004203969|page=335}}</ref> Исламскиот закон за време на раниот Калифат ги институционализирал хуманитарните ограничувања на военото однесување, вклучувајќи обиди за ограничување на сериозноста на војната, упатства за прекин на непријателствата, разликување помеѓу цивили и борци, спречување на непотребно уништување и грижа за болните и ранетите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9ChWDwAAQBAJ&pg=PT299|title=Human Rights and Islam: An Introduction to Key Debates between Islamic Law and International Human Rights Law|last=Saeed|first=Abdullah|date=2018|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1784716585|page=299}}</ref> === Среден век === [[Податотека:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|десно|мини|[[Голема повелба|Магна карта]] била напишана во 1215 година]] ==== Европа ==== Концептот на човекови права во средниот век се темелел на традицијата на [[Природно право|природното право]] која била силно под влијание на списите на раните христијански мислители [[Апостол Павле|на Свети Павле,]] како што се [[Свети Илариј]], [[Свети Амвросиј]] и [[Свети Августин]]<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ahistorymedival00carlgoog|title=A History of Medieval Political Theory in the West|last=Carlyle|first=A. J.|publisher=G.P. Putnam's Sons|year=1903|volume=1|location=New York|page=83|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608004930/https://archive.org/details/ahistorymedival00carlgoog|archive-date=2016-06-08}}</ref>, а Августин бил меѓу првите што ја испитувале легитимноста на човечките закони и се обиделе да ги дефинираат границите на тоа кои закони и права се јавуваат природно, врз основа на мудрост и совест, наместо произволно да бидат наметнати од смртници, и дали луѓето се обврзани да ги почитуваат законите што се неправедни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lawexplores.com/the-philosophy-of-law-in-the-writings-of-augustine/#Fn23|title=Augustine on Law and Order — Lawexplores.com}}</ref> ''[[Cáin Adomnáin]]'' („Закон на Адомнан“), познат и како ''Lex Innocentium'' (Закон на невини), бил донесен меѓу собир на [[Гели|гелски]] и [[Пикти|пиктски]] угледни личности на [[Бирски синодор|Бирскиот синодор]] во 697 година. Именуван по неговиот иницијатор [[Адомнан од Јона]], деветтиот игумен на Јона по Свети [[Свети Колумба|Колумба]], наречен „Женевски договор“ на древниот ирски и првиот европски договор за човекови права, за заштита на жените и цивилите.<ref>{{Наведена книга|title=Ideological Contributions of Celtic Freedom and Individualism to Human Rights|last=Nagan|first=Winston P.|publisher=Brill {{!}} Nijhoff|year=2017|pages=37}}</ref> Овие средновековни традиции продолжиле и влијаеле врз [[Голема повелба|Магна карта]], англиска повелба првично издадена во 1215 година, која пак влијаела врз развојот на општото право и многу подоцнежни уставни документи поврзани со човековите права, како што се Англиската повелба за правата од 1689 година, [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот на Соединетите Американски Држави]] од 1789 година и Повелбата за правата на Соединетите Американски Држави од 1791 година.<ref name="hazeltine">{{Наведена книга|title=Magna Carta commemoration essays|last=Hazeltine|first=H. D.|date=1917|publisher=BiblioBazaar|isbn=978-1116447477|editor-last=Malden|editor-first=Henry Elliot|chapter=The Influence of Magna Carta on American Constitutional Development}}</ref> Магна карта првично била напишана поради несогласувања меѓу [[Папа Инокентиј III|папата Инокентиј III]], [[Јован Безземниот|кралот Јован]] и англиските барони околу правата на кралот, а Магна карта барала од кралот да се откаже од одредени права, да почитува одредени законски процедури и да прифати дека неговата волја може да биде обврзана од законот и експлицитно штитела одредени права на поданиците на кралот, без разлика дали биле слободни или оковани, а особено налогот за [[Хабеас корпус|''habeas corpus'']], кој дозволувал жалба против незаконско затворање. За модерното време, најтрајното наследство од Магна карта се сметало за правото на ''habeas corpus'' кое произлегло од она што сега е познато како клаузули 36, 38, 39 и 40 од Магна карта од 1215 година. Магна Карта, исто така, го вклучувала правото на [[правично судење]]: {{Цитатник|Ниеден слободен човек нема да биде принудно земен или затворен, ниту ќе му биде одземено неговото слободно поседување, слободите или слободните обичаи, ниту ќе биде забранет, протеран или на кој било друг начин уништен; ниту пак ќе го игнорираме, ниту ќе го осудиме, освен по законска пресуда на неговите приближници или според законот на Земјата. Ние нема да му продадеме на никого, нема да му ја одземеме или одложиме правдата или правото на никого.|||Член XXIX (29) од Магна карта}} [[Калишки статут]] (1264) им доделил привилегии на еврејското малцинство во [[Кралство Полска|Кралството Полска]], како што се заштита од дискриминација и говор на омраза. На [[Констански собор|Констанскиот собор]] (1414–1418), научникот и правник [[Павел Влодкович]] одржал говор од неговиот ''Tractatus de potestate papae et imperatoris respectu infidelium'' („Трактат за моќта на папата и царот во однос на неверниците“) во кој се залагал за мирен соживот на христијаните и паганите, што го правел претходник на [[Религиозна толеранција|религиозната толеранција]] во Европа. ==== Африка ==== [[Курукан Фуга]] бил устав на [[Малиско Царство|Малиската Империја]], составен во 13 век и е една од првите повелби за човекови права кој го вклучувал „право на живот и зачувување на физичкиот интегритет“ и значајна заштита на жените.<ref>{{Наведување|last=Adewale|first=Adeyinka|title=Pre-colonial Political Order in Africa|date=2023|journal=Reimaging Africa: Lifting the Veil of Ignorance|pages=9–38|editor-last=Adewale|editor-first=Adeyinka|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-40360-6_2|access-date=2024-10-05|place=Cham|publisher=Springer Nature Switzerland|language=en|doi=10.1007/978-3-031-40360-6_2|isbn=978-3-031-40360-6|last2=Schepers|first2=Stefan|editor2-last=Schepers|editor2-first=Stefan}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=y2AFmBOiLRAC&dq=kouroukan+fouga+human+rights&pg=PA334|title=Frontiers of Language and Teaching, Vol.2: Proceedings of the 2011 International Online Language Conference (IOLC 2011)|publisher=Universal-Publishers|isbn=978-1-61233-559-9|language=en}}</ref> == Ран модерен период и модерни темели == [[Податотека:United_States_Declaration_of_Independence.jpg|десно|мини|[[Декларација за независност на САД|Декларацијата за независност на Соединетите Американски Држави]] ратификувана од [[Континентален конгрес|Континенталниот конгрес]] на 4 јули 1776 година]]{{Главна|Природни и законски права|Природно право}} === Доба на откритија, раниот нов век и доба на просветителството === Шпанското освојување на Америка во 15 и 16 век, за време на [[Големите географски откритија|ерата на откритијата]], резултирало со жестока дебата за човековите права во колонијална шпанска Америка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/|title=The Laws of Burgos: 500 Years of Human Rights {{!}} In Custodia Legis: Law Librarians of Congress|last=Macías|first=Francisco|date=2012-12-27|work=blogs.loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123131625/https://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/|archive-date=2018-01-23|accessdate=2019-07-09}}</ref> што довело до издавање на [[Закони на Бургос|Законите на Бургос]] од страна на [[Фердинанд II (Арагон)|Фердинанд II]] во име на неговата ќерка, [[Јована I Кастиљска|Јоана Кастиљска]]. На 21 декември 1511 година, свештеното лице [[Антонио де Монтесинос]], од [[Доминикански ред|Доминиканскиот ред]] на островот [[Хаити (остров)|Хиспаниола]], одржал проповед на која присуствувал [[Бартоломео де лас Касас]], а се верува дека извештаите од Доминиканците во Хиспаниола ја мотивирало шпанската круна да дејствува. Проповедта, позната како Божиќна проповед, отстапила место на понатамошни дебати од 1550 до 1551 година помеѓу Лас Касас и [[Хуан Гинес де Сепулведа]] во [[Ваљадолид]], а меѓу одредбите од Законите на Бургос биле [[Детски труд|детскиот труд]], [[Женски права|правата на жените]], платите, соодветниот сместувачки капацитет, одморот и други. Неколку европски филозофи од 17 и 18 век од кои најзначаен бил [[Џон Лок]], го развиле концептот на ''[[Природни и законски права|природни права]]'', идејата дека луѓето се природно слободни и еднакви.<ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/locke-political/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Tuckness|first=Alex|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2020|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|access-date=2022-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307122327/https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/locke-political/|archive-date=2022-03-07|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Лок верувал дека природните права се изведени од божественоста бидејќи [[Човек|луѓето]] се Божји созданија, а неговите идеи биле важни во развојот на современиот поим за правата, а локовите природни права не се потпирале на државјанство ниту на некој закон на државата, ниту пак биле нужно ограничени на една одредена етничка, културна или религиозна група. Приближно во исто време, во 1689 година, била создадена Англиската повелба на правата, кој потврдувала некои основни човекови права<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://global-faq.com/what-are-the-10-basic-human-rights/|title=What are the basic human rights?|last=Lind|first=Josh|date=2023-06-11|work=Global Faq|accessdate=2023-06-11}}</ref> од кои најпозната е слободата од [[сурова и необична казна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bl.uk/magna-carta/articles/britains-unwritten-constitution|title=Britain's unwritten constitution|publisher=British Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208232341/http://www.bl.uk/magna-carta/articles/britains-unwritten-constitution|archive-date=8 December 2015|accessdate=27 November 2015|quote=The key landmark is the Bill of Rights (1689), which established the supremacy of Parliament over the Crown ... providing for the regular meeting of Parliament, free elections to the Commons, free speech in parliamentary debates, and some basic human rights, most famously freedom from ‘cruel or unusual punishment’.}}</ref> Во првите децении од 18 век, романот станал популарна форма на забава, а популарните романи, како што се ''[[Јулија или новата Елоиза|„Јулија или новата Елоиза“]]'' од [[Жан-Жак Русо]] и ''[[Памела, или Наградена доблест]]'' од [[Самјуел Ричардсон|Семјуел Ричардсон]], поставиле темели за популарно прифаќање на човековите права, терајќи ги читателите да сочувствуваат со ликови различни од нив.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/inventinghumanri00hunt|title=Inventing Human Rights: A History|last=Hunt|first=Lynn|publisher=W. W. Norton & Company|year=2008|isbn=978-0393060959|url-access=registration}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Human Rights, Inc.:The World Novel, Narrative Form, and International Law|last=Slaughter|first=Joseph R.|publisher=Fordham University Press|year=2007}}</ref> Во текот на 18 век се случиле 2 големи револуции во Соединетите Американски Држави (1776) и Франција (1789) и тоа: [[Вирџиниска декларација за права|Декларацијата за правата на Вирџинија]] од 1776 година утврдила голем број основни права и слободи, а подоцнежната [[Декларација за независност на САД|Декларација за независност на Соединетите Американски Држави]] вклувала концепти за природни права и било познато дека „сите луѓе се создадени еднакви, дека се обдарени од нивниот Творец со одредени неотуѓиви права, меѓу кои се животот, слободата и потрагата по среќа“, а во 1789 година по ова следела Повелбата за правата на Соединетите Американски Држави, во која биле наброени специфични права, како што се [[Прв амандман на Уставот на САД|слободата на говорот]] и правото против [[Петтиот амандман на Уставот на Соединетите Американски Држави|самоинкриминација]] . Слично на тоа, Француската [[декларација за правата на човекот и граѓанинот]] дефинирале збир на индивидуални и колективни права на народот кои во документот, се сметаат за универзални - не само за француските граѓани, туку и за ''сите луѓе без исклучок'' . === 19 век до Првата светска војна === [[Податотека:Declaration_of_Human_Rights.jpg|лево|мини|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] одобрена од Националното собрание на Франција, 26 август 1789 година]] Во текот на 18 и 19 век, филозофите како [[Томас Пејн]], [[Џон Стјуарт Мил]] и [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Хегел]] ја прошириле темата за [[Универзалност (филозофија)|универзалност]]. Во 1831 година, [[Вилијам Лојд Гарисон]] напишал во весникот ''„Либератор“'' дека се обидувал да ги вклучи своите читатели во „големата кауза за човекови права“, па затоа терминот ''човекови права'' можеби почнал да се користи некаде помеѓу ''„Правата на човекот“ од'' Пејн и објавувањето на Гарисон. Во 1849 година, еден современик, [[Хенри Дејвид Торо]], пишувал за човековите права во својот трактат ''„За должноста на граѓанската непослушност“,'' кој подоцна имал влијание врз мислителите за човекови права и граѓански права. Во своето мислење од 1867 година, Судијата на Врховниот суд на Соединетите Американски Држави, Дејвид Дејвис, во своето мислење од 1867 година за ''[[Ex parte Milligan]]'', напишал: „Со заштитата на законот, човековите права се обезбедени, повлечете ја таа заштита и тие се на милост и немилост на злобните владетели или на вревата на возбудениот народ.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.law.uchicago.edu/tribunals/docs/milligan.pdf|title=''Ex Parte Milligan'', 71 U.S. 2, 119. (full text)|date=December 1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307053820/http://www.law.uchicago.edu/tribunals/docs/milligan.pdf|archive-date=2008-03-07|accessdate=2007-12-28}}</ref> Во текот на 20 век, многу групи и движења успеале да постигнат длабоки општествени промени во името на човековите права, па така во Западна Европа и Северна Америка, [[Синдикат|синдикатите]] донеле закони со кои им се дава право на штрајк на работниците, се воспоставувале побезбедни услови за работа и се забранувал или регулирал [[Детски труд|детскиот труд]]. Движењето [[Право на глас на жените|за право на глас на жените]] успеал да им обезбеди на многу жени [[право на глас]], а движењата за национално ослободување на Глобалниот југ успеале да им обезбедат независност на многу земји од западниот [[колонијализам]], а едно од највлијателните е водството на [[Махатма Ганди]] врз [[Индиско движење за незавиност (1885–1947)|индиското движење за независност]]. Движењата на етничките и религиозните малцинства за расна и верска еднаквост успеале во многу делови од светот, меѓу кои и американското движење за граѓански права и поновите разновидни движења за политика на идентитет, во име на жените и малцинствата, кои се случиле низ целиот свет. Основањето на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]], [[Либеров законик|Либеровиот законик]] од 1864 година и првата од [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] во 1864 година ги поставиле темелите на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], кое понатаму се развивало по двете светски војни. Предзнаците за правото на Обединетите нации за човекови права се наоѓало во [[Аболиционизам|движењето од крајот на 19 век за потиснување и укинување на ропството]] низ целиот свет, како и во конвенционалната заштита на малцинствата од верска, расна и национална дискриминација во рамките на државите под покровителство на еднострано, билатерално и мултилатерално договорно право, кое за прв пат се нашло во [[Македонија и Берлинскиот конгрес|Берлинскиот договор од 1878 година]].<ref>{{Наведена книга|title=International Law, A Treatise, Vol. I, Peace|last=Oppenheim|first=Lassa|publisher=Longmans, Green, and Company|year=1905|location=London|pages=343, 346–347}}</ref> Апостолската поука на папата Лав XIII ''[[Rerum Novarum]]'' од 1891 година го означил официјалниот почеток на [[Католичко социјално учење|католичкото социјално учење]], а документот првенствено се занимавал со дискусија за правата на работниците, имотните права и правата на граѓаните против вмешување на државата и оттогаш па натаму, папите (и [[Ватикан II]]) објавувале апостолски поуки и енциклики за теми што сè почесто допираат до човековите права. Во мај 1915 година британската, француската и руската влада изнеле предлогот со кој на државата можат да бидат кривично одговорни за злосторства извршени против сопствените државјани на државата како одговор на турскиот [[Ерменски геноцид|геноцид врз Ерменците]].<ref>{{Наведена книга|title=The Customary International Law of Human Rights|last=Schabas|first=William A.|publisher=Oxford U.P.|year=2021|location=Oxford|pages=13–14}}</ref> === Помеѓу Првата светска војна и Втората светска војна === Во 1919 година било основано [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] на преговорите за [[Версајски договор|Версајскиот договор]] по завршувањето на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] со цели кои вклучувале разоружување, спречување на војна преку колективна безбедност, решавање на спорови меѓу земјите преку преговори, дипломатија и подобрување на глобалната благосостојба, а во нејзината повелба бил вграден мандат за промовирање на многу од правата кои подоцна биле вклучени во Универзалната декларација за човекови права. Лигата на народите имала мандати да ги поддржи многу од поранешните колонии на западноевропските колонијални сили за време на нивниот премин од колонија во независна држава. Основано како Друштвото на народите, а сега дел од Обединетите нации, [[Меѓународна организација на трудот|Меѓународната организација на трудот,]] исто така, имала мандат да промовира и заштитува одредени права подоцна вклучени во УДЧП: {{Цитатник|Примарната цел на МОТ денес е да промовира можности за жените и мажите да добијат пристојна и продуктивна работа, во услови на слобода, еднаквост, безбедност и човечко достоинство.|30px|30px|Извештај од Генералниот директор за 87 сесија на Меѓународната конференција на трудот}} Воедно од особена важност била и Конвенцијата на МОТ од 1919 година за заштита на жените од дискриминација при бременост при вработување, [[Конвенција за право на здружување (земјоделство)|Конвенцијата за право на здружување (земјоделство)]] од 1921 година и [[Конвенција за принудна работа|Конвенцијата за принудна работа]] од 1930 година. == Модерното движење за човекови права == {{Главна|Човекови права}} === По Втората светска војна === ==== Права во војна и продолжување на Женевските конвенции ==== [[Податотека:Original_Geneva_Conventions.jpg|мини|Оригинална Женевска конвенција од 1864 година]] [[Податотека:Geneva_Conventions_1864-1949.svg|мини|Напредок на Женевските конвенции од 1864 до 1949 година]]{{Главна|Меѓународно хуманитарно право|Женевски конвенции}} '''Женевските конвенции''' настанале помеѓу 1864 и 1949 година како резултат на напорите на [[Анри Динан]], основачот на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] и ги штителе човековите права на поединците вклучени во конфликт и биле продолжение на Хашките конвенции од 1899 и 1907 година, првиот обид на меѓународната заедница да ги дефинира [[Закони за војување|законите на војувањето]]. Покрај тоа што првично биле формулирани пред Втората светска војна, конвенциите сепак била ревидирани како резултат на Втората светска војна и повторно усвоени од меѓународната заедница во 1949 година. Женевските конвенции се: * Женевската конвенција ''за подобрување на состојбата на ранетите и болните во вооружените сили на терен'' била усвоена во 1864 година која била значително ревидирана и заменета со верзијата од 1906 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/180?OpenDocument|title=Convention for the Amelioration of the Condition of the Wounded and Sick in Armies in the Field. Geneva, 6 July 1906|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222210023/http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/180?OpenDocument|archive-date=22 February 2014|accessdate=July 20, 2013}}</ref>, верзијата од 1929 година, а подоцна и со [[Прва Женевска конвенција|Првата Женевска конвенција]] од 1949 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cil.nus.edu.sg/1949/1949-geneva-convention-i-for-the-amelioration-of-the-condition-of-the-wounded-and-sick-in-armed-forces-in-the-field/|title=1949 Geneva Convention (I) for the Amelioration of the Condition of the Wounded and Sick in Armed Forces in the Field|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221161712/http://cil.nus.edu.sg/1949/1949-geneva-convention-i-for-the-amelioration-of-the-condition-of-the-wounded-and-sick-in-armed-forces-in-the-field/|archive-date=2014-02-21|accessdate=2014-02-07}}</ref> * Женевската конвенција ''за подобрување на состојбата на ранети, болни и бродоломци од вооружените сили на море'' била усвоена во 1906 година<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/internationalcom00rief|title=The International Committee of the Red Cross: A Neutral Humanitarian Actor|last=David P. Forsythe|date=June 17, 2007|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0415341516|page=[https://archive.org/details/internationalcom00rief/page/n59 43]|url-access=limited}}</ref> која била значително ревидирана и заменета со [[Втора Женевска конвенција|Втората Женевска конвенција]] од 1949 година. * Женевската конвенција ''во врска со третманот на воените заробеници'' била усвоена во 1929 година и била значително ревидирана и заменета со [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]] од 1949 година. * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]] ''за заштита на цивилите во време на војна'' била усвоена во 1949 година. Покрај тоа, постојат три дополнителни протоколи за измени на Женевската конвенција: * [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]] (1977): Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на заштитата на жртвите од меѓународни вооружени конфликти. * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]] (1977): Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на заштитата на жртвите од немеѓународни вооружени конфликти. * [[Протокол III кон Женевските конвенции|Протокол III]] (2005): Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на усвојување на дополнителен препознатлив амблем. Сите четири конвенции последен пат биле ревидирани и ратификувани во 1949 година, врз основа на претходните ревизии и делумно на некои од Хашките конвенции од 1907 година. Подоцна, конференциите додале одредби со кои се забранувало одредени методи на војување и се решавале прашања од граѓанските војни и речиси сите 200 земји во светот се „потписнички“, во смисла дека ги ратификувале овие конвенции. [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] претставува контролно тело на Женевските конвенции. ==== Универзална декларација за човекови права ==== {{Главна|Универзална декларација за човекови права}} [[Податотека:Eleanor_Roosevelt_UDHR_(27758131387).jpg|десно|мини|200x200пкс|„Тоа не е [[Меѓународен договор|договор]] ... [Во иднина, тој може да стане меѓународна [[Голема повелба|Магна карта]]“. [[Еленор Рузвелт|Елеонор Рузвелт]] со текстот на [[Универзална декларација за човековите права|Универзалната декларација за човекови права]] во 1949 година.]] '''Универзалната декларација за човекови права''' — необврзувачка декларација усвоена од Генералното собрание на Обединетите нации во 1948 година делумно како одговор на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Декларацијата ги повикува земјите-членки да промовираат голем број човекови, граѓански, економски и социјални права, тврдејќи дека овие права се дел од „основата на слободата, правдата и мирот во светот“. [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на Обединетите нации]] ја прогласило за заеднички стандард на достигнувања за сите народи и сите нации и за прв пат во историјата, утврдува дека основните човекови права треба да бидат универзално заштитени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.humanrightseducation.info/hr-materials/the-universal-declaration-of-human-rights.html|title=The Universal Declaration|work=Human Rights Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217085143/https://www.humanrightseducation.info/hr-materials/the-universal-declaration-of-human-rights.html|archive-date=2022-02-17|accessdate=2022-02-17}}</ref> {{Цитатник|...признавањето на вроденото достоинство и на еднаквите и [[неотуѓиви права]] на сите членови на човечкото семејство е основа на слободата, правдата и мирот во светот|30px|30px|Преамбула на Универзалната декларација за човекови права, 1948 година}} Универзалната декларација за човекови права била составена од членови на Комисијата за човекови права, со [[Еленор Рузвелт|Елеонор Рузвелт]] како претседател, која започнала да дискутира за „Меѓународна повелба за права“ во 1947 година. Членовите на Комисијата не се согласиле веднаш за формата на таква повелба за права и дали или како треба да се спроведува, а комисијата продолжила со составување на УДЧП и придружните договори, но УДЧП брзо станал приоритет.<ref name="Glendon">{{Наведено списание|last=Glendon, Mary Ann|date=July 2004|title=The Rule of Law in The Universal Declaration of Human Rights|url=http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/|journal=Northwestern University Journal of International Human Rights|volume=2|issue=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504224635/http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/|archive-date=2008-05-04}}</ref> Канадскиот професор по право Џон Хамфри и францускиот адвокат [[Рене Касен|Рене Касин]] биле одговорни за голем дел од меѓунационалното истражување и структурата на документот, соодветно, каде што членовите на декларацијата биле толкувачи на општиот принцип на преамбулата, а документот бил структуриран од Касин за да ги вклучи основните принципи на достоинство, слобода, еднаквост и братство во првите два члена, по што последователно следувале права што се однесуваат на поединците, права на поединците во однос едни со други и кон групите како и духовни, јавни и политички права, а воедно и економски, социјални и културни права. Според Касин, последните три члена ги сместуваат правата во контекст на ограничувања, должности и општествениот и политичкиот поредок во кој тие треба да се реализираат.<ref name="Glendon" /> Хамфри и Касин имале намера правата во УДЧП да бидат правно спроведливи преку некои средства, како што било одразено во третата клаузула од преамбулата: <ref name="Glendon" /> {{Цитатник|Со оглед на тоа што е од суштинско значење, за човекот да не биде принуден да се повика, како последно средство, на бунт против тиранијата и угнетувањето, човековите права да бидат заштитени со владеењето на правото.|30px|30px|Преамбула на Универзалната декларација за човекови права, 1948 година}} Дел од Декларацијата бил истражен и напишан од комитет од меѓународни експерти за човекови права, вклучувајќи претставници од сите континенти и сите главни религии, а врз основа на консултации со лидери како што е [[Махатма Ганди]]. Вклучувањето и на граѓанските и на политичките права и на економските, социјалните и културните права<ref name="Glendon"/> се темелеле на претпоставката дека основните човекови права се неделиви и дека различните видови права наведени се неразделно поврзани и иако овој принцип не бил спротивставен од ниту една земја-членка во времето на усвојувањето (декларацијата била усвоена едногласно, со воздржаност од [[Источен блок|Советскиот блок]], Јужна Африка [[Апартхејд|од времето на апартхејдот]] и [[Саудиска Арабија]]), овој принцип подоцна бил предмет на значителни предизвици.<ref name="autogenerated1" /> ==== Европска конвенција за човекови права ==== Декларацијата на ОН била наследена од [[Европска конвенција за човекови права|Европската конвенција за човекови права]] која била обврзувачка конвенција изготвена од [[Совет на Европа|Советот на Европа]] во 1950 година и потпишана од 47 земји.<ref>{{Наведено списание|last=Andreadakis|first=S.|date=2013|title=The European Convention on Human Rights, the EU and the UK: Confronting a Heresy: A Reply to Andrew Williams|journal=European Journal of International Law|volume=24|issue=4|pages=1187–1193|doi=10.1093/ejil/cht063|doi-access=}}</ref> Конвенцијата има 18 члена, од кои 13 се права гарантирани со неа: * [[Право на живот]] – Сите човечки суштества имаат право да живеат без да бидат подложени на незаконско убивање, со исклучок на законска самоодбрана или одбрана на друг. Според овој член, сите држави имаат одговорност да истражуваат сомнителни смртни случаи и да преземат [[позитивни мерки]] со цел да спречат губење на животи во одредени околности. * Забрана за тортура – Без исклучок, никој не смее да биде подложен на тортура или „суров и понижувачки третман“. * Забрана на ропство – Ропството и принудната работа се забранети освен ако не се дел од законска [[казнена служба]], [[Регрутирање|задолжителна воена служба]] или се бара да се изврши за време [[Вонредна состојба|на вонредна состојба]]. * Право на слобода и безбедност – Сите луѓе имаат право на слобода освен во контекст на судски притвор. Членот, исто така, им обезбедува на уапсените право да бидат информирани, на јазик што го разбираат, за причините за апсењето и за секое обвинение со кое се соочуваат, право на брз пристап до судски постапки за утврдување на законитоста на апсењето или притворањето, на судење во разумен рок или ослободување до судењето и право на надомест на штета во случај на апсење или притворање спротивно на овој член. * Право на фер судење – Секој обвинет за кривично дело има право на јавно сослушување пред независен и непристрасен трибунал во разумен рок, презумпција на невиност и други минимални права за лицата обвинети за кривично дело (соодветно време и можности за подготовка на нивната одбрана, пристап до правно застапување, право да се испрашуваат сведоци против нив или тие да бидат испрашувани, право на бесплатна помош од преведувач) * Слобода од ретроактивна казна – Никој не може да биде гонет за дејствие или пропуст што не било незаконско според националното или меѓународното право во тоа време. * [[Право на приватност]] – Според ЕКЧП, сите луѓе имаат право на почитување на својот „приватен и семеен живот, неговиот дом и неговата преписка“ сè додека ништо од тоа не го крши законот. Меѓу другото, овој член забранува нелегални полициски претреси и законски ја штити приватната сексуална активност. * Слобода на мисла, совест и религија – Сите луѓе имаат право слободно да ги изразуваат своите верувања сè додека тие верувања не се нелегални, да ја менуваат својата религија и да го изразуваат религиозното верување преку богослужба, поучување, практикување и почитување. * Слобода на собирање – Сите луѓе имаат право да формираат или да се приклучат на која било група или организација за која било цел, сè додека таа цел не е нелегална. * Право на брак – Сите мажи и жени на возраст за брак имаат право да стапат во брак и да формираат семејство. Контроверзно е што оваа заштита се однесува само на хетеросексуални парови. * Слобода на изразување – Сите луѓе можат слободно да ги изразат своите мислења и да споделуваат и примаат информации, освен во одредени екстремни околности. * Слобода од дискриминација – Ги штити правата дефинирани на друго место во конвенцијата од негирање врз основа на пол, раса, боја на кожа, јазик, религија, политички или други мислења, национално или социјално потекло, поврзаност со национално малцинство, имот, раѓање или друг статус. 20 од 47-те потписнички се придржуваат кон дополнителен протокол со кој се проширува ова за да се опфати дискриминацијата во кое било законско право. * Право на правна заштита – Секој што смета дека неговите права се повредени може да поднесе барање до [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] за да се разгледа неговиот случај и да се решат и решат неговите жалби. Останатите 5 члена се однесуваат на спроведувањето на правата наведени во конвенцијата и посебните околности во кои овие права можеле да бидат ограничени. Обединетото Кралство, еден од потписниците на ЕКЧП, подоцна го донела [[Закон за човекови права од 1998 година|Законот за човекови права од 1998 година]], со кој ги вградил овие права во британското право и му дал на судството можност да ги спроведува според британското право. === Доцен 20 век  === {{Цитатник|Веќе пронајдовме висок степен на лична слобода и сега се бориме да ја зголемиме еднаквоста на можностите. Нашата посветеност на „човековите права“ мора да биде апсолутна, нашите закони фер, нашата природна убавина зачувана; моќните не смеат да ги прогонуваат слабите, а човечкото достоинство мора да се зголеми.|author=[[Џими Картер]] Инаугуративен говор. <ref>{{Cite web | last = Carter | first = Jimmy | author-link = Jimmy Carter | title = Jimmy Carter Inaugural Address | date = January 20, 1977 | url = http://www.bartleby.com/124/pres60.html | access-date = December 14, 2010 | archive-date = December 16, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216094036/http://www.bartleby.com/124/pres60.html | url-status = live }}</ref>}} Според историчарот [[Самуел Мојн|Самуел Мојн,]] следниот голем пресврт во човековите права се случил во 70 години од 20 век<ref>{{Наведено списание|last=Moyn|first=Samuel|date=August 30 – September 6, 2010|title=Human Rights in History|url=http://www.thenation.com/article/153993/human-rights-history?page=0,1|journal=[[The Nation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226120605/http://www.thenation.com/article/153993/human-rights-history?page=0,1|archive-date=February 26, 2015|access-date=December 14, 2010}}</ref>, каде човековите права биле вклучени во точка VII од [[Хелсиншки договор|Хелсиншкиот договор]], кој бил потпишан во 1975 година од 35 држави, вклучувајќи ги САД, Канада и сите европски држави освен [[Албанија]] и [[Андора]]. За време на неговиот инаугуративен говор во 1977 година, 39 претседател на Соединетите Американски Држави[[Џими Картер|, Џими Картер,]] ги направил човековите права столб на надворешната политика на Соединетите Американски Држави<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=u7Iwl48AeqoC|title=The Last Utopia: Human Rights in History|last=Moyn|first=Samuel|publisher=Harvard University Press|year=2010|isbn=978-0674048720}}</ref>, а истата година, организацијата за застапување на човековите права [[Амнести интернешенал|„Амнести интернешнл“]] ја освоила [[Нобелова награда за мир|Нобеловата награда за мир]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1977/press.html|title=The Nobel Peace Prize 1977 – Amnesty International|publisher=The Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720165932/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1977/press.html|archive-date=2018-07-20|accessdate=2010-12-14}}</ref> Во 2002 година Картер, кој бил инструментален за мировниот договор [[Договорот од Кемп Дејвид|од Кемп Дејвид]] ја освоил Нобеловата награда за мир за: „неговите децениски неуморни напори за наоѓање мирни решенија за меѓународните конфликти, за унапредување на демократијата и човековите права и за промовирање на економскиот и социјалниот развој“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/|title=The Nobel Peace Prize 2002 – Jimmy Carter|date=December 14, 2002|publisher=The Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811193752/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/|archive-date=August 11, 2018|accessdate=December 14, 2010}}</ref> [[Карел Васак]] предложил категоризација со цел да илустрира, повеќе или помалку, како човековите права еволуирале во текот на 20 век и идентификувал ''[[три генерации на човекови права]]'': * граѓански и политички права од прва генерација (на пр., правото на живот и политичко учество), * економски, социјални и културни права од втора генерација (на пр., правото на егзистенција) * права на солидарност од трета генерација (на пр., правата на мир и чиста животна средина). Третата генерација останува најдискутираната, без никакво правно ни политичко признавање. === 21 век === Застапувањето на човековите права продолжило и во почетокот на 21 век, фокусирано на постигнување поголема економска и политичка слобода,<ref name="twsBritannica">Burns H. Weston, 20 March 2014, Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/275840/human-rights human rights] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150518123454/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/275840/human-rights|date=2015-05-18}}. Retrieved 14 August 2014.</ref> а во јули 2022 година, Генералното собрание на Обединетите нации усвоило [[Резолуција на Обединетите нации|резолуција]] во која се признава дека секој на планетата има право на здрава животна средина и во неа се повикуваат државите да ги засилат напорите за да им обезбедат на своите луѓе пристап до „чиста, здрава и одржлива животна средина“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/historic-move-un-declares-healthy-environment-human-right|title=In historic move, UN declares healthy environment a human right|date=2022-07-28|work=UNEP|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220731112815/https://www.unep.org/news-and-stories/story/historic-move-un-declares-healthy-environment-human-right|archive-date=2022-07-31|accessdate=2022-07-31}}</ref> Неколку автори се залагале во овој век за признавање на [[Три генерации на човекови права|нови генерации]] човекови права, иако нивната содржина останува нејасна и недостасува унифициран предлог. Овие нови групи права опфаќаат права поврзани со технолошкиот напредок, дигиталните права и пошироките концепти за односот на човештвото со технологијата и животната средина, а предложените права вклучуваат еднаков пристап до дигитални ресурси, дигитална самоопределба, безбедност и контрола врз личните податоци. Некои теоретичари, особено во Индија и Африка (на пр., [[Филозофија на Убунту|филозофијата на Убунту]]), сметаат дека е императив да се премине од индивидуалистички и општествен пристап кон правата кон покомунитарна перспектива, а други научници се залагаат за засновање на човековите права во вроденото достоинство и релационата природа на човечката личност. Конечно, некои автори се стремат да ги интегрираат овие перспективи со вкоренување на човековите права во подлабоко разбирање на „човечката личност“ како на пример, Дејвид Волш<ref>{{Наведена книга|title=Politics of the person as the politics of being|last=Walsh|first=David|date=2016|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=978-0-268-15850-7|location=Notre Dame, Indiana}}</ref> кој нагласува дека личноста е фундаментално релационо битие, комбинирајќи на овој начин најдоброто од индивидуалистичките, општествените и комунитарните пристапи. Црпејќи од оваа релациона перспектива и вкоренета во антропологијата на [[Леонардо Поло]], Хуан Карлос Риофрио повикува на преосмислување на човековите права што ја нагласува коегзистенцијалната природа на личноста, опишана како слобода, светлина и љубов. Низ оваа призма, тој воведува нови права, како што се правата на надеж,<ref>{{Наведено списание|last=Riofrio Martinez-Villalba|first=Juan Carlos|date=2024|title=El amplio derecho a la esperanza como el primer derecho humano (The Broad Right to Hope as the First Human Right)|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.4692429|issn=1556-5068|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Riofrio|first=Juan Carlos|date=2023-10-01|title=The Right To Hope: A New Perspective Of The Right To Have Expectations, Opportunities And Plans|url=https://scholarlycommons.law.wlu.edu/crsj/vol30/iss1/6/|journal=Washington and Lee Journal of Civil Rights and Social Justice|volume=30|issue=1|pages=79|issn=1535-0843}}</ref> пријателство, дијалог,<ref>{{Наведено списание|last=Riofrio|first=Juan Carlos|date=2024-01-01|title=Refounding Copyright in the Right to Dialogue. Consequences for ChatGPT and Other Artificial Intelligence Services|url=https://repository.law.uic.edu/ripl/vol24/iss1/2/|journal=UIC Review of Intellectual Property Law|volume=24|issue=1|issn=1930-8140}}</ref> гозби и фестивали,<ref>{{Наведено списание|last=RioFrio|first=Juan|date=2021-01-01|title=The Right to Feast and Festivals|url=https://scholarship.law.vanderbilt.edu/jetlaw/vol23/iss3/3/|journal=Vanderbilt Journal of Entertainment & Technology Law|volume=23|issue=3|pages=567}}</ref> тврдејќи дека овие фундаментални аспекти на човечкиот живот имаат потенцијал да ги трансформираат човековите права. == Наводи == {{Наводи|2}} == Дополнително читање == * Стернберг, Рејчел Хол. Старогрчките корени на човековите права (2021). Универзитетски издавачки куќи на Тексас. * Бурк, Роланд. „Рамниот афект? Преиспитување на емоциите во историографијата на човековите права.“ ''Весник за човекови права'' 16#2 (2017): 123–141. * Фомеран, Жак. Издание ''од Историскиот речник на човековите права'' (2021) [https://www.amazon.com/Historical-Dictionary-Dictionaries-Religions-Philosophies/dp/1538123053/ извадок] * Горман, Роберт Ф. и Едвард С. Михалканин, уредници. ''Историски речник на човекови права и хуманитарни организации'' (2007) [https://www.amazon.com/Historical-Humanitarian-Organizations-Dictionaries-International/dp/0810855488/ извадок] * Ишај, Мишелин. ''Историјата на човековите права: Од античко време до ерата на глобализацијата'' (2-ро издание. Универзитетска издавачка куќа на Калифорнија, 2008). [https://www.jstor.org/stable/10.1525/j.ctv1xxscm онлајн] * Мадекс, Роберт Л., уредник. ''Меѓународна енциклопедија за човекови права: слободи, злоупотреби и правни лекови'' (CQ Press, 2000). <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Наведување на извори|<span title="Please supply an ISBN for this book.">ISBN&nbsp;недостасува</span>]]'' &#x5D;</sup> * Мајерс, Дејвид. „Човештвото во 1948 година: Конвенцијата за геноцид и Универзалната декларација за човекови права“ ''Дипломатија и државна работа'' (2015) 26#3 стр.&nbsp;446–472. * * Слотер, Џозеф Р. „Крадење на човековите права: Неолиберализмот, новата историографија и крајот на Третиот свет“. ''Human Rights Quarterly'' 40.4 (2018): 735–775. === Примарни извори === * Ишај, Мишелин, изд. ''Читачот за човекови права: Главни политички есеи, говори и документи од античко време до денес'' (2-ро издание 2007) [https://www.amazon.com/Human-Rights-Reader-Political-Documents/dp/0415951607/ извадок] == Надворешни врски == * [http://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/ Законите на Бургос: 500 години човекови права] од блогот на [[Правна библиотека на Конгресот|Правната библиотека на Конгресот]] [[Категорија:Историја на човековите права]] 3un9tml7xuatpall9r8qsmavzh78cuw 5575297 5575296 2026-06-11T10:10:22Z Jtasevski123 69538 5575297 wikitext text/x-wiki Верувањето во светоста на човечкиот живот има антички преседани во многу религии во светот, сепак темелите на современите [[човекови права]] започнале за време на ерата на [[Хуманизам и ренесанса|ренесансниот хуманизам]] во [[Ран нов век|раниот модерен период]], па така [[Европски верски војни|европските религиозни војни]] и граѓанските војни [[Кралство Англија|на Кралството Англија]] во 17 век довеле до подем на демократска филозофија, а верувањето во [[Природни и законски права|природните права]] станало централна грижа на европската интелектуална култура за време [[Просветителство|на просветителството]] во 18 век. Идеите за [[Природни и законски права|природните права]], кои имале основа во [[Природно право|природното право]], биле во сржта на [[Американска револуција|Американската]] и [[Француска револуција|Француската револуција]] што се случиле на крајот од 18 век, но идејата за човекови права се појавила малку подоцна. Демократската еволуција во текот на 19 век го отворила патот за појава на [[Универзално право на глас|универзалното право на глас]] во 20 век, а двете светски војни довеле до конечното создавање на [[Универзална декларација за човековите права|Универзалната декларација за човекови права]]. [[Повоена ера|Повоената]] ера бележела движења што произлегувале од специфични групи кои доживувале недостаток на нивните права, како што се [[Феминизам|феминизмот]] и [[Движење за граѓански права на Црнците во САД|граѓанските права]] на Афроамериканците, а движењата за човекови права на членовите на [[Источен блок|Советскиот блок]] се појавиле во 70 години од 20 век, заедно со движењата за права на работниците на Запад. Движењата брзо се развиле бидејќи социјалниот активизам и политичката реторика во многу нации ги ставила човековите права високо на светската агенда, а до 21 век, тврди историчарот [[Семујел Мојн|Семјуел Мојн]], движењето за човекови права се прошириле надвор од својот оригинален антитоталитаризам со цел да вклучи бројни каузи што вклучувале хуманитаризам и социјален и економски развој во [[Земја во развој|земјите во развој]].<ref>Scott McLemee, "The Last Utopia" [http://www.insidehighered.com/views/mclemee/mclemee317 ''Inside Higher Education'' Dec. 8, 2010 online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201004200730/https://www.insidehighered.com/views/mclemee/mclemee317/|date=2020-10-04}}</ref> Историјата на човековите права е мошне сложена, бидејќи на пример, многу воспоставени права би биле заменети со други системи кои отстапувале од нивниот оригинален западен дизајн. Стабилните институции можеле да бидат искоренети, како на пример во случаи на конфликти како што се војна и тероризам или промена во културата, а воедно и приватните корпорации и фирми кои секојдневно ги газат човековите права.<ref>''Human Rights: Commitment and Betrayal'', M.G. Chitkara. Publisher, APH Publishing, 1998 {{ISBN|978-8170247272}}.</ref> == Антички и предмодерни епохи == Некои поими за [[праведност]] присутни во античкото право и религија понекогаш ретроспективно се вклучени под терминот „човекови права“. Додека филозофите [[Просветителство|на просветителството]] сугерирале секуларен општествен договор помеѓу владетелите и владеаните, античките традиции извлекле слични заклучоци од поимите за [[Божествено право|божественото право]] и, во [[Хеленистичка филозофија|хеленистичката филозофија]], [[Природно право|за природното право]]. Семјуел Мојн сугерира дека концептот на човекови права бил испреплетен со модерното чувство за граѓанство, кое не се појавило сè до последните неколку 100 години, но сепак, релевантни примери постојат во античката и предмодерната ера, иако античките народи немале иста модерна концепција за универзалните човекови права.<ref>{{Наведена книга|title=Human Rights: An Interdisciplinary Approach|last=Michael Freeman|year=2002|pages=15–17}}</ref> === Античка Западна Азија === [[Податотека:CodexOfHammurabi.jpg|мини|233x233пкс|Натпис од Хамурабиевиот законик]] Реформите на [[Урукагина]] од [[Лагаш]], најраниот познат правен кодекс ({{Околу|2350 п.н.е.}}), често се смета за ран пример за реформа. Професорот Норман Јофи напишал дека по [[Игор М. Дјаконов]]: „повеќето толкувачи сметаат дека Урукагина, кој самиот не бил од владејачката династија во Лагаш, воопшто не бил реформатор. Всушност, обидувајќи се да го ограничи навлегувањето на секуларната власт на сметка на храмовите прерогативи, тој бил, ако мора да се примени современ термин, реакционер“.<ref name="Yoffee 2005 103">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/mythsofarchaicst0000yoff/page/103|title=Myths of the Archaic State: Evolution of the Earliest Cities, States, and Civilizations|last=Yoffee|first=Norman|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0521521567|page=[https://archive.org/details/mythsofarchaicst0000yoff/page/103 103]|url-access=registration}}</ref> Авторката [[Мерилин Френч]] напишала дека откривањето на казни за прељуба за жените, но не и за мажите, претставувало „првиот пишан доказ за деградацијата на жените“.<ref name="Yoffee 2005 103" /><ref>{{Наведена книга|title=From Eve to Dawn, A History of Women in the World, Volume 1: Origins from Prehistory to the First Millennium v. 1|last=French|first=Marilyn|publisher=Feminist Press, City University of New York|year=2007|isbn=978-1558615656|page=100}}</ref> Најстариот правен законик што постои денес бил неосумерскиот ''[[законик на Ур-Наму]]'' ({{Околу|2050 п.н.е.}}), а постојат и неколку други закони кои биле издадени и во [[Месопотамија]], вклучувајќи го и [[Хамурабиев законик|Хамурабиевиот законик]] ({{Околу|1780 п.н.е.}}), еден од најпознатите примери за ваков вид документ кој покажува правила и казни ако тие правила се прекршат, за различни прашања, вклучувајќи ги [[Права на жените|правата на жените]], [[Движење за машки права|правата на мажите]], [[Детски права|правата на децата]] и [[Ропство|правата на робовите]]. === Африка === Североисточноафриканската цивилизација на [[Стар Египет]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/place/ancient-Egypt|title=ancient Egypt {{!}} Civilization, Geography, & History|work=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620072127/https://www.britannica.com/place/ancient-Egypt|archive-date=2015-06-20|accessdate=2019-07-09}}</ref> ги поддржувала основните човекови права<ref name="Egyptian law">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/topic/Egyptian-law|title=Egyptian law|work=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212011503/https://www.britannica.com/topic/Egyptian-law|archive-date=2021-02-12|accessdate=2019-07-09}}</ref> како на пример, [[Фараон|фараонот]] [[Бакенранеф|Бокорис]] (725–720 п.н.е.) ги промовирал [[Поединечни права|индивидуалните права]], го поништил затворањето поради долгови и ги реформирал законите поврзани со преносот на имотот.<ref name="Egyptian law" /> === Антиката === {{Повеќе|Златно правило|Киров цилиндар|Едикти на Ашока}} [[Податотека:Cyrus_Cylinder_front.jpg|лево|мини|[[Киров цилиндар|Кировиот цилиндар]] на [[Кир Велики]], основач на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Персиско Царство]]]] Многу историчари сугерирале дека во 6 век п.н.е. [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Персиско Царство]] на [[Историја на Иран|древниот Иран]] воспоставило невидени принципи на човекови права под [[Кир Велики]] кој во 539 година п.н.е., по освојувањето на [[Нововавилонско Царство|Неовавилонската Империја]] го издал [[Киров цилиндар|Кировиот цилиндар]], откриен во 1879 година, кој денес некои го сметаат за прв документ за човекови права.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/events/humanrights/2008/history.shtml|title=The First Global Statement of the Inherent Dignity and Equality|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20101216001612/http://www.un.org/events/humanrights/2008/history.shtml|archive-date=2010-12-16|accessdate=2010-09-13|ref=UN-HumanRightsDay}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=The Evolution of International Human Rights: Visions Seen|last=Lauren|first=Paul Gordon|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2003|isbn=081221854X|location=Philadelphia|chapter=Philosophical Visions: Human Nature, Natural Law, and Natural Rights|ref=Lauren|author-link=Paul Gordon Lauren}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/humanrightsinwor0000robe|title=Human rights in the world : an introduction to the study of the international protection of human rights|last=Robertson, Arthur Henry|last2=Merrills, J. G.|publisher=Manchester University Press|year=1996|isbn=978-0719049231|location=Manchester|ref=Robertson-Merrills|url-access=registration}}</ref> Цилиндарот е поврзан од некои коментатори со декретите на Кир запишани во Книгите на Летописите, [[Книга Неемија|Неемија]] и [[Прва книга Ездра|Ездра]], во кои се наведувало дека Кир им дозволил (барем на некои од) евреите да се вратат во својата татковина од нивното [[вавилонско ропство]] и дополнително ја наведувал слободата за практикување на верата без прогон и присилни преобраќања.<ref>{{Наведено списание|last=Kuhrt|first=Amélie|date=February 1983|title=The Cyrus Cylinder and Achaemenid Imperial Policy|journal=Journal for the Study of the Old Testament|volume=8|issue=25|pages=83–97|doi=10.1177/030908928300802507|issn=0309-0892}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Van der Spek|first=Robartus J.|date=2014|editor-last=Henkelman|editor-first=Wouter FM|editor2-last=Jones|editor2-first=Charles E.|editor3-last=KOZUH|editor3-first=Michael|editor4-last=Woods|editor4-first=C.|title=Cyrus the Great, Exiles and Foreign Gods. A Comparison of Assyrian and Persian Policies on Subject Nations|journal=Extraction and Control: Studies in Honor of Matthew W. Stolper|series=Studies in Ancient Oriental Civilization|issue=68|pages=233–264|isbn=978-1614910015|issn=0081-7554}}</ref> Според историчарот на уметност [[Нил Мекгрегор]], прогласувањето на целосни верски слободи во Вавилон и на други места во Персиското Царство било важна инспирација за човековите права од страна на истакнати мислители милениуми подоцна, особено во Соединетите Американски Држави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/2013/02/24/opinion/macgregor-cyrus-cylinder|title=A 2,600-year-old icon of freedom comes to the United States|last=MacGregor|first=Neil|date=24 February 2013|work=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429002755/https://www.cnn.com/2013/02/24/opinion/macgregor-cyrus-cylinder|archive-date=29 April 2021|accessdate=29 April 2021}}</ref> Спротивно на горенаведеното гледиште, толкувањето на Цилиндарот како „[[Грамота|повелба]] за човекови права“ било отфрлено од други историчари, а од некои карактеризирано како политичка пропаганда осмислена од владеењето на [[Мухамед Реза Пахлеви|Пахлеви]]. Германскиот историчар [[Јозеф Визехефер]] тврдел дека сликата за „Кир како поборник на политиката за човекови права на ОН... е исто толку фантомска како и хуманиот и просветлен [[Шах (титула)|шах]] на Персија“, додека историчарот [[Елтон Л. Даниел]] го опишал таквото толкување како „прилично [[Анахронизам|анахроно]]“ и тенденциозно. Цилиндерот сега се наоѓа во [[Британски музеј|Британскиот музеј]], а реплика се чува во [[Седиште на Обединетите нации|седиштето на Обединетите нации]]. Многу мислители укажувале на концептот на [[Државјанство|граѓанство]] кој започнал во раните [[Полис|полиси]] на античка Хелада, каде што сите слободни граѓани имале право да зборуваат и да гласаат во политичкото собрание.<ref>{{Наведено списание|last=Shelton|first=Dinah|date=August 2007|title=An Introduction to the History of International Human Rights Law|url=http://ssrn.com/|publisher=George Washington University Law School|ssrn=1010489|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115010415/http://ssrn.com/|archive-date=15 January 2016|access-date=10 April 2015}}</ref> Законот [[Закон днанаесет таблици|за дванаесетте таблици]] го воспоставил принципот „Privilegia ne irroganto“, што во буквален превод значело „привилегии не смеат да се наметнуваат“. [[Маурјанска Империја|Маурјанскиот]] цар [[Ашока]], кој владеел од 268 до 232 година п.н.е., ја основал најголемата империја во Јужна Азија, а по наводно деструктивната [[Војна во Калинга|војна Калинга]], Ашока го прифатил будизмот и ја напуштил експанзионистичката политика во корист на хуманитарните реформи, а [[Едикти на Ашока|Едиктите на Ашока]] биле подигнати низ целата негова империја, кои го содржеле „Законот за побожност“<ref>{{Наведено списание|last=Draper|first=G.I.a.D.|date=1995-04-30|title=The contribution of the Emperor Asoka Maurya to the development of the humanitarian ideal in warfare|url=https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/57jmf2.htm|journal=International Review of the Red Cross Archive|language=en|volume=35|issue=305|pages=192–206|doi=10.1017/S0020860400090604|issn=1607-5889|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116064828/https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/57jmf2.htm|archive-date=2018-11-16|access-date=11 August 2018}}</ref> кои забранувале религиозна дискриминација и суровост кон луѓето и животните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-14-4-b-the-edicts-of-asoka|title=BRIA 14 4 b The Edicts of Asoka – Constitutional Rights Foundation|work=www.crf-usa.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218062902/https://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-14-4-b-the-edicts-of-asoka|archive-date=2020-12-18|accessdate=2019-07-09}}</ref> Едиктите ја нагласувале важноста на толеранцијата во јавната политика од страна на владата, а колењето или заробувањето на [[Воен заробеник|воени заробеници]] исто така било осудено од Ашока, а некои извори тврделе дека ропството исто така не постоело во древна Индија додека хеленските записи велат дека немало ропство за време на владеењето на Сандрокот. Во [[Стар Рим|антички Рим,]] [[Иус|''ius gentium'' или ''jus gentium'']] било право кое граѓанинот го имал само врз основа на неговото државјанство.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.britannica.com/topic/jus-gentium-Roman-law|title=jus gentium – Roman law|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2021-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111345/https://www.britannica.com/topic/jus-gentium-Roman-law|archive-date=2021-12-24}}</ref> Концептот на римски ''ius'' бил претходник на правото како што е замислено во западноевропската традиција, а зборот „[[правда]]“ е изведенка од ''ius''. Законодавството за човекови права во Римското Царство вклучувало воведување на [[Презумпација на невиност|презумпцијата на невиност]] од страна на царот [[Антонин Пиј]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lawtimesjournal.in/ei-incumbit-probatio-qui/#:~:text=It%20was%20introduced%20in%20Roman%20criminal%20law%20by,one%20who%20declares%2C%20not%20on%20one%20who%20denies%E2%80%9D%29.|title=Ei incumbit probatio qui|date=29 September 2019|work=Law Times Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111340/https://lawtimesjournal.in/ei-incumbit-probatio-qui/#:~:text=It%20was%20introduced%20in%20Roman%20criminal%20law%20by,one%20who%20declares%2C%20not%20on%20one%20who%20denies%E2%80%9D%29.|archive-date=24 December 2021|accessdate=24 December 2021}}</ref> и [[Милански едикт|Миланскиот едикт]] од страна на царот [[Константин Велики|Константин Велики,]] со кој се воспоставувала целосна слобода на вероисповед.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-was-the-edict-of-milan.html#:~:text=The%20Edict%20of%20Milan%20was%20an%20agreement%20which,who%20met%20in%20Milan%20on%20February%20313%20CE.|title=What Was the Edict of Milan?|date=22 May 2018|work=World Atlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111345/https://www.worldatlas.com/articles/what-was-the-edict-of-milan.html#:~:text=The%20Edict%20of%20Milan%20was%20an%20agreement%20which,who%20met%20in%20Milan%20on%20February%20313%20CE.|archive-date=24 December 2021|accessdate=24 December 2021}}</ref> Измислувањето на фразата „Човекови права“ може да му се припише на [[Тертулијан]] во неговото писмо до Скапула, во кое пишувало за верската слобода во Римското Царство.<ref>{{Наведена книга|url=https://play.google.com/store/books/details?id=oqh67TAWp-UC|title=The Sacred Writings of Tertullian|last=Tertullian|date=2012|publisher=Jazzybee Verlag|isbn=978-3849621599|edition=Annotated|access-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827122016/https://play.google.com/store/books/details?id=oqh67TAWp-UC|archive-date=2021-08-27}}</ref> Во ова писмо, тој ги изедначил „фундаменталните човекови права“ со „привилегија на природата“. === Ран исламски калифат === {{Главна|Исламска етика|Исламски рани општествени промени}} Историчарите генерално се согласувале дека [[Мухамед]] проповедал против она што го сметал за општествени зла на неговото време и дека исламските општествени реформи во области како што се социјалната сигурност, семејната структура, [[Ропство|ропството]] и правата на жените и етничките малцинства имале за цел да го подобрат она што било присутно во постоечкото [[Арапи|арапско]] општество во тоа време.<ref name="LewisNYRB">{{cite magazine| last=Lewis | first=Bernard | title=Islamic Revolution |date=January 21, 1998 | magazine=The New York Review of Books | url=http://www.nybooks.com/articles/4557}}</ref> На пример според [[Бернард Луис]], исламот „од самиот почеток ги осудил [[Аристократија|аристократските]] привилегии, ја отфрлил [[Хиерархија|хиерархијата]] и усвоил формула за кариера отворена за талентираните“<ref name="LewisNYRB" />, а [[Џон Еспозито]] го гледал Мухамед како реформатор кој ги осудувал практиките на паганските Арапи, како што се [[Женски инфантицид|убивањето на женски новороденчиња]], [[Експлоатација|експлоатацијата]] на сиромашните, [[Лихварство|лихварството]], убиството, лажните договори и кражбата. [[Бернард Луис]] верувал дека егалитарната природа на исламот „претставувала многу значаен напредок во однос на практиката и на [[Хеленско-римски свет|хеленско-римскиот]] и на [[Ахеменидско Царство|античкиот персиски]] свет“. Мухамед, исто така, ги вклучил арапските и [[Мојсеев закон|мозаичните]] закони и обичаи од тоа време во своите божествени откровенија. [[Устав на Медина|Уставот на Медина]], познат и како ''Повелба на Медина'', бил изготвен од [[Мухамед]] во 622 година и претставувал формален договор помеѓу Мухамед и сите значајни племиња и семејства од Јатриб (подоцна познато како [[Медина]]), вклучувајќи ги [[Муслимани|муслиманите]], евреите и [[Паганство|паганите]], а документот бил изготвен со експлицитна загриженост за ставање крај на горчливите меѓуплеменски борби меѓу клановите Авс ([[Бану Аус|Аус]]) и [[Хазраџ]] во Медина. За таа цел, тој воспоставил голем број права и одговорности за муслиманските, еврејските и паганските заедници на Медина, здружувајќи ги во рамките на една заедница - [[Ума (ислам)|Умата]]. Доколку затворениците биле под старателство на некое лице, тогаш одговорноста била на поединецот. Луис наведувал дека исламот донел две големи промени во античкото ропство кои требало да имаат далекусежни последици. „Една од нив била претпоставката за слобода, а другата, забраната за поробување на слободни лица освен во строго дефинирани околности“, продолжува Луис. Позицијата на арапскиот роб била „енормно подобрена“, а арапскиот роб „сега повеќе не бил само движен имот, туку бил и човечко суштество со одреден религиозен, а со тоа и [[Општествена положба|општествен статус]] и со одредени квази правни права“.<ref name="Lewis">Lewis (1994) [http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html chapter 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20010401012040/http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html|date=2001-04-01}}</ref> [[Џон Еспозито|Еспозито]] наведувал дека реформите во [[Женски права|правата на жените]] влијаеле врз бракот, разводот и [[Наследување|наследството]] кој на жените не им бил доделен таков правен статус во други култури, вклучително и на Западот, сè до векови подоцна. ''Оксфордскиот речник на исламот'' наведува дека општото подобрување на статусот на арапските жени вклучувало забрана [[Женски инфантицид|за убивање на женски новороденчиња]] и признавање на целосната личност на жените. „[[Мираз|Миразот]], претходно сметан за цена за невестата што му се плаќа на таткото, станал брачен подарок што го задржувала сопругата како дел од нејзиниот личен имот.“<ref name="Espos">Esposito (2005) p. 79</ref> Според исламскиот закон, бракот повеќе не се сметал за „статус“, туку за „договор“, во кој согласноста на жената била императив.<ref name="Espos" /><ref name="OxfordDicT">Esposito (2004), p. 339</ref><ref name="majid">Khadduri (1978)</ref> „На жените им биле дадени права на наследство во [[Патријархат|патријархално општество]] кое претходно го ограничувало наследството на машки роднини.“<ref name="Espos" /> [[Анемари Шимел|Анмари Шимел]] наведува дека „во споредба со предисламската положба на жените, исламското законодавство значеше огромен напредок; жената има право, барем според словото на законот, да управува со богатството што го донела во семејството или го заработила со сопствена работа“. [[Вилијам Монтгомери Ват]] наведува дека Мухамед, во историскиот контекст на своето време, може да се смета за личност која сведочела во име на [[Женски права|правата на жените]] и значително ги подобрила работите и објаснува: „Во времето кога започнал исламот, условите на жените биле ужасни - тие немале [[Сопственост|право да поседуваат имот]], требало сѐ да биде сопственост на мажот, а ако мажот умрел, сè им припаѓало на неговите синови“. Но сепак Мухамед, со „воспоставување права на сопственост на имот, наследство, образование и развод, им дал на жените одредени основни заштитни мерки“. Хадад и [[Џон Еспозито|Еспозито]] наведуваат дека „Мухамед им дал на жените права и привилегии во сферата на [[Семејство|семејниот живот]], бракот, образованието и економските напори, права што помагаат да се подобри статусот на жените во општеството“, но сепак, други писатели тврдат дека жените пред исламот биле послободни, потпирајќи се најчесто на првиот брак на Мухамед и на родителите на Мухамед, но и на други точки како што е обожавањето на женски идоли во Мека.<ref name="turner">Turner, Brian S. ''Islam'' ({{ISBN|041512347X}}). Routledge: 2003, [https://books.google.com/books?id=zOAo9VvT4FEC&pg=PA77&dq=%22pre-islamic+arabia%22+women&sig=IiMFAyu6P3-rNii4QQmN_q3mXQQ#PPA78,M1 pp. 77–78].</ref> Социологот [[Роберт Бела]] тврдел дека исламот во своите почетоци од 7 век бил, за своето време и место, „извонредно модерен... во високиот степен на посветеност, вклученост и учество што се очекувало од обичните членови на заедницата“, а тоа било така е затоа што, тврди тој, исламот ја нагласувал еднаквоста на сите муслимани, каде што лидерските позиции биле отворени за сите. Дејл Ајкелман напишал дека Бела сугерирал на тоа дека „раната исламска заедница им давала посебна вредност на поединците, наспроти колективната или групната одговорност“. Принципите на раниот [[Шеријат|исламски закон]] во врска со [[Исламска воена јуриспруденција|военото однесување]] и третманот на [[Воен заробеник|воените затвореници]] за време на раниот [[Калифат]] се сметале за претходници на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], а многуте барања за тоа како треба да се третираат воените затвореници вклучувало обезбедување засолниште, храна и облека, почитување на нивните култури и спречување на какви било акти на егзекуција, силување или одмазда, а некои од овие принципи не биле кодифицирани во западното [[меѓународно право]] сè до модерното време.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=MPNamMveFVMC&pg=PA335|title=Principles of Islamic International Criminal Law: A Comparative Search|last=Malekian|first=Farhad|date=2011|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|isbn=978-9004203969|page=335}}</ref> Исламскиот закон за време на раниот Калифат ги институционализирал хуманитарните ограничувања на военото однесување, вклучувајќи обиди за ограничување на сериозноста на војната, упатства за прекин на непријателствата, разликување помеѓу цивили и борци, спречување на непотребно уништување и грижа за болните и ранетите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9ChWDwAAQBAJ&pg=PT299|title=Human Rights and Islam: An Introduction to Key Debates between Islamic Law and International Human Rights Law|last=Saeed|first=Abdullah|date=2018|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1784716585|page=299}}</ref> === Среден век === [[Податотека:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|десно|мини|[[Голема повелба|Магна карта]] била напишана во 1215 година]] ==== Европа ==== Концептот на човекови права во средниот век се темелел на традицијата на [[Природно право|природното право]] која била силно под влијание на списите на раните христијански мислители [[Апостол Павле|на Свети Павле,]] како што се [[Свети Илариј]], [[Свети Амвросиј]] и [[Свети Августин]]<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ahistorymedival00carlgoog|title=A History of Medieval Political Theory in the West|last=Carlyle|first=A. J.|publisher=G.P. Putnam's Sons|year=1903|volume=1|location=New York|page=83|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608004930/https://archive.org/details/ahistorymedival00carlgoog|archive-date=2016-06-08}}</ref>, а Августин бил меѓу првите што ја испитувале легитимноста на човечките закони и се обиделе да ги дефинираат границите на тоа кои закони и права се јавуваат природно, врз основа на мудрост и совест, наместо произволно да бидат наметнати од смртници, и дали луѓето се обврзани да ги почитуваат законите што се неправедни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lawexplores.com/the-philosophy-of-law-in-the-writings-of-augustine/#Fn23|title=Augustine on Law and Order — Lawexplores.com}}</ref> ''[[Cáin Adomnáin]]'' („Закон на Адомнан“), познат и како ''Lex Innocentium'' (Закон на невини), бил донесен меѓу собир на [[Гели|гелски]] и [[Пикти|пиктски]] угледни личности на [[Бирски синодор|Бирскиот синодор]] во 697 година. Именуван по неговиот иницијатор [[Адомнан од Јона]], деветтиот игумен на Јона по Свети [[Свети Колумба|Колумба]], наречен „Женевски договор“ на древниот ирски и првиот европски договор за човекови права, за заштита на жените и цивилите.<ref>{{Наведена книга|title=Ideological Contributions of Celtic Freedom and Individualism to Human Rights|last=Nagan|first=Winston P.|publisher=Brill {{!}} Nijhoff|year=2017|pages=37}}</ref> Овие средновековни традиции продолжиле и влијаеле врз [[Голема повелба|Магна карта]], англиска повелба првично издадена во 1215 година, која пак влијаела врз развојот на општото право и многу подоцнежни уставни документи поврзани со човековите права, како што се Англиската повелба за правата од 1689 година, [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот на Соединетите Американски Држави]] од 1789 година и Повелбата за правата на Соединетите Американски Држави од 1791 година.<ref name="hazeltine">{{Наведена книга|title=Magna Carta commemoration essays|last=Hazeltine|first=H. D.|date=1917|publisher=BiblioBazaar|isbn=978-1116447477|editor-last=Malden|editor-first=Henry Elliot|chapter=The Influence of Magna Carta on American Constitutional Development}}</ref> Магна карта првично била напишана поради несогласувања меѓу [[Папа Инокентиј III|папата Инокентиј III]], [[Јован Безземниот|кралот Јован]] и англиските барони околу правата на кралот, а Магна карта барала од кралот да се откаже од одредени права, да почитува одредени законски процедури и да прифати дека неговата волја може да биде обврзана од законот и експлицитно штитела одредени права на поданиците на кралот, без разлика дали биле слободни или оковани, а особено налогот за [[Хабеас корпус|''habeas corpus'']], кој дозволувал жалба против незаконско затворање. За модерното време, најтрајното наследство од Магна карта се сметало за правото на ''habeas corpus'' кое произлегло од она што сега е познато како клаузули 36, 38, 39 и 40 од Магна карта од 1215 година. Магна Карта, исто така, го вклучувала правото на [[правично судење]]: {{Цитатник|Ниеден слободен човек нема да биде принудно земен или затворен, ниту ќе му биде одземено неговото слободно поседување, слободите или слободните обичаи, ниту ќе биде забранет, протеран или на кој било друг начин уништен; ниту пак ќе го игнорираме, ниту ќе го осудиме, освен по законска пресуда на неговите приближници или според законот на Земјата. Ние нема да му продадеме на никого, нема да му ја одземеме или одложиме правдата или правото на никого.|||Член XXIX (29) од Магна карта}} [[Калишки статут]] (1264) им доделил привилегии на еврејското малцинство во [[Кралство Полска|Кралството Полска]], како што се заштита од дискриминација и говор на омраза. На [[Констански собор|Констанскиот собор]] (1414–1418), научникот и правник [[Павел Влодкович]] одржал говор од неговиот ''Tractatus de potestate papae et imperatoris respectu infidelium'' („Трактат за моќта на папата и царот во однос на неверниците“) во кој се залагал за мирен соживот на христијаните и паганите, што го правел претходник на [[Религиозна толеранција|религиозната толеранција]] во Европа. ==== Африка ==== [[Курукан Фуга]] бил устав на [[Малиско Царство|Малиската Империја]], составен во 13 век и е една од првите повелби за човекови права кој го вклучувал „право на живот и зачувување на физичкиот интегритет“ и значајна заштита на жените.<ref>{{Наведување|last=Adewale|first=Adeyinka|title=Pre-colonial Political Order in Africa|date=2023|journal=Reimaging Africa: Lifting the Veil of Ignorance|pages=9–38|editor-last=Adewale|editor-first=Adeyinka|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-40360-6_2|access-date=2024-10-05|place=Cham|publisher=Springer Nature Switzerland|language=en|doi=10.1007/978-3-031-40360-6_2|isbn=978-3-031-40360-6|last2=Schepers|first2=Stefan|editor2-last=Schepers|editor2-first=Stefan}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=y2AFmBOiLRAC&dq=kouroukan+fouga+human+rights&pg=PA334|title=Frontiers of Language and Teaching, Vol.2: Proceedings of the 2011 International Online Language Conference (IOLC 2011)|publisher=Universal-Publishers|isbn=978-1-61233-559-9|language=en}}</ref> == Ран модерен период и модерни темели == [[Податотека:United_States_Declaration_of_Independence.jpg|десно|мини|[[Декларација за независност на САД|Декларацијата за независност на Соединетите Американски Држави]] ратификувана од [[Континентален конгрес|Континенталниот конгрес]] на 4 јули 1776 година]]{{Главна|Природни и законски права|Природно право}} === Доба на откритија, раниот нов век и доба на просветителството === Шпанското освојување на Америка во 15 и 16 век, за време на [[Големите географски откритија|ерата на откритијата]], резултирало со жестока дебата за човековите права во колонијална шпанска Америка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/|title=The Laws of Burgos: 500 Years of Human Rights {{!}} In Custodia Legis: Law Librarians of Congress|last=Macías|first=Francisco|date=2012-12-27|work=blogs.loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123131625/https://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/|archive-date=2018-01-23|accessdate=2019-07-09}}</ref> што довело до издавање на [[Закони на Бургос|Законите на Бургос]] од страна на [[Фердинанд II (Арагон)|Фердинанд II]] во име на неговата ќерка, [[Јована I Кастиљска|Јоана Кастиљска]]. На 21 декември 1511 година, свештеното лице [[Антонио де Монтесинос]], од [[Доминикански ред|Доминиканскиот ред]] на островот [[Хаити (остров)|Хиспаниола]], одржал проповед на која присуствувал [[Бартоломео де лас Касас]], а се верува дека извештаите од Доминиканците во Хиспаниола ја мотивирало шпанската круна да дејствува. Проповедта, позната како Божиќна проповед, отстапила место на понатамошни дебати од 1550 до 1551 година помеѓу Лас Касас и [[Хуан Гинес де Сепулведа]] во [[Ваљадолид]], а меѓу одредбите од Законите на Бургос биле [[Детски труд|детскиот труд]], [[Женски права|правата на жените]], платите, соодветниот сместувачки капацитет, одморот и други. Неколку европски филозофи од 17 и 18 век од кои најзначаен бил [[Џон Лок]], го развиле концептот на ''[[Природни и законски права|природни права]]'', идејата дека луѓето се природно слободни и еднакви.<ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/locke-political/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Tuckness|first=Alex|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2020|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|access-date=2022-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307122327/https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/locke-political/|archive-date=2022-03-07|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Лок верувал дека природните права се изведени од божественоста бидејќи [[Човек|луѓето]] се Божји созданија, а неговите идеи биле важни во развојот на современиот поим за правата, а локовите природни права не се потпирале на државјанство ниту на некој закон на државата, ниту пак биле нужно ограничени на една одредена етничка, културна или религиозна група. Приближно во исто време, во 1689 година, била создадена Англиската повелба на правата, кој потврдувала некои основни човекови права<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://global-faq.com/what-are-the-10-basic-human-rights/|title=What are the basic human rights?|last=Lind|first=Josh|date=2023-06-11|work=Global Faq|accessdate=2023-06-11}}</ref> од кои најпозната е слободата од [[сурова и необична казна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bl.uk/magna-carta/articles/britains-unwritten-constitution|title=Britain's unwritten constitution|publisher=British Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208232341/http://www.bl.uk/magna-carta/articles/britains-unwritten-constitution|archive-date=8 December 2015|accessdate=27 November 2015|quote=The key landmark is the Bill of Rights (1689), which established the supremacy of Parliament over the Crown ... providing for the regular meeting of Parliament, free elections to the Commons, free speech in parliamentary debates, and some basic human rights, most famously freedom from ‘cruel or unusual punishment’.}}</ref> Во првите децении од 18 век, романот станал популарна форма на забава, а популарните романи, како што се ''[[Јулија или новата Елоиза|„Јулија или новата Елоиза“]]'' од [[Жан-Жак Русо]] и ''[[Памела, или Наградена доблест]]'' од [[Самјуел Ричардсон|Семјуел Ричардсон]], поставиле темели за популарно прифаќање на човековите права, терајќи ги читателите да сочувствуваат со ликови различни од нив.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/inventinghumanri00hunt|title=Inventing Human Rights: A History|last=Hunt|first=Lynn|publisher=W. W. Norton & Company|year=2008|isbn=978-0393060959|url-access=registration}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Human Rights, Inc.:The World Novel, Narrative Form, and International Law|last=Slaughter|first=Joseph R.|publisher=Fordham University Press|year=2007}}</ref> Во текот на 18 век се случиле 2 големи револуции во Соединетите Американски Држави (1776) и Франција (1789) и тоа: [[Вирџиниска декларација за права|Декларацијата за правата на Вирџинија]] од 1776 година утврдила голем број основни права и слободи, а подоцнежната [[Декларација за независност на САД|Декларација за независност на Соединетите Американски Држави]] вклувала концепти за природни права и било познато дека „сите луѓе се создадени еднакви, дека се обдарени од нивниот Творец со одредени неотуѓиви права, меѓу кои се животот, слободата и потрагата по среќа“, а во 1789 година по ова следела Повелбата за правата на Соединетите Американски Држави, во која биле наброени специфични права, како што се [[Прв амандман на Уставот на САД|слободата на говорот]] и правото против [[Петтиот амандман на Уставот на Соединетите Американски Држави|самоинкриминација]] . Слично на тоа, Француската [[декларација за правата на човекот и граѓанинот]] дефинирале збир на индивидуални и колективни права на народот кои во документот, се сметаат за универзални - не само за француските граѓани, туку и за ''сите луѓе без исклучок'' . === 19 век до Првата светска војна === [[Податотека:Declaration_of_Human_Rights.jpg|лево|мини|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] одобрена од Националното собрание на Франција, 26 август 1789 година]] Во текот на 18 и 19 век, филозофите како [[Томас Пејн]], [[Џон Стјуарт Мил]] и [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Хегел]] ја прошириле темата за [[Универзалност (филозофија)|универзалност]]. Во 1831 година, [[Вилијам Лојд Гарисон]] напишал во весникот ''„Либератор“'' дека се обидувал да ги вклучи своите читатели во „големата кауза за човекови права“, па затоа терминот ''човекови права'' можеби почнал да се користи некаде помеѓу ''„Правата на човекот“ од'' Пејн и објавувањето на Гарисон. Во 1849 година, еден современик, [[Хенри Дејвид Торо]], пишувал за човековите права во својот трактат ''„За должноста на граѓанската непослушност“,'' кој подоцна имал влијание врз мислителите за човекови права и граѓански права. Во своето мислење од 1867 година, Судијата на Врховниот суд на Соединетите Американски Држави, Дејвид Дејвис, во своето мислење од 1867 година за ''[[Ex parte Milligan]]'', напишал: „Со заштитата на законот, човековите права се обезбедени, повлечете ја таа заштита и тие се на милост и немилост на злобните владетели или на вревата на возбудениот народ.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.law.uchicago.edu/tribunals/docs/milligan.pdf|title=''Ex Parte Milligan'', 71 U.S. 2, 119. (full text)|date=December 1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307053820/http://www.law.uchicago.edu/tribunals/docs/milligan.pdf|archive-date=2008-03-07|accessdate=2007-12-28}}</ref> Во текот на 20 век, многу групи и движења успеале да постигнат длабоки општествени промени во името на човековите права, па така во Западна Европа и Северна Америка, [[Синдикат|синдикатите]] донеле закони со кои им се дава право на штрајк на работниците, се воспоставувале побезбедни услови за работа и се забранувал или регулирал [[Детски труд|детскиот труд]]. Движењето [[Право на глас на жените|за право на глас на жените]] успеал да им обезбеди на многу жени [[право на глас]], а движењата за национално ослободување на Глобалниот југ успеале да им обезбедат независност на многу земји од западниот [[колонијализам]], а едно од највлијателните е водството на [[Махатма Ганди]] врз [[Индиско движење за незавиност (1885–1947)|индиското движење за независност]]. Движењата на етничките и религиозните малцинства за расна и верска еднаквост успеале во многу делови од светот, меѓу кои и американското движење за граѓански права и поновите разновидни движења за политика на идентитет, во име на жените и малцинствата, кои се случиле низ целиот свет. Основањето на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]], [[Либеров законик|Либеровиот законик]] од 1864 година и првата од [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] во 1864 година ги поставиле темелите на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], кое понатаму се развивало по двете светски војни. Предзнаците за правото на Обединетите нации за човекови права се наоѓало во [[Аболиционизам|движењето од крајот на 19 век за потиснување и укинување на ропството]] низ целиот свет, како и во конвенционалната заштита на малцинствата од верска, расна и национална дискриминација во рамките на државите под покровителство на еднострано, билатерално и мултилатерално договорно право, кое за прв пат се нашло во [[Македонија и Берлинскиот конгрес|Берлинскиот договор од 1878 година]].<ref>{{Наведена книга|title=International Law, A Treatise, Vol. I, Peace|last=Oppenheim|first=Lassa|publisher=Longmans, Green, and Company|year=1905|location=London|pages=343, 346–347}}</ref> Апостолската поука на папата Лав XIII ''[[Rerum Novarum]]'' од 1891 година го означил официјалниот почеток на [[Католичко социјално учење|католичкото социјално учење]], а документот првенствено се занимавал со дискусија за правата на работниците, имотните права и правата на граѓаните против вмешување на државата и оттогаш па натаму, папите (и [[Ватикан II]]) објавувале апостолски поуки и енциклики за теми што сè почесто допираат до човековите права. Во мај 1915 година британската, француската и руската влада изнеле предлогот со кој на државата можат да бидат кривично одговорни за злосторства извршени против сопствените државјани на државата како одговор на турскиот [[Ерменски геноцид|геноцид врз Ерменците]].<ref>{{Наведена книга|title=The Customary International Law of Human Rights|last=Schabas|first=William A.|publisher=Oxford U.P.|year=2021|location=Oxford|pages=13–14}}</ref> === Помеѓу Првата светска војна и Втората светска војна === Во 1919 година било основано [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] на преговорите за [[Версајски договор|Версајскиот договор]] по завршувањето на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] со цели кои вклучувале разоружување, спречување на војна преку колективна безбедност, решавање на спорови меѓу земјите преку преговори, дипломатија и подобрување на глобалната благосостојба, а во нејзината повелба бил вграден мандат за промовирање на многу од правата кои подоцна биле вклучени во Универзалната декларација за човекови права. Лигата на народите имала мандати да ги поддржи многу од поранешните колонии на западноевропските колонијални сили за време на нивниот премин од колонија во независна држава. Основано како Друштвото на народите, а сега дел од Обединетите нации, [[Меѓународна организација на трудот|Меѓународната организација на трудот,]] исто така, имала мандат да промовира и заштитува одредени права подоцна вклучени во УДЧП: {{Цитатник|Примарната цел на МОТ денес е да промовира можности за жените и мажите да добијат пристојна и продуктивна работа, во услови на слобода, еднаквост, безбедност и човечко достоинство.|30px|30px|Извештај од Генералниот директор за 87 сесија на Меѓународната конференција на трудот}} Воедно од особена важност била и Конвенцијата на МОТ од 1919 година за заштита на жените од дискриминација при бременост при вработување, [[Конвенција за право на здружување (земјоделство)|Конвенцијата за право на здружување (земјоделство)]] од 1921 година и [[Конвенција за принудна работа|Конвенцијата за принудна работа]] од 1930 година. == Модерното движење за човекови права == {{Главна|Човекови права}} === По Втората светска војна === ==== Права во војна и продолжување на Женевските конвенции ==== [[Податотека:Original_Geneva_Conventions.jpg|мини|Оригинална Женевска конвенција од 1864 година]] [[Податотека:Geneva_Conventions_1864-1949.svg|мини|Напредок на Женевските конвенции од 1864 до 1949 година]]{{Главна|Меѓународно хуманитарно право|Женевски конвенции}} '''Женевските конвенции''' настанале помеѓу 1864 и 1949 година како резултат на напорите на [[Анри Динан]], основачот на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] и ги штителе човековите права на поединците вклучени во конфликт и биле продолжение на Хашките конвенции од 1899 и 1907 година, првиот обид на меѓународната заедница да ги дефинира [[Закони за војување|законите на војувањето]]. Покрај тоа што првично биле формулирани пред Втората светска војна, конвенциите сепак била ревидирани како резултат на Втората светска војна и повторно усвоени од меѓународната заедница во 1949 година. Женевските конвенции се: * Женевската конвенција ''за подобрување на состојбата на ранетите и болните во вооружените сили на терен'' била усвоена во 1864 година која била значително ревидирана и заменета со верзијата од 1906 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/180?OpenDocument|title=Convention for the Amelioration of the Condition of the Wounded and Sick in Armies in the Field. Geneva, 6 July 1906|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222210023/http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/180?OpenDocument|archive-date=22 February 2014|accessdate=July 20, 2013}}</ref>, верзијата од 1929 година, а подоцна и со [[Прва Женевска конвенција|Првата Женевска конвенција]] од 1949 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cil.nus.edu.sg/1949/1949-geneva-convention-i-for-the-amelioration-of-the-condition-of-the-wounded-and-sick-in-armed-forces-in-the-field/|title=1949 Geneva Convention (I) for the Amelioration of the Condition of the Wounded and Sick in Armed Forces in the Field|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221161712/http://cil.nus.edu.sg/1949/1949-geneva-convention-i-for-the-amelioration-of-the-condition-of-the-wounded-and-sick-in-armed-forces-in-the-field/|archive-date=2014-02-21|accessdate=2014-02-07}}</ref> * Женевската конвенција ''за подобрување на состојбата на ранети, болни и бродоломци од вооружените сили на море'' била усвоена во 1906 година<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/internationalcom00rief|title=The International Committee of the Red Cross: A Neutral Humanitarian Actor|last=David P. Forsythe|date=June 17, 2007|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0415341516|page=[https://archive.org/details/internationalcom00rief/page/n59 43]|url-access=limited}}</ref> која била значително ревидирана и заменета со [[Втора Женевска конвенција|Втората Женевска конвенција]] од 1949 година. * Женевската конвенција ''во врска со третманот на воените заробеници'' била усвоена во 1929 година и била значително ревидирана и заменета со [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]] од 1949 година. * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]] ''за заштита на цивилите во време на војна'' била усвоена во 1949 година. Покрај тоа, постојат три дополнителни протоколи за измени на Женевската конвенција: * [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]] (1977): Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на заштитата на жртвите од меѓународни вооружени конфликти. * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]] (1977): Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на заштитата на жртвите од немеѓународни вооружени конфликти. * [[Протокол III кон Женевските конвенции|Протокол III]] (2005): Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на усвојување на дополнителен препознатлив амблем. Сите четири конвенции последен пат биле ревидирани и ратификувани во 1949 година, врз основа на претходните ревизии и делумно на некои од Хашките конвенции од 1907 година. Подоцна, конференциите додале одредби со кои се забранувало одредени методи на војување и се решавале прашања од граѓанските војни и речиси сите 200 земји во светот се „потписнички“, во смисла дека ги ратификувале овие конвенции. [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] претставува контролно тело на Женевските конвенции. ==== Универзална декларација за човекови права ==== {{Главна|Универзална декларација за човекови права}} [[Податотека:Eleanor_Roosevelt_UDHR_(27758131387).jpg|десно|мини|200x200пкс|„Тоа не е [[Меѓународен договор|договор]] ... [Во иднина, тој може да стане меѓународна [[Голема повелба|Магна карта]]“. [[Еленор Рузвелт|Елеонор Рузвелт]] со текстот на [[Универзална декларација за човековите права|Универзалната декларација за човекови права]] во 1949 година.]] '''Универзалната декларација за човекови права''' — необврзувачка декларација усвоена од Генералното собрание на Обединетите нации во 1948 година делумно како одговор на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Декларацијата ги повикува земјите-членки да промовираат голем број човекови, граѓански, економски и социјални права, тврдејќи дека овие права се дел од „основата на слободата, правдата и мирот во светот“. [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на Обединетите нации]] ја прогласило за заеднички стандард на достигнувања за сите народи и сите нации и за прв пат во историјата, утврдува дека основните човекови права треба да бидат универзално заштитени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.humanrightseducation.info/hr-materials/the-universal-declaration-of-human-rights.html|title=The Universal Declaration|work=Human Rights Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217085143/https://www.humanrightseducation.info/hr-materials/the-universal-declaration-of-human-rights.html|archive-date=2022-02-17|accessdate=2022-02-17}}</ref> {{Цитатник|...признавањето на вроденото достоинство и на еднаквите и [[неотуѓиви права]] на сите членови на човечкото семејство е основа на слободата, правдата и мирот во светот|30px|30px|Преамбула на Универзалната декларација за човекови права, 1948 година}} Универзалната декларација за човекови права била составена од членови на Комисијата за човекови права, со [[Еленор Рузвелт|Елеонор Рузвелт]] како претседател, која започнала да дискутира за „Меѓународна повелба за права“ во 1947 година. Членовите на Комисијата не се согласиле веднаш за формата на таква повелба за права и дали или како треба да се спроведува, а комисијата продолжила со составување на УДЧП и придружните договори, но УДЧП брзо станал приоритет.<ref name="Glendon">{{Наведено списание|last=Glendon, Mary Ann|date=July 2004|title=The Rule of Law in The Universal Declaration of Human Rights|url=http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/|journal=Northwestern University Journal of International Human Rights|volume=2|issue=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504224635/http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/|archive-date=2008-05-04}}</ref> Канадскиот професор по право Џон Хамфри и францускиот адвокат [[Рене Касен|Рене Касин]] биле одговорни за голем дел од меѓунационалното истражување и структурата на документот, соодветно, каде што членовите на декларацијата биле толкувачи на општиот принцип на преамбулата, а документот бил структуриран од Касин за да ги вклучи основните принципи на достоинство, слобода, еднаквост и братство во првите два члена, по што последователно следувале права што се однесуваат на поединците, права на поединците во однос едни со други и кон групите како и духовни, јавни и политички права, а воедно и економски, социјални и културни права. Според Касин, последните три члена ги сместуваат правата во контекст на ограничувања, должности и општествениот и политичкиот поредок во кој тие треба да се реализираат.<ref name="Glendon" /> Хамфри и Касин имале намера правата во УДЧП да бидат правно спроведливи преку некои средства, како што било одразено во третата клаузула од преамбулата: <ref name="Glendon" /> {{Цитатник|Со оглед на тоа што е од суштинско значење, за човекот да не биде принуден да се повика, како последно средство, на бунт против тиранијата и угнетувањето, човековите права да бидат заштитени со владеењето на правото.|30px|30px|Преамбула на Универзалната декларација за човекови права, 1948 година}} Дел од Декларацијата бил истражен и напишан од комитет од меѓународни експерти за човекови права, вклучувајќи претставници од сите континенти и сите главни религии, а врз основа на консултации со лидери како што е [[Махатма Ганди]]. Вклучувањето и на граѓанските и на политичките права и на економските, социјалните и културните права<ref name="Glendon"/> се темелеле на претпоставката дека основните човекови права се неделиви и дека различните видови права наведени се неразделно поврзани и иако овој принцип не бил спротивставен од ниту една земја-членка во времето на усвојувањето (декларацијата била усвоена едногласно, со воздржаност од [[Источен блок|Советскиот блок]], Јужна Африка [[Апартхејд|од времето на апартхејдот]] и [[Саудиска Арабија]]), овој принцип подоцна бил предмет на значителни предизвици.<ref name=autogenerated1>Ball, Olivia; Gready, Paul (2006) p. 34 ''No-nonsense Guide to Human Rights''. New Internationalist Publications Ltd</ref> ==== Европска конвенција за човекови права ==== Декларацијата на ОН била наследена од [[Европска конвенција за човекови права|Европската конвенција за човекови права]] која била обврзувачка конвенција изготвена од [[Совет на Европа|Советот на Европа]] во 1950 година и потпишана од 47 земји.<ref>{{Наведено списание|last=Andreadakis|first=S.|date=2013|title=The European Convention on Human Rights, the EU and the UK: Confronting a Heresy: A Reply to Andrew Williams|journal=European Journal of International Law|volume=24|issue=4|pages=1187–1193|doi=10.1093/ejil/cht063|doi-access=}}</ref> Конвенцијата има 18 члена, од кои 13 се права гарантирани со неа: * [[Право на живот]] – Сите човечки суштества имаат право да живеат без да бидат подложени на незаконско убивање, со исклучок на законска самоодбрана или одбрана на друг. Според овој член, сите држави имаат одговорност да истражуваат сомнителни смртни случаи и да преземат [[позитивни мерки]] со цел да спречат губење на животи во одредени околности. * Забрана за тортура – Без исклучок, никој не смее да биде подложен на тортура или „суров и понижувачки третман“. * Забрана на ропство – Ропството и принудната работа се забранети освен ако не се дел од законска [[казнена служба]], [[Регрутирање|задолжителна воена служба]] или се бара да се изврши за време [[Вонредна состојба|на вонредна состојба]]. * Право на слобода и безбедност – Сите луѓе имаат право на слобода освен во контекст на судски притвор. Членот, исто така, им обезбедува на уапсените право да бидат информирани, на јазик што го разбираат, за причините за апсењето и за секое обвинение со кое се соочуваат, право на брз пристап до судски постапки за утврдување на законитоста на апсењето или притворањето, на судење во разумен рок или ослободување до судењето и право на надомест на штета во случај на апсење или притворање спротивно на овој член. * Право на фер судење – Секој обвинет за кривично дело има право на јавно сослушување пред независен и непристрасен трибунал во разумен рок, презумпција на невиност и други минимални права за лицата обвинети за кривично дело (соодветно време и можности за подготовка на нивната одбрана, пристап до правно застапување, право да се испрашуваат сведоци против нив или тие да бидат испрашувани, право на бесплатна помош од преведувач) * Слобода од ретроактивна казна – Никој не може да биде гонет за дејствие или пропуст што не било незаконско според националното или меѓународното право во тоа време. * [[Право на приватност]] – Според ЕКЧП, сите луѓе имаат право на почитување на својот „приватен и семеен живот, неговиот дом и неговата преписка“ сè додека ништо од тоа не го крши законот. Меѓу другото, овој член забранува нелегални полициски претреси и законски ја штити приватната сексуална активност. * Слобода на мисла, совест и религија – Сите луѓе имаат право слободно да ги изразуваат своите верувања сè додека тие верувања не се нелегални, да ја менуваат својата религија и да го изразуваат религиозното верување преку богослужба, поучување, практикување и почитување. * Слобода на собирање – Сите луѓе имаат право да формираат или да се приклучат на која било група или организација за која било цел, сè додека таа цел не е нелегална. * Право на брак – Сите мажи и жени на возраст за брак имаат право да стапат во брак и да формираат семејство. Контроверзно е што оваа заштита се однесува само на хетеросексуални парови. * Слобода на изразување – Сите луѓе можат слободно да ги изразат своите мислења и да споделуваат и примаат информации, освен во одредени екстремни околности. * Слобода од дискриминација – Ги штити правата дефинирани на друго место во конвенцијата од негирање врз основа на пол, раса, боја на кожа, јазик, религија, политички или други мислења, национално или социјално потекло, поврзаност со национално малцинство, имот, раѓање или друг статус. 20 од 47-те потписнички се придржуваат кон дополнителен протокол со кој се проширува ова за да се опфати дискриминацијата во кое било законско право. * Право на правна заштита – Секој што смета дека неговите права се повредени може да поднесе барање до [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] за да се разгледа неговиот случај и да се решат и решат неговите жалби. Останатите 5 члена се однесуваат на спроведувањето на правата наведени во конвенцијата и посебните околности во кои овие права можеле да бидат ограничени. Обединетото Кралство, еден од потписниците на ЕКЧП, подоцна го донела [[Закон за човекови права од 1998 година|Законот за човекови права од 1998 година]], со кој ги вградил овие права во британското право и му дал на судството можност да ги спроведува според британското право. === Доцен 20 век  === {{Цитатник|Веќе пронајдовме висок степен на лична слобода и сега се бориме да ја зголемиме еднаквоста на можностите. Нашата посветеност на „човековите права“ мора да биде апсолутна, нашите закони фер, нашата природна убавина зачувана; моќните не смеат да ги прогонуваат слабите, а човечкото достоинство мора да се зголеми.|author=[[Џими Картер]] Инаугуративен говор. <ref>{{Cite web | last = Carter | first = Jimmy | author-link = Jimmy Carter | title = Jimmy Carter Inaugural Address | date = January 20, 1977 | url = http://www.bartleby.com/124/pres60.html | access-date = December 14, 2010 | archive-date = December 16, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216094036/http://www.bartleby.com/124/pres60.html | url-status = live }}</ref>}} Според историчарот [[Самуел Мојн|Самуел Мојн,]] следниот голем пресврт во човековите права се случил во 70 години од 20 век<ref>{{Наведено списание|last=Moyn|first=Samuel|date=August 30 – September 6, 2010|title=Human Rights in History|url=http://www.thenation.com/article/153993/human-rights-history?page=0,1|journal=[[The Nation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226120605/http://www.thenation.com/article/153993/human-rights-history?page=0,1|archive-date=February 26, 2015|access-date=December 14, 2010}}</ref>, каде човековите права биле вклучени во точка VII од [[Хелсиншки договор|Хелсиншкиот договор]], кој бил потпишан во 1975 година од 35 држави, вклучувајќи ги САД, Канада и сите европски држави освен [[Албанија]] и [[Андора]]. За време на неговиот инаугуративен говор во 1977 година, 39 претседател на Соединетите Американски Држави[[Џими Картер|, Џими Картер,]] ги направил човековите права столб на надворешната политика на Соединетите Американски Држави<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=u7Iwl48AeqoC|title=The Last Utopia: Human Rights in History|last=Moyn|first=Samuel|publisher=Harvard University Press|year=2010|isbn=978-0674048720}}</ref>, а истата година, организацијата за застапување на човековите права [[Амнести интернешенал|„Амнести интернешнл“]] ја освоила [[Нобелова награда за мир|Нобеловата награда за мир]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1977/press.html|title=The Nobel Peace Prize 1977 – Amnesty International|publisher=The Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720165932/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1977/press.html|archive-date=2018-07-20|accessdate=2010-12-14}}</ref> Во 2002 година Картер, кој бил инструментален за мировниот договор [[Договорот од Кемп Дејвид|од Кемп Дејвид]] ја освоил Нобеловата награда за мир за: „неговите децениски неуморни напори за наоѓање мирни решенија за меѓународните конфликти, за унапредување на демократијата и човековите права и за промовирање на економскиот и социјалниот развој“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/|title=The Nobel Peace Prize 2002 – Jimmy Carter|date=December 14, 2002|publisher=The Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811193752/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/|archive-date=August 11, 2018|accessdate=December 14, 2010}}</ref> [[Карел Васак]] предложил категоризација со цел да илустрира, повеќе или помалку, како човековите права еволуирале во текот на 20 век и идентификувал ''[[три генерации на човекови права]]'': * граѓански и политички права од прва генерација (на пр., правото на живот и политичко учество), * економски, социјални и културни права од втора генерација (на пр., правото на егзистенција) * права на солидарност од трета генерација (на пр., правата на мир и чиста животна средина). Третата генерација останува најдискутираната, без никакво правно ни политичко признавање. === 21 век === Застапувањето на човековите права продолжило и во почетокот на 21 век, фокусирано на постигнување поголема економска и политичка слобода,<ref name="twsBritannica">Burns H. Weston, 20 March 2014, Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/275840/human-rights human rights] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150518123454/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/275840/human-rights|date=2015-05-18}}. Retrieved 14 August 2014.</ref> а во јули 2022 година, Генералното собрание на Обединетите нации усвоило [[Резолуција на Обединетите нации|резолуција]] во која се признава дека секој на планетата има право на здрава животна средина и во неа се повикуваат државите да ги засилат напорите за да им обезбедат на своите луѓе пристап до „чиста, здрава и одржлива животна средина“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/historic-move-un-declares-healthy-environment-human-right|title=In historic move, UN declares healthy environment a human right|date=2022-07-28|work=UNEP|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220731112815/https://www.unep.org/news-and-stories/story/historic-move-un-declares-healthy-environment-human-right|archive-date=2022-07-31|accessdate=2022-07-31}}</ref> Неколку автори се залагале во овој век за признавање на [[Три генерации на човекови права|нови генерации]] човекови права, иако нивната содржина останува нејасна и недостасува унифициран предлог. Овие нови групи права опфаќаат права поврзани со технолошкиот напредок, дигиталните права и пошироките концепти за односот на човештвото со технологијата и животната средина, а предложените права вклучуваат еднаков пристап до дигитални ресурси, дигитална самоопределба, безбедност и контрола врз личните податоци. Некои теоретичари, особено во Индија и Африка (на пр., [[Филозофија на Убунту|филозофијата на Убунту]]), сметаат дека е императив да се премине од индивидуалистички и општествен пристап кон правата кон покомунитарна перспектива, а други научници се залагаат за засновање на човековите права во вроденото достоинство и релационата природа на човечката личност. Конечно, некои автори се стремат да ги интегрираат овие перспективи со вкоренување на човековите права во подлабоко разбирање на „човечката личност“ како на пример, Дејвид Волш<ref>{{Наведена книга|title=Politics of the person as the politics of being|last=Walsh|first=David|date=2016|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=978-0-268-15850-7|location=Notre Dame, Indiana}}</ref> кој нагласува дека личноста е фундаментално релационо битие, комбинирајќи на овој начин најдоброто од индивидуалистичките, општествените и комунитарните пристапи. Црпејќи од оваа релациона перспектива и вкоренета во антропологијата на [[Леонардо Поло]], Хуан Карлос Риофрио повикува на преосмислување на човековите права што ја нагласува коегзистенцијалната природа на личноста, опишана како слобода, светлина и љубов. Низ оваа призма, тој воведува нови права, како што се правата на надеж,<ref>{{Наведено списание|last=Riofrio Martinez-Villalba|first=Juan Carlos|date=2024|title=El amplio derecho a la esperanza como el primer derecho humano (The Broad Right to Hope as the First Human Right)|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.4692429|issn=1556-5068|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Riofrio|first=Juan Carlos|date=2023-10-01|title=The Right To Hope: A New Perspective Of The Right To Have Expectations, Opportunities And Plans|url=https://scholarlycommons.law.wlu.edu/crsj/vol30/iss1/6/|journal=Washington and Lee Journal of Civil Rights and Social Justice|volume=30|issue=1|pages=79|issn=1535-0843}}</ref> пријателство, дијалог,<ref>{{Наведено списание|last=Riofrio|first=Juan Carlos|date=2024-01-01|title=Refounding Copyright in the Right to Dialogue. Consequences for ChatGPT and Other Artificial Intelligence Services|url=https://repository.law.uic.edu/ripl/vol24/iss1/2/|journal=UIC Review of Intellectual Property Law|volume=24|issue=1|issn=1930-8140}}</ref> гозби и фестивали,<ref>{{Наведено списание|last=RioFrio|first=Juan|date=2021-01-01|title=The Right to Feast and Festivals|url=https://scholarship.law.vanderbilt.edu/jetlaw/vol23/iss3/3/|journal=Vanderbilt Journal of Entertainment & Technology Law|volume=23|issue=3|pages=567}}</ref> тврдејќи дека овие фундаментални аспекти на човечкиот живот имаат потенцијал да ги трансформираат човековите права. == Наводи == {{Наводи|2}} == Дополнително читање == * Стернберг, Рејчел Хол. Старогрчките корени на човековите права (2021). Универзитетски издавачки куќи на Тексас. * Бурк, Роланд. „Рамниот афект? Преиспитување на емоциите во историографијата на човековите права.“ ''Весник за човекови права'' 16#2 (2017): 123–141. * Фомеран, Жак. Издание ''од Историскиот речник на човековите права'' (2021) [https://www.amazon.com/Historical-Dictionary-Dictionaries-Religions-Philosophies/dp/1538123053/ извадок] * Горман, Роберт Ф. и Едвард С. Михалканин, уредници. ''Историски речник на човекови права и хуманитарни организации'' (2007) [https://www.amazon.com/Historical-Humanitarian-Organizations-Dictionaries-International/dp/0810855488/ извадок] * Ишај, Мишелин. ''Историјата на човековите права: Од античко време до ерата на глобализацијата'' (2-ро издание. Универзитетска издавачка куќа на Калифорнија, 2008). [https://www.jstor.org/stable/10.1525/j.ctv1xxscm онлајн] * Мадекс, Роберт Л., уредник. ''Меѓународна енциклопедија за човекови права: слободи, злоупотреби и правни лекови'' (CQ Press, 2000). <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Наведување на извори|<span title="Please supply an ISBN for this book.">ISBN&nbsp;недостасува</span>]]'' &#x5D;</sup> * Мајерс, Дејвид. „Човештвото во 1948 година: Конвенцијата за геноцид и Универзалната декларација за човекови права“ ''Дипломатија и државна работа'' (2015) 26#3 стр.&nbsp;446–472. * * Слотер, Џозеф Р. „Крадење на човековите права: Неолиберализмот, новата историографија и крајот на Третиот свет“. ''Human Rights Quarterly'' 40.4 (2018): 735–775. === Примарни извори === * Ишај, Мишелин, изд. ''Читачот за човекови права: Главни политички есеи, говори и документи од античко време до денес'' (2-ро издание 2007) [https://www.amazon.com/Human-Rights-Reader-Political-Documents/dp/0415951607/ извадок] == Надворешни врски == * [http://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/ Законите на Бургос: 500 години човекови права] од блогот на [[Правна библиотека на Конгресот|Правната библиотека на Конгресот]] [[Категорија:Историја на човековите права]] 9hs91fccxjlqkb92lqebvgeu0wo8nhx 5575299 5575297 2026-06-11T10:11:04Z Jtasevski123 69538 5575299 wikitext text/x-wiki Верувањето во светоста на човечкиот живот има антички преседани во многу религии во светот, сепак темелите на современите [[човекови права]] започнале за време на ерата на [[Хуманизам и ренесанса|ренесансниот хуманизам]] во [[Ран нов век|раниот модерен период]], па така [[Европски верски војни|европските религиозни војни]] и граѓанските војни [[Кралство Англија|на Кралството Англија]] во 17 век довеле до подем на демократска филозофија, а верувањето во [[Природни и законски права|природните права]] станало централна грижа на европската интелектуална култура за време [[Просветителство|на просветителството]] во 18 век. Идеите за [[Природни и законски права|природните права]], кои имале основа во [[Природно право|природното право]], биле во сржта на [[Американска револуција|Американската]] и [[Француска револуција|Француската револуција]] што се случиле на крајот од 18 век, но идејата за човекови права се појавила малку подоцна. Демократската еволуција во текот на 19 век го отворила патот за појава на [[Универзално право на глас|универзалното право на глас]] во 20 век, а двете светски војни довеле до конечното создавање на [[Универзална декларација за човековите права|Универзалната декларација за човекови права]]. [[Повоена ера|Повоената]] ера бележела движења што произлегувале од специфични групи кои доживувале недостаток на нивните права, како што се [[Феминизам|феминизмот]] и [[Движење за граѓански права на Црнците во САД|граѓанските права]] на Афроамериканците, а движењата за човекови права на членовите на [[Источен блок|Советскиот блок]] се појавиле во 70 години од 20 век, заедно со движењата за права на работниците на Запад. Движењата брзо се развиле бидејќи социјалниот активизам и политичката реторика во многу нации ги ставила човековите права високо на светската агенда, а до 21 век, тврди историчарот [[Семујел Мојн|Семјуел Мојн]], движењето за човекови права се прошириле надвор од својот оригинален антитоталитаризам со цел да вклучи бројни каузи што вклучувале хуманитаризам и социјален и економски развој во [[Земја во развој|земјите во развој]].<ref>Scott McLemee, "The Last Utopia" [http://www.insidehighered.com/views/mclemee/mclemee317 ''Inside Higher Education'' Dec. 8, 2010 online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201004200730/https://www.insidehighered.com/views/mclemee/mclemee317/|date=2020-10-04}}</ref> Историјата на човековите права е мошне сложена, бидејќи на пример, многу воспоставени права би биле заменети со други системи кои отстапувале од нивниот оригинален западен дизајн. Стабилните институции можеле да бидат искоренети, како на пример во случаи на конфликти како што се војна и тероризам или промена во културата, а воедно и приватните корпорации и фирми кои секојдневно ги газат човековите права.<ref>''Human Rights: Commitment and Betrayal'', M.G. Chitkara. Publisher, APH Publishing, 1998 {{ISBN|978-8170247272}}.</ref> == Антички и предмодерни епохи == Некои поими за [[праведност]] присутни во античкото право и религија понекогаш ретроспективно се вклучени под терминот „човекови права“. Додека филозофите [[Просветителство|на просветителството]] сугерирале секуларен општествен договор помеѓу владетелите и владеаните, античките традиции извлекле слични заклучоци од поимите за [[Божествено право|божественото право]] и, во [[Хеленистичка филозофија|хеленистичката филозофија]], [[Природно право|за природното право]]. Семјуел Мојн сугерира дека концептот на човекови права бил испреплетен со модерното чувство за граѓанство, кое не се појавило сè до последните неколку 100 години, но сепак, релевантни примери постојат во античката и предмодерната ера, иако античките народи немале иста модерна концепција за универзалните човекови права.<ref>{{Наведена книга|title=Human Rights: An Interdisciplinary Approach|last=Michael Freeman|year=2002|pages=15–17}}</ref> === Античка Западна Азија === [[Податотека:CodexOfHammurabi.jpg|мини|233x233пкс|Натпис од Хамурабиевиот законик]] Реформите на [[Урукагина]] од [[Лагаш]], најраниот познат правен кодекс ({{Околу|2350 п.н.е.}}), често се смета за ран пример за реформа. Професорот Норман Јофи напишал дека по [[Игор М. Дјаконов]]: „повеќето толкувачи сметаат дека Урукагина, кој самиот не бил од владејачката династија во Лагаш, воопшто не бил реформатор. Всушност, обидувајќи се да го ограничи навлегувањето на секуларната власт на сметка на храмовите прерогативи, тој бил, ако мора да се примени современ термин, реакционер“.<ref name="Yoffee 2005 103">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/mythsofarchaicst0000yoff/page/103|title=Myths of the Archaic State: Evolution of the Earliest Cities, States, and Civilizations|last=Yoffee|first=Norman|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0521521567|page=[https://archive.org/details/mythsofarchaicst0000yoff/page/103 103]|url-access=registration}}</ref> Авторката [[Мерилин Френч]] напишала дека откривањето на казни за прељуба за жените, но не и за мажите, претставувало „првиот пишан доказ за деградацијата на жените“.<ref name="Yoffee 2005 103" /><ref>{{Наведена книга|title=From Eve to Dawn, A History of Women in the World, Volume 1: Origins from Prehistory to the First Millennium v. 1|last=French|first=Marilyn|publisher=Feminist Press, City University of New York|year=2007|isbn=978-1558615656|page=100}}</ref> Најстариот правен законик што постои денес бил неосумерскиот ''[[законик на Ур-Наму]]'' ({{Околу|2050 п.н.е.}}), а постојат и неколку други закони кои биле издадени и во [[Месопотамија]], вклучувајќи го и [[Хамурабиев законик|Хамурабиевиот законик]] ({{Околу|1780 п.н.е.}}), еден од најпознатите примери за ваков вид документ кој покажува правила и казни ако тие правила се прекршат, за различни прашања, вклучувајќи ги [[Права на жените|правата на жените]], [[Движење за машки права|правата на мажите]], [[Детски права|правата на децата]] и [[Ропство|правата на робовите]]. === Африка === Североисточноафриканската цивилизација на [[Стар Египет]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/place/ancient-Egypt|title=ancient Egypt {{!}} Civilization, Geography, & History|work=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620072127/https://www.britannica.com/place/ancient-Egypt|archive-date=2015-06-20|accessdate=2019-07-09}}</ref> ги поддржувала основните човекови права<ref name="Egyptian law">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/topic/Egyptian-law|title=Egyptian law|work=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212011503/https://www.britannica.com/topic/Egyptian-law|archive-date=2021-02-12|accessdate=2019-07-09}}</ref> како на пример, [[Фараон|фараонот]] [[Бакенранеф|Бокорис]] (725–720 п.н.е.) ги промовирал [[Поединечни права|индивидуалните права]], го поништил затворањето поради долгови и ги реформирал законите поврзани со преносот на имотот.<ref name="Egyptian law" /> === Антиката === {{Повеќе|Златно правило|Киров цилиндар|Едикти на Ашока}} [[Податотека:Cyrus_Cylinder_front.jpg|лево|мини|[[Киров цилиндар|Кировиот цилиндар]] на [[Кир Велики]], основач на [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Персиско Царство]]]] Многу историчари сугерирале дека во 6 век п.н.е. [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Персиско Царство]] на [[Историја на Иран|древниот Иран]] воспоставило невидени принципи на човекови права под [[Кир Велики]] кој во 539 година п.н.е., по освојувањето на [[Нововавилонско Царство|Неовавилонската Империја]] го издал [[Киров цилиндар|Кировиот цилиндар]], откриен во 1879 година, кој денес некои го сметаат за прв документ за човекови права.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/events/humanrights/2008/history.shtml|title=The First Global Statement of the Inherent Dignity and Equality|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20101216001612/http://www.un.org/events/humanrights/2008/history.shtml|archive-date=2010-12-16|accessdate=2010-09-13|ref=UN-HumanRightsDay}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=The Evolution of International Human Rights: Visions Seen|last=Lauren|first=Paul Gordon|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2003|isbn=081221854X|location=Philadelphia|chapter=Philosophical Visions: Human Nature, Natural Law, and Natural Rights|ref=Lauren|author-link=Paul Gordon Lauren}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/humanrightsinwor0000robe|title=Human rights in the world : an introduction to the study of the international protection of human rights|last=Robertson, Arthur Henry|last2=Merrills, J. G.|publisher=Manchester University Press|year=1996|isbn=978-0719049231|location=Manchester|ref=Robertson-Merrills|url-access=registration}}</ref> Цилиндарот е поврзан од некои коментатори со декретите на Кир запишани во Книгите на Летописите, [[Книга Неемија|Неемија]] и [[Прва книга Ездра|Ездра]], во кои се наведувало дека Кир им дозволил (барем на некои од) евреите да се вратат во својата татковина од нивното [[вавилонско ропство]] и дополнително ја наведувал слободата за практикување на верата без прогон и присилни преобраќања.<ref>{{Наведено списание|last=Kuhrt|first=Amélie|date=February 1983|title=The Cyrus Cylinder and Achaemenid Imperial Policy|journal=Journal for the Study of the Old Testament|volume=8|issue=25|pages=83–97|doi=10.1177/030908928300802507|issn=0309-0892}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Van der Spek|first=Robartus J.|date=2014|editor-last=Henkelman|editor-first=Wouter FM|editor2-last=Jones|editor2-first=Charles E.|editor3-last=KOZUH|editor3-first=Michael|editor4-last=Woods|editor4-first=C.|title=Cyrus the Great, Exiles and Foreign Gods. A Comparison of Assyrian and Persian Policies on Subject Nations|journal=Extraction and Control: Studies in Honor of Matthew W. Stolper|series=Studies in Ancient Oriental Civilization|issue=68|pages=233–264|isbn=978-1614910015|issn=0081-7554}}</ref> Според историчарот на уметност [[Нил Мекгрегор]], прогласувањето на целосни верски слободи во Вавилон и на други места во Персиското Царство било важна инспирација за човековите права од страна на истакнати мислители милениуми подоцна, особено во Соединетите Американски Држави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/2013/02/24/opinion/macgregor-cyrus-cylinder|title=A 2,600-year-old icon of freedom comes to the United States|last=MacGregor|first=Neil|date=24 February 2013|work=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429002755/https://www.cnn.com/2013/02/24/opinion/macgregor-cyrus-cylinder|archive-date=29 April 2021|accessdate=29 April 2021}}</ref> Спротивно на горенаведеното гледиште, толкувањето на Цилиндарот како „[[Грамота|повелба]] за човекови права“ било отфрлено од други историчари, а од некои карактеризирано како политичка пропаганда осмислена од владеењето на [[Мухамед Реза Пахлеви|Пахлеви]]. Германскиот историчар [[Јозеф Визехефер]] тврдел дека сликата за „Кир како поборник на политиката за човекови права на ОН... е исто толку фантомска како и хуманиот и просветлен [[Шах (титула)|шах]] на Персија“, додека историчарот [[Елтон Л. Даниел]] го опишал таквото толкување како „прилично [[Анахронизам|анахроно]]“ и тенденциозно. Цилиндерот сега се наоѓа во [[Британски музеј|Британскиот музеј]], а реплика се чува во [[Седиште на Обединетите нации|седиштето на Обединетите нации]]. Многу мислители укажувале на концептот на [[Државјанство|граѓанство]] кој започнал во раните [[Полис|полиси]] на античка Хелада, каде што сите слободни граѓани имале право да зборуваат и да гласаат во политичкото собрание.<ref>{{Наведено списание|last=Shelton|first=Dinah|date=August 2007|title=An Introduction to the History of International Human Rights Law|url=http://ssrn.com/|publisher=George Washington University Law School|ssrn=1010489|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115010415/http://ssrn.com/|archive-date=15 January 2016|access-date=10 April 2015}}</ref> Законот [[Закон днанаесет таблици|за дванаесетте таблици]] го воспоставил принципот „Privilegia ne irroganto“, што во буквален превод значело „привилегии не смеат да се наметнуваат“. [[Маурјанска Империја|Маурјанскиот]] цар [[Ашока]], кој владеел од 268 до 232 година п.н.е., ја основал најголемата империја во Јужна Азија, а по наводно деструктивната [[Војна во Калинга|војна Калинга]], Ашока го прифатил будизмот и ја напуштил експанзионистичката политика во корист на хуманитарните реформи, а [[Едикти на Ашока|Едиктите на Ашока]] биле подигнати низ целата негова империја, кои го содржеле „Законот за побожност“<ref>{{Наведено списание|last=Draper|first=G.I.a.D.|date=1995-04-30|title=The contribution of the Emperor Asoka Maurya to the development of the humanitarian ideal in warfare|url=https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/57jmf2.htm|journal=International Review of the Red Cross Archive|language=en|volume=35|issue=305|pages=192–206|doi=10.1017/S0020860400090604|issn=1607-5889|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116064828/https://www.icrc.org/eng/resources/documents/article/other/57jmf2.htm|archive-date=2018-11-16|access-date=11 August 2018}}</ref> кои забранувале религиозна дискриминација и суровост кон луѓето и животните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-14-4-b-the-edicts-of-asoka|title=BRIA 14 4 b The Edicts of Asoka – Constitutional Rights Foundation|work=www.crf-usa.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218062902/https://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-14-4-b-the-edicts-of-asoka|archive-date=2020-12-18|accessdate=2019-07-09}}</ref> Едиктите ја нагласувале важноста на толеранцијата во јавната политика од страна на владата, а колењето или заробувањето на [[Воен заробеник|воени заробеници]] исто така било осудено од Ашока, а некои извори тврделе дека ропството исто така не постоело во древна Индија додека хеленските записи велат дека немало ропство за време на владеењето на Сандрокот. Во [[Стар Рим|антички Рим,]] [[Иус|''ius gentium'' или ''jus gentium'']] било право кое граѓанинот го имал само врз основа на неговото државјанство.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.britannica.com/topic/jus-gentium-Roman-law|title=jus gentium – Roman law|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2021-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111345/https://www.britannica.com/topic/jus-gentium-Roman-law|archive-date=2021-12-24}}</ref> Концептот на римски ''ius'' бил претходник на правото како што е замислено во западноевропската традиција, а зборот „[[правда]]“ е изведенка од ''ius''. Законодавството за човекови права во Римското Царство вклучувало воведување на [[Презумпација на невиност|презумпцијата на невиност]] од страна на царот [[Антонин Пиј]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lawtimesjournal.in/ei-incumbit-probatio-qui/#:~:text=It%20was%20introduced%20in%20Roman%20criminal%20law%20by,one%20who%20declares%2C%20not%20on%20one%20who%20denies%E2%80%9D%29.|title=Ei incumbit probatio qui|date=29 September 2019|work=Law Times Journal|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111340/https://lawtimesjournal.in/ei-incumbit-probatio-qui/#:~:text=It%20was%20introduced%20in%20Roman%20criminal%20law%20by,one%20who%20declares%2C%20not%20on%20one%20who%20denies%E2%80%9D%29.|archive-date=24 December 2021|accessdate=24 December 2021}}</ref> и [[Милански едикт|Миланскиот едикт]] од страна на царот [[Константин Велики|Константин Велики,]] со кој се воспоставувала целосна слобода на вероисповед.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-was-the-edict-of-milan.html#:~:text=The%20Edict%20of%20Milan%20was%20an%20agreement%20which,who%20met%20in%20Milan%20on%20February%20313%20CE.|title=What Was the Edict of Milan?|date=22 May 2018|work=World Atlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224111345/https://www.worldatlas.com/articles/what-was-the-edict-of-milan.html#:~:text=The%20Edict%20of%20Milan%20was%20an%20agreement%20which,who%20met%20in%20Milan%20on%20February%20313%20CE.|archive-date=24 December 2021|accessdate=24 December 2021}}</ref> Измислувањето на фразата „Човекови права“ може да му се припише на [[Тертулијан]] во неговото писмо до Скапула, во кое пишувало за верската слобода во Римското Царство.<ref>{{Наведена книга|url=https://play.google.com/store/books/details?id=oqh67TAWp-UC|title=The Sacred Writings of Tertullian|last=Tertullian|date=2012|publisher=Jazzybee Verlag|isbn=978-3849621599|edition=Annotated|access-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827122016/https://play.google.com/store/books/details?id=oqh67TAWp-UC|archive-date=2021-08-27}}</ref> Во ова писмо, тој ги изедначил „фундаменталните човекови права“ со „привилегија на природата“. === Ран исламски калифат === {{Главна|Исламска етика|Исламски рани општествени промени}} Историчарите генерално се согласувале дека [[Мухамед]] проповедал против она што го сметал за општествени зла на неговото време и дека исламските општествени реформи во области како што се социјалната сигурност, семејната структура, [[Ропство|ропството]] и правата на жените и етничките малцинства имале за цел да го подобрат она што било присутно во постоечкото [[Арапи|арапско]] општество во тоа време.<ref name="LewisNYRB">{{cite magazine| last=Lewis | first=Bernard | title=Islamic Revolution |date=January 21, 1998 | magazine=The New York Review of Books | url=http://www.nybooks.com/articles/4557}}</ref> На пример според [[Бернард Луис]], исламот „од самиот почеток ги осудил [[Аристократија|аристократските]] привилегии, ја отфрлил [[Хиерархија|хиерархијата]] и усвоил формула за кариера отворена за талентираните“<ref name="LewisNYRB" />, а [[Џон Еспозито]] го гледал Мухамед како реформатор кој ги осудувал практиките на паганските Арапи, како што се [[Женски инфантицид|убивањето на женски новороденчиња]], [[Експлоатација|експлоатацијата]] на сиромашните, [[Лихварство|лихварството]], убиството, лажните договори и кражбата. [[Бернард Луис]] верувал дека егалитарната природа на исламот „претставувала многу значаен напредок во однос на практиката и на [[Хеленско-римски свет|хеленско-римскиот]] и на [[Ахеменидско Царство|античкиот персиски]] свет“. Мухамед, исто така, ги вклучил арапските и [[Мојсеев закон|мозаичните]] закони и обичаи од тоа време во своите божествени откровенија. [[Устав на Медина|Уставот на Медина]], познат и како ''Повелба на Медина'', бил изготвен од [[Мухамед]] во 622 година и претставувал формален договор помеѓу Мухамед и сите значајни племиња и семејства од Јатриб (подоцна познато како [[Медина]]), вклучувајќи ги [[Муслимани|муслиманите]], евреите и [[Паганство|паганите]], а документот бил изготвен со експлицитна загриженост за ставање крај на горчливите меѓуплеменски борби меѓу клановите Авс ([[Бану Аус|Аус]]) и [[Хазраџ]] во Медина. За таа цел, тој воспоставил голем број права и одговорности за муслиманските, еврејските и паганските заедници на Медина, здружувајќи ги во рамките на една заедница - [[Ума (ислам)|Умата]]. Доколку затворениците биле под старателство на некое лице, тогаш одговорноста била на поединецот. Луис наведувал дека исламот донел две големи промени во античкото ропство кои требало да имаат далекусежни последици. „Една од нив била претпоставката за слобода, а другата, забраната за поробување на слободни лица освен во строго дефинирани околности“, продолжува Луис. Позицијата на арапскиот роб била „енормно подобрена“, а арапскиот роб „сега повеќе не бил само движен имот, туку бил и човечко суштество со одреден религиозен, а со тоа и [[Општествена положба|општествен статус]] и со одредени квази правни права“.<ref name="Lewis">Lewis (1994) [http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html chapter 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20010401012040/http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html|date=2001-04-01}}</ref> [[Џон Еспозито|Еспозито]] наведувал дека реформите во [[Женски права|правата на жените]] влијаеле врз бракот, разводот и [[Наследување|наследството]] кој на жените не им бил доделен таков правен статус во други култури, вклучително и на Западот, сè до векови подоцна. ''Оксфордскиот речник на исламот'' наведува дека општото подобрување на статусот на арапските жени вклучувало забрана [[Женски инфантицид|за убивање на женски новороденчиња]] и признавање на целосната личност на жените. „[[Мираз|Миразот]], претходно сметан за цена за невестата што му се плаќа на таткото, станал брачен подарок што го задржувала сопругата како дел од нејзиниот личен имот.“<ref name="Espos">Esposito (2005) p. 79</ref> Според исламскиот закон, бракот повеќе не се сметал за „статус“, туку за „договор“, во кој согласноста на жената била императив.<ref name="Espos" /><ref name="OxfordDicT">Esposito (2004), p. 339</ref><ref name="majid">Khadduri (1978)</ref> „На жените им биле дадени права на наследство во [[Патријархат|патријархално општество]] кое претходно го ограничувало наследството на машки роднини.“<ref name="Espos" /> [[Анемари Шимел|Анмари Шимел]] наведува дека „во споредба со предисламската положба на жените, исламското законодавство значеше огромен напредок; жената има право, барем според словото на законот, да управува со богатството што го донела во семејството или го заработила со сопствена работа“. [[Вилијам Монтгомери Ват]] наведува дека Мухамед, во историскиот контекст на своето време, може да се смета за личност која сведочела во име на [[Женски права|правата на жените]] и значително ги подобрила работите и објаснува: „Во времето кога започнал исламот, условите на жените биле ужасни - тие немале [[Сопственост|право да поседуваат имот]], требало сѐ да биде сопственост на мажот, а ако мажот умрел, сè им припаѓало на неговите синови“. Но сепак Мухамед, со „воспоставување права на сопственост на имот, наследство, образование и развод, им дал на жените одредени основни заштитни мерки“. Хадад и [[Џон Еспозито|Еспозито]] наведуваат дека „Мухамед им дал на жените права и привилегии во сферата на [[Семејство|семејниот живот]], бракот, образованието и економските напори, права што помагаат да се подобри статусот на жените во општеството“, но сепак, други писатели тврдат дека жените пред исламот биле послободни, потпирајќи се најчесто на првиот брак на Мухамед и на родителите на Мухамед, но и на други точки како што е обожавањето на женски идоли во Мека.<ref name="turner">Turner, Brian S. ''Islam'' ({{ISBN|041512347X}}). Routledge: 2003, [https://books.google.com/books?id=zOAo9VvT4FEC&pg=PA77&dq=%22pre-islamic+arabia%22+women&sig=IiMFAyu6P3-rNii4QQmN_q3mXQQ#PPA78,M1 pp. 77–78].</ref> Социологот [[Роберт Бела]] тврдел дека исламот во своите почетоци од 7 век бил, за своето време и место, „извонредно модерен... во високиот степен на посветеност, вклученост и учество што се очекувало од обичните членови на заедницата“, а тоа било така е затоа што, тврди тој, исламот ја нагласувал еднаквоста на сите муслимани, каде што лидерските позиции биле отворени за сите. Дејл Ајкелман напишал дека Бела сугерирал на тоа дека „раната исламска заедница им давала посебна вредност на поединците, наспроти колективната или групната одговорност“. Принципите на раниот [[Шеријат|исламски закон]] во врска со [[Исламска воена јуриспруденција|военото однесување]] и третманот на [[Воен заробеник|воените затвореници]] за време на раниот [[Калифат]] се сметале за претходници на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], а многуте барања за тоа како треба да се третираат воените затвореници вклучувало обезбедување засолниште, храна и облека, почитување на нивните култури и спречување на какви било акти на егзекуција, силување или одмазда, а некои од овие принципи не биле кодифицирани во западното [[меѓународно право]] сè до модерното време.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=MPNamMveFVMC&pg=PA335|title=Principles of Islamic International Criminal Law: A Comparative Search|last=Malekian|first=Farhad|date=2011|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|isbn=978-9004203969|page=335}}</ref> Исламскиот закон за време на раниот Калифат ги институционализирал хуманитарните ограничувања на военото однесување, вклучувајќи обиди за ограничување на сериозноста на војната, упатства за прекин на непријателствата, разликување помеѓу цивили и борци, спречување на непотребно уништување и грижа за болните и ранетите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9ChWDwAAQBAJ&pg=PT299|title=Human Rights and Islam: An Introduction to Key Debates between Islamic Law and International Human Rights Law|last=Saeed|first=Abdullah|date=2018|publisher=[[Edward Elgar Publishing]]|isbn=978-1784716585|page=299}}</ref> === Среден век === [[Податотека:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|десно|мини|[[Голема повелба|Магна карта]] била напишана во 1215 година]] ==== Европа ==== Концептот на човекови права во средниот век се темелел на традицијата на [[Природно право|природното право]] која била силно под влијание на списите на раните христијански мислители [[Апостол Павле|на Свети Павле,]] како што се [[Свети Илариј]], [[Свети Амвросиј]] и [[Свети Августин]]<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ahistorymedival00carlgoog|title=A History of Medieval Political Theory in the West|last=Carlyle|first=A. J.|publisher=G.P. Putnam's Sons|year=1903|volume=1|location=New York|page=83|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608004930/https://archive.org/details/ahistorymedival00carlgoog|archive-date=2016-06-08}}</ref>, а Августин бил меѓу првите што ја испитувале легитимноста на човечките закони и се обиделе да ги дефинираат границите на тоа кои закони и права се јавуваат природно, врз основа на мудрост и совест, наместо произволно да бидат наметнати од смртници, и дали луѓето се обврзани да ги почитуваат законите што се неправедни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lawexplores.com/the-philosophy-of-law-in-the-writings-of-augustine/#Fn23|title=Augustine on Law and Order — Lawexplores.com}}</ref> ''[[Cáin Adomnáin]]'' („Закон на Адомнан“), познат и како ''Lex Innocentium'' (Закон на невини), бил донесен меѓу собир на [[Гели|гелски]] и [[Пикти|пиктски]] угледни личности на [[Бирски синодор|Бирскиот синодор]] во 697 година. Именуван по неговиот иницијатор [[Адомнан од Јона]], деветтиот игумен на Јона по Свети [[Свети Колумба|Колумба]], наречен „Женевски договор“ на древниот ирски и првиот европски договор за човекови права, за заштита на жените и цивилите.<ref>{{Наведена книга|title=Ideological Contributions of Celtic Freedom and Individualism to Human Rights|last=Nagan|first=Winston P.|publisher=Brill {{!}} Nijhoff|year=2017|pages=37}}</ref> Овие средновековни традиции продолжиле и влијаеле врз [[Голема повелба|Магна карта]], англиска повелба првично издадена во 1215 година, која пак влијаела врз развојот на општото право и многу подоцнежни уставни документи поврзани со човековите права, како што се Англиската повелба за правата од 1689 година, [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот на Соединетите Американски Држави]] од 1789 година и Повелбата за правата на Соединетите Американски Држави од 1791 година.<ref name="hazeltine">{{Наведена книга|title=Magna Carta commemoration essays|last=Hazeltine|first=H. D.|date=1917|publisher=BiblioBazaar|isbn=978-1116447477|editor-last=Malden|editor-first=Henry Elliot|chapter=The Influence of Magna Carta on American Constitutional Development}}</ref> Магна карта првично била напишана поради несогласувања меѓу [[Папа Инокентиј III|папата Инокентиј III]], [[Јован Безземниот|кралот Јован]] и англиските барони околу правата на кралот, а Магна карта барала од кралот да се откаже од одредени права, да почитува одредени законски процедури и да прифати дека неговата волја може да биде обврзана од законот и експлицитно штитела одредени права на поданиците на кралот, без разлика дали биле слободни или оковани, а особено налогот за [[Хабеас корпус|''habeas corpus'']], кој дозволувал жалба против незаконско затворање. За модерното време, најтрајното наследство од Магна карта се сметало за правото на ''habeas corpus'' кое произлегло од она што сега е познато како клаузули 36, 38, 39 и 40 од Магна карта од 1215 година. Магна Карта, исто така, го вклучувала правото на [[правично судење]]: {{Цитатник|Ниеден слободен човек нема да биде принудно земен или затворен, ниту ќе му биде одземено неговото слободно поседување, слободите или слободните обичаи, ниту ќе биде забранет, протеран или на кој било друг начин уништен; ниту пак ќе го игнорираме, ниту ќе го осудиме, освен по законска пресуда на неговите приближници или според законот на Земјата. Ние нема да му продадеме на никого, нема да му ја одземеме или одложиме правдата или правото на никого.|||Член XXIX (29) од Магна карта}} [[Калишки статут]] (1264) им доделил привилегии на еврејското малцинство во [[Кралство Полска|Кралството Полска]], како што се заштита од дискриминација и говор на омраза. На [[Констански собор|Констанскиот собор]] (1414–1418), научникот и правник [[Павел Влодкович]] одржал говор од неговиот ''Tractatus de potestate papae et imperatoris respectu infidelium'' („Трактат за моќта на папата и царот во однос на неверниците“) во кој се залагал за мирен соживот на христијаните и паганите, што го правел претходник на [[Религиозна толеранција|религиозната толеранција]] во Европа. ==== Африка ==== [[Курукан Фуга]] бил устав на [[Малиско Царство|Малиската Империја]], составен во 13 век и е една од првите повелби за човекови права кој го вклучувал „право на живот и зачувување на физичкиот интегритет“ и значајна заштита на жените.<ref>{{Наведување|last=Adewale|first=Adeyinka|title=Pre-colonial Political Order in Africa|date=2023|journal=Reimaging Africa: Lifting the Veil of Ignorance|pages=9–38|editor-last=Adewale|editor-first=Adeyinka|url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-40360-6_2|access-date=2024-10-05|place=Cham|publisher=Springer Nature Switzerland|language=en|doi=10.1007/978-3-031-40360-6_2|isbn=978-3-031-40360-6|last2=Schepers|first2=Stefan|editor2-last=Schepers|editor2-first=Stefan}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=y2AFmBOiLRAC&dq=kouroukan+fouga+human+rights&pg=PA334|title=Frontiers of Language and Teaching, Vol.2: Proceedings of the 2011 International Online Language Conference (IOLC 2011)|publisher=Universal-Publishers|isbn=978-1-61233-559-9|language=en}}</ref> == Ран модерен период и модерни темели == [[Податотека:United_States_Declaration_of_Independence.jpg|десно|мини|[[Декларација за независност на САД|Декларацијата за независност на Соединетите Американски Држави]] ратификувана од [[Континентален конгрес|Континенталниот конгрес]] на 4 јули 1776 година]]{{Главна|Природни и законски права|Природно право}} === Доба на откритија, раниот нов век и доба на просветителството === Шпанското освојување на Америка во 15 и 16 век, за време на [[Големите географски откритија|ерата на откритијата]], резултирало со жестока дебата за човековите права во колонијална шпанска Америка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/|title=The Laws of Burgos: 500 Years of Human Rights {{!}} In Custodia Legis: Law Librarians of Congress|last=Macías|first=Francisco|date=2012-12-27|work=blogs.loc.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123131625/https://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/|archive-date=2018-01-23|accessdate=2019-07-09}}</ref> што довело до издавање на [[Закони на Бургос|Законите на Бургос]] од страна на [[Фердинанд II (Арагон)|Фердинанд II]] во име на неговата ќерка, [[Јована I Кастиљска|Јоана Кастиљска]]. На 21 декември 1511 година, свештеното лице [[Антонио де Монтесинос]], од [[Доминикански ред|Доминиканскиот ред]] на островот [[Хаити (остров)|Хиспаниола]], одржал проповед на која присуствувал [[Бартоломео де лас Касас]], а се верува дека извештаите од Доминиканците во Хиспаниола ја мотивирало шпанската круна да дејствува. Проповедта, позната како Божиќна проповед, отстапила место на понатамошни дебати од 1550 до 1551 година помеѓу Лас Касас и [[Хуан Гинес де Сепулведа]] во [[Ваљадолид]], а меѓу одредбите од Законите на Бургос биле [[Детски труд|детскиот труд]], [[Женски права|правата на жените]], платите, соодветниот сместувачки капацитет, одморот и други. Неколку европски филозофи од 17 и 18 век од кои најзначаен бил [[Џон Лок]], го развиле концептот на ''[[Природни и законски права|природни права]]'', идејата дека луѓето се природно слободни и еднакви.<ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/locke-political/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last=Tuckness|first=Alex|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2020|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|access-date=2022-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307122327/https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/locke-political/|archive-date=2022-03-07|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Лок верувал дека природните права се изведени од божественоста бидејќи [[Човек|луѓето]] се Божји созданија, а неговите идеи биле важни во развојот на современиот поим за правата, а локовите природни права не се потпирале на државјанство ниту на некој закон на државата, ниту пак биле нужно ограничени на една одредена етничка, културна или религиозна група. Приближно во исто време, во 1689 година, била создадена Англиската повелба на правата, кој потврдувала некои основни човекови права<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://global-faq.com/what-are-the-10-basic-human-rights/|title=What are the basic human rights?|last=Lind|first=Josh|date=2023-06-11|work=Global Faq|accessdate=2023-06-11}}</ref> од кои најпозната е слободата од [[сурова и необична казна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bl.uk/magna-carta/articles/britains-unwritten-constitution|title=Britain's unwritten constitution|publisher=British Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208232341/http://www.bl.uk/magna-carta/articles/britains-unwritten-constitution|archive-date=8 December 2015|accessdate=27 November 2015|quote=The key landmark is the Bill of Rights (1689), which established the supremacy of Parliament over the Crown ... providing for the regular meeting of Parliament, free elections to the Commons, free speech in parliamentary debates, and some basic human rights, most famously freedom from ‘cruel or unusual punishment’.}}</ref> Во првите децении од 18 век, романот станал популарна форма на забава, а популарните романи, како што се ''[[Јулија или новата Елоиза|„Јулија или новата Елоиза“]]'' од [[Жан-Жак Русо]] и ''[[Памела, или Наградена доблест]]'' од [[Самјуел Ричардсон|Семјуел Ричардсон]], поставиле темели за популарно прифаќање на човековите права, терајќи ги читателите да сочувствуваат со ликови различни од нив.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/inventinghumanri00hunt|title=Inventing Human Rights: A History|last=Hunt|first=Lynn|publisher=W. W. Norton & Company|year=2008|isbn=978-0393060959|url-access=registration}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Human Rights, Inc.:The World Novel, Narrative Form, and International Law|last=Slaughter|first=Joseph R.|publisher=Fordham University Press|year=2007}}</ref> Во текот на 18 век се случиле 2 големи револуции во Соединетите Американски Држави (1776) и Франција (1789) и тоа: [[Вирџиниска декларација за права|Декларацијата за правата на Вирџинија]] од 1776 година утврдила голем број основни права и слободи, а подоцнежната [[Декларација за независност на САД|Декларација за независност на Соединетите Американски Држави]] вклувала концепти за природни права и било познато дека „сите луѓе се создадени еднакви, дека се обдарени од нивниот Творец со одредени неотуѓиви права, меѓу кои се животот, слободата и потрагата по среќа“, а во 1789 година по ова следела Повелбата за правата на Соединетите Американски Држави, во која биле наброени специфични права, како што се [[Прв амандман на Уставот на САД|слободата на говорот]] и правото против [[Петтиот амандман на Уставот на Соединетите Американски Држави|самоинкриминација]] . Слично на тоа, Француската [[декларација за правата на човекот и граѓанинот]] дефинирале збир на индивидуални и колективни права на народот кои во документот, се сметаат за универзални - не само за француските граѓани, туку и за ''сите луѓе без исклучок'' . === 19 век до Првата светска војна === [[Податотека:Declaration_of_Human_Rights.jpg|лево|мини|[[Декларација за правата на човекот и граѓанинот]] одобрена од Националното собрание на Франција, 26 август 1789 година]] Во текот на 18 и 19 век, филозофите како [[Томас Пејн]], [[Џон Стјуарт Мил]] и [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Хегел]] ја прошириле темата за [[Универзалност (филозофија)|универзалност]]. Во 1831 година, [[Вилијам Лојд Гарисон]] напишал во весникот ''„Либератор“'' дека се обидувал да ги вклучи своите читатели во „големата кауза за човекови права“, па затоа терминот ''човекови права'' можеби почнал да се користи некаде помеѓу ''„Правата на човекот“ од'' Пејн и објавувањето на Гарисон. Во 1849 година, еден современик, [[Хенри Дејвид Торо]], пишувал за човековите права во својот трактат ''„За должноста на граѓанската непослушност“,'' кој подоцна имал влијание врз мислителите за човекови права и граѓански права. Во своето мислење од 1867 година, Судијата на Врховниот суд на Соединетите Американски Држави, Дејвид Дејвис, во своето мислење од 1867 година за ''[[Ex parte Milligan]]'', напишал: „Со заштитата на законот, човековите права се обезбедени, повлечете ја таа заштита и тие се на милост и немилост на злобните владетели или на вревата на возбудениот народ.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.law.uchicago.edu/tribunals/docs/milligan.pdf|title=''Ex Parte Milligan'', 71 U.S. 2, 119. (full text)|date=December 1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307053820/http://www.law.uchicago.edu/tribunals/docs/milligan.pdf|archive-date=2008-03-07|accessdate=2007-12-28}}</ref> Во текот на 20 век, многу групи и движења успеале да постигнат длабоки општествени промени во името на човековите права, па така во Западна Европа и Северна Америка, [[Синдикат|синдикатите]] донеле закони со кои им се дава право на штрајк на работниците, се воспоставувале побезбедни услови за работа и се забранувал или регулирал [[Детски труд|детскиот труд]]. Движењето [[Право на глас на жените|за право на глас на жените]] успеал да им обезбеди на многу жени [[право на глас]], а движењата за национално ослободување на Глобалниот југ успеале да им обезбедат независност на многу земји од западниот [[колонијализам]], а едно од највлијателните е водството на [[Махатма Ганди]] врз [[Индиско движење за незавиност (1885–1947)|индиското движење за независност]]. Движењата на етничките и религиозните малцинства за расна и верска еднаквост успеале во многу делови од светот, меѓу кои и американското движење за граѓански права и поновите разновидни движења за политика на идентитет, во име на жените и малцинствата, кои се случиле низ целиот свет. Основањето на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]], [[Либеров законик|Либеровиот законик]] од 1864 година и првата од [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] во 1864 година ги поставиле темелите на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], кое понатаму се развивало по двете светски војни. Предзнаците за правото на Обединетите нации за човекови права се наоѓало во [[Аболиционизам|движењето од крајот на 19 век за потиснување и укинување на ропството]] низ целиот свет, како и во конвенционалната заштита на малцинствата од верска, расна и национална дискриминација во рамките на државите под покровителство на еднострано, билатерално и мултилатерално договорно право, кое за прв пат се нашло во [[Македонија и Берлинскиот конгрес|Берлинскиот договор од 1878 година]].<ref>{{Наведена книга|title=International Law, A Treatise, Vol. I, Peace|last=Oppenheim|first=Lassa|publisher=Longmans, Green, and Company|year=1905|location=London|pages=343, 346–347}}</ref> Апостолската поука на папата Лав XIII ''[[Rerum Novarum]]'' од 1891 година го означил официјалниот почеток на [[Католичко социјално учење|католичкото социјално учење]], а документот првенствено се занимавал со дискусија за правата на работниците, имотните права и правата на граѓаните против вмешување на државата и оттогаш па натаму, папите (и [[Ватикан II]]) објавувале апостолски поуки и енциклики за теми што сè почесто допираат до човековите права. Во мај 1915 година британската, француската и руската влада изнеле предлогот со кој на државата можат да бидат кривично одговорни за злосторства извршени против сопствените државјани на државата како одговор на турскиот [[Ерменски геноцид|геноцид врз Ерменците]].<ref>{{Наведена книга|title=The Customary International Law of Human Rights|last=Schabas|first=William A.|publisher=Oxford U.P.|year=2021|location=Oxford|pages=13–14}}</ref> === Помеѓу Првата светска војна и Втората светска војна === Во 1919 година било основано [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] на преговорите за [[Версајски договор|Версајскиот договор]] по завршувањето на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] со цели кои вклучувале разоружување, спречување на војна преку колективна безбедност, решавање на спорови меѓу земјите преку преговори, дипломатија и подобрување на глобалната благосостојба, а во нејзината повелба бил вграден мандат за промовирање на многу од правата кои подоцна биле вклучени во Универзалната декларација за човекови права. Лигата на народите имала мандати да ги поддржи многу од поранешните колонии на западноевропските колонијални сили за време на нивниот премин од колонија во независна држава. Основано како Друштвото на народите, а сега дел од Обединетите нации, [[Меѓународна организација на трудот|Меѓународната организација на трудот,]] исто така, имала мандат да промовира и заштитува одредени права подоцна вклучени во УДЧП: {{Цитатник|Примарната цел на МОТ денес е да промовира можности за жените и мажите да добијат пристојна и продуктивна работа, во услови на слобода, еднаквост, безбедност и човечко достоинство.|30px|30px|Извештај од Генералниот директор за 87 сесија на Меѓународната конференција на трудот}} Воедно од особена важност била и Конвенцијата на МОТ од 1919 година за заштита на жените од дискриминација при бременост при вработување, [[Конвенција за право на здружување (земјоделство)|Конвенцијата за право на здружување (земјоделство)]] од 1921 година и [[Конвенција за принудна работа|Конвенцијата за принудна работа]] од 1930 година. == Модерното движење за човекови права == {{Главна|Човекови права}} === По Втората светска војна === ==== Права во војна и продолжување на Женевските конвенции ==== [[Податотека:Original_Geneva_Conventions.jpg|мини|Оригинална Женевска конвенција од 1864 година]] [[Податотека:Geneva_Conventions_1864-1949.svg|мини|Напредок на Женевските конвенции од 1864 до 1949 година]]{{Главна|Меѓународно хуманитарно право|Женевски конвенции}} '''Женевските конвенции''' настанале помеѓу 1864 и 1949 година како резултат на напорите на [[Анри Динан]], основачот на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] и ги штителе човековите права на поединците вклучени во конфликт и биле продолжение на Хашките конвенции од 1899 и 1907 година, првиот обид на меѓународната заедница да ги дефинира [[Закони за војување|законите на војувањето]]. Покрај тоа што првично биле формулирани пред Втората светска војна, конвенциите сепак била ревидирани како резултат на Втората светска војна и повторно усвоени од меѓународната заедница во 1949 година. Женевските конвенции се: * Женевската конвенција ''за подобрување на состојбата на ранетите и болните во вооружените сили на терен'' била усвоена во 1864 година која била значително ревидирана и заменета со верзијата од 1906 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/180?OpenDocument|title=Convention for the Amelioration of the Condition of the Wounded and Sick in Armies in the Field. Geneva, 6 July 1906|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222210023/http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/180?OpenDocument|archive-date=22 February 2014|accessdate=July 20, 2013}}</ref>, верзијата од 1929 година, а подоцна и со [[Прва Женевска конвенција|Првата Женевска конвенција]] од 1949 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cil.nus.edu.sg/1949/1949-geneva-convention-i-for-the-amelioration-of-the-condition-of-the-wounded-and-sick-in-armed-forces-in-the-field/|title=1949 Geneva Convention (I) for the Amelioration of the Condition of the Wounded and Sick in Armed Forces in the Field|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221161712/http://cil.nus.edu.sg/1949/1949-geneva-convention-i-for-the-amelioration-of-the-condition-of-the-wounded-and-sick-in-armed-forces-in-the-field/|archive-date=2014-02-21|accessdate=2014-02-07}}</ref> * Женевската конвенција ''за подобрување на состојбата на ранети, болни и бродоломци од вооружените сили на море'' била усвоена во 1906 година<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/internationalcom00rief|title=The International Committee of the Red Cross: A Neutral Humanitarian Actor|last=David P. Forsythe|date=June 17, 2007|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0415341516|page=[https://archive.org/details/internationalcom00rief/page/n59 43]|url-access=limited}}</ref> која била значително ревидирана и заменета со [[Втора Женевска конвенција|Втората Женевска конвенција]] од 1949 година. * Женевската конвенција ''во врска со третманот на воените заробеници'' била усвоена во 1929 година и била значително ревидирана и заменета со [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]] од 1949 година. * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]] ''за заштита на цивилите во време на војна'' била усвоена во 1949 година. Покрај тоа, постојат три дополнителни протоколи за измени на Женевската конвенција: * [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]] (1977): Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на заштитата на жртвите од меѓународни вооружени конфликти. * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]] (1977): Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на заштитата на жртвите од немеѓународни вооружени конфликти. * [[Протокол III кон Женевските конвенции|Протокол III]] (2005): Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а се однесува на усвојување на дополнителен препознатлив амблем. Сите четири конвенции последен пат биле ревидирани и ратификувани во 1949 година, врз основа на претходните ревизии и делумно на некои од Хашките конвенции од 1907 година. Подоцна, конференциите додале одредби со кои се забранувало одредени методи на војување и се решавале прашања од граѓанските војни и речиси сите 200 земји во светот се „потписнички“, во смисла дека ги ратификувале овие конвенции. [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] претставува контролно тело на Женевските конвенции. ==== Универзална декларација за човекови права ==== {{Главна|Универзална декларација за човекови права}} [[Податотека:Eleanor_Roosevelt_UDHR_(27758131387).jpg|десно|мини|200x200пкс|„Тоа не е [[Меѓународен договор|договор]] ... [Во иднина, тој може да стане меѓународна [[Голема повелба|Магна карта]]“. [[Еленор Рузвелт|Елеонор Рузвелт]] со текстот на [[Универзална декларација за човековите права|Универзалната декларација за човекови права]] во 1949 година.]] '''Универзалната декларација за човекови права''' — необврзувачка декларација усвоена од Генералното собрание на Обединетите нации во 1948 година делумно како одговор на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Декларацијата ги повикува земјите-членки да промовираат голем број човекови, граѓански, економски и социјални права, тврдејќи дека овие права се дел од „основата на слободата, правдата и мирот во светот“. [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на Обединетите нации]] ја прогласило за заеднички стандард на достигнувања за сите народи и сите нации и за прв пат во историјата, утврдува дека основните човекови права треба да бидат универзално заштитени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.humanrightseducation.info/hr-materials/the-universal-declaration-of-human-rights.html|title=The Universal Declaration|work=Human Rights Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217085143/https://www.humanrightseducation.info/hr-materials/the-universal-declaration-of-human-rights.html|archive-date=2022-02-17|accessdate=2022-02-17}}</ref> {{Цитатник|...признавањето на вроденото достоинство и на еднаквите и [[неотуѓиви права]] на сите членови на човечкото семејство е основа на слободата, правдата и мирот во светот|30px|30px|Преамбула на Универзалната декларација за човекови права, 1948 година}} Универзалната декларација за човекови права била составена од членови на Комисијата за човекови права, со [[Еленор Рузвелт|Елеонор Рузвелт]] како претседател, која започнала да дискутира за „Меѓународна повелба за права“ во 1947 година. Членовите на Комисијата не се согласиле веднаш за формата на таква повелба за права и дали или како треба да се спроведува, а комисијата продолжила со составување на УДЧП и придружните договори, но УДЧП брзо станал приоритет.<ref name="Glendon">{{Наведено списание|last=Glendon, Mary Ann|date=July 2004|title=The Rule of Law in The Universal Declaration of Human Rights|url=http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/|journal=Northwestern University Journal of International Human Rights|volume=2|issue=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504224635/http://www.law.northwestern.edu/journals/jihr/v2/5/|archive-date=2008-05-04}}</ref> Канадскиот професор по право Џон Хамфри и францускиот адвокат [[Рене Касен|Рене Касин]] биле одговорни за голем дел од меѓунационалното истражување и структурата на документот, соодветно, каде што членовите на декларацијата биле толкувачи на општиот принцип на преамбулата, а документот бил структуриран од Касин за да ги вклучи основните принципи на достоинство, слобода, еднаквост и братство во првите два члена, по што последователно следувале права што се однесуваат на поединците, права на поединците во однос едни со други и кон групите како и духовни, јавни и политички права, а воедно и економски, социјални и културни права. Според Касин, последните три члена ги сместуваат правата во контекст на ограничувања, должности и општествениот и политичкиот поредок во кој тие треба да се реализираат.<ref name="Glendon" /> Хамфри и Касин имале намера правата во УДЧП да бидат правно спроведливи преку некои средства, како што било одразено во третата клаузула од преамбулата: <ref name="Glendon" /> {{Цитатник|Со оглед на тоа што е од суштинско значење, за човекот да не биде принуден да се повика, како последно средство, на бунт против тиранијата и угнетувањето, човековите права да бидат заштитени со владеењето на правото.|30px|30px|Преамбула на Универзалната декларација за човекови права, 1948 година}} Дел од Декларацијата бил истражен и напишан од комитет од меѓународни експерти за човекови права, вклучувајќи претставници од сите континенти и сите главни религии, а врз основа на консултации со лидери како што е [[Махатма Ганди]]. Вклучувањето и на граѓанските и на политичките права и на економските, социјалните и културните права<ref name="Glendon"/> се темелеле на претпоставката дека основните човекови права се неделиви и дека различните видови права наведени се неразделно поврзани и иако овој принцип не бил спротивставен од ниту една земја-членка во времето на усвојувањето (декларацијата била усвоена едногласно, со воздржаност од [[Источен блок|Советскиот блок]], Јужна Африка [[Апартхејд|од времето на апартхејдот]] и [[Саудиска Арабија]]), овој принцип подоцна бил предмет на значителни предизвици.<ref name=autogenerated1>Ball, Olivia; Gready, Paul (2006) p. 34 ''No-nonsense Guide to Human Rights''. New Internationalist Publications Ltd</ref> ==== Европска конвенција за човекови права ==== Декларацијата на ОН била наследена од [[Европска конвенција за човекови права|Европската конвенција за човекови права]] која била обврзувачка конвенција изготвена од [[Совет на Европа|Советот на Европа]] во 1950 година и потпишана од 47 земји.<ref>{{Наведено списание|last=Andreadakis|first=S.|date=2013|title=The European Convention on Human Rights, the EU and the UK: Confronting a Heresy: A Reply to Andrew Williams|journal=European Journal of International Law|volume=24|issue=4|pages=1187–1193|doi=10.1093/ejil/cht063|doi-access=}}</ref> Конвенцијата има 18 члена, од кои 13 се права гарантирани со неа: * [[Право на живот]] – Сите човечки суштества имаат право да живеат без да бидат подложени на незаконско убивање, со исклучок на законска самоодбрана или одбрана на друг. Според овој член, сите држави имаат одговорност да истражуваат сомнителни смртни случаи и да преземат [[позитивни мерки]] со цел да спречат губење на животи во одредени околности. * Забрана за тортура – Без исклучок, никој не смее да биде подложен на тортура или „суров и понижувачки третман“. * Забрана на ропство – Ропството и принудната работа се забранети освен ако не се дел од законска [[казнена служба]], [[Регрутирање|задолжителна воена служба]] или се бара да се изврши за време [[Вонредна состојба|на вонредна состојба]]. * Право на слобода и безбедност – Сите луѓе имаат право на слобода освен во контекст на судски притвор. Членот, исто така, им обезбедува на уапсените право да бидат информирани, на јазик што го разбираат, за причините за апсењето и за секое обвинение со кое се соочуваат, право на брз пристап до судски постапки за утврдување на законитоста на апсењето или притворањето, на судење во разумен рок или ослободување до судењето и право на надомест на штета во случај на апсење или притворање спротивно на овој член. * Право на фер судење – Секој обвинет за кривично дело има право на јавно сослушување пред независен и непристрасен трибунал во разумен рок, презумпција на невиност и други минимални права за лицата обвинети за кривично дело (соодветно време и можности за подготовка на нивната одбрана, пристап до правно застапување, право да се испрашуваат сведоци против нив или тие да бидат испрашувани, право на бесплатна помош од преведувач) * Слобода од ретроактивна казна – Никој не може да биде гонет за дејствие или пропуст што не било незаконско според националното или меѓународното право во тоа време. * [[Право на приватност]] – Според ЕКЧП, сите луѓе имаат право на почитување на својот „приватен и семеен живот, неговиот дом и неговата преписка“ сè додека ништо од тоа не го крши законот. Меѓу другото, овој член забранува нелегални полициски претреси и законски ја штити приватната сексуална активност. * Слобода на мисла, совест и религија – Сите луѓе имаат право слободно да ги изразуваат своите верувања сè додека тие верувања не се нелегални, да ја менуваат својата религија и да го изразуваат религиозното верување преку богослужба, поучување, практикување и почитување. * Слобода на собирање – Сите луѓе имаат право да формираат или да се приклучат на која било група или организација за која било цел, сè додека таа цел не е нелегална. * Право на брак – Сите мажи и жени на возраст за брак имаат право да стапат во брак и да формираат семејство. Контроверзно е што оваа заштита се однесува само на хетеросексуални парови. * Слобода на изразување – Сите луѓе можат слободно да ги изразат своите мислења и да споделуваат и примаат информации, освен во одредени екстремни околности. * Слобода од дискриминација – Ги штити правата дефинирани на друго место во конвенцијата од негирање врз основа на пол, раса, боја на кожа, јазик, религија, политички или други мислења, национално или социјално потекло, поврзаност со национално малцинство, имот, раѓање или друг статус. 20 од 47-те потписнички се придржуваат кон дополнителен протокол со кој се проширува ова за да се опфати дискриминацијата во кое било законско право. * Право на правна заштита – Секој што смета дека неговите права се повредени може да поднесе барање до [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] за да се разгледа неговиот случај и да се решат и решат неговите жалби. Останатите 5 члена се однесуваат на спроведувањето на правата наведени во конвенцијата и посебните околности во кои овие права можеле да бидат ограничени. Обединетото Кралство, еден од потписниците на ЕКЧП, подоцна го донела [[Закон за човекови права од 1998 година|Законот за човекови права од 1998 година]], со кој ги вградил овие права во британското право и му дал на судството можност да ги спроведува според британското право. === Доцен 20 век  === {{Цитатник|Веќе пронајдовме висок степен на лична слобода и сега се бориме да ја зголемиме еднаквоста на можностите. Нашата посветеност на „човековите права“ мора да биде апсолутна, нашите закони фер, нашата природна убавина зачувана; моќните не смеат да ги прогонуваат слабите, а човечкото достоинство мора да се зголеми.|author=[[Џими Картер]] Инаугуративен говор. <ref>{{Cite web | last = Carter | first = Jimmy | author-link = Jimmy Carter | title = Jimmy Carter Inaugural Address | date = January 20, 1977 | url = http://www.bartleby.com/124/pres60.html | access-date = December 14, 2010 | archive-date = December 16, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081216094036/http://www.bartleby.com/124/pres60.html | url-status = live }}</ref>}} Според историчарот [[Самуел Мојн|Самуел Мојн,]] следниот голем пресврт во човековите права се случил во 70 години од 20 век<ref>{{Наведено списание|last=Moyn|first=Samuel|date=August 30 – September 6, 2010|title=Human Rights in History|url=http://www.thenation.com/article/153993/human-rights-history?page=0,1|journal=[[The Nation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150226120605/http://www.thenation.com/article/153993/human-rights-history?page=0,1|archive-date=February 26, 2015|access-date=December 14, 2010}}</ref>, каде човековите права биле вклучени во точка VII од [[Хелсиншки договор|Хелсиншкиот договор]], кој бил потпишан во 1975 година од 35 држави, вклучувајќи ги САД, Канада и сите европски држави освен [[Албанија]] и [[Андора]]. За време на неговиот инаугуративен говор во 1977 година, 39 претседател на Соединетите Американски Држави[[Џими Картер|, Џими Картер,]] ги направил човековите права столб на надворешната политика на Соединетите Американски Држави<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=u7Iwl48AeqoC|title=The Last Utopia: Human Rights in History|last=Moyn|first=Samuel|publisher=Harvard University Press|year=2010|isbn=978-0674048720}}</ref>, а истата година, организацијата за застапување на човековите права [[Амнести интернешенал|„Амнести интернешнл“]] ја освоила [[Нобелова награда за мир|Нобеловата награда за мир]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1977/press.html|title=The Nobel Peace Prize 1977 – Amnesty International|publisher=The Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720165932/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1977/press.html|archive-date=2018-07-20|accessdate=2010-12-14}}</ref> Во 2002 година Картер, кој бил инструментален за мировниот договор [[Договорот од Кемп Дејвид|од Кемп Дејвид]] ја освоил Нобеловата награда за мир за: „неговите децениски неуморни напори за наоѓање мирни решенија за меѓународните конфликти, за унапредување на демократијата и човековите права и за промовирање на економскиот и социјалниот развој“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/|title=The Nobel Peace Prize 2002 – Jimmy Carter|date=December 14, 2002|publisher=The Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811193752/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2002/|archive-date=August 11, 2018|accessdate=December 14, 2010}}</ref> [[Карел Васак]] предложил категоризација со цел да илустрира, повеќе или помалку, како човековите права еволуирале во текот на 20 век и идентификувал ''[[три генерации на човекови права]]'': * граѓански и политички права од прва генерација (на пр., правото на живот и политичко учество), * економски, социјални и културни права од втора генерација (на пр., правото на егзистенција) * права на солидарност од трета генерација (на пр., правата на мир и чиста животна средина). Третата генерација останува најдискутираната, без никакво правно ни политичко признавање. === 21 век === Застапувањето на човековите права продолжило и во почетокот на 21 век, фокусирано на постигнување поголема економска и политичка слобода,<ref name="twsBritannica">Burns H. Weston, 20 March 2014, Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/275840/human-rights human rights] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150518123454/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/275840/human-rights|date=2015-05-18}}. Retrieved 14 August 2014.</ref> а во јули 2022 година, Генералното собрание на Обединетите нации усвоило [[Резолуција на Обединетите нации|резолуција]] во која се признава дека секој на планетата има право на здрава животна средина и во неа се повикуваат државите да ги засилат напорите за да им обезбедат на своите луѓе пристап до „чиста, здрава и одржлива животна средина“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/historic-move-un-declares-healthy-environment-human-right|title=In historic move, UN declares healthy environment a human right|date=2022-07-28|work=UNEP|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220731112815/https://www.unep.org/news-and-stories/story/historic-move-un-declares-healthy-environment-human-right|archive-date=2022-07-31|accessdate=2022-07-31}}</ref> Неколку автори се залагале во овој век за признавање на [[Три генерации на човекови права|нови генерации]] човекови права, иако нивната содржина останува нејасна и недостасува унифициран предлог. Овие нови групи права опфаќаат права поврзани со технолошкиот напредок, дигиталните права и пошироките концепти за односот на човештвото со технологијата и животната средина, а предложените права вклучуваат еднаков пристап до дигитални ресурси, дигитална самоопределба, безбедност и контрола врз личните податоци. Некои теоретичари, особено во Индија и Африка (на пр., [[Филозофија на Убунту|филозофијата на Убунту]]), сметаат дека е императив да се премине од индивидуалистички и општествен пристап кон правата кон покомунитарна перспектива, а други научници се залагаат за засновање на човековите права во вроденото достоинство и релационата природа на човечката личност. Конечно, некои автори се стремат да ги интегрираат овие перспективи со вкоренување на човековите права во подлабоко разбирање на „човечката личност“ како на пример, Дејвид Волш<ref>{{Наведена книга|title=Politics of the person as the politics of being|last=Walsh|first=David|date=2016|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=978-0-268-15850-7|location=Notre Dame, Indiana}}</ref> кој нагласува дека личноста е фундаментално релационо битие, комбинирајќи на овој начин најдоброто од индивидуалистичките, општествените и комунитарните пристапи. Црпејќи од оваа релациона перспектива и вкоренета во антропологијата на [[Леонардо Поло]], Хуан Карлос Риофрио повикува на преосмислување на човековите права што ја нагласува коегзистенцијалната природа на личноста, опишана како слобода, светлина и љубов. Низ оваа призма, тој воведува нови права, како што се правата на надеж,<ref>{{Наведено списание|last=Riofrio Martinez-Villalba|first=Juan Carlos|date=2024|title=El amplio derecho a la esperanza como el primer derecho humano (The Broad Right to Hope as the First Human Right)|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.4692429|issn=1556-5068|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Riofrio|first=Juan Carlos|date=2023-10-01|title=The Right To Hope: A New Perspective Of The Right To Have Expectations, Opportunities And Plans|url=https://scholarlycommons.law.wlu.edu/crsj/vol30/iss1/6/|journal=Washington and Lee Journal of Civil Rights and Social Justice|volume=30|issue=1|pages=79|issn=1535-0843}}</ref> пријателство, дијалог,<ref>{{Наведено списание|last=Riofrio|first=Juan Carlos|date=2024-01-01|title=Refounding Copyright in the Right to Dialogue. Consequences for ChatGPT and Other Artificial Intelligence Services|url=https://repository.law.uic.edu/ripl/vol24/iss1/2/|journal=UIC Review of Intellectual Property Law|volume=24|issue=1|issn=1930-8140}}</ref> гозби и фестивали,<ref>{{Наведено списание|last=RioFrio|first=Juan|date=2021-01-01|title=The Right to Feast and Festivals|url=https://scholarship.law.vanderbilt.edu/jetlaw/vol23/iss3/3/|journal=Vanderbilt Journal of Entertainment & Technology Law|volume=23|issue=3|pages=567}}</ref> тврдејќи дека овие фундаментални аспекти на човечкиот живот имаат потенцијал да ги трансформираат човековите права. == Наводи == {{Наводи|2}} == Литература == * Стернберг, Рејчел Хол. Старогрчките корени на човековите права (2021). Универзитетски издавачки куќи на Тексас. * Бурк, Роланд. „Рамниот афект? Преиспитување на емоциите во историографијата на човековите права.“ ''Весник за човекови права'' 16#2 (2017): 123–141. * Фомеран, Жак. Издание ''од Историскиот речник на човековите права'' (2021) [https://www.amazon.com/Historical-Dictionary-Dictionaries-Religions-Philosophies/dp/1538123053/ извадок] * Горман, Роберт Ф. и Едвард С. Михалканин, уредници. ''Историски речник на човекови права и хуманитарни организации'' (2007) [https://www.amazon.com/Historical-Humanitarian-Organizations-Dictionaries-International/dp/0810855488/ извадок] * Ишај, Мишелин. ''Историјата на човековите права: Од античко време до ерата на глобализацијата'' (2-ро издание. Универзитетска издавачка куќа на Калифорнија, 2008). [https://www.jstor.org/stable/10.1525/j.ctv1xxscm онлајн] * Мадекс, Роберт Л., уредник. ''Меѓународна енциклопедија за човекови права: слободи, злоупотреби и правни лекови'' (CQ Press, 2000). <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Наведување на извори|<span title="Please supply an ISBN for this book.">ISBN&nbsp;недостасува</span>]]'' &#x5D;</sup> * Мајерс, Дејвид. „Човештвото во 1948 година: Конвенцијата за геноцид и Универзалната декларација за човекови права“ ''Дипломатија и државна работа'' (2015) 26#3 стр.&nbsp;446–472. * * Слотер, Џозеф Р. „Крадење на човековите права: Неолиберализмот, новата историографија и крајот на Третиот свет“. ''Human Rights Quarterly'' 40.4 (2018): 735–775. === Примарни извори === * Ишај, Мишелин, изд. ''Читачот за човекови права: Главни политички есеи, говори и документи од античко време до денес'' (2-ро издание 2007) [https://www.amazon.com/Human-Rights-Reader-Political-Documents/dp/0415951607/ извадок] == Надворешни врски == * [http://blogs.loc.gov/law/2012/12/the-laws-of-burgos-500-years-of-human-rights/ Законите на Бургос: 500 години човекови права] од блогот на [[Правна библиотека на Конгресот|Правната библиотека на Конгресот]] [[Категорија:Историја на човековите права]] 568c8scz5k3cgc6lhsqwq4qb028im6d Плочи Ал-Јахуду 0 1396400 5575337 5569926 2026-06-11T11:46:14Z Jtasevski123 69538 поп, отстранување лошо преведен текст. 5575337 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Al-Yahudu_Tablets3_(cropped).jpg|мини|300x300пкс|Фотографија од една плоча од збирката.]]'''Плочите Ал-Јахуду''' — збирка од околу 200 глинени плочки од 6 и 5 век п.н.е. за протераната [[Јудаизам|јудејска]] заедница во [[Вавилонија]] по уништувањето на [[Соломонов храм|Соломоновиот храм]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/by-the-rivers-of-babylon-exhibit-breathes-life-into-judean-exile/|title='By the rivers of Babylon' exhibit breathes life into Judean exile|last=Ben-Zion|first=Ilan|work=Times of Israel}}</ref><ref name="LB">{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon/ancient-tablets-reveal-life-of-jews-in-nebuchadnezzars-babylon-idUSKBN0L71EK20150203|title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon|last=Baker|first=Luke|date=3 February 2015|work=Reuters}}</ref> Тие содржат информации за физичката состојба на протераните од Јуда и нивната финансиска состојба во јужна Вавилонија.<ref name="Pearce2014">Pearce, L. E. and C. Wunsch, "Documents of Judean Exiles and West Semites in Babylonia in the Collection of David Sofer", CUSAS 28, Bethesda, Maryland, 2014 {{ISBN|9781934309575}}</ref> Плочките се именувани по централната населба спомената во документите, ''ал Јахуду'' ([[Акадски јазик|акадски]] „Градот [[Јудејско Царство|Јуда]]“), која „веројатно се наоѓала во близина на [[Борсипа]]“.<ref>{{Наведено списание|last=Abraham|first=Kathleen|date=2005|title=West Semitic and Judean Brides in Cuneiform Sources from the Sixth Century BCE: New Evidence from a Marriage Contract from Āl-Yahudu|url=https://www.jstor.org/stable/41670236|journal=Archiv für Orientforschung|volume=51|pages=198–219|issn=0066-6440|jstor=41670236}}</ref> Најраниот документ во колекцијата датира од 572 година п.н.е., што било околу 15 години по уништувањето на храмот, за време на владеењето на [[Навуходонозор II]],<ref>{{Наведена книга|title=By the Rivers of Babylon: The Story of the Babylonian Exile|last=Vukosavović|first=Filip|date=2015|publisher=Bible Lands Museum|isbn=978-9657027271|ref=FV}}</ref> а најновата откриена плоча датира од 477 година п.н.е., за време на владеењето на [[Ксеркс I]], околу 60 години по почетокот на [[Ционско враќање|Ционското враќање]] и околу 20 години пред доаѓањето на власт на [[Ездра|писарот Ездра]]. == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Алстола, Теро“, „Јудејците во Вавилонија: Студија за депортираните во шестиот и петтиот век п.н.е.“, Брил: Лајден, 2007 * Блох, Јигал, „Јудејците во Сипар и Суза во текот на првиот век од вавилонскиот прогон: асимилација и истрајност под неовавилонската и ахеменидската власт“, Весник за античка блискоисточна историја 1.2, стр. 119-172, 2014 * Блох, Јигал, „Дали саботата се почитувала во Ал-Јадуду во раните децении на вавилонското прогонство? Одговор на Одед Тамуз, Саботата како седми ден во неделата и ден за одмор: Од кога?“, ZAW 132(1), стр. 117–120, 2020 * [https://periodicos.ufmg.br/index.php/maaravi/article/download/23877/19309/] Реде, Марсело, „Al-Yahudu: os arquivos do exílio babilônico“, Arquivo Maaravi: Revista Digital de Estudos Judaicos da UFMG 13.25, стр. 104-120, 2019 г. * Тамуз, Одед, „Сабота како седми ден од седмицата и ден за одмор: од кога?“, Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 131.2, стр. 287-294, 2019 г. * Waerzeggers, C. и D. Justel Vicente, „Клинесто писмо и моќ во Јахуд и неговата околина“, Judíos en Babilonia. стр. 33-57, 2024 година [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Древноеврејска историја]] [[Категорија:Глинени плочи]] [[Категорија:Археолошки кражби]] [[Категорија:Библиска археологија]] 27hbf0zohacp319fxm1i42hdfse2s6f 5575344 5575337 2026-06-11T11:50:33Z Jtasevski123 69538 5575344 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Al-Yahudu_Tablets3_(cropped).jpg|мини|300x300пкс|Фотографија од една плоча од збирката.]]'''Плочите Ал-Јахуду''' — збирка од околу 200 глинени плочки од 6 и 5 век п.н.е. за протераната [[Јудаизам|јудејска]] заедница во [[Вавилонија]] по уништувањето на [[Соломонов храм|Соломоновиот храм]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/by-the-rivers-of-babylon-exhibit-breathes-life-into-judean-exile/|title='By the rivers of Babylon' exhibit breathes life into Judean exile|last=Ben-Zion|first=Ilan|work=Times of Israel}}</ref><ref name="LB">{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon/ancient-tablets-reveal-life-of-jews-in-nebuchadnezzars-babylon-idUSKBN0L71EK20150203|title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon|last=Baker|first=Luke|date=3 February 2015|work=Reuters}}</ref> Тие содржат информации за физичката состојба на протераните од Јуда и нивната финансиска состојба во јужна Вавилонија.<ref name="Pearce2014">Pearce, L. E. and C. Wunsch, "Documents of Judean Exiles and West Semites in Babylonia in the Collection of David Sofer", CUSAS 28, Bethesda, Maryland, 2014 {{ISBN|9781934309575}}</ref> Плочките се именувани по централната населба спомената во документите, ''ал Јахуду'' ([[Акадски јазик|акадски]] „Градот [[Јудејско Царство|Јудеја]]“), која „веројатно се наоѓала во близина на [[Борсипа]]“.<ref>{{Наведено списание|last=Abraham|first=Kathleen|date=2005|title=West Semitic and Judean Brides in Cuneiform Sources from the Sixth Century BCE: New Evidence from a Marriage Contract from Āl-Yahudu|url=https://www.jstor.org/stable/41670236|journal=Archiv für Orientforschung|volume=51|pages=198–219|issn=0066-6440|jstor=41670236}}</ref> Најраниот документ во колекцијата датира од 572 година п.н.е., што било околу 15 години по уништувањето на храмот, за време на владеењето на [[Навуходонозор II]],<ref>{{Наведена книга|title=By the Rivers of Babylon: The Story of the Babylonian Exile|last=Vukosavović|first=Filip|date=2015|publisher=Bible Lands Museum|isbn=978-9657027271|ref=FV}}</ref> а најновата откриена плоча датира од 477 година п.н.е., за време на владеењето на [[Ксеркс I]], околу 60 години по почетокот на [[Ционско враќање|Ционското враќање]] и околу 20 години пред доаѓањето на власт на [[Ездра|писарот Ездра]]. == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * Алстола, Теро“, „Јудејците во Вавилонија: Студија за депортираните во шестиот и петтиот век п.н.е.“, Брил: Лајден, 2007 * Блох, Јигал, „Јудејците во Сипар и Суза во текот на првиот век од вавилонскиот прогон: асимилација и истрајност под неовавилонската и ахеменидската власт“, Весник за античка блискоисточна историја 1.2, стр. 119-172, 2014 * Блох, Јигал, „Дали саботата се почитувала во Ал-Јадуду во раните децении на вавилонското прогонство? Одговор на Одед Тамуз, Саботата како седми ден во неделата и ден за одмор: Од кога?“, ZAW 132(1), стр. 117–120, 2020 * [https://periodicos.ufmg.br/index.php/maaravi/article/download/23877/19309/] Реде, Марсело, „Al-Yahudu: os arquivos do exílio babilônico“, Arquivo Maaravi: Revista Digital de Estudos Judaicos da UFMG 13.25, стр. 104-120, 2019 г. * Тамуз, Одед, „Сабота како седми ден од седмицата и ден за одмор: од кога?“, Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft 131.2, стр. 287-294, 2019 г. * Waerzeggers, C. и D. Justel Vicente, „Клинесто писмо и моќ во Јахуд и неговата околина“, Judíos en Babilonia. стр. 33-57, 2024 година [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Древноеврејска историја]] [[Категорија:Глинени плочи]] [[Категорија:Археолошки кражби]] [[Категорија:Библиска археологија]] 9sni2yf93286nsbny1s1ez3peetjmx9 5575345 5575344 2026-06-11T11:51:06Z Jtasevski123 69538 5575345 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Al-Yahudu_Tablets3_(cropped).jpg|мини|300x300пкс|Фотографија од една плоча од збирката.]]'''Плочите Ал-Јахуду''' — збирка од околу 200 глинени плочки од 6 и 5 век п.н.е. за протераната [[Јудаизам|јудејска]] заедница во [[Вавилонија]] по уништувањето на [[Соломонов храм|Соломоновиот храм]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/by-the-rivers-of-babylon-exhibit-breathes-life-into-judean-exile/|title='By the rivers of Babylon' exhibit breathes life into Judean exile|last=Ben-Zion|first=Ilan|work=Times of Israel}}</ref><ref name="LB">{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-archaeology-babylon/ancient-tablets-reveal-life-of-jews-in-nebuchadnezzars-babylon-idUSKBN0L71EK20150203|title=Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon|last=Baker|first=Luke|date=3 February 2015|work=Reuters}}</ref> Тие содржат информации за физичката состојба на протераните од Јуда и нивната финансиска состојба во јужна Вавилонија.<ref name="Pearce2014">Pearce, L. E. and C. Wunsch, "Documents of Judean Exiles and West Semites in Babylonia in the Collection of David Sofer", CUSAS 28, Bethesda, Maryland, 2014 {{ISBN|9781934309575}}</ref> Плочките се именувани по централната населба спомената во документите, ''ал Јахуду'' ([[Акадски јазик|акадски]] „Градот [[Јудејско Царство|Јудеја]]“), која „веројатно се наоѓала во близина на [[Борсипа]]“.<ref>{{Наведено списание|last=Abraham|first=Kathleen|date=2005|title=West Semitic and Judean Brides in Cuneiform Sources from the Sixth Century BCE: New Evidence from a Marriage Contract from Āl-Yahudu|url=https://www.jstor.org/stable/41670236|journal=Archiv für Orientforschung|volume=51|pages=198–219|issn=0066-6440|jstor=41670236}}</ref> Најраниот документ во колекцијата датира од 572 година п.н.е., што било околу 15 години по уништувањето на храмот, за време на владеењето на [[Навуходонозор II]],<ref>{{Наведена книга|title=By the Rivers of Babylon: The Story of the Babylonian Exile|last=Vukosavović|first=Filip|date=2015|publisher=Bible Lands Museum|isbn=978-9657027271|ref=FV}}</ref> а најновата откриена плоча датира од 477 година п.н.е., за време на владеењето на [[Ксеркс I]], околу 60 години по почетокот на [[Ционско враќање|Ционското враќање]] и околу 20 години пред доаѓањето на власт на [[Ездра|писарот Ездра]]. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Древноеврејска историја]] [[Категорија:Глинени плочи]] [[Категорија:Археолошки кражби]] [[Категорија:Библиска археологија]] 9ifimv34i5o04yjb7ohzzszpp4enlim Права на жените во Македонија 0 1396533 5575214 5570384 2026-06-11T06:46:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575214 wikitext text/x-wiki '''Историјата на правата на жените во Македонија''' — долготрајна борба помеѓу вкоренетите патријархални норми и стремежот за еманципација, која поминала низ драстични трансформации од времето на [[Османлиското Царство]], преку [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|социјалистичка Југославија]], па сè до денешната [[Македонија|независна држава]]. <ref name="Историја на жените во Македонија">{{наведена книга|url=https://hera.org.mk/wp-content/uploads/2026/03/istoriska-chitanka-korekczija_16.3.pdf|title=Историја на жените во Македонија кон крајот на XIX и во првата половина на XX|last=Тодоров|first=Петар|publisher=ХЕРА - Асоцијација за здравствена едукација и истражување Скопје и Здружение за промоција на женската активност Тиииит! Инк. - Скопје|year=2026|location=Скопје|page=9|language=македонски|accessdate=2 јуни 2026}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://portret.digital/istrazhuvane-na-muzejot-na-makedonskata-borba-ulogata-na-zhenata-niz-istorijata/|title=Истражување на Музејот на македонската борба – Улогата на жената низ историјата|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124151224/https://portret.digital/istrazhuvane-na-muzejot-na-makedonskata-borba-ulogata-na-zhenata-niz-istorijata/|archive-date=2026-01-24|dead-url=|accessdate=2 јуни 2026 година|url-status=dead}}</ref> ==Историја== ===Отомански период=== Во рамките на [[Отоманското Царство]], статусот на жената бил дефиниран со комбинација на [[Шеријат|шеријатското право]] и султанските кануни. Иако законски на жените им била гарантирана одредена деловна способност и право на имот, тие биле во голема мера подредени во приватноста на домот, каде властите ретко интервенирале.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crpm.org.mk/wp-content/uploads/2012/03/Achieving-gender-equality-in-Macedonia.pdf/|title=ACHIEVING GENDER EQUALITY IN MACEDONIA|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411023443/https://crpm.org.mk/wp-content/uploads/2012/03/Achieving-gender-equality-in-Macedonia.pdf|archive-date=2026-04-11|dead-url=|accessdate=2 јуни 2026 година|url-status=dead}}</ref> Правни и наследни права: Според отоманските норми, мажите имале право на двојно поголемо наследство во споредба со жените. Сепак, жените имале право да поседуваат и управуваат со свој имот, право на развод под одредени услови и право на издршка (алиментација). * Социјални ограничувања: Општеството било строго поделено по пол, а жените биле главно отсутни од политичката сфера бидејќи државата ставала акцент на воената моќ, која се сметала за машка сфера. Во некои периоди биле наметнувани и строги правила за облекување. * Почетоци на организиран отпор: Кон крајот на XIX век, македонските учителки станале носителки на просветувањето на жените. Првите женски друштва, како „Успение Богородично“ во Охрид (1885), иако формално биле хуманитарни, служеле како центри за описменување и револуционерна агитација. Значајна фигура од овој период е [[Роса Плавева]],<ref>Vera Veskovic - Vangeli in Francisca de Haan, Krassimira Daskalova, Anna Loutfi (eds.) "A Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms Central, Eastern, and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries", CEU, 2006, pp. 441-443.</ref> која уште во 1907 година организирала конференции против зарот и фереџето и се борела за еднакви права со мажите. ====Револуционерен период==== Долго време подвизите на жената како [[Ајдутство|ајдутка]] и анонимен борец честопати преточени во легендите и народната песна, не станале доволно силен аргумент да ја извлечат жената од патријалхалните норми негувани во феудалното општество, кои долго егзистирале во Македонија. Во текот на [[19 век]], многу мал број жени индивидуално и осамено работеле на еманципацијата и борбата за рамноправност. Нивните напори и борбата за рамноправност да бидат прифатени од напредните општествени сили, се реализирале во периодот на подготовките за [[Илинденското востание]]. Имено, водачите и идеолозите [[Македонска револуционерна организација|ТМОРО]], спознавајќи ги револуционерните вредности на жената, ја прифатиле нејзината борба и ја интегрирале во националното револуционерно движење. Со тоа започнал процесот на преобразба на личноста на жената од домаќинка во борец за заштита на интегритетот на жената поттикнувајќи ги жените особено оние образованите да го напуштат традиционалниот став на набљудувач и активно да се вклучат во борбата за ослободување. Својот прв чекор кон еманципација на сопствената личност жените го изразиле преку организирањето и раководењето на женските револуционерни друштва и организации и со нивното директно инволвирање во организацијата каде се грижеле за снабдување со храна и облека на револуционерните чети, обезбедување на засолништа, пренос на шифрирани писма и оружје,но и вршење на агитација заради ширење на идејата за општо оружено востание. Главната улога во создавањето на друштвата и воопшто во револуционерната дејност им припаѓа на македонските учителки. Така во Охрид во 1885 г. било формирано женското друштво „Успение Богородично“ познато уште и како „Неделно училиште“. Легалната дејност на Друштвото била да им помага на сиромашните и еднаш неделно да изведува настава за описменување и просветување на жените во градот. Во есента 1900 година, друштвото добило револуционерно раководство, во чиј состав влегувале учителките: [[Константина Настева Бојаџиева Русинска|Константина Настева Бојаџиева]], [[Василка Костова Размова|Василка Размова]], [[Клио Самарџиева]], [[Атина Шахова]]. Меѓу членките на Друштвото била и [[Анастасија Узунова]], мајката на [[Христо Узунов]]. Следејќи го примерот на својот син, таа набргу по 1893 година ветила верност на МРО, колнејќи се над револверот и камата. Набргу по тоа слични друштва биле формирани и во другите градови низ Македонија како што биле „Женското неделно училиште“ во [[Струга]], женскиот кружок „Светатројка“ во [[Скопје]], „Тајниот револуционерен женски кружок“ во [[Битола]], „Женското револуционерно друштво“ во [[Дојран]], или „Неделното училиште“ во [[Крушево]]. Во повостаничкиот период, учеството на жените во револуционерното движење с намалило, но добило нови форми и содржина. Нова надеж и можност за поактивна работа на политички и на социјален план, предизвикала [[Младотурската револуција]] од јули 1908 година. Таа ги поттикнала процесите на демократизација на политичкиот живот во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] и овозможила подемна работничкото и социјалистичкото движење, а нови форми на дејствување изразиле и женските активистки. Особено е карактеристично делувањето на Роса (Варналиева) Плавева која била социјалистка и една од првите борци за правата на жените во Македонија. Во 1907 година во просториите на нејзината шивачка работилница заедно со [[Накие Бајрам]] и повеќе турски жени организирала конференција за договор во борбата против зарот и фереџето. Тогаш било основано „Здружението на Турчинки“ кое под влијание на младотурските идеи, во 1908 година одржало собир во куќата на Роса Плавева, каде се планирало на денот на објавувањето на револуцијата, да се изведе јавна демонстрација на жените за отфрлање на зарот и фереџето. Но градските власти, дознале за собирот, а Роса Плавева била уапсена. Нејзината активност се зголемила во периодот непосредно по завршувањето на [[Првата светска војна]]. Таа, била еден од основачите на [[Социјалистичка работничка партија на Југославија|Социјалистичката работничка партија на Југославија]] (комунисти) формирана во април 1919 година во Скопје, а следната 1920 година ја формирала „Организацијата на жените социјалистки“. Оваа организација се залагала за еднакви плати за мажите и жените, укинување на капиталистичката експлоатација и активно и пасивно избирачко право на жените. Нејзината активност постепено се намалувала во следниот период, за да повторно се вклучи во Втората светска војна, помагајќи ја народно ослободителната борба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://portret.digital/istrazhuvane-na-muzejot-na-makedonskata-borba-ulogata-na-zhenata-niz-istorijata//|title=Истражување на Музејот на македонската борба – Улогата на жената низ историјата|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124151224/https://portret.digital/istrazhuvane-na-muzejot-na-makedonskata-borba-ulogata-na-zhenata-niz-istorijata/|archive-date=2026-01-24|dead-url=|accessdate=2 јуни 2026 година|url-status=dead}}</ref> ===Југословенски период=== По [[Втората светска војна]] и создавањето на македонската држава во рамките на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]], се случил радикален прекин со минатото во поглед на женските права. Највисокиот степен на афирмација на жената во Македонија е изразен преку нејзиното масовно учество во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]] во (1941 – 1945). Покраинскиот Комитет на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]] за Македонија, формиран во септември 1941 година, во својот проглас упатен до македонскиот народ, се залагал за што помасовно вклучување на жената во НОБ каде биле набележани и задачите на жената во услови на вооружено востание. Така во новонастанатите услови жената ја презела обврската за грижа и нега на ранетите и болните борци, за изнаоѓање на илегални засолништа, прибирање на храна и топла облека, одржување на курирски врски меѓу илегалците. Со отпочнување на првите вооружени акции жената активно се вклучува во борбените акции борејќи се рамо до рамо со мажите. Така во 1941 година во [[Прилеп]], успешно била изведена акција за собирање на оружје и воен материјал, како и заземање на затворот и ослободување на политичките затвореници. Во оваа сложена акција претежно учествувале жени: [[Вера Ацева]] (секретар на МК на КПЈ за Прилеп), [[Вера Оровчанец]], [[Лилјана Николоска-Силјаноска]], Илка Василеска-Присаѓанка, Мара Клепјанска, Драгица Димеска и др. Во [[Куманово]], искористувајќи го како повод верскиот празник [[Велигден]], на иницијатива на младинката Бота Бурназовска било организирано собирање на храна и ослободување на воените заробеници, сместени во импровизираниот воен логор воедно од кумановските училишта. Во октомври 1943 година, од страна на КПМ како идеен организатор на НОБ, се настојувало:„Сите жени да се организираат во Антифашистички фронт на Македонија, создавајќи активи и комитети“, односно АФЖ. Така, во декември 1944 година бил формиран [[Антифашистички фронт на жените|Антифашистичкиот фронт на жените]] (АФЖ), како претходник на неколку денешни [[Феминизам|феминистички]] организации во [[Република Македонија]]. Во оваа формација биле вклучени сите жени ‘без разлика на политичките уверувања, вера и националност – едноставно сите Македонки – православни и муслимански, Албанки, Влаинки и Турчинки, сите селанки, работнички и интелектуалки – сите што се чесни и родољубиви и сакаат да ѝ помогнат на борбата. Тоа движење било формирано од доброволци во [[1942]] година на Првата земска конференција на АФЖ во [[Босански Петровац]] (6-8 декември 1942 година), заедно со други Антифашистички фронтови на жените во [[Југославија]] и било едно од само четири исто така да стане организирано [[движење на отпорот]].<ref>P. Ramet, Sabrina. (1999). ''Gender Politics in the Western Balkans: Women, Society and Politics in Yugoslavia and the Yugoslav Successor States''. Penn State University Press. pp. 75-76. ISBN 978-0-271-01802-7. Google Book Search. Посетено на July 14, 2009.</ref><ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=д-р Стојан Киселиновски и др.|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=35-36}}</ref> Доминантна цел на АФЖ било да го подобри образованието на жените и зголемување на нивната стапка на писменост, бидејќи мнозинството на неписмени во тоа време биле жени.<ref>Trouton, R. (1952). ''Peasant Renaissance in Yugoslavia, 1900-1950: A Study of the Development of Yugoslav Peasant Society as Affected by Education''. Routledge. p. 283. ISBN 0-415-17612-3. Google Book Search. Посетено на July 8, 2008.</ref> АФЖ одиграло клучна улога во масовното описменување и вклучувањето на жените во јавниот живот. Преку списанието „Македонка“, првото на македонски јазик, се промовирале идеите за економска еманципација и родова еднаквост. За првпат во историјата, жените во Македонија добиле [[Право на глас на жените|право на глас]] и право да бидат избрани во органите на власта во 1945 година. Ова било поткрепено со [[Декларација на АСНОМ за основните права на граѓаните на демократска Македонија|Декларацијата за основните права на граѓанинот]] донесена на [[Првото заседание на АСНОМ]].<ref>{{МКЕ|442}}</ref> Во овој период, женскиот труд масовно излегол од приватните домаќинства во државната економија и индустријата. Државата започнала со изградба на градинки во селата и градовите за да им овозможи на мајките да работат, а жените почнале да се школуваат за професии кои претходно биле недостапни, како воените и полициските академии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esem.org.mk/pdf/Publikacii/Ostanati/2005/Shadow%20Report%20on%20the%20Implementation%20of%20the%20Conventionon%20Elimination%20of%20all%20Forms%20of%20Discrimination%20against%20Women.pdf/|title=Shadow Report on the Implementation of the Convention on Elimination of all Forms of Discrimination against Women|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118171320/http://esem.org.mk/pdf/Publikacii/Ostanati/2005/Shadow%20Report%20on%20the%20Implementation%20of%20the%20Conventionon%20Elimination%20of%20all%20Forms%20of%20Discrimination%20against%20Women.pdf|archive-date=2022-01-18|dead-url=|accessdate=2 јуни 2026 година|url-status=dead}}</ref> Како посебна општествено-политичка организација, АФЖ дејствувала до [[1953]] година, кога се преобразила во ''[[Сојуз на женските друштва на Македонија]]''. Во 1961 година Сојузот се преименувал во ''Конференција за општествена активност на жената - КОАЖ'', а набрзо потоа во името ја внел и додавката положба, односно ''[[Конференција за општествена активност и положба на жената - КОПАЖ]].''Во [[1991]] година Организацијата престанала да постои, а за нејзина наследничка се прогласила [[Организација на жените на Македонија|''Организацијата на жените на Македонија (ОЖМ)'']].<ref name=":0" /> ===Македонија=== Со [[Референдум во Македонија (1991)|осамостојувањето]] во 1991 година, [[Македонија]] ги потврдила сите претходно стекнати права во својот Устав, прогласувајќи ги сите граѓани за еднакви без разлика на полот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crpm.org.mk/wp-content/uploads/2012/03/Achieving-gender-equality-in-Macedonia.pdf/|title=https://www.equalfuture-eurasia.org/womens-representation-in-politics-and-public-administration/north-macedonia|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20260411023443/https://crpm.org.mk/wp-content/uploads/2012/03/Achieving-gender-equality-in-Macedonia.pdf|archive-date=2026-04-11|dead-url=|accessdate=2 јуни 2026 година|url-status=dead}}</ref>Македонија пристапила кон [[Конвенција за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените|Конвенцијата за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените]] (ЦЕДАВ) во 1994 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stat.mk/media/u35byzun/zenitemazite_2023_en.pdf|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://www.stat.mk/media/u35byzun/zenitemazite_2023_en.pdf/|archive-date=|dead-url=|accessdate=2 јуни 2026 година|url-status=dead}}</ref> Клучни моменти вклучуваат донесувањето на Законот за еднакви можности на жените и мажите (2006) и ратификацијата на [[Истанбулска конвенција|Истанбулската конвенција]] (2017) за борба против насилството врз жените. ==Пазар на труд== Постои јаз во стапката на учество на пазарот на труд од преку 20 процентни поени во корист на мажите. Според податоци од 2022 година, 63% од вработените во секторот [[Образованието во Македонија|образование]] се жени, а 66% од вработените во ИКТ секторот се мажи. Просечната плата во секторот ИКТ во декември 2021 година била над 59 илјади денари, а во секторот образование била 28.126 денари, односно двојно пониска. Сепак бројот на жени кои студираат на природни и технички науки, инженерство и математика се зголемил. Во 2012 на овие факултети студирале 12% жени, а во 2019 имало 43% студентки. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83-%D0%BE%D0%B4-%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D1%81%D0%B5-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0/31742209.html/|title=Жените далеку од позициите каде што се одлучува|last=|first=|date=|work=Слободна Европа|archive-url=https://web.archive.org/web/20250525075031/https://www.slobodnaevropa.mk/a/%d0%b6%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%82%d0%b5-%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%83-%d0%be%d0%b4-%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b8%d1%82%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%b4%d0%b5-%d1%88%d1%82%d0%be-%d1%81%d0%b5-%d0%be%d0%b4%d0%bb%d1%83%d1%87%d1%83%d0%b2%d0%b0/31742209.html|archive-date=2025-05-25|dead-url=|accessdate=2 јуни 2026 година|url-status=dead}}</ref> ==Традиционални норми== Во многу заедници сè уште доминира патријархалната матрица каде мажот е главата на семејството, а имотот и наследството традиционално се запишуваат на машките потомци. Според податоците на НФФ само 5% од жените во руралните средини се сопственици на свој имот, а проблемот се гледа во традиционалните норми кои се присутни во помалку развиените средини. ==Рурални средини== Жените во руралните средини соочуваат со поголеми потешкотии поради лошиот транспорт, недостатокот на гинеколошки ординации и недостатокот на градинки, што често ги принудува да бидат економски неактивни. Регистрираните земјоделки немаат право на породилно отсуство, затоа од Националната федерација на фармери побарала измени на [[Законот за здравствено осигурување]], за да може регистрираните земјоделки да може да остварат право на родителско отсуство и боледување. Според претседателката на Националната федерација на фармери (НФФ), Васка Мојсовска, жените од руралните средини се соочуваат со социјална исклученост, невработеност, родова дискриминација, нееднаква распределба на приходите и ресурсите, доминација на традиционалните норми, лишување од сопственост на земјоделско земјиште и имот, лишување од право на платено родителско отсуство, ограничени пристапи и понуда на образование, информации, здравствена заштита, јавни и социјални услуги. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83-%D0%BE%D0%B4-%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5-%D1%88%D1%82%D0%BE-%D1%81%D0%B5-%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0/31742209.html/|title=Жените далеку од позициите каде што се одлучува|last=|first=|date=|work=Слободна Европа|archive-url=https://web.archive.org/web/20250525075031/https://www.slobodnaevropa.mk/a/%d0%b6%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d1%82%d0%b5-%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b5%d0%ba%d1%83-%d0%be%d0%b4-%d0%bf%d0%be%d0%b7%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%b8%d1%82%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%b4%d0%b5-%d1%88%d1%82%d0%be-%d1%81%d0%b5-%d0%be%d0%b4%d0%bb%d1%83%d1%87%d1%83%d0%b2%d0%b0/31742209.html|archive-date=2025-05-25|dead-url=|accessdate=2 јуни 2026 година|url-status=dead}}</ref> ==Насилство== Статистиките за 2022 година покажуваат остра зголеменост на пријавите за семејно насилство, каде 66% од жртвите се жени, најчесто сопруги на сторителите. ==Политика== Со воведувањето на квотите за учество (најрвин 30% во 2002, а потоа 40% во 2015), застапеноста на жените во [[Собрание на Македонија|Собранието]] значително пораснала од 3,3% во 1995 година на 39,2% во 2024 година. Сепак, на локално ниво ситуацијата е потешка, каде во 2021 година биле избрани само две градоначалнички. Иако законски постои целосна еднаквост, во пракса опстојуваат сериозни проблеми. Македонија заостанува во родовата рамноправност во извршната власт во однос и на светскиот и на европскиот просек. [[Категорија:Жените во Македонија]] [[Категорија:Права на жените во Македонија]] 4o7qtzocqmf9n59k0hdnzpfjj4aif1f Интерниран цивил 0 1396703 5575342 5571331 2026-06-11T11:48:47Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Цивилен интерниран]] на [[Интерниран цивил]]: Погрешно напишан наслов 5571331 wikitext text/x-wiki '''Интерниран цивил''' — [[цивил]] приведен од страна [[Belligerent|на завојувана страна]] во [[војна]] од безбедносни причини и обично биле принудени да живеат во логори [[Интернирање|за интернирање]]. Историски примери вклучувале [[Интернирање на јапонски Американци|интернирање на јапонски]] и [[Интернирање на германски Американци|германски Американци]] во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], а воедно и [[Јапонска Империја|Јапонија,]] која исто така, интернирала 130.000 холандски, британски и американски цивили во [[Тихоокеанска војна|Азија]] за време на Втората светска војна. == Интернирање на цивили од страна на Јапонците за време на Втората светска војна == {| align="right" border="1" style="width: 35%; height:40px" |+'''Број и локација на цивили интернирани од Јапонија''' ! Земја на интернирање ! Број на интернирани ! Смртни случаи на интернирани ! Стапка на смртност ! Најчеста националност |- ! [[Јапонска Империја|Јапонија]] ! 690 ! 32 ! 4,6% ! Британски |- ! [[Република Кина (1912-1949)|Кина]] ! 9.350 ! 250 ! 2,6% ! Британски |- ! [[Британски Хонгконг|Хонг Конг]] ! 2.535 ! 127 ! 5,0% ! Британски |- ! [[Комонвелт на Филипините|Филипини]] ! 7.800 ! 453 ! 5,8% ! Американци |- ! [[Британска Малаја|Малаја]] и [[Сингапур во населбите во теснецот|Сингапур]] ! 4.525 ! 218 ! 4,8% ! Британски |- ! [[Холандска Источна Индија|Холандски Источни Инди]] ( [[Индонезија]] ) ! 105.530 ! 13.567 ! 12,8% ! холандски |- ! [[Индокина]], [[Историја на Тајланд (1932–1973)|Тајланд]], [[Британска власт во Бурма|Бурма]] ! 465 ! >10 ! ? ! ? |- ! Вкупно ! 130.895 ! 14.657 ! 11,2% ! |} Во Втората светска војна од декември 1941 до април 1942 година, Јапонија освоила голем дел од [[Југоисточна Азија]] и Пацифичкиот регион, а притоа и ги стекнала колониите на [[Британска Империја|Обединетото Кралство]], [[Холандско колонијално царство|Холандија]] и [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] на кои живееле десетици илјади цивили од земјите во војна со Јапонија, која повеќето ги интернирала во импровизирани логори лоцирани низ целиот регион и во Кина и Јапонија, а многу од цивилите биле интернирани повеќе од 3 години од почетокот на 1942 година до крајот на војната во 1945 година. Генерално, цивилните интернирани од страна на Јапонците биле третирани помалку сурово отколку со [[Воен заробеник|воените заробеници]] (воени заробеници). Министерството за надворешни работи на Јапонија ги администрирало логорите за интернирани, додека Министерството за војна ги администрирало логорите за воени заробеници. Јапонците ја оставиле внатрешната администрација на логорите претежно во рацете на интернираните, обезбедувајќи им само мали количини храна, гориво и други неопходни работи на интернираните, а како што судбината на војната се свртела против Јапонија, условите за интернираните се влошиле и до крајот на војната во многу логори се заканувала глад. Самостојноста, самоодржливоста и соработката на интернираните им овозможиле на Јапонците да ги контролираат интернираните логори со минимален број ресурси и персонал, понекогаш достигнувајќи само 17 администратори и 8 чувари за повеќе од 3.000 интернирани во [[Логор за интернирање Санто Томас|интернираниот логор Санто Томас]] на Филипините. Условите за интернираните биле најлоши во Холандските Источни Инди (сега Индонезија), каде што голем број широко расфрлани интернирани, претежно Холанѓани, ги преоптовариле јапонските ресурси и капацитети, што резултирало со висока стапка на смртност кај интернираните. == Интернирање на цивили во окупирана Германија по Втората светска војна == [[Врховен штаб на Сојузничките експедициски сили|Врховниот штаб на Сојузничките експедициски сили]] долго пред 1945 година, разработил автоматски категории за апсење, почнувајќи од врвното раководство [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|на Нацистичката партија]] до ''ortsgruppenleiter'' (локален водач на групата), од врвните агенти ''[[Гестапо|на Гестапо]]'' до водачите на [[Хитлерова младина|Хитлеровата младина]], Селанската лига и [[Германски работен фронт|Работничкиот фронт]], па така во мај и јуни 1945 година, околу 700 цивили биле апсени дневно, а вкупно над 18.000 во август, додека во септември 1945 година, дури 82.000 осомничени биле држени во логори за интернирање, достапни за евентуално судење и изрекување казна како членови на криминални организации.[http://www.globalsecurity.org/military/library/report/other/us-army_germany_1944-46_ch21.htm#b1] Според [[Харолд Маркузе]], до декември 1945 година биле затворени над 100.000 Германци, членовите на [[Шуцштафел|СС]] и функционерите на Нацистичката партија и нејзините придружни организации, кои биле опфатени со категоријата „автоматско апсење“ и биле интернирани од американските окупациски власти во поранешниот [[Дахау (концентрационен логор)|концентрационен логор Дахау]], а првите од овие затвореници биле ослободени на почетокот на 1946 година. [[Советска воена администрација во Германија|Советскиот Сојуз]] поставила [[Специјални логори на НКВД во Германија 1945–1950|десет специјални логори]] во [[Советска окупациска зона во Германија|советската окупациска зона]], поранешниот [[концентрационен логор Бухенвалд]] станал Специјален логор број 2, додека [[Концентрационен логор Заксенхаузен|концентрациониот логор Заксенхаузен]] станал Специјален логор број 7 и биле управувани од [[НКДВ|НКВД]]. Голем број логори поставиле и британците, па така поранешниот [[концентрационен логор Нојенгаме]] во близина на [[Хамбург]] станал логор за цивилна интернација бр. 6, а [[KZ Esterwegen|КЗ Естервеген]] станал логор за цивилна интернација бр. 9. [[Податотека:Liberation-Men--_santo_tomas.jpg|лево|мини|200x200пкс|Ослободени [[Сојузници во Втората светска војна|сојузнички]] цивилни интернирани во [[Логор за интернирање Санто Томас|логорот Санто Томас]], 1945 година]] [[Податотека:Manzanar_Relocation_Center,_Manzanar,_California._Evacuee_Boy_Scouts_took_a_leading_part_in_the_Mem_._._._-_NARA_-_538507.tif|мини|[[Извидништво Америка|Извидници]] во [[Манзанар|Центарот за преместување на војната во Манзанар]], 1942 година]] [[Податотека:Stanleywarprisoner.jpg|мини|Сојузнички цивилни интернирани во [[Логор за интернирање Стенли|логорот Стенли]] за време на [[Јапонска окупација на Хонг Конг|јапонската окупација на Хонг Конг]]]] == Видете исто така == * [[Илаг]] * [[Интернирање]] * [[Список на концентрациони и интернирани логори]] == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} [[cs:Internace]] [[ru:Интернирование]] [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] bmsqr2v5a07xylhb8435y6wcmawyif5 5575347 5575342 2026-06-11T11:52:14Z BosaFi 115936 5575347 wikitext text/x-wiki '''Интерниран цивил''' — [[цивил]] приведен од страна на завојувана страна во [[војна]] од безбедносни причини и обично биле принудени да живеат во логори [[Интернирање|за интернирање]]. Историски примери вклучувале [[Интернирање на јапонски Американци|интернирање на јапонски]] и [[Интернирање на германски Американци|германски Американци]] во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], а воедно и [[Јапонска Империја|Јапонија,]] која исто така, интернирала 130.000 холандски, британски и американски цивили во [[Тихоокеанска војна|Азија]] за време на Втората светска војна. == Интернирање на цивили од страна на Јапонците за време на Втората светска војна == {| align="right" border="1" style="width: 35%; height:40px" |+'''Број и локација на цивили интернирани од Јапонија''' ! Земја на интернирање ! Број на интернирани ! Смртни случаи на интернирани ! Стапка на смртност ! Најчеста националност |- ! [[Јапонска Империја|Јапонија]] ! 690 ! 32 ! 4,6% ! Британски |- ! [[Република Кина (1912-1949)|Кина]] ! 9.350 ! 250 ! 2,6% ! Британски |- ! [[Британски Хонгконг|Хонг Конг]] ! 2.535 ! 127 ! 5,0% ! Британски |- ! [[Комонвелт на Филипините|Филипини]] ! 7.800 ! 453 ! 5,8% ! Американци |- ! [[Британска Малаја|Малаја]] и [[Сингапур во населбите во теснецот|Сингапур]] ! 4.525 ! 218 ! 4,8% ! Британски |- ! [[Холандска Источна Индија|Холандски Источни Инди]] ([[Индонезија]]) ! 105.530 ! 13.567 ! 12,8% ! холандски |- ! [[Индокина]], [[Историја на Тајланд (1932–1973)|Тајланд]], [[Британска власт во Бурма|Бурма]] ! 465 ! >10 ! ? ! ? |- ! Вкупно ! 130.895 ! 14.657 ! 11,2% ! |} Во Втората светска војна од декември 1941 до април 1942 година, Јапонија освоила голем дел од [[Југоисточна Азија]] и Пацифичкиот регион, а притоа и ги стекнала колониите на [[Британска Империја|Обединетото Кралство]], [[Холандско колонијално царство|Холандија]] и [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] на кои живееле десетици илјади цивили од земјите во војна со Јапонија, која повеќето ги интернирала во импровизирани логори лоцирани низ целиот регион и во Кина и Јапонија, а многу од цивилите биле интернирани повеќе од 3 години од почетокот на 1942 година до крајот на војната во 1945 година. Генерално, цивилните интернирани од страна на Јапонците биле третирани помалку сурово отколку со [[Воен заробеник|воените заробеници]] (воени заробеници). Министерството за надворешни работи на Јапонија ги администрирало логорите за интернирани, додека Министерството за војна ги администрирало логорите за воени заробеници. Јапонците ја оставиле внатрешната администрација на логорите претежно во рацете на интернираните, обезбедувајќи им само мали количини храна, гориво и други неопходни работи на интернираните, а како што судбината на војната се свртела против Јапонија, условите за интернираните се влошиле и до крајот на војната во многу логори се заканувала глад. Самостојноста, самоодржливоста и соработката на интернираните им овозможиле на Јапонците да ги контролираат интернираните логори со минимален број ресурси и персонал, понекогаш достигнувајќи само 17 администратори и 8 чувари за повеќе од 3.000 интернирани во [[Логор за интернирање Санто Томас|интернираниот логор Санто Томас]] на Филипините. Условите за интернираните биле најлоши во Холандските Источни Инди (сега Индонезија), каде што голем број широко расфрлани интернирани, претежно Холанѓани, ги преоптовариле јапонските ресурси и капацитети, што резултирало со висока стапка на смртност кај интернираните. == Интернирање на цивили во окупирана Германија по Втората светска војна == [[Врховен штаб на Сојузничките експедициски сили|Врховниот штаб на Сојузничките експедициски сили]] долго пред 1945 година, разработил автоматски категории за апсење, почнувајќи од врвното раководство на [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|Нацистичката партија]] до локален водач на групата, од врвните агенти на ''[[Гестапо]]'' до водачите на [[Хитлерова младина|Хитлеровата младина]], Селанската лига и [[Германски работен фронт|Работничкиот фронт]], па така во мај и јуни 1945 година, околу 700 цивили биле апсени дневно, а вкупно над 18.000 во август, додека во септември 1945 година, дури 82.000 осомничени биле држени во логори за интернирање, достапни за евентуално судење и изрекување казна како членови на криминални организации. Според [[Харолд Маркузе]], до декември 1945 година биле затворени над 100.000 Германци, членовите на [[Шуцштафел|СС]] и функционерите на Нацистичката партија и нејзините придружни организации, кои биле опфатени со категоријата „автоматско апсење“ и биле интернирани од американските окупациски власти во поранешниот [[Дахау (концентрационен логор)|концентрационен логор Дахау]], а првите од овие затвореници биле ослободени на почетокот на 1946 година. [[Советска воена администрација во Германија|Советскиот Сојуз]] поставил [[Специјални логори на НКВД во Германија 1945–1950|десет специјални логори]] во [[Советска окупациска зона во Германија|советската окупациска зона]], поранешниот [[концентрационен логор Бухенвалд]] станал Специјален логор број 2, додека [[Концентрационен логор Заксенхаузен|концентрациониот логор Заксенхаузен]] станал Специјален логор број 7 и биле управувани од [[НКДВ|НКВД]]. Голем број логори поставиле и британците, па така поранешниот [[концентрационен логор Нојенгаме]] во близина на [[Хамбург]] станал логор за цивилна интернација бр. 6, а [[KZ Esterwegen|КЗ Естервеген]] станал логор за цивилна интернација бр. 9. [[Податотека:Liberation-Men--_santo_tomas.jpg|лево|мини|200x200пкс|Ослободени [[Сојузници во Втората светска војна|сојузнички]] интернирани цивили во [[Логор за интернирање Санто Томас|логорот Санто Томас]], 1945 година]] [[Податотека:Manzanar_Relocation_Center,_Manzanar,_California._Evacuee_Boy_Scouts_took_a_leading_part_in_the_Mem_._._._-_NARA_-_538507.tif|мини|[[Извидништво Америка|Извидници]] во [[Манзанар|Центарот за преместување на војната во Манзанар]], 1942 година]] [[Податотека:Stanleywarprisoner.jpg|мини|Сојузнички цивилни интернирани во [[Логор за интернирање Стенли|логорот Стенли]] за време на [[Јапонска окупација на Хонг Конг|јапонската окупација на Хонг Конг]]]] == Поврзано == * [[Илаг]] * [[Интернирање]] * [[Список на концентрациони и интернирани логори]] == Наводи == {{Наводи}} [[cs:Internace]] [[ru:Интернирование]] [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Историја на човековите права]] 9drql4q9jt24o2edr5stl8p9s8q4i9i Женевска конвенција за ранетите и болните 0 1396704 5575349 5571344 2026-06-11T11:53:51Z BosaFi 115936 5575349 wikitext text/x-wiki '''Женевската конвенција за подобрување на состојбата на ранетите и болните во војските на бојното поле''' се состоела од 39 члена на француски јазик и била усвоена на 27 јули 1929 година, на крајот од Дипломатската конференција во Женева од 1929 година, која се состанала од 27 јули до 1 август истата година. Женевската конвенција за подобрување на состојбата на ранетите и болните во војските на бојното поле претставувала третата конвенција за решавање на прашањата на ранетите и болните борци, на која и претходеле [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] [[Прва Женевска конвенција|од 1864]] и [[Втора Женевска конвенција|1906 година]], а конвенцијата од 1929 година била заменета на 12 август 1949 година со [[Прва Женевска конвенција|Првата Женевска конвенција]]. Во конвенцијата од 1929 година имало три измени, за да се опфатат областите за кои за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] се сметало дека имале недостатоци во конвенцијата од 1906 година, а одредбите за репатријација на сериозно ранетите и сериозно болните затвореници биле префрлени во [[Женевска конвенција за воени заробеници|Женевската конвенција за воени заробеници од 1929 година]]. На леталата што летале на медицински мисии им била дадена слична заштита како онаа на болничките бродови, а покрај Црвениот крст, биле признати и симболите на [[Црвен крст и Црвена полумесечина|Црвената полумесечина]] и на [[Црвен лав и сонце|Црвениот лав и сонце]]. == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/FULL/300?OpenDocument Целосен текст] на ''Конвенцијата за подобрување на состојбата на ранетите и болните во војските на бојното поле.'' ''Женева, 27 јули 1929 година.'', веб-страница на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|МКЦК]], Преземено на 4 март 2010 година [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори од меѓувоениот период]] [[Категорија:Договори склучени во 1929 година]] [[Категорија:Договори стапија на сила во 1931 година]] [[Категорија:1929 година во Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Аргентина]] [[Категорија:Договори проширени на Австралија]] [[Категорија:Договори на Првата Австриска Република]] [[Категорија:Договори на Белгија]] [[Категорија:Договори на Боливија]] [[Категорија:Договори на Бразил од ерата на Варгас]] [[Категорија:Договори на Кралството Бугарија]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори на Чиле]] [[Категорија:Договори на Република Кина (1912–1949)]] [[Категорија:Договори на Чехословачка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Кралството Египет]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на Етиопското Царство]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Третата Француска Република]] [[Категорија:Договори на Третиот Рајх]] [[Категорија:Договори на Втората Грчка Република]] [[Категорија:Договори на Кралството Унгарија (1920–1946)]] [[Категорија:Договори проширени на Британска Индија]] [[Категорија:Договори на Индонезија]] [[Категорија:Договори на Кралството Ирак]] [[Категорија:Договори на Израел]] [[Категорија:Договори на Кралството Италија (1861–1946)]] [[Категорија:Договори на Јапонското Царство]] [[Категорија:Договори на Јордан]] [[Категорија:Договори на Латвија]] [[Категорија:Договори на Либан]] [[Категорија:Договори на Лихтенштајн]] [[Категорија:Договори на Литванија]] [[Категорија:Договори на Мексико]] [[Категорија:Договори на Монако]] [[Категорија:Договори на Мјанмар]] [[Категорија:Договори на Холандија]] [[Категорија:Договори проширени на Нов Зеланд]] [[Категорија:Договори на Норвешка]] [[Категорија:Договори на Доминионот Пакистан]] [[Категорија:Договори на Папуа Нова Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Перу]] [[Категорија:Договори на Филипините]] [[Категорија:Договори на Втората Полска Република]] [[Категорија:Договори на Дитадура Национал]] [[Категорија:Договори на Кралството Романија]] [[Категорија:Договори на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Договори на Сан Марино]] [[Категорија:Договори на Кралството Југославија]] [[Категорија:Договори на Словачката Република (1939–1945)]] [[Категорија:Договори проширени на Унијата на Јужна Африка]] [[Категорија:Договори на Франкова Шпанија]] [[Категорија:Договори на Шведска]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Сириската Република (1930–1963)]] [[Категорија:Договори на Тајланд]] [[Категорија:Договори на Турција]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Договори на Венецуела]] meb6uq4oypt1dgjflnyndf0bk5ttfgb Женевска конвенција за воени заробеници 0 1396707 5575350 5571354 2026-06-11T11:57:10Z BosaFi 115936 5575350 wikitext text/x-wiki {{redirect|Женевска конвенција (1929)|Конвенција за ранетите и болните|Женевска конвенција за ранетите и болните}} {{Wikisource}} [[Податотека:Les_Conventions_De_Geneve_De_1929_(14676813964).jpg|мини|Насловна страница на француско издание на Женевската конвенција од 1929 година]] [[Податотека:RGBl_Genf_1929.jpg|мини|Двојазична француска/германска верзија на Женевската конвенција од 1929 година, од изданието на ''[[Рајхсгецецблат]]'' од 1934 година]] '''Женевската конвенција за воени заробеници''' била потпишана на 27 јули 1929 година во Женева,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/gc-pow-1929|title=Convention relative to the Treatment of Prisoners of War. Geneva|date=1929-07-27|work=ihl-databases.icrc.org}}</ref><ref>h{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/305-IHL-GC-1929-2-EN.pdf|title=Convention relative to the Treatment of Prisoners of War. Geneva|date=1929-07-27|work=ihl-databases.icrc.org}}</ref> а нејзиното официјално име било '''Конвенција за третман на воени заробеници''', која стапила на сила на 19 јуни 1931 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/305?OpenDocument|title=Treaties, States parties, and Commentaries - Geneva Convention on Prisoners of War, 1929|work=ihl-databases.icrc.org|accessdate=2019-06-07}}</ref> и токму оваа верзија на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] го опфаќала третманот на [[Воен заробеник|воените заробеници]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и претставува претходник на [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]] потпишана во 1949 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.refworld.org/legal/agreements/icrc/1949/en/35606|title=Geneva Convention Relative to the Treatment of Prisoners of War (Third Geneva Convention)}}</ref> На својата веб-страница, [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] наведува дека: „Одредбите за третманот на воените заробеници се содржани во Хашките прописи од 1899 и 1907 година. Во текот на Првата светска војна, тие открија неколку недостатоци, како и недостаток на прецизност. Ваквите недостатоци беа делумно надминати со посебни договори склучени меѓу завојуваните страни во Берн во 1917 и 1918 година. Во 1921 година, Меѓународната конференција на Црвениот крст, одржана во Женева, изрази желба да се усвои посебна конвенција за третманот на воените заробеници. Меѓународниот комитет на Црвениот крст изготви нацрт-конвенција која беше доставена до Дипломатската конференција свикана во Женева во 1929 година. Конвенцијата не ги заменува, туку само ги дополнува одредбите од Хашките прописи. Најважните иновации се состоеја во забраната за одмазда и колективни казни, организацијата на работата на заробениците, назначувањето, од страна на заробениците, на претставници и контролата што ја вршат заштитните сили.“ == Општи одредби == * '''Член 1''' — експлицитно се повикува на '''Член 1, Член 2''' и '''Член 3''' од ''Хашката конвенција за почитување на [[Закон на војната|законите и обичаите на војување]] на копно ([[Хашките конвенции од 1899 и 1907 година|Хаг IV]]),<ref name="HagueIV">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yale.edu/lawweb/avalon/lawofwar/hague04.htm|title=Laws of War on Land (Hague IV); October 18, 1907|archive-url=https://web.archive.org/web/20150525082008/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/lawofwar/hague04.htm|archive-date=25 May 2015|accessdate=21 March 2006}}</ref> од 18 октомври 1907 година'', со цел да се дефинира кои се [[Комбатант|законски борци]] и затоа се квалификуваат како воени заробеници (ВО) по заробувањето, а покрај борците опфатени со Хаг IV, некои цивили се опфатени и во делот од оваа Конвенција наречен „[[Женевска конвенција за воени заробеници#Примена на Конвенцијата врз одредени класи цивили|Примена на Конвенцијата врз одредени класи цивили]]“. * '''Член 2''', '''Член 3''' и '''Член 4''' — наведуваат дека воените заробеници се затвореници на Силата што ги држи, а не затвореници на единицата што ги прима и дека воените заробеници имаат право на чест и почитување и дека жените треба да се третираат со сета почит што им следува на нивниот пол и дека затворениците од слична категорија мора да се третираат на ист начин. == Заробување == * '''Член 5''' и '''Член 6 —''' опфаќаат што може, а што не може да се направи со затвореник при заробување, а доколку се побара, освен ако не се премногу болни за да се придржуваат, затворениците се обврзани да го дадат своето вистинско име и чин, но не смеат да бидат принудени да дадат дополнителни информации, а личните предмети на затворениците, освен оружје и коњи, не смеат да им се одземат. Формулацијата на [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]] од 1949 година била намерно изменета од онаа на конвенцијата од 1929 година, така што војниците кои „паѓале во власта“ по предавањето или масовната капитулација на непријателот сега би биле заштитени, како и оние кои биле заробени во текот на борбите. == Заробеништво == === Евакуација на воени заробеници === * '''Член 7''' и '''Член 8''' — наведуваат дека затворениците треба да бидат евакуирани од [[Борба|борбената]] зона во најкраток можен рок и дека завојуваните страни се обврзани меѓусебно да се известат една со друга за заробувањето на затвореници во најкраток можен рок. === Логори за воени заробеници === * '''Член 9''' и '''Член 10''' — го опфаќаат видот на логор во кој можеле да бидат притворени воени заробеници и кои морале да бидат изградени на таков начин што условите би биле слични на оние што ги користеле сопствените војници на завојуваните страни во базните логори. Камповите морале да бидат лоцирани на здрави локации и подалеку од борбената зона и: „Завојуваните страни, доколку е можно, ќе избегнуваат собирање во еден логор на затвореници од различни раси или националности“. Затворениците не смеат да се користат како [[човечки штитови]] со тоа што ќе бидат испратени во област каде што би биле изложени на оган од борбената зона или да бидат вработени за да обезбедат со своето присуство одредени точки или области имуни на [[бомбардирање]]. * '''Член 11''', '''Член 12''' и '''Член 13''' — се наведува: „Храната мора да биде со сличен квалитет и количина како и храната на сопствените војници на завојуваната страна, а на воените заробеници не може да им се одбие храна како казна; треба да се обезбеди менза во која ќе се продаваат локални производи. Треба да се обезбеди соодветна облека; и дека санитарните услуги во камповите треба да бидат повеќе од доволни за да се спречат епидемии.“ * '''Член 14''' и '''Чкен 15''' — го опфаќаат обезбедувањето медицински установи во секој камп. * '''Член 16''' и '''Член 17''' — опфаќаат обезбедување религиозни потреби, интелектуални забави и спортски објекти. * '''Член 18''' и '''Член 19''' — опфаќаат внатрешната дисциплина на камп кој е под команда на одговорен офицер. * '''Член 20''', '''Член 21''', '''Член 22''' и '''Член 23''' — наведуваат дека офицерите и лицата со еквивалентен статус кои се воени заробеници ќе бидат третирани со почитување што им следува на нивниот чин и возраст и даваат повеќе детали за тоа каков треба да биде тој третман. * '''Член 24''' — опфаќа стапката на плата на воените заробеници. * '''Член 25''' и '''Член 26''' — опфаќаат одговорностите на органот за притвор при преместување на затвореници од една локација на друга, а со тоа затворениците мора да бидат доволно здрави за да патуваат, мора да бидат информирани каде се преместуваат и нивните лични работи, вклучително и банкарските сметки, треба да останат достапни. === Трудот на воените затвореници === * '''Член 27''' до '''Член 34''' — опфаќаат работата на воените затвореници која мора да одговара на чинот и здравјето на затворениците и не смее да биде поврзана со војната и мора да биде безбедна работа, а надоместокот би бил договорен меѓу завојуваните страни и ќе му припаѓа на затвореникот кој ја извршува работата. === Односите на затворениците со властите === * '''Член 42''' до '''Член 67''' — ги опфаќаат односите на затворениците со властите, а повеќето од овие одредби се опфатени со одредбата дека затворениците се под сопствениот кодекс на воени прописи на притворската власт, со некои дополнителни одредби кои опфаќаат специфични прашања за воените заробеници и некои други одредби за заштита на воените заробеници доколку воените прописи на притворската власт не исполнуваат минимален стандард. Два специфични прописи кои ги разликувале воените заробеници од воените прописи на притворените се дека ниту еден воен заробеник не може да биде лишен од својот чин од страна на притворската власт, а избеганите воени заробеници кои се повторно земени пред да можат да се приклучат на својата војска или да ја напуштат територијата окупирана од војската што ги заробила ќе бидат подложени само на дисциплинска казна. == Прекинување на заробеништвото == * '''Член 68''' до '''Член 74''' — наведуваат дека сериозно болните и сериозно повредените воени заробеници мора да бидат репатрирани штом нивната состојба тоа го дозволи и ниедно репатрирано лице не може да биде користено во активна воена служба. * '''Член 75''' — опфаќа ослободување на крајот од непријателствата кое треба да биде дел од [[Примирје|примирјето]], а доколку ова не е можно, тогаш репатријацијата на затворениците треба да се изврши со најмало можно одложување по склучувањето на мирот. Оваа конкретна одредба требала да предизвика проблеми по [[Втора светска војна|Втората светска војна,]] бидејќи бидејќи предавањето на силите на Оската било безусловно ([[безусловно предавање]]), немало примирје, а во случајот со Германија, целосен мировен договор не бил потпишан сè до потпишувањето на [[Договор за конечно спогодба во однос на Германија|Договорот за конечно спогодба во однос на Германија]] во 1990 година. * '''Член 76''' — ги опфаќа воените заробеници кои умирале во заробеништво и кои треба да бидат почесно погребани, а нивните гробови означени и одржувани правилно, а одредбите за тестаменти и смртни изводи треба да бидат исти како и оние за сопствените војници на силата што ги затвора. == Биро за помош и информации во врска со воените заробеници == * '''Член 77''' до '''Член 80''' — опфаќаат како и колку често силите треба да разменуваат информации за затворениците и деталите за тоа како друштвата за помош на воените затвореници треба да бидат вклучени во нивната помош. == Примена на Конвенцијата врз одредени класи на цивили == * '''Член 81''' — наведува дека лицата кои ги следат [[Војска|вооружените сили]] без директно да им припаѓаат, кои паѓаат во рацете на непријателот и кои вториот смета дека е целисходно да ги притвори, имаат право да се третираат како воени заробеници. Оваа одредба се однесувала на [[Военотехнички изведувач|изведувачи на воена поддршка]], [[Цивил|цивилни]] [[Воен дописник|воени дописници]], [[Сатлер|шпедитери]] итн. == Спроведување на конвенцијата == * '''Член 82''' до '''Член 97''' — го опфаќаат спроведувањето на оваа конвенција, а '''Член 82''' и '''Член 83''' содржат две важни клаузули: „Во случај, во време на војна, една од завојуваните страни да не е страна на Конвенцијата, нејзините одредби сепак ќе останат во сила меѓу завојуваните страни кои се нејзини страни“, и дека одредбите од оваа конвенција продолжуваат да ги опфаќаат воените заробеници по непријателствата до нивната репатријација, освен ако завојуваните страни не се договорат поинаку или не го замени поповолен режим. == Анекс на Конвенцијата од 27 мај 1929 година, во врска со третманот на воените заробеници == Анексот додал детали на одредбите што се однесувале на репатријацијата и хоспитализацијата. == Партии == Следните земји ја потпишаа или ја ратификуваа Конвенцијата: <ref name=":icrc-cnv-parties-1929">{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesParties&xp_treatySelected=305|title=Convention relative to the Treatment of Prisoners of War. Geneva, 27 July 1929.|work=ihl-databases.icrc.org|accessdate=2020-02-08}}</ref> {| class="wikitable sortable" !Држава !Потпишано ![[Ратификација]] / Пристапување или Резервација/ [[Декларација]]{{БелешкаОзнака|An any statement made by a State during accession, succession or ratification that modifies way of application of certain provisions of convention. Checkout the source for more accurate definition.<ref name=":icrc-cnv-parties-1929" />}} |- |{{flag|Argentina}} |  |05.03.1945 |- |{{flag|Австралија}} |27.07.1929 |23.06.1931 |- |{{flag|Австрија}} |27.07.1929 |13.03.1936 |- |{{flag|Белгија}} |27.07.1929 |12.05.1932 |- |{{flag|Боливија}} |27.07.1929 |13.08.1940 |- |{{flag|Бразил}} |27.07.1929 |23.03.1932 |- |{{flag|Бугарија}} |27.07.1929 |13.10.1937 |- |{{flag|Канада}} |27.07.1929 |20.02.1933 |- |{{flag|Chile}} |27.07.1929 |01.06.1933 |- |{{flag|Република Кина}} |27.07.1929 година |19.11.1935 година |- | {{flag|Колумбија}} |27.07.1929 година |05.06.1941 година |- |{{flag|Чехословачка}} |27.07.1929 година |12.10.1937 година |- |{{flag|Данска}} |27.07.1929 година |05.08.1932 година |- | {{flag|Египет}} |27.07.1929 година |25.07.1933 година |- | {{flag|Ел Салвадор}} | |22.04.1942 година |- |{{flag|Естонија}} |27.07.1929 година |11.06.1936 година |- | {{flag|Фиџи}} | |09.08.1971 |- |{{flag|Франција}} |27.07.1929 |21.08.1935 |- |{{flag|Германија}} |27.07.1929 |21.02.1934 |- |{{flag|Грција}} |27.07.1929 |28.05.1935 |- |{{flag|Унгарија}} |27.07.1929 |10.09.1936 |- |{{flag|Индија}} |27.07.1929 |23.06.1931 |- |{{flag|Индонезија}} | |05.06.1959 |- |{{flag|Ирак}} | |29.05.1934 |- |{{flag|Израел}} | |03.08.1948 |- |{{flag|Италија}} |27.07.1929 |24.03.1931 |- |{{flag|Јордан}} | |09.03.1949 |- |{{flag|Латвија}} |27.07.1929 |14.10.1931 |- |{{flag|Лихтенштајн}} | |11.01.1944 |- |{{flag|Литванија}} | |27.02.1939 |- |{{flag|Мексико}} |27.07.1929 |01.08.1932 |- |{{flag|Монако}} | |17.03.1948 |- |{{flag|Мјанмар}} | |01.04.1937 |- |{{flag|Холандија}} |27.07.1929 |05.10.1932 |- |{{flag|Нов Зеланд}} |27.07.1929 |23.06.1931 |- |{{flag|Норвешка}} |27.07.1929 |24.06.1931 |- |{{flag|Пакистан}} | |02.02.1948 |- |{{flag|Папуа Нова Гвинеја}} | |26.05.1976 |- |{{flag|Филипини}} | |01.04.1947 |- |{{flag|Полска}} |27.07.1929 |29.06.1932 |- |{{flag|Португалија}} |27.07.1929 |08.06.1931 |- |{{flag|Романија}} |27.07.1929 |24.10.1931 |- |{{flag|Kingdom of Yugoslavia}} |27.07.1929 |20.05.1931 |- |{{flag|Словачка}} | |15.09.1939 |- |{{flag|South Africa}} |27.07.1929 |23.06.1931 |- |{{flag|Шпанија}} |27.07.1929 |06.08.1930 |- |{{flag|Шведска}} |27.07.1929 |03.07.1931 |- |{{flag|Швајцарија}} |27.07.1929 |19.12.1930 |- |{{flag|Тајланд}} |27.07.1929 година |03.06.1939 година |- |{{flag|Турција}} |27.07.1929 година |10.03.1934 година |- |{{flag|Great Britain}} |27.07.1929 година |23.06.1931 година |- |{{flag|САД}} |27.07.1929 година |04.02.1932 година |- | {{flag|Венецуела}} | |15.07.1944 година |} == Ефективност == [[Воени заробеници во Втората светска војна|За време на Втората светска војна]], конвенцијата била прекршена од сите завојувани страни, но во различен степен, па така сојузниците, генерално ја почитувале, додека Оската не.<ref name=":14">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Cngxrw5lk_gC&dq=Germany+signed+the+Geneva+Convention+on+Prisoners+of+War&pg=PA5|title=Prisoner Of War: Voices from Behind the Wire in the Second World War|last=Rollings|first=Charles|date=2011-08-31|publisher=Ebury Publishing|isbn=978-1-4464-9096-9|language=en}}</ref> <ref name=":9">{{Наведена книга|url=https://academic.oup.com/book/43087|title=Prisoners of War: Europe: 1939-1956|last=Moore|first=Bob|date=2022-05-05|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-187597-7|language=en|doi=10.1093/oso/9780198840398.001.0001}}</ref> == Белешки == {{БелешкаПодножје}} == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * [https://web.archive.org/web/20120205211218/http://www.cicr.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=305&ps=P Список на 53 земји што ја ратификуваа Конвенцијата] . Земјите што ја ратификуваа Конвенцијата се нарекуваат држави-страни. Не сите земји што подоцна беа вклучени во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] ја потпишаа, на пр. [[Советски Сојуз|СССР]] . Јапонија ја потпиша Конвенцијата, но не ја ратификуваше. Тие беа „држава-потписничка“. [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=305&ps=S Список на 9 земји што беа само држави-потписнички.] * Копија од конвенцијата што ја држи [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|МКЦК]] : [http://www.icrc.org/ihl.nsf/FULL/305?OpenDocument Конвенција за третман на воени заробеници] . [[Женева]], 27 јули 1929 година. * Копија од конвенцијата ратификувана од [http://avalon.law.yale.edu/20th_century/geneva02.asp Конвенцијата на Соединетите Американски Држави меѓу Соединетите Американски Држави и други сили, во врска со воените заробеници] ; 27 јули 1929 година. Одржана во рамките на [[Проект Авалон|проектот Авалон]] [[Категорија:Воени заробеници]] [[Категорија:Договори на САД]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Турција]] [[Категорија:Договори на Шведска]] [[Категорија:Договори на Кралство Југославија]] [[Категорија:Договори на Норвешка]] [[Категорија:Договори на Холандија]] [[Категорија:Договори на Третиот Рајх]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Белгија]] [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори со Тајланд]] [[Категорија:Договори со Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Кралството Романија]] [[Категорија:Договори на Словачката Република (1939–1945)]] [[Категорија:Договори проширени на Унијата на Јужна Африка]] [[Категорија:Договори на Шпанија за време на Реставрацијата]] [[Категорија:Договори на Втората Полска Република]] [[Категорија:Договори на Филипините]] [[Категорија:Договори на Папуа Нова Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Доминионот Пакистан]] [[Категорија:Договори проширени на Нов Зеланд]] [[Категорија:Договори на Мјанмар]] [[Категорија:Договори на Монако]] [[Категорија:Договори на Мексико]] [[Категорија:Договори на Литванија]] [[Категорија:Договори на Лихтенштајн]] [[Категорија:Договори на Латвиа]] [[Категорија:Договори на Јордан]] [[Категорија:Договори на Израел]] [[Категорија:Договори на Кралството Италија (1861–1946)]] [[Категорија:Договори на Втората Грчка Република]] [[Категорија:Договори на Кралството Унгарија (1920–1946)]] [[Категорија:Договори проширени на Британска Индија]] [[Категорија:Договори на Индонезија]] [[Категорија:Договори на Кралството Ирак]] [[Категорија:Договори на Третата Француска Република]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Естони]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Кралството Египет]] [[Категорија:Договори на Чехословачка]] [[Категорија:Договори на Република Кина (1912–1949)]] [[Категорија:Договори на Колумбија]] [[Категорија:Договори на Чиле]] [[Категорија:Договори на Кралството Бугарија]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори на Бразил од ерата на Варгас]] [[Категорија:Договори на Боливија]] [[Категорија:Договори проширени на Австралија]] [[Категорија:Договори на Првата Австриска Република]] [[Категорија:Договори на Аргентина]] [[Категорија:Договори од меѓувоениот период]] [[Категорија:Договори против тортура]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 20qetjahao37t7bqhonxhtjgnuhq350 Жан Пикте 0 1396710 5575247 5571358 2026-06-11T08:32:44Z Виолетова 1975 средување 5575247 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fondation_Archives_Pictet_Jean_Pictet_CICR_1937.jpg|мини|Жан Пиктет во 1937 година]] '''Жан Симон Пикте''' (2 септември 1914, [[Женева]] - 30 март 2002, [[Мејрен]]) — швајцарски правник и практичар кој работел во областа на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], прво како секретар-правник, а потоа како виш извршен директор и потпретседател на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] (МКЦК) и бил инструментален во изготвувањето на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 1949 година за заштита на жртвите од војната, нивните [[Женевски конвенции|коментари]] и преговорите за Дополнителните протоколи од 1977 година ([[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]] и [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]])<ref name="Henry Dunant medals">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/council-delegates-news-171105?opendocument|title=Henry Dunant medals awarded at Red Cross Red Crescent Council of Delegates|date=3 October 2013|work=ICRC}}</ref> и ги предложил [[Црвен крст и Црвена полумесечина|седумте фундаментални принципи]] на [[Црвен крст и Црвена полумесечина|Движењето на Црвениот крст]], кои биле усвоени во Виена во 1965 година: хуманост, непристрасност, неутралност, независност, волонтерска служба, единство и универзалност.<ref name="Henry Dunant medals" /><ref name="Fundamental Principles">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/EA08067453343B76C1256D2600383BC4?OpenDocument&Style=Custo_Final.3&View=defaultBody|title=The Fundamental Principles of the Red Cross: Commentary|last=Jean Pictet|date=January 1, 1979|work=ICRC}}</ref> Во 1989 година, бил основан натпреварот „Жан Пикте“ за хумано право за студенти, именуван по него. == Живот == Средното образование го завршил во Париз, а потоа се запишал на студиите по право на [[Универзитетот во Женева]], стекнувајќи докторат во 1935 година, по што почнал да се занимавал со право во Виена и Женева. <ref name="Archiv">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.afz.ethz.ch/handbuch/nachl/nachlaessePictetJean.htm|title=Pictet, Jean|work=Archiv für Zeitgeschichte|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103184303/http://www.afz.ethz.ch/handbuch/nachl/nachlaessePictetJean.htm|archive-date=2006-01-03|accessdate=2009-08-05}}</ref> Во 1937 година, тој започнал да работи како правен асистент во Меѓународниот комитет на Црвениот крст, а за време на Втората светска војна, ги напишал повеќето од жалбите на МКЦК во име на воените затвореници и цивилните жртви на војната<ref name="Hommage">{{Наведено списание|last=François Bugnion|date=2002-06-30|title=Hommage à Jean Pictet|url=http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|journal=Revue internationale de la Croix-Rouge|pages=317–319|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214005516/http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|archive-date=2009-02-14|access-date=2011-04-12}}</ref> и воедно бил еден од клучните вработени во Комитетот и работел директно со претседателот на МКЦК, [[Макс Хубер (државник)|Макс Хубер]], а дури и пред крајот на војната, тој започнал проект за целосна ревизија на Женевските конвенции, особено вклучувајќи ја заштитата на цивилите, и покрај песимизмот на Хубер за нејзините перспективи.<ref name="Hommage" /><ref name="Guardian">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/theguardian/1999/aug/12/features11.g2|title=The Man Who Wrote the Rules of War|last=Peter Capella|date=12 August 1999|work=[[The Guardian]]}}</ref> * Во 1946 година станал директор во Дирекцијата и МКЦК, * Во 1966 година станал генерален директор на Дирекцијата на МКЦК и со тоа ја имал највисоката функција во администрацијата на комитетот, * Од 1967 до 1979 година бил член на МКЦК (ограничен на 25 швајцарски државјани), * Од 1971 до 1979 година бил потпретседател. Тој бил одговорен за водење на составувањето на општиот извештај за работата на МКЦК за време на глобалниот конфликт и се кандидирал за МКЦК, работата и преговорите што довеле до ревизија на Правилникот на Меѓународниот Црвен крст во 1952 година и договорите со Лигата на Црвениот крст. Тој, исто така, претседавал со конференцијата на експерти за подготовка на преговорите за двата дополнителни протоколи на Женевските конвенции од 1977 година. Тој бил генерален уредник на коментар за Конвенциите од 4 тома, а неговиот краток том од 1955 година, „''Принципи на Црвениот крст''“, бил одлучувачки чекор во формулирањето на заедничките принципи на различните организации на Движењето на Црвениот крст и довел до едногласно усвојување на седумте фундаментални принципи на Црвениот крст од страна на 20 Меѓународна конференција на Црвениот крст во Виена во 1965 година, а бил вклучен и во изготвувањето на статутите на Движењето.<ref name="Hommage">{{Наведено списание|last=François Bugnion|date=2002-06-30|title=Hommage à Jean Pictet|url=http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|journal=Revue internationale de la Croix-Rouge|pages=317–319|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214005516/http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|archive-date=2009-02-14|access-date=2011-04-12}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrançois_Bugnion2002">François Bugnion (2002-06-30). [https://web.archive.org/web/20090214005516/http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB "Hommage à Jean Pictet"]. ''Revue internationale de la Croix-Rouge'' (846): <span class="nowrap">317–</span>319. Archived from [http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB the original] on 2009-02-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2011-04-12</span></span>.</cite></ref> [[Податотека:SalleJeanPictet_InternationalRedCrossAndRedCrescentMuseum-Geneva_RomanDeckert09062020.jpg|мини|Сала „Жан Пикте“ во [[Меѓународен музеј на Црвен крст и Црвена полумесечина|Меѓународниот музеј на Црвениот крст и Црвената полумесечина]]]] Пикте бил назначен за предавач на Универзитетот во Женева и професор по меѓународно хуманитарно право на Правниот факултет и вонреден професор од 1974 до 1979 година, а воедно и предавал на Академијата за меѓународно право (1950) и на Меѓународниот институт за човекови права (1971, 1972, 1982), а од 1975 до 1981 година бил директор и претседател на Институтот „Анри Динан“, истражувачки центар, обука и настава на Меѓународниот црвен крст. Пикте бил главен автор на коментарот за четирите Женевски конвенции од 1949 година, а во 1977 година завршил два дополнителни протоколи и воедно го објавил „Извештајот на Меѓународниот комитет на Црвениот крст за неговите активности за време на Втората светска војна (1 септември 1939 - 30 јуни 1947 година)“ од 1948 година кое подоцна го презентирал како основа за публикации, а во 1965 година усвоил седум принципи на движењето на Меѓународниот Црвен крст и Црвена полумесечина, а меѓу неговите други дела се вбројуваат неколку дела за меѓународното хуманитарно право и за Индијанците. == Почести == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{Поднаслов без наводи|date=March 2019}}Пикте добил почесни докторати од универзитетите во Лајден, Цирих и Лувен, како и неколку награди од Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина, вклучувајќи го и постхумно во 2005 година [[Медал „Анри Динан“|медалот „Анри Динан“]] што било највисокото признание на движењето, а по него бил именуван и двојазичниот, меѓународен [[Симулиран суд|натпревар]] „Жан-Пикте“, кој се фокусирал на меѓународното хуманитарно право. === Дела === * {{Наведена книга|title=Les principes de la Croix-Rouge|publisher=ICRC|year=1955|location=Geneva}} * {{Наведена книга|title=The Geneva conventions of 12 August 1949: commentary published under the general editorship of J.S. Pictet|publisher=ICRC|year=1960|location=Geneva}} * {{Наведена книга|title=Humanitarian law and the protection of war victims|publisher=Sijthoff|year=1975|isbn=90-286-0305-0|location=Leyden}} (Translation of Le droit humanitaire et la protection des victimes de la guerre.) * {{Наведена книга|title=Development and Principles of International Humanitarian Law (Nijhoff Law Specials, 2)|publisher=Kluwer Law International|year=1985|isbn=90-247-3199-2|location=The Hague}} * {{Наведена книга|title=Etudes et Essais sur le Droit International Humanitaire et sur les Principes de la Croix-Rouge en l'Honneur de Jean Pictet / Studies and Essays on International Humanitarian Law and Red Cross Principles in Honor of Jean Pictet|last=C. Swinarski|publisher=Kluwer Law International|year=1985|isbn=90-247-3079-1|location=The Hague}} * {{Наведена книга|title=L'épopée des peaux-rouges|publisher=Favre|year=1988|isbn=2-8289-0354-0|location=Lausanne}} * {{Наведена книга|title=La grande storia degli indiani d'America|publisher=Mondadori|year=2000|isbn=88-04-48399-7}} == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20110108173327/http://www.concourspictet.org/pictet_en.html Конкурс „Жан Пикте“] * [https://www.icrc.org/fr/doc/resources/documents/misc/5fzjhb.htm Почит кон Жан Пикте] * [https://www.theguardian.com/theguardian/1999/aug/12/features11.g2 Човекот што ги напиша правилата на војната, 12 август 1999 година, Гардијан] {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Pictet, Jean}} [[Категорија:Меѓународно право на вооружените конфликти]] [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] [[Категорија:Родени во 1914 година]] [[Категорија:Адвокати од Жен е]] 3tihnnox39g0kj4t8f5fa3s7szp24k0 5575248 5575247 2026-06-11T08:33:04Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Жан Пиктет]] на [[Жан Пикте]]: не се чита Т на крајот 5575247 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fondation_Archives_Pictet_Jean_Pictet_CICR_1937.jpg|мини|Жан Пиктет во 1937 година]] '''Жан Симон Пикте''' (2 септември 1914, [[Женева]] - 30 март 2002, [[Мејрен]]) — швајцарски правник и практичар кој работел во областа на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], прво како секретар-правник, а потоа како виш извршен директор и потпретседател на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] (МКЦК) и бил инструментален во изготвувањето на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 1949 година за заштита на жртвите од војната, нивните [[Женевски конвенции|коментари]] и преговорите за Дополнителните протоколи од 1977 година ([[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]] и [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]])<ref name="Henry Dunant medals">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/council-delegates-news-171105?opendocument|title=Henry Dunant medals awarded at Red Cross Red Crescent Council of Delegates|date=3 October 2013|work=ICRC}}</ref> и ги предложил [[Црвен крст и Црвена полумесечина|седумте фундаментални принципи]] на [[Црвен крст и Црвена полумесечина|Движењето на Црвениот крст]], кои биле усвоени во Виена во 1965 година: хуманост, непристрасност, неутралност, независност, волонтерска служба, единство и универзалност.<ref name="Henry Dunant medals" /><ref name="Fundamental Principles">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/EA08067453343B76C1256D2600383BC4?OpenDocument&Style=Custo_Final.3&View=defaultBody|title=The Fundamental Principles of the Red Cross: Commentary|last=Jean Pictet|date=January 1, 1979|work=ICRC}}</ref> Во 1989 година, бил основан натпреварот „Жан Пикте“ за хумано право за студенти, именуван по него. == Живот == Средното образование го завршил во Париз, а потоа се запишал на студиите по право на [[Универзитетот во Женева]], стекнувајќи докторат во 1935 година, по што почнал да се занимавал со право во Виена и Женева. <ref name="Archiv">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.afz.ethz.ch/handbuch/nachl/nachlaessePictetJean.htm|title=Pictet, Jean|work=Archiv für Zeitgeschichte|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103184303/http://www.afz.ethz.ch/handbuch/nachl/nachlaessePictetJean.htm|archive-date=2006-01-03|accessdate=2009-08-05}}</ref> Во 1937 година, тој започнал да работи како правен асистент во Меѓународниот комитет на Црвениот крст, а за време на Втората светска војна, ги напишал повеќето од жалбите на МКЦК во име на воените затвореници и цивилните жртви на војната<ref name="Hommage">{{Наведено списание|last=François Bugnion|date=2002-06-30|title=Hommage à Jean Pictet|url=http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|journal=Revue internationale de la Croix-Rouge|pages=317–319|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214005516/http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|archive-date=2009-02-14|access-date=2011-04-12}}</ref> и воедно бил еден од клучните вработени во Комитетот и работел директно со претседателот на МКЦК, [[Макс Хубер (државник)|Макс Хубер]], а дури и пред крајот на војната, тој започнал проект за целосна ревизија на Женевските конвенции, особено вклучувајќи ја заштитата на цивилите, и покрај песимизмот на Хубер за нејзините перспективи.<ref name="Hommage" /><ref name="Guardian">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/theguardian/1999/aug/12/features11.g2|title=The Man Who Wrote the Rules of War|last=Peter Capella|date=12 August 1999|work=[[The Guardian]]}}</ref> * Во 1946 година станал директор во Дирекцијата и МКЦК, * Во 1966 година станал генерален директор на Дирекцијата на МКЦК и со тоа ја имал највисоката функција во администрацијата на комитетот, * Од 1967 до 1979 година бил член на МКЦК (ограничен на 25 швајцарски државјани), * Од 1971 до 1979 година бил потпретседател. Тој бил одговорен за водење на составувањето на општиот извештај за работата на МКЦК за време на глобалниот конфликт и се кандидирал за МКЦК, работата и преговорите што довеле до ревизија на Правилникот на Меѓународниот Црвен крст во 1952 година и договорите со Лигата на Црвениот крст. Тој, исто така, претседавал со конференцијата на експерти за подготовка на преговорите за двата дополнителни протоколи на Женевските конвенции од 1977 година. Тој бил генерален уредник на коментар за Конвенциите од 4 тома, а неговиот краток том од 1955 година, „''Принципи на Црвениот крст''“, бил одлучувачки чекор во формулирањето на заедничките принципи на различните организации на Движењето на Црвениот крст и довел до едногласно усвојување на седумте фундаментални принципи на Црвениот крст од страна на 20 Меѓународна конференција на Црвениот крст во Виена во 1965 година, а бил вклучен и во изготвувањето на статутите на Движењето.<ref name="Hommage">{{Наведено списание|last=François Bugnion|date=2002-06-30|title=Hommage à Jean Pictet|url=http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|journal=Revue internationale de la Croix-Rouge|pages=317–319|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214005516/http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|archive-date=2009-02-14|access-date=2011-04-12}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrançois_Bugnion2002">François Bugnion (2002-06-30). [https://web.archive.org/web/20090214005516/http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB "Hommage à Jean Pictet"]. ''Revue internationale de la Croix-Rouge'' (846): <span class="nowrap">317–</span>319. Archived from [http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB the original] on 2009-02-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2011-04-12</span></span>.</cite></ref> [[Податотека:SalleJeanPictet_InternationalRedCrossAndRedCrescentMuseum-Geneva_RomanDeckert09062020.jpg|мини|Сала „Жан Пикте“ во [[Меѓународен музеј на Црвен крст и Црвена полумесечина|Меѓународниот музеј на Црвениот крст и Црвената полумесечина]]]] Пикте бил назначен за предавач на Универзитетот во Женева и професор по меѓународно хуманитарно право на Правниот факултет и вонреден професор од 1974 до 1979 година, а воедно и предавал на Академијата за меѓународно право (1950) и на Меѓународниот институт за човекови права (1971, 1972, 1982), а од 1975 до 1981 година бил директор и претседател на Институтот „Анри Динан“, истражувачки центар, обука и настава на Меѓународниот црвен крст. Пикте бил главен автор на коментарот за четирите Женевски конвенции од 1949 година, а во 1977 година завршил два дополнителни протоколи и воедно го објавил „Извештајот на Меѓународниот комитет на Црвениот крст за неговите активности за време на Втората светска војна (1 септември 1939 - 30 јуни 1947 година)“ од 1948 година кое подоцна го презентирал како основа за публикации, а во 1965 година усвоил седум принципи на движењето на Меѓународниот Црвен крст и Црвена полумесечина, а меѓу неговите други дела се вбројуваат неколку дела за меѓународното хуманитарно право и за Индијанците. == Почести == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>{{Поднаслов без наводи|date=March 2019}}Пикте добил почесни докторати од универзитетите во Лајден, Цирих и Лувен, како и неколку награди од Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина, вклучувајќи го и постхумно во 2005 година [[Медал „Анри Динан“|медалот „Анри Динан“]] што било највисокото признание на движењето, а по него бил именуван и двојазичниот, меѓународен [[Симулиран суд|натпревар]] „Жан-Пикте“, кој се фокусирал на меѓународното хуманитарно право. === Дела === * {{Наведена книга|title=Les principes de la Croix-Rouge|publisher=ICRC|year=1955|location=Geneva}} * {{Наведена книга|title=The Geneva conventions of 12 August 1949: commentary published under the general editorship of J.S. Pictet|publisher=ICRC|year=1960|location=Geneva}} * {{Наведена книга|title=Humanitarian law and the protection of war victims|publisher=Sijthoff|year=1975|isbn=90-286-0305-0|location=Leyden}} (Translation of Le droit humanitaire et la protection des victimes de la guerre.) * {{Наведена книга|title=Development and Principles of International Humanitarian Law (Nijhoff Law Specials, 2)|publisher=Kluwer Law International|year=1985|isbn=90-247-3199-2|location=The Hague}} * {{Наведена книга|title=Etudes et Essais sur le Droit International Humanitaire et sur les Principes de la Croix-Rouge en l'Honneur de Jean Pictet / Studies and Essays on International Humanitarian Law and Red Cross Principles in Honor of Jean Pictet|last=C. Swinarski|publisher=Kluwer Law International|year=1985|isbn=90-247-3079-1|location=The Hague}} * {{Наведена книга|title=L'épopée des peaux-rouges|publisher=Favre|year=1988|isbn=2-8289-0354-0|location=Lausanne}} * {{Наведена книга|title=La grande storia degli indiani d'America|publisher=Mondadori|year=2000|isbn=88-04-48399-7}} == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20110108173327/http://www.concourspictet.org/pictet_en.html Конкурс „Жан Пикте“] * [https://www.icrc.org/fr/doc/resources/documents/misc/5fzjhb.htm Почит кон Жан Пикте] * [https://www.theguardian.com/theguardian/1999/aug/12/features11.g2 Човекот што ги напиша правилата на војната, 12 август 1999 година, Гардијан] {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Pictet, Jean}} [[Категорија:Меѓународно право на вооружените конфликти]] [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] [[Категорија:Родени во 1914 година]] [[Категорија:Адвокати од Жен е]] 3tihnnox39g0kj4t8f5fa3s7szp24k0 5575251 5575248 2026-06-11T08:37:57Z Виолетова 1975 средување 5575251 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fondation_Archives_Pictet_Jean_Pictet_CICR_1937.jpg|мини|Жан Пикте во 1937 година]] '''Жан Симон Пикте''' (2 септември 1914, [[Женева]] - 30 март 2002, [[Мејрен]]) — швајцарски правник и практичар кој работел во областа на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], прво како секретар-правник, а потоа како виш извршен директор и потпретседател на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] (МКЦК) и бил инструментален во изготвувањето на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 1949 година за заштита на жртвите од војната, нивните [[Женевски конвенции|коментари]] и преговорите за Дополнителните протоколи од 1977 година ([[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]] и [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]])<ref name="Henry Dunant medals">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/council-delegates-news-171105?opendocument|title=Henry Dunant medals awarded at Red Cross Red Crescent Council of Delegates|date=3 October 2013|work=ICRC}}</ref> и ги предложил [[Црвен крст и Црвена полумесечина|седумте фундаментални принципи]] на [[Црвен крст и Црвена полумесечина|Движењето на Црвениот крст]], кои биле усвоени во Виена во 1965 година: хуманост, непристрасност, неутралност, независност, волонтерска служба, единство и универзалност.<ref name="Henry Dunant medals" /><ref name="Fundamental Principles">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/EA08067453343B76C1256D2600383BC4?OpenDocument&Style=Custo_Final.3&View=defaultBody|title=The Fundamental Principles of the Red Cross: Commentary|last=Jean Pictet|date=January 1, 1979|work=ICRC}}</ref> Во 1989 година, бил основан натпреварот „Жан Пикте“ за хумано право за студенти, именуван по него. == Живот == Средното образование го завршил во Париз, а потоа се запишал на студиите по право на [[Универзитетот во Женева]], стекнувајќи докторат во 1935 година, по што почнал да се занимавал со право во Виена и Женева.<ref name="Archiv">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.afz.ethz.ch/handbuch/nachl/nachlaessePictetJean.htm|title=Pictet, Jean|work=Archiv für Zeitgeschichte|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103184303/http://www.afz.ethz.ch/handbuch/nachl/nachlaessePictetJean.htm|archive-date=2006-01-03|accessdate=2009-08-05}}</ref> Во 1937 година, тој започнал да работи како правен асистент во Меѓународниот комитет на Црвениот крст, а за време на Втората светска војна, ги напишал повеќето од жалбите на МКЦК во име на воените затвореници и цивилните жртви на војната<ref name="Hommage">{{Наведено списание|last=François Bugnion|date=2002-06-30|title=Hommage à Jean Pictet|url=http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|journal=Revue internationale de la Croix-Rouge|pages=317–319|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214005516/http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|archive-date=2009-02-14|access-date=2011-04-12}}</ref> и воедно бил еден од клучните вработени во Комитетот и работел директно со претседателот на МКЦК, [[Макс Хубер]], а дури и пред крајот на војната, тој започнал проект за целосна ревизија на Женевските конвенции, особено вклучувајќи ја заштитата на цивилите, и покрај песимизмот на Хубер за нејзините перспективи.<ref name="Hommage" /><ref name="Guardian">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/theguardian/1999/aug/12/features11.g2|title=The Man Who Wrote the Rules of War|last=Peter Capella|date=12 August 1999|work=[[The Guardian]]}}</ref> * Во 1946 година станал директор во Дирекцијата и МКЦК, * Во 1966 година станал генерален директор на Дирекцијата на МКЦК и со тоа ја имал највисоката функција во администрацијата на комитетот, * Од 1967 до 1979 година бил член на МКЦК (ограничен на 25 швајцарски државјани), * Од 1971 до 1979 година бил потпретседател. Тој бил одговорен за водење на составувањето на општиот извештај за работата на МКЦК за време на глобалниот конфликт и се кандидирал за МКЦК, работата и преговорите што довеле до ревизија на Правилникот на Меѓународниот Црвен крст во 1952 година и договорите со Лигата на Црвениот крст. Тој, исто така, претседавал со конференцијата на експерти за подготовка на преговорите за двата дополнителни протоколи на Женевските конвенции од 1977 година. Тој бил генерален уредник на коментар за Конвенциите од 4 тома, а неговиот краток том од 1955 година, „''Принципи на Црвениот крст''“, бил одлучувачки чекор во формулирањето на заедничките принципи на различните организации на Движењето на Црвениот крст и довел до едногласно усвојување на седумте фундаментални принципи на Црвениот крст од страна на 20 Меѓународна конференција на Црвениот крст во Виена во 1965 година, а бил вклучен и во изготвувањето на статутите на Движењето.<ref name="Hommage">{{Наведено списание|last=François Bugnion|date=2002-06-30|title=Hommage à Jean Pictet|url=http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|journal=Revue internationale de la Croix-Rouge|pages=317–319|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214005516/http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|archive-date=2009-02-14|access-date=2011-04-12}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFrançois_Bugnion2002">François Bugnion (2002-06-30). [https://web.archive.org/web/20090214005516/http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB "Hommage à Jean Pictet"]. ''Revue internationale de la Croix-Rouge'' (846): <span class="nowrap">317–</span>319. Archived from [http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB the original] on 2009-02-14<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2011-04-12</span></span>.</cite></ref> [[Податотека:SalleJeanPictet_InternationalRedCrossAndRedCrescentMuseum-Geneva_RomanDeckert09062020.jpg|мини|Сала „Жан Пикте“ во [[Меѓународен музеј на Црвен крст и Црвена полумесечина|Меѓународниот музеј на Црвениот крст и Црвената полумесечина]]]] Пикте бил назначен за предавач на Универзитетот во Женева, професор по меѓународно хуманитарно право на Правниот факултет и вонреден професор од 1974 до 1979 година, а воедно и предавал на Академијата за меѓународно право (1950) и на Меѓународниот институт за човекови права (1971, 1972, 1982), а од 1975 до 1981 година бил директор и претседател на Институтот „Анри Динан“, истражувачки центар, обука и настава на Меѓународниот црвен крст. Пикте бил главен автор на коментарот за четирите Женевски конвенции од 1949 година, а во 1977 година завршил два дополнителни протоколи и воедно го објавил „Извештајот на Меѓународниот комитет на Црвениот крст за неговите активности за време на Втората светска војна (1 септември 1939 - 30 јуни 1947 година)“ од 1948 година кое подоцна го презентирал како основа за публикации, а во 1965 година усвоил седум принципи на движењето на Меѓународниот Црвен крст и Црвена полумесечина, а меѓу неговите други дела се вбројуваат неколку дела за меѓународното хуманитарно право и за Индијанците. == Почести == Пикте добил почесни докторати од универзитетите во Лајден, Цирих и Лувен, како и неколку награди од Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина, вклучувајќи го и постхумно во 2005 година [[Медал „Анри Динан“|медалот „Анри Динан“]] што било највисокото признание на движењето, а по него бил именуван и двојазичниот, меѓународен натпревар „Жан Пикте“, кој се фокусирал на меѓународното хуманитарно право. === Дела === * {{Наведена книга|title=Les principes de la Croix-Rouge|publisher=ICRC|year=1955|location=Geneva}} * {{Наведена книга|title=The Geneva conventions of 12 August 1949: commentary published under the general editorship of J.S. Pictet|publisher=ICRC|year=1960|location=Geneva}} * {{Наведена книга|title=Humanitarian law and the protection of war victims|publisher=Sijthoff|year=1975|isbn=90-286-0305-0|location=Leyden}} (Translation of Le droit humanitaire et la protection des victimes de la guerre.) * {{Наведена книга|title=Development and Principles of International Humanitarian Law (Nijhoff Law Specials, 2)|publisher=Kluwer Law International|year=1985|isbn=90-247-3199-2|location=The Hague}} * {{Наведена книга|title=Etudes et Essais sur le Droit International Humanitaire et sur les Principes de la Croix-Rouge en l'Honneur de Jean Pictet / Studies and Essays on International Humanitarian Law and Red Cross Principles in Honor of Jean Pictet|last=C. Swinarski|publisher=Kluwer Law International|year=1985|isbn=90-247-3079-1|location=The Hague}} * {{Наведена книга|title=L'épopée des peaux-rouges|publisher=Favre|year=1988|isbn=2-8289-0354-0|location=Lausanne}} * {{Наведена книга|title=La grande storia degli indiani d'America|publisher=Mondadori|year=2000|isbn=88-04-48399-7}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20110108173327/http://www.concourspictet.org/pictet_en.html Конкурс „Жан Пикте“] * [https://www.icrc.org/fr/doc/resources/documents/misc/5fzjhb.htm Почит кон Жан Пикте] * [https://www.theguardian.com/theguardian/1999/aug/12/features11.g2 Човекот што ги напиша правилата на војната, 12 август 1999 година, Гардијан] {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Pictet, Jean}} [[Категорија:Меѓународно право на вооружените конфликти]] [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] [[Категорија:Родени во 1914 година]] [[Категорија:Швајцарски правници]] ngip119khqbeeu8ds8pbp23v3mc2j76 5575252 5575251 2026-06-11T08:38:56Z Виолетова 1975 средување на наводи 5575252 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fondation_Archives_Pictet_Jean_Pictet_CICR_1937.jpg|мини|Жан Пикте во 1937 година]] '''Жан Симон Пикте''' (2 септември 1914, [[Женева]] - 30 март 2002, [[Мејрен]]) — швајцарски правник и практичар кој работел во областа на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]], прво како секретар-правник, а потоа како виш извршен директор и потпретседател на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] (МКЦК) и бил инструментален во изготвувањето на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 1949 година за заштита на жртвите од војната, нивните [[Женевски конвенции|коментари]] и преговорите за Дополнителните протоколи од 1977 година ([[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]] и [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]])<ref name="Henry Dunant medals">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/council-delegates-news-171105?opendocument|title=Henry Dunant medals awarded at Red Cross Red Crescent Council of Delegates|date=3 October 2013|work=ICRC}}</ref> и ги предложил [[Црвен крст и Црвена полумесечина|седумте фундаментални принципи]] на [[Црвен крст и Црвена полумесечина|Движењето на Црвениот крст]], кои биле усвоени во Виена во 1965 година: хуманост, непристрасност, неутралност, независност, волонтерска служба, единство и универзалност.<ref name="Henry Dunant medals" /><ref name="Fundamental Principles">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/EA08067453343B76C1256D2600383BC4?OpenDocument&Style=Custo_Final.3&View=defaultBody|title=The Fundamental Principles of the Red Cross: Commentary|last=Jean Pictet|date=January 1, 1979|work=ICRC}}</ref> Во 1989 година, бил основан натпреварот „Жан Пикте“ за хумано право за студенти, именуван по него. == Живот == Средното образование го завршил во Париз, а потоа се запишал на студиите по право на [[Универзитетот во Женева]], стекнувајќи докторат во 1935 година, по што почнал да се занимавал со право во Виена и Женева.<ref name="Archiv">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.afz.ethz.ch/handbuch/nachl/nachlaessePictetJean.htm|title=Pictet, Jean|work=Archiv für Zeitgeschichte|archive-url=https://web.archive.org/web/20060103184303/http://www.afz.ethz.ch/handbuch/nachl/nachlaessePictetJean.htm|archive-date=2006-01-03|accessdate=2009-08-05}}</ref> Во 1937 година, тој започнал да работи како правен асистент во Меѓународниот комитет на Црвениот крст, а за време на Втората светска војна, ги напишал повеќето од жалбите на МКЦК во име на воените затвореници и цивилните жртви на војната<ref name="Hommage">{{Наведено списание|last=François Bugnion|date=2002-06-30|title=Hommage à Jean Pictet|url=http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|journal=Revue internationale de la Croix-Rouge|pages=317–319|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214005516/http://www.icrc.org/web/fre/sitefre0.nsf/html/5FZJHB|archive-date=2009-02-14|access-date=2011-04-12}}</ref> и воедно бил еден од клучните вработени во Комитетот и работел директно со претседателот на МКЦК, [[Макс Хубер]], а дури и пред крајот на војната, тој започнал проект за целосна ревизија на Женевските конвенции, особено вклучувајќи ја заштитата на цивилите, и покрај песимизмот на Хубер за нејзините перспективи.<ref name="Hommage" /><ref name="Guardian">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/theguardian/1999/aug/12/features11.g2|title=The Man Who Wrote the Rules of War|last=Peter Capella|date=12 August 1999|work=[[The Guardian]]}}</ref> * Во 1946 година станал директор во Дирекцијата и МКЦК, * Во 1966 година станал генерален директор на Дирекцијата на МКЦК и со тоа ја имал највисоката функција во администрацијата на комитетот, * Од 1967 до 1979 година бил член на МКЦК (ограничен на 25 швајцарски државјани), * Од 1971 до 1979 година бил потпретседател. Тој бил одговорен за водење на составувањето на општиот извештај за работата на МКЦК за време на глобалниот конфликт и се кандидирал за МКЦК, работата и преговорите што довеле до ревизија на Правилникот на Меѓународниот Црвен крст во 1952 година и договорите со Лигата на Црвениот крст. Тој, исто така, претседавал со конференцијата на експерти за подготовка на преговорите за двата дополнителни протоколи на Женевските конвенции од 1977 година. Тој бил генерален уредник на коментар за Конвенциите од 4 тома, а неговиот краток том од 1955 година, „''Принципи на Црвениот крст''“, бил одлучувачки чекор во формулирањето на заедничките принципи на различните организации на Движењето на Црвениот крст и довел до едногласно усвојување на седумте фундаментални принципи на Црвениот крст од страна на 20 Меѓународна конференција на Црвениот крст во Виена во 1965 година, а бил вклучен и во изготвувањето на статутите на Движењето.<ref name="Hommage" /> [[Податотека:SalleJeanPictet_InternationalRedCrossAndRedCrescentMuseum-Geneva_RomanDeckert09062020.jpg|мини|Сала „Жан Пикте“ во [[Меѓународен музеј на Црвен крст и Црвена полумесечина|Меѓународниот музеј на Црвениот крст и Црвената полумесечина]]]] Пикте бил назначен за предавач на Универзитетот во Женева, професор по меѓународно хуманитарно право на Правниот факултет и вонреден професор од 1974 до 1979 година, а воедно и предавал на Академијата за меѓународно право (1950) и на Меѓународниот институт за човекови права (1971, 1972, 1982), а од 1975 до 1981 година бил директор и претседател на Институтот „Анри Динан“, истражувачки центар, обука и настава на Меѓународниот црвен крст. Пикте бил главен автор на коментарот за четирите Женевски конвенции од 1949 година, а во 1977 година завршил два дополнителни протоколи и воедно го објавил „Извештајот на Меѓународниот комитет на Црвениот крст за неговите активности за време на Втората светска војна (1 септември 1939 - 30 јуни 1947 година)“ од 1948 година кое подоцна го презентирал како основа за публикации, а во 1965 година усвоил седум принципи на движењето на Меѓународниот Црвен крст и Црвена полумесечина, а меѓу неговите други дела се вбројуваат неколку дела за меѓународното хуманитарно право и за Индијанците. == Почести == Пикте добил почесни докторати од универзитетите во Лајден, Цирих и Лувен, како и неколку награди од Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина, вклучувајќи го и постхумно во 2005 година [[Медал „Анри Динан“|медалот „Анри Динан“]] што било највисокото признание на движењето, а по него бил именуван и двојазичниот, меѓународен натпревар „Жан Пикте“, кој се фокусирал на меѓународното хуманитарно право. === Дела === * {{Наведена книга|title=Les principes de la Croix-Rouge|publisher=ICRC|year=1955|location=Geneva}} * {{Наведена книга|title=The Geneva conventions of 12 August 1949: commentary published under the general editorship of J.S. Pictet|publisher=ICRC|year=1960|location=Geneva}} * {{Наведена книга|title=Humanitarian law and the protection of war victims|publisher=Sijthoff|year=1975|isbn=90-286-0305-0|location=Leyden}} (Translation of Le droit humanitaire et la protection des victimes de la guerre.) * {{Наведена книга|title=Development and Principles of International Humanitarian Law (Nijhoff Law Specials, 2)|publisher=Kluwer Law International|year=1985|isbn=90-247-3199-2|location=The Hague}} * {{Наведена книга|title=Etudes et Essais sur le Droit International Humanitaire et sur les Principes de la Croix-Rouge en l'Honneur de Jean Pictet / Studies and Essays on International Humanitarian Law and Red Cross Principles in Honor of Jean Pictet|last=C. Swinarski|publisher=Kluwer Law International|year=1985|isbn=90-247-3079-1|location=The Hague}} * {{Наведена книга|title=L'épopée des peaux-rouges|publisher=Favre|year=1988|isbn=2-8289-0354-0|location=Lausanne}} * {{Наведена книга|title=La grande storia degli indiani d'America|publisher=Mondadori|year=2000|isbn=88-04-48399-7}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20110108173327/http://www.concourspictet.org/pictet_en.html Конкурс „Жан Пикте“] * [https://www.icrc.org/fr/doc/resources/documents/misc/5fzjhb.htm Почит кон Жан Пикте] * [https://www.theguardian.com/theguardian/1999/aug/12/features11.g2 Човекот што ги напиша правилата на војната, 12 август 1999 година, Гардијан] {{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Pictet, Jean}} [[Категорија:Меѓународно право на вооружените конфликти]] [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Починати во 2002 година]] [[Категорија:Родени во 1914 година]] [[Категорија:Швајцарски правници]] gsqlbnyn62t1dvnkki4xmx35521ccd2 Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година 0 1396712 5575336 5571364 2026-06-11T11:45:09Z BosaFi 115936 5575336 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Законодавство на Обединетото Кралство | краток_наслов = Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година{{efn|Section 7(1).}} | тип = Act | парламент = Parliament of the United Kingdom | долг_наслов = Закон за обезбедување измени на Законот за Женевските конвенции од 1957 година, со цел да се овозможи стапување во сила на дополнителните протоколи на Женевските конвенции од 1949 година, склучени во Женева на 10 јуни 1977 година; и за поврзани цели. | година = 1995 | цитат = [[List of acts of the Parliament of the United Kingdom from 1995|1995]] c. 27 | територијален_опсег = {{ubli|[[Обединето Кралство]]|[[Каналски Острови]]|[[Остров Ман]]}}{{efn|Член 7(3)–(4).}} | кралско_одобрение = 19 јули 1995 | стапување_во_сила = 20 јули 1998{{efn|Section 7(2). The [[Geneva Conventions (Amendment) Act 1995 (Commencement) Order 1998]].}} | датум_укинување = | изменува = [[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]] | изменет_со = {{ubli|[[Закон за Меѓународниот кривичен суд од 2001 година]]}} | се_однесува_на = | ставен_вон_сила_со = | статус = Amended | original_text = https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1995/27/contents | revised_text = https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1995/27/contents/enacted | millbankhansard = Geneva+Conventions+%28Amendment%29+Act+1995 | use_new_UK-LEG = yes }} '''Законот за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година''' ('''Член 27''') претставува [[Акт на Парламентот (Обединето Кралство)|акт]] на [[Парламент на Обединетото Кралство|Парламентот на Обединетото Кралство]]. == Одредби == Законот предвидувал измена на [[Закон за Женевските конвенции од 1957 година|Законот за Женевските конвенции]] [[Обединето Кралство|на Обединетото Кралство]] од 1957 година со цел да се овозможи додавање на [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протоколот I]] и [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протоколот II]] на Женевските конвенции од 1949 година, кои биле инкорпорирани во законодавството на Англија (и Велс), Шкотска, Северна Ирска, [[Каналски Острови|Каналските Острови]], [[Ман (остров)|Островот Ман]] и британските колонии.<ref>{{Наведено списание|last=Warbrick|first=Colin|last2=McGoldrick|first2=Dominic|last3=Rowe|first3=Peter|last4=Meyer|first4=Michael A.|date=April 1996|title=II. The Geneva Conventions (Amendment) Act 1995: A Generally Minimalist Approach|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/abs/ii-the-geneva-conventions-amendment-act-1995-a-generally-minimalist-approach/848307C09A6C808064479D261DFAD11F|journal=International & Comparative Law Quarterly|language=en|volume=45|issue=2|pages=476–484|doi=10.1017/S002058930005911X|issn=1471-6895|url-access=subscription}}</ref> Законот им доделувал на домашните судови на Обединетото Кралство универзална надлежност за хуманитарно право.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/jan/21/gaza-humanrights|title=Self-defence is no defence|date=2009-01-21|work=The Guardian|access-date=2026-02-03}}</ref> == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{UK-LEG}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Британско право]] [[Категорија:Историја на човековите права]] oflr6qpbwvc0cc4v2tx27uwdz5vafxa Закон за Женевските конвенции од 1957 година 0 1396713 5575298 5571368 2026-06-11T10:10:27Z BosaFi 115936 5575298 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Законодавство на Обединетото Кралство | краток_наслов = Закон за Женевските конвенции од 1957 година{{efn|Section 8(1).}} | тип = Act | парламент = Parliament of the United Kingdom | долг_наслов = Закон со кој се овозможува стапување во сила на одредени меѓународни конвенции склучени во Женева на дванаесеттиот ден од август илјада деветстотини четириесет и деветтата година, и за цели поврзани со нив. | година = 1957 | цитат = [[5 & 6 Eliz. 2]]. c. 52 | територијален_опсег = {{ubli|[[Обединето Кралство]]|[[Каналски Острови]]|[[Остров Ман]]|[[која било колонија]]}}{{efn|Член 8(2).}} | кралско_одобрение = 31 јули 1957 | стапување_во_сила = 31 јули 1957{{efn|The [[Acts of Parliament (Commencement) Act 1793]].}} | датум_укинување = | изменет_со = {{ubli|[[Закон за кривично право од 1967 година]]|[[Закон за воени судови (жалења) од 1968 година]]|[[Закон за судови од 1971 година]]|[[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]]|[[Закон за Меѓународниот кривичен суд од 2001 година]]|[[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]]}} | се_однесува_на = | ставен_вон_сила_со = | статус = Amended | original_text = https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Eliz2/5-6/52/contents | revised_text = https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Eliz2/5-6/52/contents/enacted | use_new_UK-LEG = yes | millbankhansard = Geneva+Conventions+Act+1957 }} '''Законот за Женевските конвенции од 1957 година''' ([[Список на акти на Парламентот на Обединетото Кралство од 1956 година|5 и 6 Eliz. 2.]] c. 52) — [[Акт на Парламентот (Обединето Кралство)|акт]] на [[Парламент на Обединетото Кралство|Парламентот на Обединетото Кралство]] кој ги вклучувал одредбите од [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] во британското законодавство. Еден аспект од законот бил тоа што го правело носењето на [[Амблеми на Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина|симболот на Црвениот крст]] нелегално во многу околности, понекогаш со чудни последици, а во 2011 година, британскиот костим за пантомима морал да се смени за да се усогласи со Законот за Женевските конвенции.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-glasgow-west-12135540|title=Glasgow pantomime dress broke Geneva Convention|date=2011-01-07|work=BBC News|access-date=2026-02-03}}</ref> Неговите одредби подоцна биле изменети со [[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година|Законот за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] и [[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година|Законот за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]].<ref>{{Наведено списание|last=Warbrick|first=Colin|last2=McGoldrick|first2=Dominic|last3=Rowe|first3=Peter|last4=Meyer|first4=Michael A.|date=April 1996|title=II. The Geneva Conventions (Amendment) Act 1995: A Generally Minimalist Approach|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/abs/ii-the-geneva-conventions-amendment-act-1995-a-generally-minimalist-approach/848307C09A6C808064479D261DFAD11F|journal=International & Comparative Law Quarterly|language=en|volume=45|issue=2|pages=476–484|doi=10.1017/S002058930005911X|issn=1471-6895|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Meyer|first=Michael|last2=Garraway|first2=Charles|date=2010|title=The Geneva Conventions and United Nations Personnel (Protocols) Act 2009: A Move Away from the Minimalist Approach|url=https://www.jstor.org/stable/25622274|journal=The International and Comparative Law Quarterly|volume=59|issue=1|pages=171–180|issn=0020-5893}}</ref> == Поврзано == * [[Закон за Женевските конвенции (амандман) од 1995 година]] * [[Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година]] == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{UK-LEG}} * {{UK-LEG|asmade=yes}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Национални закони инкорпорирани во Женевските Конвенции]] [[Категорија:Британско право]] dyzxxq2amzxn86nck7goef1j33wperi Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година 0 1396714 5575300 5571369 2026-06-11T10:13:20Z BosaFi 115936 5575300 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Законодавство на Обединетото Кралство| | краток_наслов = Закон за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година<ref name=st>The citation of this act by this [[short title]] is authorised by [http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2009/6/section/3 section 3(5)] of this act.</ref> | тип = Act | парламент = Parliament of the United Kingdom | долг_наслов = Закон за измена на Законот за Женевските конвенции од 1957 година, со цел да се стави во сила дополнителниот протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, донесен на 8 декември 2005 година; и за измена на Законот за персонал на Обединетите нации од 1997 година, со цел да се стави во сила Факултативниот протокол кон Конвенцијата за безбедност на персоналот на Обединетите нации и неговиот придружен персонал, усвоен од Генералното собрание на Обединетите нации на 8 декември 2005 година. | година = 2009 | цитат = [[List of acts of the Parliament of the United Kingdom from 2009|2009]] c. 6 | воведен_долни_дом = [[Дејвид Милибанд]] пратеник, [[министер за надворешни работи (Обединето Кралство)|министер за надворешни работи]] | воведен_горни_дом = [[Лорд Малох-Браун]] | територијален_опсег = | кралско_одобрение = 2 јули 2009 | стапување_во_сила = | истечен = | датум_укинување = | изменува = {{ubli|[[Закон за Женевските конвенции од 1957 година]]|[[Закон за персоналот на Обединетите нации од 1997 година]]}} | укинува = | изменет_со = | ставен_вон_сила_со = | се_однесува_на = | статус = current | original_text = http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2009/6/contents/enacted | историја = http://services.parliament.uk/bills/2008-09/genevaconventionsandunitednationspersonnelprotocolshl.html | revised_text = http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2009/6/contents }} '''Законот за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година''' ('''Член 6''') претставува [[Акт на Парламентот|акт]] на [[Парламент на Обединетото Кралство|Парламентот на Обединетото Кралство]] што се однесувал на усвојувањето на одредени договори поврзани со меѓународното хуманитарно право. == Одредби == Одредбите биле донесени за да се стапи во сила [[Протокол III кон Женевските конвенции|Третиот дополнителен протокол кон Женевските конвенции]] и [[Конвенција за безбедност на персоналот на Обединетите нации и неговиот придружен персонал|Факултативниот протокол кон Конвенцијата за безбедност на персоналот на Обединетите нации и нивниот придружен персонал]].<ref>{{Наведено списание|last=Meyer|first=Michael|last2=Garraway|first2=Charles|date=2010-01-01|title=I. THE GENEVA CONVENTIONS AND UNITED NATIONS PERSONNEL (PROTOCOLS) ACT 2009: A MOVE AWAY FROM THE MINIMALIST APPROACH|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/abs/i-the-geneva-conventions-and-united-nations-personnel-protocols-act-2009-a-move-away-from-the-minimalist-approach/66160799F643BC963A7FC97185C2FB3E|journal=International & Comparative Law Quarterly|language=en|volume=59|issue=1|pages=171–180|doi=10.1017/S0020589309990121|issn=1471-6895|url-access=subscription}}</ref> === Дел 1 === Овој член го менува [[Закон за Женевските конвенции од 1957 година|Законот за Женевските конвенции од 1957 година]] со цел да го признае симболот на црвениот кристал како амблем на Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7977157.stm|title=Way paved for Red Crystal symbol|date=2009-04-01|work=BBC News|access-date=2026-02-03}}</ref> === Дел 2 === Овој член го менува '''Член 4''' од [[Закон за персонал на Обединетите нации од 1997 година|Законот за персонал на Обединетите нации од 1997 година]] со цел да им даде правна заштита на оние кои остварувале хуманитарни, политички или развојни цели.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7400594.stm|title=In full: Draft legislative programme|date=2008-05-14|work=BBC News|access-date=2026-02-03}}</ref> === Дел 3 – Почеток, обем и краток наслов === Овој член стапил на сила на почетокот на 2 јули 2009 година. * '''Член 1''' — се однесува на Протоколот III кон Женевските конвенции и стапил во сила на 5 април 2010 година,<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Akande|first=Dapo|date=2010-01-01|title=II. CLEARING THE FOG OF WAR? The ICRC'S INTERPRETIVE GUIDANCE ON DIRECT PARTICIPATION IN HOSTILITIES|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/abs/ii-clearing-the-fog-of-war-the-icrcs-interpretive-guidance-on-direct-participation-in-hostilities/707794583F0B2CDFFEDDEEF9F5DDCAAF|journal=International & Comparative Law Quarterly|language=en|volume=59|issue=1|pages=180–192|doi=10.1017/S0020589309990133|issn=1471-6895|url-access=subscription}}</ref> а бил проширен, со измени, на [[Гернзи]] на 15 јануари 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legislation.gov.uk/uksi/2010/2965/article/1/made/data.htm|title=The Geneva Conventions Act (Guernsey) Order 2010|work=www.legislation.gov.uk|accessdate=2019-06-07}}</ref> * '''Член''' '''2''' — се однесува на Конвенцијата за безбедност на персоналот на Обединетите нации и придружниот персонал, стапи на сила на 23 април 2010 година.<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Женевски конвенции]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2009/6/contents Женевските конвенции и Законот за персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година], како што е изменет од Националните архиви . * [http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2009/6/contents/enacted Законот за Женевските конвенции и персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година], како што првично беше донесен од Националните архиви . * [http://www.legislation.gov.uk/ukpga/2009/6/notes/contents Објаснувачки белешки] за Женевските конвенции и Законот за персоналот на Обединетите нации (протоколи) од 2009 година. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Национални закони инкорпорирани во Женевските Конвенции]] [[Категорија:Британско право]] jyw2xdddkjtn5sbnasjbqenn4wle0oi Закон за воени злосторства од 1996 година 0 1396715 5575320 5571372 2026-06-11T11:07:33Z BosaFi 115936 5575320 wikitext text/x-wiki '''Законот за воени злосторства од 1996 година''' претставува федерален статут на Соединетите Американски Држави кој го дефинира [[Воено злосторство|военото злосторство]] како „[[Женевски конвенции|тешко кршење]] на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]]“, посебно наведувајќи дека „тешко кршење“ треба да го има значењето дефинирано во која било конвенција (поврзана со [[Закони на војната|законите на војување]]) на која биле дел [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]]. Дефиницијата за „тешко кршење“ во некои од Женевските конвенции има текст што проширувал дополнителна заштита, но сите конвенции го делеле следниов: „...извршено против лица или имот заштитен со Конвенцијата: намерно убивање, [[мачење]] или [[Сурова и необична казна|нечовечко постапување]], вклучувајќи биолошки експерименти, намерно предизвикување големо страдање или сериозна повреда на телото или здравјето." Законот се применувал ако жртвата или сторителот бил државјанин на Соединетите Американски Држави или член на [[Вооружени сили на САД|вооружените сили на САД]], а казната била или [[доживотен затвор]] или [[Смртна казна|смрт]], додека смртната казна се применувала само ако однесувањето резултирало со смрт на една или повеќе жртви. Законот бил усвоен со огромно мнозинство од страна на [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на Соединетите Американски Држави]] и потпишан од [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседателот]] [[Бил Клинтон]]. == Историја на законодавството == Законот ги криминализирал прекршувањата на Женевските конвенции со цел да можат Соединетите Американски Држави да ги гонат воените злосторници, поточно [[Северен Виетнам|северновиетнамските]] војници кои [[Воени затвореници на Соединетите Американски Држави за време на Виетнамската војна|затворале и мачеле американски воен персонал]] за време на [[Виетнамска војна|Виетнамската војна]]. [[Министерство за одбрана на Соединетите Американски Држави|Министерството за одбрана]] „целосно ги поддржувало целите на законот“,<ref name="wp060728">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/27/AR2006072701908_pf.html|title=Detainee Abuse Charges Feared|last=Smith|first=R. Jeffrey|date=2006-07-28|work=[[Washington Post]]|access-date=2006-10-04|page=A1|author-link=R. Jeffrey Smith}}</ref> препорачувајќи да се прошири за да вклучи подолг список на воени злосторства, а бидејќи Соединетите Американски Држави генерално ги „почитувале“ Конвенциите, војската препорачала прекршувања и од страна на американскиот воен персонал да се спроведат како воени злосторства „бидејќи со тоа се поставува висок стандард што другите треба да го следат“.<ref name="wp060728" /> Законот бил усвоен со [[едногласна согласност]] во Сенатот и со гласање во Претставничкиот дом,<ref name="wp060728" /> покажувајќи дека во тоа време бил целосно неконтроверзен. [[Врховен суд на Соединети Американски Држави|Врховниот суд на Соединетите Американски Држави]],10 години подоцна пресудил во ''[[Хамдан против Рамсфелд|случајот Хамдан против Рамсфелд]],'' дека [[Женевски конвенции|Заедничкиот член 3 од Женевските конвенции]] се применувал во [[Војна против тероризмот|војната против тероризмот]], со неискажана импликација дека секоја [[Подобрени техники на испрашување|техника на испрашување]] што го кршела Заедничкиот '''Член 3''' претставувaла воени злосторства.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.commondreams.org/views06/0630-27.htm|title=Did Bush Commit War Crimes?|last=Brooks|first=Rosa|authorlink=Rosa Brooks|date=2006-06-30|work=[[Los Angeles Times]]|accessdate=2006-10-04|quote=In other words, with the Hamdan decision, U.S. officials found to be responsible for subjecting war on terror detainees to torture, cruel treatment or other 'outrages upon personal dignity' could face prison or even the death penalty.}}</ref> Можноста американските службеници и воениот персонал да бидат гонети за воени злосторства за сторување на „навреди врз личното достоинство, особено понижувачки и деградирачки третман“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/91.htm|title=Geneva Convention relative to the Treatment of Prisoners of War|last=Diplomatic Conference for the Establishment of International Conventions for the Protection of Victims of War|date=1949-08-12|publisher=[[United Nations]] Office of the High Commissioner for Human Rights|page=I, a. 3, 1(c)|archive-url=https://web.archive.org/web/20061001201518/http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/91.htm <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=2006-10-01|accessdate=2006-10-04}}</ref> забранети со Конвенциите доведе до низа предлози за легализирање на таквите дејствија во одредени околности, што резултираlo со [[Закон за воени комисии од 2006 година|Законот за воени комисии од 2006 година]]. == Потенцијална примена == Службениците на [[Белата куќа]] биле загрижени дека тие и други американски службеници би можеле да бидат гонети според Законот за воени злосторства од 1996 година за третманот на САД кон притворените лица по [[Терористички напади од 11 септември 2001 година|нападите на 11 септември]] за кршење на Женевските конвенции. Во меморандум од јануари 2002 година до претседателот, тогашниот [[Советник на Белата куќа|советник на Белата куќа,]] [[Алберто Гонзалес|Алберто Гонзалес,]] напишал меморандум во кој се истражувало дали Заедничкиот '''Член 3''' од Женевските конвенции се однесувал на [[Комбатант|борците]] [[Ал-Каеда|на Ал Каеда]] и [[Талибанци|Талибанците]] заробени за време на [[Авганистанска војна|војната во Авганистан]] и држени во притворни центри низ целиот свет, вклучувајќи го и [[Камп Х-реј|кампот X-Ray]] во [[Гвантанамо Беј|заливот Гвантанамо]], [[Куба]], а меморандумот изнел и неколку аргументи и за и против обезбедувањето заштита од Заедничкиот '''Член 3''' на борците на Ал Каеда и Талибанците. Тој заклучил дека Заедничкиот '''Член 3''' бил застарен и несоодветен за справување со заробените борци на Ал Каеда и Талибанците и ги опишал како „чудни“ одредбите што барале да им се обезбедат на заробените борци на Ал Каеда и Талибанците „привилегии за комесари, торба, спортски униформи и научни инструменти“. Тој, исто така, тврдел дека постојните воени прописи и упатства од претседателот се повеќе од соодветни за да се обезбеди примена на принципите на Женевските конвенции. Тој, исто така, тврдел дека недефинираниот јазик во Женевските конвенции, како што се „навреди врз личното достоинство“ и „нечовечки третман“, би можел да ги направи службениците и воените лидери предмет на Законот за воени злосторства од 1996 година доколку се открие малтретирање. Со донесувањето на [[Закон за воени комисии од 2006 година|Законот за воени комисии од 2006 година,]] тешките злоупотреби на Заедничкиот '''Член 3''' вклучувале само тортура, сурово или нехумано постапување, [[Убиство со умисла|убиство]], [[осакатување]] (mutilation) или [[осакатување]] (maiming) , намерно предизвикување сериозни телесни повреди, [[Rape|силување]], [[Sexual assault|сексуален напад]] или злоупотреба и [[Заложник|земање заложници]], со што се ограничувал опсегот на оригиналниот закон. На 6 декември 2023 година, [[Министерство за правда на Соединетите Американски Држави|Министерството за правда]] ги обелоденило првите обвиненија според овој закон на прес-конференција од страна на [[Генерален обвинител на Соединетите Американски Држави|државниот обвинител]] [[Мерик Гарланд]] со обвиненијата против 4 руски војници кои се засновале на случај како резултат на [[Руско-украинска војна|Руско-украинската војна]], во кој американски државјанин кој живеел во Украина бил приведен од руски војници во период од 10 дена во април 2022 година, за време на кој наводно бил мачен,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justice.gov/opa/pr/four-russia-affiliated-military-personnel-charged-war-crimes-connection-russias-invasion|title=Four Russia-Affiliated Military Personnel Charged with War Crimes in Connection with Russia's Invasion of Ukraine|date=December 6, 2023|work=justice.gov|publisher=United States Department of Justice|accessdate=31 May 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67641900|title=Four Russian soldiers charged with war crimes for torturing US citizen in Ukraine|last=Wendling|first=Mike|date=December 6, 2023|work=bbc.com|access-date=31 May 2024|publisher=BBC}}</ref> но сепак, американската влада немала средства да ги уапси обвинетите. == Поврзано == * [[Мачење и злоупотреба на затвореници во Абу Граиб]] * [[Командна одговорност]] * [[Човекови права во Соединетите Американски Држави]] * [[Меѓународниот кривичен суд и инвазијата на Ирак во 2003 година]] * [[Нирнбершки процес]] * ''[[Обвинителството на Џорџ В. Буш за убиство]]'' * [[Соединетите Американски Држави и Меѓународниот кривичен суд]] * [[Досиеја на Работната група за воени злосторства во Виетнам]] * [[Воени злосторства извршени од Соединетите Американски Држави]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c104:H.R.3680: Федерален закон 18 USC чл. 2441] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081129115631/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c104:H.R.3680:|date=November 29, 2008}} познат како „Закон за воени злосторства“ * [https://assembler.law.cornell.edu/uscode/18/2441.html Американски законик, Дел I, Наслов 18, Поглавје 118, член 2441] * Човековите права на прво место; [http://www.humanrightsfirst.org/wp-content/uploads/pdf/07801-etn-leave-no-marks.pdf Не оставајте траги: Подобрени техники на испрашување и ризик од криминалитет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160328011851/http://www.humanrightsfirst.org/wp-content/uploads/pdf/07801-etn-leave-no-marks.pdf|date=March 28, 2016}} , август 2007 година [[Категорија:Воени злосторства]] [[Категорија:Меѓународно право на вооружените конфликти]] [[Категорија:Национални закони инкорпорирани во Женевските Конвенции]] [[Категорија:Закони против тортура]] ibem0usiktf5lckw55mh7gqv01tqwwv Претседателски комитет за граѓански права 0 1396716 5575270 5571375 2026-06-11T09:18:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575270 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација |name = Претседателски комитет за граѓански права |image = Seal of the President of the United States.svg |image_border = |size = 200px |caption = |map = |msize = |mcaption = |abbreviation = |motto = |formation = {{start date|df=yes|1946|12|5}} |extinction = {{end date|df=yes|1947|12|}} |type = Владина комитет за [[граѓански права]] |status = |purpose = Да ја истражи состојбата на граѓанските права во земјата и да предложи мерки за нивно зајакнување и заштита:<br />* Да ​​воспостави постојана Комисија за граѓански права, Заеднички конгресен комитет за граѓански права и Оддел за граѓански права во Министерството за правда<br />* Да развие сојузна заштита од линчување<br />* Да воспостави постојана комисија за праведни практики за вработување<br />* Да ги укине на даноците за гласање<br />* Други мерки |headquarters = |location = |region_served = [[Соединети Држави]] |membership = |language = |leader_title = Претседател |leader_name = [[Чарлс Едвард Вилсон (стопанственик)|Чарлс Едвард Вилсон]] |main_organ = членовите: <br />[[Седи Тенер Алекзендр]]<br />[[Џејмс Б. Кери]]<br />[[Џон Слоун Дики]]<br />[[Морис Ернст]]<br />[[Роланд Б. Гителсон]]<br />[[Френк Портер Греам]]<br />[[Френсис Џ. Хас]]<br />[[Чарлс Лакман]]<br />[[Френсис П. Метјус]]<br />[[Френклин Д. Рузвелт Помладиот]]<br />[[Хенри Нокс Шерил]]<br />[[Борис Шишкин]]<br />[[Дороти Роџерс Тили]]<br />[[Ченинг Хеги Тобајас]] |parent_organization = |affiliations = |num_staff = |num_volunteers = |budget = |website = |remarks = }}   '''Претседателски комитет за граѓански права''' ― претседателска комисија на [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]], основана од [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседателот]] [[Хари Труман]] во 1946 година. Комитетот бил создаден со Извршна наредба 9808, на 5 декември 1946 година и бил задолжен да го испита статусот на [[Граѓански и политички права|граѓанските права]] во земјата и да предложи мерки за нивно зајакнување и заштита.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1946.html|title=Executive Orders Disposition Tables|date=2016-08-15|work=National Archives|language=en|accessdate=4 јуни 2026}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/executive-order-9808-establishing-the-presidents-committee-civil-rights|title=Executive Order 9808—Establishing the President's Committee on Civil Rights {{!}} The American Presidency Project|work=www.presidency.ucsb.edu|accessdate=4 јуни 2026}}</ref> Комитетот го доставил извештајот за своите наоди, насловен како ''„За обезбедување на овие права''“'','' до претседателот Труман во декември 1947 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.trumanlibrary.gov/library/federal-record/records-presidents-committee-civil-rights-record-group-220|title=Records of the President's Committee on Civil Rights Record Group 220 {{!}} Harry S. Truman|work=www.trumanlibrary.gov|accessdate=4 јуни 2026}}</ref> а Труман предложил сеопфатно законодавство за граѓански права до [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот]] и нареди противдискриминација и десегрегација низ целата влада и вооружените сили. Во комитетот, покрај изучувачи, учествувале и деловни, работнички и верски водачи. == Историја == Комитетот бил задолжен да ја испита состојбата со [[Граѓански и политички права|граѓанските права]] во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]], да изготви писмен извештај за своите наоди и да поднесе препораки за подобрување на граѓанските права во Соединетите Држави. Во декември 1947 година, комитетот изготвил извештај од 178 страници насловен како „''За обезбедување на овие права: Извештајот на Претседателскиот комитет за граѓански права''“ . Во извештајот, предложено било да биде воспоставена постојана Комисија за граѓански права, Заеднички конгресен комитет за граѓански права и Оддел за граѓански права во Министерството за правда; да биде развиена сојузна заштита од линч; постојана комисија за праведно вработување; да бидат укинати даноците за гласање; и барале други мерки.<ref>President's Committee on Civil Rights. ''To Secure These Rights'' (2004).</ref> Понатаму, извештајот ја покренал јасната можност [[Повелба на Обединетите Нации|Повелбата на ООН]] од 1945 година да биде користена и како извор на закон за борба против постојаната [[Расизам|расна дискриминација]] во Соединетите Држави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geschichte-menschenrechte.de/schluesseltexte/william-h-fitzpatricks-editorials-on-human-rights-1949/|title=William H. Fitzpatrick's Editorials on Human Rights (1949)|last=Christopher N.J.Roberts|publisher=Quellen zur Geschichte der Menschenrechte|accessdate=4 јуни 2026}}</ref> На 26 јули 1948 година, претседателот Труман ги унапредил препораките од извештајот со потпишување на Извршната наредба 9980 и Извршната наредба 9981. Извршната наредба 9980 нареди десегрегација на сојузната работна сила, а Извршната наредба 9981 наредил десегрегација на [[Вооружени сили на САД|вооружените служби]]. Тој, исто така, испрати посебна порака до [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот]] на 2 февруари 1948 година за спроведување на препораките на Претседателскиот комитет за граѓански права.<ref>[http://www.trumanlibrary.org/publicpapers/index.php?pid=1380&st=&st1= "Special Message to the Congress on Civil Rights, Public Papers of the Presidents, Harry S. Truman, 1945-1953"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200509032545/http://www.trumanlibrary.org/publicpapers/index.php?pid=1380&st=&st1= |date=2020-05-09 }} на 2 февруари 1948, од Трумановиот претседателски музеј и библиотека, посетено на 4 јуни 2026.</ref> Извештајот на Претседателскиот комитет за граѓански права, исто така, им отворил пат на [[Афроамериканци|црнечките]] дипломати да се пробијат на позиции претходно држени од белците. Под претседателот Труман, Едвард Р. Дадли ќе стане првиот црнец на кого му била доделена амбасадорска позиција, делумно поради наодите од комитетот за расните односи. Сепак, овие потези во голема мера биле направени поради нарушување на надворешните односи поради расниот проблем на Соединетите Држави. Дури и со наодите на комитетот, претседателот Труман имал проблеми да дејствува врз основа на сопственото истражување, поради домашната реакција.<ref>Krenn, Michael. The History of United States Cultural Diplomacy, 1770 to Present Day. New York: Bloomsbury Academic, 2017.</ref> == Членство == Комитетот бил составен од 15 члена:<ref>[http://www.trumanlibrary.org/hstpaper/pccr.htm "Agency History, Records of the President's Committee on Civil Rights Record Group 220"] од Трумановиот претседателски музеј и библиотека, посетено на 4 јуни 2026.</ref>   {{div col|colwidth=15em}} *[[Чарлс Едвард Вилсон (стопанственик)|Чарлс Едвард Вилсон]] (Претседател) *[[Седи Тенер Алекзендр]] *[[Џејмс Б. Кери]] *[[Џон Слоун Дики]] *[[Морис Ернст]] *[[Роланд Б. Гителсон]] *[[Френк Портер Греам]] *[[Френсис Џ. Хас]] *[[Чарлс Лакман]] *[[Френсис П. Метјус]] *[[Френклин Д. Рузвелт Помладиот]] *[[Хенри Нокс Шерил]] *[[Борис Шишкин]] *[[Дороти Роџерс Тили]] *[[Ченинг Хеги Тобајас]] {{div col end}} == Публикација == * Претседателски комитет за граѓански права. ''За обезбедување на овие права: Извештајот на Претседателскиот комитет за граѓански права''. Вашингтон: GPO, 1947. == Поврзано == * [[Извршна наредба 8802]], потпишана од претседателот [[Франклин Д. Рузвелт|Френклин Д. Рузвелт]] на 25 јули 1941 година, за забрана на етничка или [[Расизам|расна дискриминација]] во одбранбената индустрија на земјата. * [[Национален комитет за вонредни состојби против насилство на толпи]] == Наводи == {{Наводи}} === Забелешки === # {{Белешка|executive orders}}[https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1948.html "Executive Order 9980, Regulations Governing Fair Employment Practices Within the Federal Establishment,"] и [https://www.archives.gov/federal-register/executive-orders/1948.html "Executive Order 9981, Establishing the President's Committee on Equality of Treatment and Opportunity in the Armed Services, Harry S Truman"] од Сојузниот регистар, посетено на 4 јуни 2026. За повеќе подробности за десегрегацијата на вооружените сили, видете, [http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/desegregation/large/index.php?action=chronology "Truman Library: Desegregation of the Armed Forces Online Research File"] од Трумановиот претседателски музеј и библиотека, посетено на 4 јуни 2026. == Дополнителни извори == * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/politicsofcivilr0000berm|title=The Politics of Civil Rights in the Truman Administration|last=Berman|first=William C.|date=1970|publisher=Ohio State University Press|isbn=9780814201428|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=N3Ypq7AqtxQC|title=Harry Truman and Civil Rights: Moral Courage and Political Risks|last=Gardner|first=Michael R.|date=2002|publisher=Southern Illinois University Press|isbn=9780809388967}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/beyondnewdealhar0000hamb_r1t6|title=Beyond the New Deal: Harry S. Truman and American Liberalism|last=Hamby|first=Alonzo L.|date=1973|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231083447|author-link=Алонзо Хамби|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/questresponsemin0000mcco|title=Quest and Response: Minority Rights and the Truman Administration|last=McCoy|first=Donald R.|last2=Ruetten|first2=Richard T.|date=1973|publisher=University Press of Kansas|isbn=9780700600991}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/trumanadministra00vaug|title=The Truman Administration's Legacy for Black America|last=Vaughan|first=Philip H.|date=1976|publisher=Mojave Books|isbn=9780878810475}} == Надворешни врски == * ''[http://www.trumanlibrary.org/civilrights/srights1.htm За обезбедување на овие права: Извештајот на Претседателскиот комитет за граѓански права.]'' Целосниот текст на документот е достапен во [http://www.trumanlibrary.org/civilrights/srights1.htm Трумановиот претседателски музеј и библиотека.] * Кристофер Н.Џ. Робертс: [http://www.geschichte-menschenrechte.de/schluesseltexte/william-h-fitzpatricks-editorials-on-human-rights-1949/ Уредници за човекови права на Вилијам Х.] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Претседателски комисии на Соединетите Држави]] [[Категорија:Претседателски мандат на Хари Труман]] [[Категорија:Историја на граѓанските права во Соединетите Држави]] [[Категорија:Појавено по извршна наредба на Соединетите Држави]] [[Категорија:Движења за граѓански права]] [[Категорија:Црнечка историја на војската на Соединетите Држави]] [[Категорија:Црнечка историја помеѓу еманципацијата и движењето за граѓански права во Соединетите Држави]] 8sqwoix18an74ctp66tepf81flqnu5q Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност 0 1396720 5575340 5571379 2026-06-11T11:47:39Z BosaFi 115936 5575340 wikitext text/x-wiki '''Меѓународната комисија за утврдување факти од хуманитарна природа''' (МКУФХП) — меѓународно тело кое било достапно за спроведување истраги за можни прекршувања на [[Меѓународно хуманитарно право|меѓународното хуманитарно право]] и можела да истражува прашања за да утврди што се случило, но не донесувала пресуда за прашањата што ги покренувала.<ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34463608|title=Kunduz bombing: MSF demands Afghan war crimes probe|date=2015-10-07|work=BBC News|access-date=2022-01-12|language=en-GB}}</ref> == Историја == [[Податотека:Original_Geneva_Conventions.jpg|мини|[[Женевски конвенции]]]] Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност била основана во 1991 година<ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34463608|title=Kunduz bombing: MSF demands Afghan war crimes probe|date=2015-10-07|work=BBC News|access-date=2022-01-12|language=en-GB}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/world-asia-34463608 "Kunduz bombing: MSF demands Afghan war crimes probe"]. ''BBC News''. 2015-10-07<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-01-12</span></span>.</cite></ref> и имала основа во Првиот факултативен протокол кон [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]], договорен во 1977 година. == Операција == [[Швајцарија|Швајцарското]] Министерство за надворешни работи ги извршувал функциите на секретаријатот. Седиштето на Меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност се наоѓа во [[Берн]] и во неа се приклучени 76 држави<ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34463608|title=Kunduz bombing: MSF demands Afghan war crimes probe|date=2015-10-07|work=BBC News|access-date=2022-01-12|language=en-GB}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/world-asia-34463608 "Kunduz bombing: MSF demands Afghan war crimes probe"]. ''BBC News''. 2015-10-07<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-01-12</span></span>.</cite></ref> и организацијата има статус на постојан набљудувач во [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на ОН]].<ref>[https://www.un.org/en/members/intergovorg.shtml "Intergovernmental Organizations"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121201004149/http://www.un.org/en/members/intergovorg.shtml|date=2012-12-01}}, the United Nations.</ref> == Активации == На 7 октомври 2015 година, [[Лекари без граници|„Лекари без граници“]] повикале на активирање на комисијата со цел да го истражат смртоносното бомбардирање на болницата на „Лекари без граници“ во [[Кундуз]], Авганистан, од страна на САД и тврделе дека не верувале на внатрешните воени истраги за бомбардирањето во кое загинале 42 лица,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/world/2015/dec/12/msf-afghanistan-hospital-airstrike-death-toll-42|title=MSF Afghanistan hospital airstrike death toll reaches 42|last=Johnston|first=Chris|date=2015-12-12|work=the Guardian|language=en|accessdate=2022-01-12}}</ref> што го сметаат за [[воено злосторство]].<ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34463608|title=Kunduz bombing: MSF demands Afghan war crimes probe|date=2015-10-07|work=BBC News|access-date=2022-01-12|language=en-GB}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/world-asia-34463608 "Kunduz bombing: MSF demands Afghan war crimes probe"]. ''BBC News''. 2015-10-07<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2022-01-12</span></span>.</cite></ref> САД и Авганистан не се меѓу 76-те потписнички на Комисијата.<ref name=":0" /> Во 2016 година, [[Лекари без граници|„Лекари без граници“]] повторно повикале на активирање на Комисијата, по бомбардирањето на болницата на „Лекари без граници“ во Јемен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/world/2016/feb/01/saudi-inquiry-war-claims-yemen-inadequate-say-rights-groups|title=Saudi inquiry into war crime claims in Yemen inadequate, say rights groups|last=Black|first=Ian|date=2016-02-01|work=the Guardian|language=en|accessdate=2022-01-12}}</ref> Во 2017 година меѓународна комисија за утврдување на факти од хуманитарна важност ја добила својата прва мисија од ОБСЕ,<ref>https://www.ihffc.org/Files/en/pdf/ihffc_englisch.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20231120235721/https://www.ihffc.org/Files/en/pdf/ihffc_englisch.pdf|date=2023-11-20}}, p. 19</ref> за да ја истражи смртта на возач на амбулантно возило на ОБСЕ во Украина по што заклучила дека смртта била предизвикана од противтенковска мина и „[со оглед на] фактот дека - како што беше општо познато - патот често го користеше цивилниот сообраќај, секое неодамнешно поставување противвозилни мини претставува кршење на МХП поради предвидливиот неселективен ефект“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://guide-humanitarian-law.org/content/article/3/international-humanitarian-fact-finding-commission/|title=Doctors without borders {{!}} The Practical Guide to Humanitarian Law|work=guide-humanitarian-law.org|accessdate=2026-01-13}}</ref> Во 2019 година Русија се повлекла од надлежностите на комисијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977/state-parties/ru|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I) - Russian Federation|date=8 June 1977|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522182510/https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977/state-parties/RU|archive-date=2023-05-22}}</ref> == Членови на Комисијата == Комисијата е составена од 15 експерти, а на 20 февруари 2017 година, тие биле: {| class="wikitable" !Име ! Позиција ! Земја ! Член од |- | '''Проф. [[Тило Мараун|Тило МАРАУН]]''' | Претседател | Германија | 2012 година |- | '''Д-р Елзбиета МИКОС-СКУЗА''' | Прв потпретседател | Полска | 2001 година |- | '''Д-р Мохамед Махмуд АЛ КАМАЛИ''' | Потпретседател | Обединети Арапски Емирати | 2012 година |- | '''Амбасадорот Алфредо Лабе''' | Потпретседател | Чиле | 2017 година |- | '''Д-р Робин Мекнил Лав''' | Потпретседател | Обединето Кралство | 2017 година |- | '''Г-дин Абдула Рашид СА АЛ-НАИМИ''' | Член | Катар | 2017 година |- | '''Проф. Рашид БЕЛХАЏ''' | Член | Алжир | 2017 година |- | '''Г-ѓа Лоренс Боја''' | Член | Швајцарија | 2017 година |- | '''Проф. Шуичи ФУРУЈА''' | Член | Јапонија | 2012 година |- | '''Д-р Аса МОЛДЕ''' | Член | Шведска | 2017 година |- | '''Г-дин Марио ЈА ОЈАРЗАБАЛ''' | Член | Аргентина | 2017 година |- | '''Г-дин Франциско Реј Маркос''' | Член | Шпанија | 2017 година |- | '''Проф. Стелиос Е. ПЕРАКИС''' | Член | Грција | 2001 година |- | '''Д-р Река ВАРГА''' | Член | Унгарија | 2017 година |- | '''Д-р Јустинас Жилинскас''' | Член | Литванија | 2012 година |} == Поврзано == * [[Воздушен напад врз болницата во Кундуз]] * [[Воздушни напади предводени од Саудиска Арабија врз Јемен|Воздушни напади врз болници во Јемен]] == Наводи == <references /> == Библиографија == * Фриц Калшовен: [http://www.icrc.org/eng/assets/files/other/frits_kalshoven_2.pdf „Меѓународната хуманитарна комисија за утврдување факти: Заспаната убавица?] Во: ''Humanitäres Völkerrecht - Informationsschriften.'' 4/2002 година. DRK-Generalsekretariat und Institut für Friedenssicherungsrecht und Humanitäres Völkerrecht, стр.&nbsp;213–216, * Ерих Кусбах: ''Меѓународна комисија за хуманитарно утврдување факти.'' Во: ''Меѓународно и компаративно право Квартално.'' 43(1)/1994. Британски институт за меѓународно и компаративно право, стр.&nbsp;174–185, * Луиџи Кондорели: ''Меѓународната комисија за утврдување на фактите од хуманитарна важност.'' ''Застарена алатка или корисна мерка за спроведување на меѓународното хуманитарно право?'' Во: ''Меѓународен преглед на Црвениот крст.'' 842/2001. Меѓународни комитети од Ротен Кројц, стр.&nbsp;393–406, * Чарлс Гараваја: ''Меѓународна комисија за утврдување на хуманитарни факти.'' Во: ''Билтен за право на Комонвелтот.'' 34(4)/2008. Рутлеџ во име на Одделот за правни и уставни прашања на Секретаријатот на Комонвелтот, стр.&nbsp;813–816, == Надворешни врски == * {{Матична}} [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Меѓународни организации со седиште во Швајцарија]] [[Категорија:Меѓународни организации за човекови права]] nlhwvxtlpsyubbqelxl9hujy9u2xqjr Список на потписници на Женевските конвенции 0 1396721 5575329 5571397 2026-06-11T11:38:04Z BosaFi 115936 5575329 wikitext text/x-wiki [[Image:Parties to the Geneva Conventions.svg|350px|thumb| {| |{{legend|#008000|Страни кон Здружението I–IV и П I–III}} || {{legend|#0000FF|Страни кон Здружението I–IV и П I–II}} |- |{{legend|purple|Страни кон Здружението I–IV и П I и III}} || {{legend|#EEEE00|Страни кон Здружението I–IV и П I}} |- |{{legend|orange|Страни кон Здружението I–IV и П III}} || {{legend|#FF1111|Страни кон Здружението I–IV и без П}} |}]] [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]], кои последен пат биле ревидирани во 1949 година, се состојат од 7 индивидуални [[Меѓународен договор|договори]] кои се отворени за [[ратификација]] или [[Виенска конвенција за договорно право|пристапување]] од страна на која било [[суверена држава]]. Тие се: * [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] ** [[Прва Женевска конвенција]] ** [[Втора Женевска конвенција]] ** [[Трета Женевска конвенција]] ** [[Четврта Женевска конвенција]] * Дополнителни протоколи ** [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]] ** [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]] ** [[Протокол III кон Женевските конвенции|Протокол III]] Четирите конвенции од 1949 година биле ратификувани од 196 држави, вклучувајќи ги сите [[Земја-членка на Обединетите нации|земји-членки на ОН]], обете [[Набљудувачи на Генералното собрание на Обединетите нации|набљудувачи на ОН]] ([[Света Столица|Светата столица]] и [[Палестина (држава)|Државата Палестина]]), како и [[Кукови Острови|Куковите Острови]]. Протоколите биле ратификувани од 175, 170 и 80 држави, соодветно, а покрај тоа, '''Член 90''' од Протокол I наведувал дека: „Високите договорни страни можат во моментот на потпишување, ратификација или пристапување кон Протоколот, или во кое било друго последователно време, да изјават дека ја признаваат ipso facto и без посебен договор, во однос на која било друга Висока договорна страна што ја прифаќа истата обврска, надлежноста на [Меѓународната комисија за утврдување факти] да истражува наводи од таквата друга страна, како што е овластено со овој член.“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/4e473c7bc8854f2ec12563f60039c738/38c248abda17143ec12563cd0051e243|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2013-07-22}}</ref> Декларација која ја дале 77 држави. == Страни на Конвенциите и Протоколите I–III од 1949 година == {| class="wikitable sortable" |+Список на држави потписнички на Женевските конвенции ! rowspan="2" width="150" |Држави<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/fr/protection-des-victimes-de-la-guerre|title=Protection des victimes de la guerre|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2014-10-14}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/ihl.nsf/CONVPRES?OpenView|title=1949 Conventions and Additional Protocols, and their Commentaries|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2013-07-16}}</ref><ref name="untc">{{Наведена мрежна страница|url=https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=0800000280158b1a|title=Geneva Convention relative to the protection of civilian persons in time of war|publisher=United Nations Treaty Collection|accessdate=2016-04-16}}</ref> ! colspan="5" |Година на ратификација/пристапување/сукцесија ! rowspan="2" class="unsortable" |Белешки |- ![[Женевски конвенции|Женевски конвенции {{Безпрелом|I–IV}}]]<ref name="GI">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1949CONV1.pdf|title=Conventions de Genève pour la protection des victimes de la guerre: Convention pour l'amélioration du sort des blessés et des malades dans les forces armées en campagne|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref><ref name="GII">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1949CONV2.pdf|title=Conventions de Genève pour la protection des victimes de la guerre: Convention pour l'amélioration du sort des blessés, des malades et des naufragés des forces armées sur mer|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref><ref name="GIII">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1949CONV3.pdf|title=Conventions de Genève pour la protection des victimes de la guerre: Convention relative au traitement des prisonniers de guerre|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref><ref name="GIV">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1949CONV4.pdf|title=Conventions de Genève pour la protection des victimes de la guerre: Convention relative à la protection des personnes civiles en temps de guerre|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref> ![[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]]<ref name="PI">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1977-PROT-1-fr.pdf|title=Protocole additionnel aux Conventions de Genève du 12 août 1949 relatif à la protection des victimes des conflits armés internationaux (Protocole I)|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref> ![[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]]<ref name="PII">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1977-PROT-2-fr.pdf|title=Protocole additionnel aux Conventions de Genève du 12 août 1949 relatif à la protection des victimes des conflits armés non internationaux (Protocole II)|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref> ![[Протокол III кон Женевските конвенции|Протокол III]]<ref name="PIII">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/2005-PROT-3.fr.pdf|title=Protocole additionnel aux Conventions de Genève du 12 août 1949 relatif à l'adoption d'un signe distinctif additionnel (Protocole III)|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref> !Протокол I Член 90 Декларација<ref name="P1DEC">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/20250806-1977-PROT1-ART90.pdf|title=Protocole additionnel aux Conventions de Genève du 12 août 1949 relatif à la protection des victimes des conflits armés internationaux (Protocole I) - Etats ayant fait la déclaration prévue à l'article 90|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref> |- |{{Знаме|Afghanistan}} |1956 |2009 |2009 |— |— | |- |{{Знаме|Albania}} |1957 |1993 |1993 |2008 |— | |- |{{Знаме|Algeria}} |1960 |1989 |1989 |— |1989 | |- |{{Знаме|Andorra}} |1993 |2025 |2025 |2025 |2025 | |- |{{Знаме|Angola}} |1984 |1984 |2019 |S |— | |- |{{Знаме|Antigua and Barbuda}} |1986 |1986 |1986 |— |— | |- |{{Знаме|Argentina}} |1956 |1986 |1986 |2011 |1996 | |- |{{Знаме|Armenia}} |1993 |1993 |1993 |2011 |— | |- |{{Знаме|Australia}} |1958 |1991 |1991 |2009 |1992 | |- |{{Знаме|Austria}} |1953 |1982 |1982 |2009 |1982 | |- |{{Знаме|Azerbaijan}} |1993 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Bahamas}} |1975 |1980 |1980 |— |— | |- |{{Знаме|Bahrain}} |1971 |1986 |1986 |— |— | |- |{{Знаме|Bangladesh}} |1972 |1980 |1980 |— |— | |- |{{Знаме|Barbados}} |1968 |1990 |1990 |— |— | |- |{{Знаме|Belarus}} |1954 |1989 |1989 |2011 |1989 |Конвенциите I–IV и Протоколите I–II ратификувани како {{Знаме|Byelorussian SSR}}. |- |{{Знаме|Belgium}} |1952 |1986 |1986 |2015 |1987 | |- |{{Знаме|Belize}} |1984 |1984 |1984 |2007 |— | |- |{{Знаме|Benin}} |1961 |1986 |1986 |— |— | |- |{{Знаме|Bhutan}} |1991 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Bolivia}} |1976 |1992 |1983 |S |1992 | |- |{{Знаме|Bosnia and Herzegovina}} |1992 |1992 |1992 |S |1992 | |- |{{Знаме|Botswana}} |1968 |1979 |1979 |— |— | |- |{{Знаме|Brazil}} |1957 |1992 |1992 |2009 |1993 | |- |{{Знаме|Brunei}} |1991 |1991 |1991 |— |— | |- |{{Знаме|Bulgaria}} |1954 |1989 |1989 |2006 |1994 | |- |{{Знаме|Burkina Faso}} |1961 |1987 |1987 |2016 |2004 | |- |{{Знаме|Burundi}} |1971 |1993 |1993 |S |— | |- |{{Знаме|Cambodia}} |1958 |1998 |1998 |— |— | |- |{{Знаме|Cameroon}} |1963 |1984 |1984 |2021 |— | |- |{{Знаме|Canada}} |1965 |1990 |1990 |2007 |1990 | |- |{{Знаме|Cape Verde}} |1984 |1995 |1995 |S |1995 | |- |{{Знаме|Central African Republic}} |1966 |1984 |1984 |— |— | |- |{{Знаме|Chad}} |1970 |1997 |1997 |— |— | |- |{{Знаме|Chile}} |1950 |1991 |1991 |2008 |1991 | |- |{{Знаме|China}} |1956 |1983 |1983 |— |— |Конвенциите I–IV ратификувани како {{Знаме|Republic of China}} која беше потписничка во 1956 година. {{Знаме|Macau}} беше прогласено од Кина за опфатено со нејзината ратификација на Конвенциите I-IV и Протоколите I-II од 20 декември 1999 година,<ref name="macau">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/000707-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=2000-07-07|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-07-16}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/ihl.nsf/NORM/7378C8CD1AA61813C1256402003F93D7?OpenDocument|title=Geneva Conventions of 12 August 1949 - China|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2013-07-16}}</ref>истиот датум Португалија се откажа од своите обврски за територијата<ref name="macau" /> по префрлањето на суверенитетот над Макао на Кина. {{Знаме|Hong Kong}} беше прогласено од Кина за опфатено со нејзината ратификација на Конвенциите I-IV и Протоколите I-II од 1 јули 1997 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/990628-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=1999-06-28|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-07-16}}</ref> на истиот датум Велика Британија се откажа од своите обврски за територијата<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/970624-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=1997-06-24|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-07-16}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/ihl.nsf/NORM/67439308D7A3B68BC1256402003F9917?OpenDocument|title=Geneva Conventions of 12 August 1949 - United Kingdom|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2013-07-16}}</ref> по предавањето на суверенитетот над Хонг Конг на Кина. |- |{{Знаме|Colombia}} |1961 |1993 |1995 |S |1996 | |- |{{Знаме|Comoros}} |1985 |1985 |1985 |— |— | |- |{{Знаме|Democratic Republic of the Congo}} |1961 |1982 |2002 |— |2002 | |- |{{Знаме|Republic of the Congo}} |1967 |1983 |1983 |S |— | |- |{{Знаме|Cook Islands}} |2002 |2002 |2002 |2011 |2002 | |- |{{Знаме|Costa Rica}} |1969 |1983 |1983 |2008 |1999 | |- |{{Знаме|Côte d'Ivoire}} |1961 |1989 |1989 |— |— | |- |{{Знаме|Croatia}} |1992 |1992 |1992 |2007 |1992 | |- |{{Знаме|Cuba}} |1954 |1982 |1999 |— |— | |- |{{Знаме|Cyprus}} |1962 |1979 |1996 |2007 |2002 | |- |{{Знаме|Czech Republic}} |1993 |1993 |1993 |2007 |1995 | |- |{{Знаме|Denmark}} |1951 |1982 |1982 |2007 |1982 |Сите договори се проширија на {{flag|Faroe Islands}} и на {{flag|Гренланд}}. |- |{{Знаме|Djibouti}} |1978 |1991 |1991 |— |— | |- |{{Знаме|Dominica}} |1981 |1996 |1996 |— |— | |- |{{Знаме|Dominican Republic}} |1958 |1994 |1994 |2009 |— | |- |{{Знаме|Ecuador}} |1954 |1979 |1979 |2020 |— | |- |{{Знаме|Egypt}} |1952 |1992 |1992 |— |— | |- |{{Знаме|El Salvador}} |1953 |1978 |1978 |2007 |— | |- |{{Знаме|Equatorial Guinea}} |1986 |1986 |1986 |— |— | |- |{{Знаме|Eritrea}} |2000 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Estonia}} |1993 |1993 |1993 |2008 |2009 | |- |{{Знаме|Ethiopia}} |1969 |1994 |1994 |S |— | |- |{{Знаме|Fiji}} |1971 |2008 |2008 |2008 |— | |- |{{Знаме|Finland}} |1955 |1980 |1980 |2009 |1980 | |- |{{Знаме|France}} |1951 |2001 |1984 |2009 |— | |- |{{Знаме|Gabon}} |1965 |1980 |1980 |— |— | |- |{{Знаме|The Gambia}} |1966 |1989 |1989 |— |— | |- |{{Знаме|Georgia}} |1993 |1993 |1993 |2007 |— | |- |{{Знаме|Germany}} |1954 |1991 |1991 |2009 |1991 | |- |{{Знаме|Ghana}} |1958 |1978 |1978 |S |— | |- |{{Знаме|Greece}} |1956 |1989 |1993 |2009 |1998 | |- |{{Знаме|Grenada}} |1981 |1998 |1998 |— |— | |- |{{Знаме|Guatemala}} |1952 |1987 |1987 |2008 |— | |- |{{Знаме|Guinea}} |1984 |1984 |1984 |— |1993 | |- |{{Знаме|Guinea-Bissau}} |1974 |1986 |1986 |— |— | |- |{{Знаме|Guyana}} |1968 |1998 |1998 |2009 |— | |- |{{Знаме|Haiti}} |1957 |2006 |2006 |S |— | |- |{{Знаме|Holy See}} |1951 |1985 |1985 |— |— | |- |{{Знаме|Honduras}} |1965 |1995 |1995 |2006 |2025 | |- |{{Знаме|Hungary}} |1954 |1989 |1989 |2006 |1991 | |- |{{Знаме|Iceland}} |1965 |1987 |1987 |2006 |1987 | |- |{{Знаме|India}} |1950 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Indonesia}} |1958 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Iran}} |1957 |S |S |— |— | |- |{{Знаме|Iraq}} |1956 |2010 |— |— |— | |- |{{Знаме|Ireland}} |1962 |1999 |1999 |S |1999 | |- |{{Знаме|Israel}} |1951 |— |— |2007 |— | |- |{{Знаме|Italy}} |1951 |1986 |1986 |2009 |1986 | |- |{{Знаме|Jamaica}} |1964 |1986 |1986 |S |— | |- |{{Знаме|Japan}} |1953 |2004 |2004 |— |2004 | |- |{{Знаме|Jordan}} |1951 |1979 |1979 |— |— | |- |{{Знаме|Kazakhstan}} |1992 |1992 |1992 |2009 |— | |- |{{Знаме|Kenya}} |1966 |1999 |1999 |2013 |— | |- |{{Знаме|Kiribati}} |1989 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|North Korea}} |1957 |1988 |— |— |— | |- |{{Знаме|South Korea}} |1966 |1982 |1982 |S |2004 | |- |{{Знаме|Kuwait}} |1967 |1985 |1985 |— |2013 | |- |{{Знаме|Kyrgyzstan}} |1992 |1992 |1992 |2019 |— | |- |{{Знаме|Laos}} |1956 |1980 |1980 |— |1998 | |- |{{Знаме|Latvia}} |1991 |1991 |1991 |2007 |— | |- |{{Знаме|Lebanon}} |1951 |1997 |1997 |— |— | |- |{{Знаме|Lesotho}} |1968 |1994 |1994 |2020 |2010 | |- |{{Знаме|Liberia}} |1954 |1988 |1988 |— |— | |- |{{Знаме|Libya}} |1956 |1978 |1978 |— |— | |- |{{Знаме|Liechtenstein}} |1950 |1989 |1989 |2006 |1989 | |- |{{Знаме|Lithuania}} |1996 |2000 |2000 |2007 |2000 | |- |{{Знаме|Luxembourg}} |1953 |1989 |1989 |2015 |1993 | |- |{{Знаме|North Macedonia}} |1993 |1993 |1993 |2008 |1993 | |- |{{Знаме|Madagascar}} |1963 |1992 |1992 |2018 |1993 | |- |{{Знаме|Malawi}} |1968 |1991 |1991 |— |2014 | |- |{{Знаме|Malaysia}} |1962 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Maldives}} |1991 |1991 |1991 |— |— | |- |{{Знаме|Mali}} |1965 |1989 |1989 |— |2003 | |- |{{Знаме|Malta}} |1968 |1989 |1989 |S |1989 | |- |{{Знаме|Marshall Islands}} |2004 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Mauritania}} |1962 |1980 |1980 |— |— | |- |{{Знаме|Mauritius}} |1970 |1982 |1982 |— |— | |- |{{Знаме|Mexico}} |1952 |1983 |— |2008 |— | |- |{{Знаме|Federated States of Micronesia}} |1995 |1995 |1995 |— |— | |- |{{Знаме|Moldova}} |1993 |1993 |1993 |2008 |— | |- |{{Знаме|Monaco}} |1950 |2000 |2000 |2007 |2007 | |- |{{Знаме|Mongolia}} |1958 |1995 |1995 |— |1995 | |- |{{Знаме|Montenegro}} |2006 |2006 |2006 |— |2007 | |- |{{Знаме|Morocco}} |1956 |2011 |2011 |— |— | |- |{{Знаме|Mozambique}} |1983 |1983 |2002 |— |— | |- |{{Знаме|Myanmar}} |1992 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Namibia}} |1991 |1994 |1994 |— |1994 |[[Советот на Обединетите нации за Намибија]] пристапи кон Конвенциите I–IV и Протоколите I–II во 1983 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/831130-GENEVE_e.pdf|title=Accession of the United Nations Council for Namibia to the four Conventions and the two Protocols Additional|date=1983-11-30|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2014-04-17}}</ref> Намибија ги наследи Конвенциите I-IV во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/911025_1-GENEVE_e.pdf|title=Succession by Namibia to the Conventions|date=1991-10-25|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2014-04-17}}</ref> и протоколите I-II во 1994 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/940727_1-GENEVE_e.pdf|title=Declaration by Namibia|date=1994-07-27|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2014-04-17}}</ref> |- |{{Знаме|Nauru}} |2006 |2006 |2006 |2012 |— | |- |{{Знаме|Nepal}} |1964 |— |— |S |— | |- |{{Знаме|Netherlands}} |1954 |1987 |1987 |2006 |1987 |Конвенциите I–IV и Протоколите I–III се проширени на {{flag|Аруба}}, {{flag|Curaçao}}, {{flag|Sint Maarten}}, и на {{flag|Caribbean Netherlands}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/870710_2-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=1987-07-10|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/061215-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=2006-12-15|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/111017-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=2011-10-17|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref> |- |{{Знаме|New Zealand}} |1959 |1988 |1988 |2013 |1988 |{{Знаме|Niue}} се смета за обврзана со ратификацијата на Конвенциите I–IV од страна на Нов Зеланд во 1959 година од страна на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/vwTreatiesByCountrySelected.xsp?xp_countrySelected=NU|title=Niue|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2013-07-17}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/xsp/.ibmmodres/domino/OpenAttachment/applic/ihl/ihl.nsf/1AA6453A628AFAA9C1257D5E00556C3C/%24File/IHL_and_other_related_Treaties.pdf?Open|title=State Parties to the Following International Humanitarian Law and Other Related Treaties as of 29-Sep-2014|date=2014-09-29|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2014-10-15}}</ref> врз основа на донесувањето на сопствениот Закон за Женевските конвенции од 1958 година од страна на Ниуе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gov.nu/wb/media/Volume%202.pdf|title=Niue Laws|date=2006|publisher=[[Government of Niue]]|accessdate=2013-07-16}}</ref><br /><br /> Нов Зеланд изјави дека ратификацијата на Протоколите I-II не се однесува на {{Знаме|Cook Islands}} (која подоцна независно ги ратификуваше Протоколите), {{Знаме|Niue}} и {{Знаме|Tokelau}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/880315_2-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=1988-03-15|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref> |- |{{Знаме|Nicaragua}} |1953 |1999 |1999 |2009 |— | |- |{{Знаме|Niger}} |1964 |1979 |1979 |— |— | |- |{{Знаме|Nigeria}} |1961 |1988 |1988 |— |— | |- |{{Знаме|Norway}} |1951 |1981 |1981 |2006 |1981 | |- |{{Знаме|Oman}} |1974 |1984 |1984 |— |— | |- |{{Знаме|Pakistan}} |1951 |S |S |— |— | |- |{{Знаме|Palau}} |1996 |1996 |1996 |— |— | |- |{{Државнознаме|State of Palestine}} |2014 |2014 |2015 |2015 |2018 |[[Палестинска ослободителна организација|Палестинската ослободителна организација]] (ПЛО) еднострано се прогласи за обврзана со Конвенциите I-IV и Протоколот I во 1982 година.<ref name="palno" /><br /><br />Во 1989 година, ПЛО достави писмо до Швајцарското федерално министерство за надворешни работи во кое делумно се наведува дека Државата Палестина одлучила да „се придржува до Четирите Женевски конвенции од 12 август 1949 година и двата дополнителни протоколи кон нив“.<ref name="palter">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jnjg.htm|title=Geneva Conventions for the protection of war victims of 12 August 1949 and Additional Protocols of 8 June 1977 Ratifications, accessions and successions as at 31 December 1996|date=1997-04-30|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2014-10-14}}</ref> Сепак, швајцарската влада, која дејствува како депозитар за Конвенциите, одговори наведувајќи дека „не е во позиција да одлучи дали оваа комуникација може да се смета за инструмент за пристапување“ поради „неизвесноста [sic] во рамките на меѓународната заедница во врска со постоењето или непостоењето на државата Палестина“.<ref name="palno">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/890913-GENEVE_e.pdf|title=Note of information|date=1989-09-13|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-07-16}}</ref><ref name="palter" /> Во 1990 година, ПЛО достави „Меморандум за пристапување на државата Палестина кон четирите Женевски конвенции од 12 август 1949 година“ до депозитарот и побара прашањето да се разгледа повторно. Сепак, швајцарската влада ги повтори своите претходни заклучоци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/901211-GENEVE_e.pdf|title=Information note|date=1990-12-11|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2016-04-14}}</ref><br />По усвојувањето на резолуцијата на [[Генерално собрание на Обединетите нации]] со која на Палестина и се доделува статус на земја набљудувач нечленка во ноември 2012 година, Палестина пристапи кон Конвенциите I-IV и Протоколот I во април 2014 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/140410-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=2014-04-10|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2015-01-09}}</ref> Во јануари 2015 година, Палестина се приклучи кон Протоколите II и III..<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/en/documents/geneva-150109_en.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=2015-01-09|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109224229/https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/en/documents/geneva-150109_en.pdf|archive-date=9 January 2015|accessdate=2015-01-09}}</ref> |- |{{Знаме|Panama}} |1956 |1995 |1995 |2012 |1999 | |- |{{Знаме|Papua New Guinea}} |1976 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Paraguay}} |1961 |1990 |1990 |2008 |1998 | |- |{{Знаме|Peru}} |1956 |1989 |1989 |2018 |— | |- |{{Знаме|Philippines}} |{{Подредување|1951.5|{{nowrap|1951 (I)}}<br/>{{nowrap|1952 (II–IV)}}}} |2012 |1986 |2006 |— | |- |{{Знаме|Poland}} |1954 |1991 |1991 |2009 |1992 | |- |{{Знаме|Portugal}} |1961 |1992 |1992 |2014 |1994 | |- |{{Знаме|Qatar}} |1975 |1988 |2005 |— |1991 | |- |{{Знаме|Romania}} |1954 |1990 |1990 |2015 |1995 | |- |{{Знаме|Russia}} |1954 |1989 |1989 |S |<s>1989</s> |Конвенциите I–IV и Протоколите I и II ратификувани како {{Знаме|Soviet Union}}.<br /><br />Декларацијата согласно член 90 од Протокол 1 беше повлечена во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201910160027|title=Указ Президента Российской Федерации от 16.10.2019 № 494 ∙ Официальное опубликование правовых актов|work=publication.pravo.gov.ru|accessdate=2023-08-23}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977/state-parties/RU|work=ihl-databases.icrc.org|accessdate=2023-08-23}}</ref> |- |{{Знаме|Rwanda}} |1964 |1984 |1984 |— |1993 | |- |{{Знаме|Saint Kitts and Nevis}} |1986 |1986 |1986 |— |2014 | |- |{{Знаме|Saint Lucia}} |1981 |1982 |1982 |— |— | |- |{{Знаме|Saint Vincent and the Grenadines}} |1981 |1983 |1983 |— |2013 | |- |{{Знаме|Samoa}} |1984 |1984 |1984 |— |— | |- |{{Знаме|San Marino}} |1953 |1994 |1994 |2007 |— | |- |{{Знаме|Sao Tome and Principe}} |1976 |1996 |1996 |— |— | |- |{{Знаме|Saudi Arabia}} |1963 |1987 |2001 |— |— | |- |{{Знаме|Senegal}} |1963 |1985 |1985 |— |— | |- |{{Знаме|Serbia}} |2001 |2001 |2001 |2010 |2001 |Конвенциите I–IV и Протоколите I–II ратификувани како {{Знаме|Federal Republic of Yugoslavia}}. |- |{{Знаме|Seychelles}} |1984 |1984 |1984 |— |1992 | |- |{{Знаме|Sierra Leone}} |1965 |1986 |1986 |S |— | |- |{{Знаме|Singapore}} |1973 |— |— |2008 |— | |- |{{Знаме|Slovakia}} |1993 |1993 |1993 |2007 |1995 | |- |{{Знаме|Slovenia}} |1992 |1992 |1992 |2008 |1992 | |- |{{Знаме|Solomon Islands}} |1981 |1988 |1988 |— |— | |- |{{Знаме|Somalia}} |1962 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|South Africa}} |1952 |1995 |1995 |— |— | |- |{{Знаме|South Sudan}} |2013 |2013 |2013 |2013 |— | |- |{{Знаме|Spain}} |1952 |1989 |1989 |2010 |1989 | |- |{{Знаме|Sri Lanka}} |1959 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Sudan}} |1957 |2006 |2006 |— |— | |- |{{Знаме|Suriname}} |1976 |1985 |1985 |2013 |— | |- |{{Знаме|Eswatini}} |1973 |1995 |1995 |— |— | |- |{{Знаме|Sweden}} |1953 |1979 |1979 |2014 |1979 | |- |{{Знаме|Switzerland}} |1950 |1982 |1982 |2006 |1982 | |- |{{Знаме|Syria}} |1953 |1983 |— |— |— | |- |{{Знаме|Tajikistan}} |1993 |1993 |1993 |— |1997 | |- |{{Знаме|Tanzania}} |1962 |1983 |1983 |S |— |Конвенции I–IV ратификувани како {{flag|Tanganyika(1961–1964)}} |- |{{Знаме|Thailand}} |1954 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Timor-Leste}} |2003 |2005 |2005 |2011 |— | |- |{{Знаме|Togo}} |1962 |1984 |1984 |S |1991 | |- |{{Знаме|Tonga}} |1978 |2003 |2003 |— |2003 | |- |{{Знаме|Trinidad and Tobago}} |1963 |2001 |2001 |— |2001 | |- |{{Знаме|Tunisia}} |1957 |1979 |1979 |— |— | |- |{{Знаме|Turkey}} |1954 |— |— |S |— | |- |{{Знаме|Turkmenistan}} |1992 |1992 |1992 |— |— | |- |{{Знаме|Tuvalu}} |1981 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Uganda}} |1964 |1991 |1991 |2008 |— | |- |{{Знаме|Ukraine}} |1954 |1990 |1990 |2010 |1990 |Конвенциите I–IV и Протоколите I–II ратификувани како {{Знаме|Ukrainian SSR}}. |- |{{Знаме|United Arab Emirates}} |1972 |1983 |1983 |— |1992 | |- |{{Знаме|United Kingdom}} |1957 |1998 |1998 |2009 |1999 |Протоколите I–III се проширени на сите три крунски зависни територии и на 13 од 14 ppБритански прекуморски територии]] (со исклучок на {{flag|Гибралтар}}).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/021101-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=2002-11-01|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/110701-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=2011-07-01|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/130207-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=2013-02-07|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref> |- |{{Знаме|United States}} |1955 |S |S |2007 |— |Потпишано во 1949.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/Notification.xsp?documentId=D6B53F5B5D14F35AC1256402003F9920&action=OpenDocument|work=ihl-databases.icrc.org|accessdate=2020-07-18}}</ref> Ратификувано на 9 јуни 1955.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/jmd/legacy/2014/03/15/senateexecrept-9-1955.pdf#:~:text=The%20committee%20considered%20the%204%20conventions%20in%20executive,various%20provisions%20of%20the%20conventions%20by%20other%20parties.|title=GENEVA CONVENTIONS FOR THE PROTECTION OF WAR VICTIMS - REPORT OF THE COMMITTEE ON FOREIGN RELATIONS ON EXECUTIVES D, E, F, AND G EIGHTY-SECOND CONGRESS FIRST SESSION|last=|first=|date=June 27, 1955|work=United States Department of Justice|archive-url=|archive-date=|accessdate=July 18, 2020}}</ref> Протоколите I–II не се ратификувани |- |{{Знаме|Uruguay}} |1969 |1985 |1985 |2012 |1990 | |- |{{Знаме|Uzbekistan}} |1993 |1993 |1993 |— |— | |- |{{Знаме|Vanuatu}} |1982 |1985 |1985 |— |— | |- |{{Знаме|Venezuela}} |1956 |1998 |1998 |— |— | |- |{{Знаме|Vietnam}} |1957 |1981 |— |— |— |Конвенциите I–IV ратификувани како {{Знаме|North Vietnam}}.<ref name="untc" /><br /><br />Исто така ратификуван од Државата Виетнам во 1953 година и Привремената револуционерна влада на Република Јужен Виетнам во 1973 година пред повторното обединување на Виетнам.<ref name="untc" /> |- |{{Знаме|Yemen}} |1970 |1990 |1990 |— |— |Конвенциите I–IV и Протоколите I–II ратификувани како {{Знаме|North Yemen}}<ref name="untc" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/900531_1-GENEVE_e.pdf|title=Ratification of the Additional Protocols I and II by the Yemen Arab Republic|date=1990-05-31|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2016-04-16}}</ref><br /><br />Конвенциите I–IV исто така ратификувани од {{Знаме|South Yemen}} во 1977 година пред обединувањето на Јемен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/770627-GENEVE_e.pdf|title=Declaration of Accession by the People's Republic of Yemen|date=1977-06-27|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2016-04-16}}</ref> |- |{{Знаме|Zambia}} |1966 |1995 |1995 |— |— | |- |{{Знаме|Zimbabwe}} |1983 |1992 |1992 |— |— | |- class="sortbottom" !'''Вкупно''' ! ! ! ! ! ! |- class="sortbottom" !Ратификувано !196 !175 !170 !80 !78 ! |- class="sortbottom" !Само потпишано !0 !3 !3 !20 !N/A ! |} {| class="wikitable sortable" |+Властите кои поднесоа еднострана декларација согласно член 96, став 3 од Протокол I ! width="150" | Овластување <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/150625-1977-PROT-1-ART96_fr.pdf|title=Autorité ayant fait la déclaration unilatérale prévue à l'article 96, paragraphe 3|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2015-06-30}}</ref> ! Година на декларација ! Конфликт ! Белешки |- |{{Знамеикона|SADR}} [[Полисарио|Полисарио Фронт]] | 2015 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/150626-GENEVE_en.pdf|title=Unilateral declaration pursuant to Article 96, paragraph 3, of Protocol I|date=2015-06-26|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907192102/https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/150626-GENEVE_en.pdf|archive-date=2015-09-07|accessdate=2015-06-30}}</ref> | [[Конфликтот во Западна Сахара]] со [[Мароко]] | Член 96.3 од Протокол I дозволува „орган што претставува народ ангажиран против Висока договорна страна во“ војна за национално ослободување да даде еднострана декларација за примена на четирите конвенции и Протокол I во однос на тој конфликт. Како резултат на таквата декларација, „конвенциите и овој Протокол се подеднакво обврзувачки за сите страни во конфликтот“. Оваа одредба ја повика [[Полисарио|Фронтот Полисарио]] во 2015 година и од тој датум беше единственото движење за национално ослободување чие декларација беше прифатено од меѓународната заедница, бидејќи во претходните обиди релевантната држава не беше страна на Дополнителниот протокол I (Мароко го ратификуваше протоколот во 2011 година). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.armedgroups-internationallaw.org/2015/09/02/unilateral-declaration-by-polisario-under-api-accepted-by-swiss-federal-council/|title=Unilateral Declaration by Polisario under API accepted by Swiss Federal Council|last=Fortin|first=Katharine|date=2 September 2015|work=Armed Groups and International Law|language=en|accessdate=12 August 2025}}</ref> |} === Поранешни државни партии === Следните држави беа страни на Женевските конвенции I–IV, но нивните ратификации не се признати како применливи за која било [[Наследство на држави|наредна држава]] според меѓународното право, иако сите ги ратификуваа самостојно: {{div col|colwidth=12em}} *{{flagdeco|Чехословачка}} [[Чехословачка]] *{{flagdeco|Источна Германија}} [[Источна Германија]] *{{flagdeco|South Vietnam}} [[Јужен Виетнам]] *{{flagdeco|South Yemen}} [[Јужен Јемен]] *{{flagdeco|Југославија}} [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] *{{flagdeco|Занзибар|1963}} [[Султанат Занзибар|Занзибар]] {{div col end}} == Страни на Женевската конвенција од 1864 година == Првите 10 Члена од [[Прва Женевска конвенција|Првата Женевска конвенција]] биле склучени во 1864 година и ова била оригиналната Женевска конвенција. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Историја на човековите права]] p460ntf33o31br6mk9nug8hmg3atsfw 5575331 5575329 2026-06-11T11:39:32Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Список на страни на Женевските конвенции]] на [[Список на потписници на Женевските конвенции]] 5575329 wikitext text/x-wiki [[Image:Parties to the Geneva Conventions.svg|350px|thumb| {| |{{legend|#008000|Страни кон Здружението I–IV и П I–III}} || {{legend|#0000FF|Страни кон Здружението I–IV и П I–II}} |- |{{legend|purple|Страни кон Здружението I–IV и П I и III}} || {{legend|#EEEE00|Страни кон Здружението I–IV и П I}} |- |{{legend|orange|Страни кон Здружението I–IV и П III}} || {{legend|#FF1111|Страни кон Здружението I–IV и без П}} |}]] [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]], кои последен пат биле ревидирани во 1949 година, се состојат од 7 индивидуални [[Меѓународен договор|договори]] кои се отворени за [[ратификација]] или [[Виенска конвенција за договорно право|пристапување]] од страна на која било [[суверена држава]]. Тие се: * [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] ** [[Прва Женевска конвенција]] ** [[Втора Женевска конвенција]] ** [[Трета Женевска конвенција]] ** [[Четврта Женевска конвенција]] * Дополнителни протоколи ** [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]] ** [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]] ** [[Протокол III кон Женевските конвенции|Протокол III]] Четирите конвенции од 1949 година биле ратификувани од 196 држави, вклучувајќи ги сите [[Земја-членка на Обединетите нации|земји-членки на ОН]], обете [[Набљудувачи на Генералното собрание на Обединетите нации|набљудувачи на ОН]] ([[Света Столица|Светата столица]] и [[Палестина (држава)|Државата Палестина]]), како и [[Кукови Острови|Куковите Острови]]. Протоколите биле ратификувани од 175, 170 и 80 држави, соодветно, а покрај тоа, '''Член 90''' од Протокол I наведувал дека: „Високите договорни страни можат во моментот на потпишување, ратификација или пристапување кон Протоколот, или во кое било друго последователно време, да изјават дека ја признаваат ipso facto и без посебен договор, во однос на која било друга Висока договорна страна што ја прифаќа истата обврска, надлежноста на [Меѓународната комисија за утврдување факти] да истражува наводи од таквата друга страна, како што е овластено со овој член.“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/4e473c7bc8854f2ec12563f60039c738/38c248abda17143ec12563cd0051e243|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2013-07-22}}</ref> Декларација која ја дале 77 држави. == Страни на Конвенциите и Протоколите I–III од 1949 година == {| class="wikitable sortable" |+Список на држави потписнички на Женевските конвенции ! rowspan="2" width="150" |Држави<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/fr/protection-des-victimes-de-la-guerre|title=Protection des victimes de la guerre|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2014-10-14}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/ihl.nsf/CONVPRES?OpenView|title=1949 Conventions and Additional Protocols, and their Commentaries|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2013-07-16}}</ref><ref name="untc">{{Наведена мрежна страница|url=https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=0800000280158b1a|title=Geneva Convention relative to the protection of civilian persons in time of war|publisher=United Nations Treaty Collection|accessdate=2016-04-16}}</ref> ! colspan="5" |Година на ратификација/пристапување/сукцесија ! rowspan="2" class="unsortable" |Белешки |- ![[Женевски конвенции|Женевски конвенции {{Безпрелом|I–IV}}]]<ref name="GI">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1949CONV1.pdf|title=Conventions de Genève pour la protection des victimes de la guerre: Convention pour l'amélioration du sort des blessés et des malades dans les forces armées en campagne|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref><ref name="GII">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1949CONV2.pdf|title=Conventions de Genève pour la protection des victimes de la guerre: Convention pour l'amélioration du sort des blessés, des malades et des naufragés des forces armées sur mer|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref><ref name="GIII">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1949CONV3.pdf|title=Conventions de Genève pour la protection des victimes de la guerre: Convention relative au traitement des prisonniers de guerre|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref><ref name="GIV">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1949CONV4.pdf|title=Conventions de Genève pour la protection des victimes de la guerre: Convention relative à la protection des personnes civiles en temps de guerre|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref> ![[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]]<ref name="PI">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1977-PROT-1-fr.pdf|title=Protocole additionnel aux Conventions de Genève du 12 août 1949 relatif à la protection des victimes des conflits armés internationaux (Protocole I)|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref> ![[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]]<ref name="PII">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/1977-PROT-2-fr.pdf|title=Protocole additionnel aux Conventions de Genève du 12 août 1949 relatif à la protection des victimes des conflits armés non internationaux (Protocole II)|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref> ![[Протокол III кон Женевските конвенции|Протокол III]]<ref name="PIII">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/2005-PROT-3.fr.pdf|title=Protocole additionnel aux Conventions de Genève du 12 août 1949 relatif à l'adoption d'un signe distinctif additionnel (Protocole III)|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref> !Протокол I Член 90 Декларација<ref name="P1DEC">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/20250806-1977-PROT1-ART90.pdf|title=Protocole additionnel aux Conventions de Genève du 12 août 1949 relatif à la protection des victimes des conflits armés internationaux (Protocole I) - Etats ayant fait la déclaration prévue à l'article 90|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|language=French|accessdate=2014-10-14}}</ref> |- |{{Знаме|Afghanistan}} |1956 |2009 |2009 |— |— | |- |{{Знаме|Albania}} |1957 |1993 |1993 |2008 |— | |- |{{Знаме|Algeria}} |1960 |1989 |1989 |— |1989 | |- |{{Знаме|Andorra}} |1993 |2025 |2025 |2025 |2025 | |- |{{Знаме|Angola}} |1984 |1984 |2019 |S |— | |- |{{Знаме|Antigua and Barbuda}} |1986 |1986 |1986 |— |— | |- |{{Знаме|Argentina}} |1956 |1986 |1986 |2011 |1996 | |- |{{Знаме|Armenia}} |1993 |1993 |1993 |2011 |— | |- |{{Знаме|Australia}} |1958 |1991 |1991 |2009 |1992 | |- |{{Знаме|Austria}} |1953 |1982 |1982 |2009 |1982 | |- |{{Знаме|Azerbaijan}} |1993 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Bahamas}} |1975 |1980 |1980 |— |— | |- |{{Знаме|Bahrain}} |1971 |1986 |1986 |— |— | |- |{{Знаме|Bangladesh}} |1972 |1980 |1980 |— |— | |- |{{Знаме|Barbados}} |1968 |1990 |1990 |— |— | |- |{{Знаме|Belarus}} |1954 |1989 |1989 |2011 |1989 |Конвенциите I–IV и Протоколите I–II ратификувани како {{Знаме|Byelorussian SSR}}. |- |{{Знаме|Belgium}} |1952 |1986 |1986 |2015 |1987 | |- |{{Знаме|Belize}} |1984 |1984 |1984 |2007 |— | |- |{{Знаме|Benin}} |1961 |1986 |1986 |— |— | |- |{{Знаме|Bhutan}} |1991 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Bolivia}} |1976 |1992 |1983 |S |1992 | |- |{{Знаме|Bosnia and Herzegovina}} |1992 |1992 |1992 |S |1992 | |- |{{Знаме|Botswana}} |1968 |1979 |1979 |— |— | |- |{{Знаме|Brazil}} |1957 |1992 |1992 |2009 |1993 | |- |{{Знаме|Brunei}} |1991 |1991 |1991 |— |— | |- |{{Знаме|Bulgaria}} |1954 |1989 |1989 |2006 |1994 | |- |{{Знаме|Burkina Faso}} |1961 |1987 |1987 |2016 |2004 | |- |{{Знаме|Burundi}} |1971 |1993 |1993 |S |— | |- |{{Знаме|Cambodia}} |1958 |1998 |1998 |— |— | |- |{{Знаме|Cameroon}} |1963 |1984 |1984 |2021 |— | |- |{{Знаме|Canada}} |1965 |1990 |1990 |2007 |1990 | |- |{{Знаме|Cape Verde}} |1984 |1995 |1995 |S |1995 | |- |{{Знаме|Central African Republic}} |1966 |1984 |1984 |— |— | |- |{{Знаме|Chad}} |1970 |1997 |1997 |— |— | |- |{{Знаме|Chile}} |1950 |1991 |1991 |2008 |1991 | |- |{{Знаме|China}} |1956 |1983 |1983 |— |— |Конвенциите I–IV ратификувани како {{Знаме|Republic of China}} која беше потписничка во 1956 година. {{Знаме|Macau}} беше прогласено од Кина за опфатено со нејзината ратификација на Конвенциите I-IV и Протоколите I-II од 20 декември 1999 година,<ref name="macau">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/000707-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=2000-07-07|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-07-16}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/ihl.nsf/NORM/7378C8CD1AA61813C1256402003F93D7?OpenDocument|title=Geneva Conventions of 12 August 1949 - China|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2013-07-16}}</ref>истиот датум Португалија се откажа од своите обврски за територијата<ref name="macau" /> по префрлањето на суверенитетот над Макао на Кина. {{Знаме|Hong Kong}} беше прогласено од Кина за опфатено со нејзината ратификација на Конвенциите I-IV и Протоколите I-II од 1 јули 1997 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/990628-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=1999-06-28|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-07-16}}</ref> на истиот датум Велика Британија се откажа од своите обврски за територијата<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/970624-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=1997-06-24|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-07-16}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/ihl.nsf/NORM/67439308D7A3B68BC1256402003F9917?OpenDocument|title=Geneva Conventions of 12 August 1949 - United Kingdom|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2013-07-16}}</ref> по предавањето на суверенитетот над Хонг Конг на Кина. |- |{{Знаме|Colombia}} |1961 |1993 |1995 |S |1996 | |- |{{Знаме|Comoros}} |1985 |1985 |1985 |— |— | |- |{{Знаме|Democratic Republic of the Congo}} |1961 |1982 |2002 |— |2002 | |- |{{Знаме|Republic of the Congo}} |1967 |1983 |1983 |S |— | |- |{{Знаме|Cook Islands}} |2002 |2002 |2002 |2011 |2002 | |- |{{Знаме|Costa Rica}} |1969 |1983 |1983 |2008 |1999 | |- |{{Знаме|Côte d'Ivoire}} |1961 |1989 |1989 |— |— | |- |{{Знаме|Croatia}} |1992 |1992 |1992 |2007 |1992 | |- |{{Знаме|Cuba}} |1954 |1982 |1999 |— |— | |- |{{Знаме|Cyprus}} |1962 |1979 |1996 |2007 |2002 | |- |{{Знаме|Czech Republic}} |1993 |1993 |1993 |2007 |1995 | |- |{{Знаме|Denmark}} |1951 |1982 |1982 |2007 |1982 |Сите договори се проширија на {{flag|Faroe Islands}} и на {{flag|Гренланд}}. |- |{{Знаме|Djibouti}} |1978 |1991 |1991 |— |— | |- |{{Знаме|Dominica}} |1981 |1996 |1996 |— |— | |- |{{Знаме|Dominican Republic}} |1958 |1994 |1994 |2009 |— | |- |{{Знаме|Ecuador}} |1954 |1979 |1979 |2020 |— | |- |{{Знаме|Egypt}} |1952 |1992 |1992 |— |— | |- |{{Знаме|El Salvador}} |1953 |1978 |1978 |2007 |— | |- |{{Знаме|Equatorial Guinea}} |1986 |1986 |1986 |— |— | |- |{{Знаме|Eritrea}} |2000 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Estonia}} |1993 |1993 |1993 |2008 |2009 | |- |{{Знаме|Ethiopia}} |1969 |1994 |1994 |S |— | |- |{{Знаме|Fiji}} |1971 |2008 |2008 |2008 |— | |- |{{Знаме|Finland}} |1955 |1980 |1980 |2009 |1980 | |- |{{Знаме|France}} |1951 |2001 |1984 |2009 |— | |- |{{Знаме|Gabon}} |1965 |1980 |1980 |— |— | |- |{{Знаме|The Gambia}} |1966 |1989 |1989 |— |— | |- |{{Знаме|Georgia}} |1993 |1993 |1993 |2007 |— | |- |{{Знаме|Germany}} |1954 |1991 |1991 |2009 |1991 | |- |{{Знаме|Ghana}} |1958 |1978 |1978 |S |— | |- |{{Знаме|Greece}} |1956 |1989 |1993 |2009 |1998 | |- |{{Знаме|Grenada}} |1981 |1998 |1998 |— |— | |- |{{Знаме|Guatemala}} |1952 |1987 |1987 |2008 |— | |- |{{Знаме|Guinea}} |1984 |1984 |1984 |— |1993 | |- |{{Знаме|Guinea-Bissau}} |1974 |1986 |1986 |— |— | |- |{{Знаме|Guyana}} |1968 |1998 |1998 |2009 |— | |- |{{Знаме|Haiti}} |1957 |2006 |2006 |S |— | |- |{{Знаме|Holy See}} |1951 |1985 |1985 |— |— | |- |{{Знаме|Honduras}} |1965 |1995 |1995 |2006 |2025 | |- |{{Знаме|Hungary}} |1954 |1989 |1989 |2006 |1991 | |- |{{Знаме|Iceland}} |1965 |1987 |1987 |2006 |1987 | |- |{{Знаме|India}} |1950 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Indonesia}} |1958 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Iran}} |1957 |S |S |— |— | |- |{{Знаме|Iraq}} |1956 |2010 |— |— |— | |- |{{Знаме|Ireland}} |1962 |1999 |1999 |S |1999 | |- |{{Знаме|Israel}} |1951 |— |— |2007 |— | |- |{{Знаме|Italy}} |1951 |1986 |1986 |2009 |1986 | |- |{{Знаме|Jamaica}} |1964 |1986 |1986 |S |— | |- |{{Знаме|Japan}} |1953 |2004 |2004 |— |2004 | |- |{{Знаме|Jordan}} |1951 |1979 |1979 |— |— | |- |{{Знаме|Kazakhstan}} |1992 |1992 |1992 |2009 |— | |- |{{Знаме|Kenya}} |1966 |1999 |1999 |2013 |— | |- |{{Знаме|Kiribati}} |1989 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|North Korea}} |1957 |1988 |— |— |— | |- |{{Знаме|South Korea}} |1966 |1982 |1982 |S |2004 | |- |{{Знаме|Kuwait}} |1967 |1985 |1985 |— |2013 | |- |{{Знаме|Kyrgyzstan}} |1992 |1992 |1992 |2019 |— | |- |{{Знаме|Laos}} |1956 |1980 |1980 |— |1998 | |- |{{Знаме|Latvia}} |1991 |1991 |1991 |2007 |— | |- |{{Знаме|Lebanon}} |1951 |1997 |1997 |— |— | |- |{{Знаме|Lesotho}} |1968 |1994 |1994 |2020 |2010 | |- |{{Знаме|Liberia}} |1954 |1988 |1988 |— |— | |- |{{Знаме|Libya}} |1956 |1978 |1978 |— |— | |- |{{Знаме|Liechtenstein}} |1950 |1989 |1989 |2006 |1989 | |- |{{Знаме|Lithuania}} |1996 |2000 |2000 |2007 |2000 | |- |{{Знаме|Luxembourg}} |1953 |1989 |1989 |2015 |1993 | |- |{{Знаме|North Macedonia}} |1993 |1993 |1993 |2008 |1993 | |- |{{Знаме|Madagascar}} |1963 |1992 |1992 |2018 |1993 | |- |{{Знаме|Malawi}} |1968 |1991 |1991 |— |2014 | |- |{{Знаме|Malaysia}} |1962 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Maldives}} |1991 |1991 |1991 |— |— | |- |{{Знаме|Mali}} |1965 |1989 |1989 |— |2003 | |- |{{Знаме|Malta}} |1968 |1989 |1989 |S |1989 | |- |{{Знаме|Marshall Islands}} |2004 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Mauritania}} |1962 |1980 |1980 |— |— | |- |{{Знаме|Mauritius}} |1970 |1982 |1982 |— |— | |- |{{Знаме|Mexico}} |1952 |1983 |— |2008 |— | |- |{{Знаме|Federated States of Micronesia}} |1995 |1995 |1995 |— |— | |- |{{Знаме|Moldova}} |1993 |1993 |1993 |2008 |— | |- |{{Знаме|Monaco}} |1950 |2000 |2000 |2007 |2007 | |- |{{Знаме|Mongolia}} |1958 |1995 |1995 |— |1995 | |- |{{Знаме|Montenegro}} |2006 |2006 |2006 |— |2007 | |- |{{Знаме|Morocco}} |1956 |2011 |2011 |— |— | |- |{{Знаме|Mozambique}} |1983 |1983 |2002 |— |— | |- |{{Знаме|Myanmar}} |1992 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Namibia}} |1991 |1994 |1994 |— |1994 |[[Советот на Обединетите нации за Намибија]] пристапи кон Конвенциите I–IV и Протоколите I–II во 1983 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/831130-GENEVE_e.pdf|title=Accession of the United Nations Council for Namibia to the four Conventions and the two Protocols Additional|date=1983-11-30|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2014-04-17}}</ref> Намибија ги наследи Конвенциите I-IV во 1991 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/911025_1-GENEVE_e.pdf|title=Succession by Namibia to the Conventions|date=1991-10-25|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2014-04-17}}</ref> и протоколите I-II во 1994 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/940727_1-GENEVE_e.pdf|title=Declaration by Namibia|date=1994-07-27|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2014-04-17}}</ref> |- |{{Знаме|Nauru}} |2006 |2006 |2006 |2012 |— | |- |{{Знаме|Nepal}} |1964 |— |— |S |— | |- |{{Знаме|Netherlands}} |1954 |1987 |1987 |2006 |1987 |Конвенциите I–IV и Протоколите I–III се проширени на {{flag|Аруба}}, {{flag|Curaçao}}, {{flag|Sint Maarten}}, и на {{flag|Caribbean Netherlands}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/870710_2-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=1987-07-10|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/061215-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=2006-12-15|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/111017-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=2011-10-17|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref> |- |{{Знаме|New Zealand}} |1959 |1988 |1988 |2013 |1988 |{{Знаме|Niue}} се смета за обврзана со ратификацијата на Конвенциите I–IV од страна на Нов Зеланд во 1959 година од страна на [[Меѓународен комитет на Црвениот крст]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/vwTreatiesByCountrySelected.xsp?xp_countrySelected=NU|title=Niue|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2013-07-17}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/xsp/.ibmmodres/domino/OpenAttachment/applic/ihl/ihl.nsf/1AA6453A628AFAA9C1257D5E00556C3C/%24File/IHL_and_other_related_Treaties.pdf?Open|title=State Parties to the Following International Humanitarian Law and Other Related Treaties as of 29-Sep-2014|date=2014-09-29|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2014-10-15}}</ref> врз основа на донесувањето на сопствениот Закон за Женевските конвенции од 1958 година од страна на Ниуе.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gov.nu/wb/media/Volume%202.pdf|title=Niue Laws|date=2006|publisher=[[Government of Niue]]|accessdate=2013-07-16}}</ref><br /><br /> Нов Зеланд изјави дека ратификацијата на Протоколите I-II не се однесува на {{Знаме|Cook Islands}} (која подоцна независно ги ратификуваше Протоколите), {{Знаме|Niue}} и {{Знаме|Tokelau}}.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/880315_2-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=1988-03-15|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref> |- |{{Знаме|Nicaragua}} |1953 |1999 |1999 |2009 |— | |- |{{Знаме|Niger}} |1964 |1979 |1979 |— |— | |- |{{Знаме|Nigeria}} |1961 |1988 |1988 |— |— | |- |{{Знаме|Norway}} |1951 |1981 |1981 |2006 |1981 | |- |{{Знаме|Oman}} |1974 |1984 |1984 |— |— | |- |{{Знаме|Pakistan}} |1951 |S |S |— |— | |- |{{Знаме|Palau}} |1996 |1996 |1996 |— |— | |- |{{Државнознаме|State of Palestine}} |2014 |2014 |2015 |2015 |2018 |[[Палестинска ослободителна организација|Палестинската ослободителна организација]] (ПЛО) еднострано се прогласи за обврзана со Конвенциите I-IV и Протоколот I во 1982 година.<ref name="palno" /><br /><br />Во 1989 година, ПЛО достави писмо до Швајцарското федерално министерство за надворешни работи во кое делумно се наведува дека Државата Палестина одлучила да „се придржува до Четирите Женевски конвенции од 12 август 1949 година и двата дополнителни протоколи кон нив“.<ref name="palter">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/57jnjg.htm|title=Geneva Conventions for the protection of war victims of 12 August 1949 and Additional Protocols of 8 June 1977 Ratifications, accessions and successions as at 31 December 1996|date=1997-04-30|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|accessdate=2014-10-14}}</ref> Сепак, швајцарската влада, која дејствува како депозитар за Конвенциите, одговори наведувајќи дека „не е во позиција да одлучи дали оваа комуникација може да се смета за инструмент за пристапување“ поради „неизвесноста [sic] во рамките на меѓународната заедница во врска со постоењето или непостоењето на државата Палестина“.<ref name="palno">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/890913-GENEVE_e.pdf|title=Note of information|date=1989-09-13|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-07-16}}</ref><ref name="palter" /> Во 1990 година, ПЛО достави „Меморандум за пристапување на државата Палестина кон четирите Женевски конвенции од 12 август 1949 година“ до депозитарот и побара прашањето да се разгледа повторно. Сепак, швајцарската влада ги повтори своите претходни заклучоци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/901211-GENEVE_e.pdf|title=Information note|date=1990-12-11|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2016-04-14}}</ref><br />По усвојувањето на резолуцијата на [[Генерално собрание на Обединетите нации]] со која на Палестина и се доделува статус на земја набљудувач нечленка во ноември 2012 година, Палестина пристапи кон Конвенциите I-IV и Протоколот I во април 2014 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/140410-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=2014-04-10|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2015-01-09}}</ref> Во јануари 2015 година, Палестина се приклучи кон Протоколите II и III..<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/en/documents/geneva-150109_en.pdf|title=Notification to the Governments of the States parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protection of War Victims|date=2015-01-09|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109224229/https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/en/documents/geneva-150109_en.pdf|archive-date=9 January 2015|accessdate=2015-01-09}}</ref> |- |{{Знаме|Panama}} |1956 |1995 |1995 |2012 |1999 | |- |{{Знаме|Papua New Guinea}} |1976 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Paraguay}} |1961 |1990 |1990 |2008 |1998 | |- |{{Знаме|Peru}} |1956 |1989 |1989 |2018 |— | |- |{{Знаме|Philippines}} |{{Подредување|1951.5|{{nowrap|1951 (I)}}<br/>{{nowrap|1952 (II–IV)}}}} |2012 |1986 |2006 |— | |- |{{Знаме|Poland}} |1954 |1991 |1991 |2009 |1992 | |- |{{Знаме|Portugal}} |1961 |1992 |1992 |2014 |1994 | |- |{{Знаме|Qatar}} |1975 |1988 |2005 |— |1991 | |- |{{Знаме|Romania}} |1954 |1990 |1990 |2015 |1995 | |- |{{Знаме|Russia}} |1954 |1989 |1989 |S |<s>1989</s> |Конвенциите I–IV и Протоколите I и II ратификувани како {{Знаме|Soviet Union}}.<br /><br />Декларацијата согласно член 90 од Протокол 1 беше повлечена во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201910160027|title=Указ Президента Российской Федерации от 16.10.2019 № 494 ∙ Официальное опубликование правовых актов|work=publication.pravo.gov.ru|accessdate=2023-08-23}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977/state-parties/RU|work=ihl-databases.icrc.org|accessdate=2023-08-23}}</ref> |- |{{Знаме|Rwanda}} |1964 |1984 |1984 |— |1993 | |- |{{Знаме|Saint Kitts and Nevis}} |1986 |1986 |1986 |— |2014 | |- |{{Знаме|Saint Lucia}} |1981 |1982 |1982 |— |— | |- |{{Знаме|Saint Vincent and the Grenadines}} |1981 |1983 |1983 |— |2013 | |- |{{Знаме|Samoa}} |1984 |1984 |1984 |— |— | |- |{{Знаме|San Marino}} |1953 |1994 |1994 |2007 |— | |- |{{Знаме|Sao Tome and Principe}} |1976 |1996 |1996 |— |— | |- |{{Знаме|Saudi Arabia}} |1963 |1987 |2001 |— |— | |- |{{Знаме|Senegal}} |1963 |1985 |1985 |— |— | |- |{{Знаме|Serbia}} |2001 |2001 |2001 |2010 |2001 |Конвенциите I–IV и Протоколите I–II ратификувани како {{Знаме|Federal Republic of Yugoslavia}}. |- |{{Знаме|Seychelles}} |1984 |1984 |1984 |— |1992 | |- |{{Знаме|Sierra Leone}} |1965 |1986 |1986 |S |— | |- |{{Знаме|Singapore}} |1973 |— |— |2008 |— | |- |{{Знаме|Slovakia}} |1993 |1993 |1993 |2007 |1995 | |- |{{Знаме|Slovenia}} |1992 |1992 |1992 |2008 |1992 | |- |{{Знаме|Solomon Islands}} |1981 |1988 |1988 |— |— | |- |{{Знаме|Somalia}} |1962 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|South Africa}} |1952 |1995 |1995 |— |— | |- |{{Знаме|South Sudan}} |2013 |2013 |2013 |2013 |— | |- |{{Знаме|Spain}} |1952 |1989 |1989 |2010 |1989 | |- |{{Знаме|Sri Lanka}} |1959 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Sudan}} |1957 |2006 |2006 |— |— | |- |{{Знаме|Suriname}} |1976 |1985 |1985 |2013 |— | |- |{{Знаме|Eswatini}} |1973 |1995 |1995 |— |— | |- |{{Знаме|Sweden}} |1953 |1979 |1979 |2014 |1979 | |- |{{Знаме|Switzerland}} |1950 |1982 |1982 |2006 |1982 | |- |{{Знаме|Syria}} |1953 |1983 |— |— |— | |- |{{Знаме|Tajikistan}} |1993 |1993 |1993 |— |1997 | |- |{{Знаме|Tanzania}} |1962 |1983 |1983 |S |— |Конвенции I–IV ратификувани како {{flag|Tanganyika(1961–1964)}} |- |{{Знаме|Thailand}} |1954 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Timor-Leste}} |2003 |2005 |2005 |2011 |— | |- |{{Знаме|Togo}} |1962 |1984 |1984 |S |1991 | |- |{{Знаме|Tonga}} |1978 |2003 |2003 |— |2003 | |- |{{Знаме|Trinidad and Tobago}} |1963 |2001 |2001 |— |2001 | |- |{{Знаме|Tunisia}} |1957 |1979 |1979 |— |— | |- |{{Знаме|Turkey}} |1954 |— |— |S |— | |- |{{Знаме|Turkmenistan}} |1992 |1992 |1992 |— |— | |- |{{Знаме|Tuvalu}} |1981 |— |— |— |— | |- |{{Знаме|Uganda}} |1964 |1991 |1991 |2008 |— | |- |{{Знаме|Ukraine}} |1954 |1990 |1990 |2010 |1990 |Конвенциите I–IV и Протоколите I–II ратификувани како {{Знаме|Ukrainian SSR}}. |- |{{Знаме|United Arab Emirates}} |1972 |1983 |1983 |— |1992 | |- |{{Знаме|United Kingdom}} |1957 |1998 |1998 |2009 |1999 |Протоколите I–III се проширени на сите три крунски зависни територии и на 13 од 14 ppБритански прекуморски територии]] (со исклучок на {{flag|Гибралтар}}).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/021101-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=2002-11-01|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/110701-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=2011-07-01|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/130207-GENEVE_e.pdf|title=Notification to the Governments of the States Parties to the Geneva Conventions of 12 August 1949 for the Protoection of War Victims|date=2013-02-07|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2013-08-14}}</ref> |- |{{Знаме|United States}} |1955 |S |S |2007 |— |Потпишано во 1949.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/Notification.xsp?documentId=D6B53F5B5D14F35AC1256402003F9920&action=OpenDocument|work=ihl-databases.icrc.org|accessdate=2020-07-18}}</ref> Ратификувано на 9 јуни 1955.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/jmd/legacy/2014/03/15/senateexecrept-9-1955.pdf#:~:text=The%20committee%20considered%20the%204%20conventions%20in%20executive,various%20provisions%20of%20the%20conventions%20by%20other%20parties.|title=GENEVA CONVENTIONS FOR THE PROTECTION OF WAR VICTIMS - REPORT OF THE COMMITTEE ON FOREIGN RELATIONS ON EXECUTIVES D, E, F, AND G EIGHTY-SECOND CONGRESS FIRST SESSION|last=|first=|date=June 27, 1955|work=United States Department of Justice|archive-url=|archive-date=|accessdate=July 18, 2020}}</ref> Протоколите I–II не се ратификувани |- |{{Знаме|Uruguay}} |1969 |1985 |1985 |2012 |1990 | |- |{{Знаме|Uzbekistan}} |1993 |1993 |1993 |— |— | |- |{{Знаме|Vanuatu}} |1982 |1985 |1985 |— |— | |- |{{Знаме|Venezuela}} |1956 |1998 |1998 |— |— | |- |{{Знаме|Vietnam}} |1957 |1981 |— |— |— |Конвенциите I–IV ратификувани како {{Знаме|North Vietnam}}.<ref name="untc" /><br /><br />Исто така ратификуван од Државата Виетнам во 1953 година и Привремената револуционерна влада на Република Јужен Виетнам во 1973 година пред повторното обединување на Виетнам.<ref name="untc" /> |- |{{Знаме|Yemen}} |1970 |1990 |1990 |— |— |Конвенциите I–IV и Протоколите I–II ратификувани како {{Знаме|North Yemen}}<ref name="untc" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/900531_1-GENEVE_e.pdf|title=Ratification of the Additional Protocols I and II by the Yemen Arab Republic|date=1990-05-31|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2016-04-16}}</ref><br /><br />Конвенциите I–IV исто така ратификувани од {{Знаме|South Yemen}} во 1977 година пред обединувањето на Јемен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/770627-GENEVE_e.pdf|title=Declaration of Accession by the People's Republic of Yemen|date=1977-06-27|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2016-04-16}}</ref> |- |{{Знаме|Zambia}} |1966 |1995 |1995 |— |— | |- |{{Знаме|Zimbabwe}} |1983 |1992 |1992 |— |— | |- class="sortbottom" !'''Вкупно''' ! ! ! ! ! ! |- class="sortbottom" !Ратификувано !196 !175 !170 !80 !78 ! |- class="sortbottom" !Само потпишано !0 !3 !3 !20 !N/A ! |} {| class="wikitable sortable" |+Властите кои поднесоа еднострана декларација согласно член 96, став 3 од Протокол I ! width="150" | Овластување <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/aussenpolitik/voelkerrecht/geneve/150625-1977-PROT-1-ART96_fr.pdf|title=Autorité ayant fait la déclaration unilatérale prévue à l'article 96, paragraphe 3|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|accessdate=2015-06-30}}</ref> ! Година на декларација ! Конфликт ! Белешки |- |{{Знамеикона|SADR}} [[Полисарио|Полисарио Фронт]] | 2015 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/150626-GENEVE_en.pdf|title=Unilateral declaration pursuant to Article 96, paragraph 3, of Protocol I|date=2015-06-26|publisher=[[Federal Department of Foreign Affairs|Federal Department of Foreign Affairs of Switzerland]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907192102/https://www.eda.admin.ch/content/dam/eda/fr/documents/topics/aussenpolitik/voelkerrecht/Geneve/150626-GENEVE_en.pdf|archive-date=2015-09-07|accessdate=2015-06-30}}</ref> | [[Конфликтот во Западна Сахара]] со [[Мароко]] | Член 96.3 од Протокол I дозволува „орган што претставува народ ангажиран против Висока договорна страна во“ војна за национално ослободување да даде еднострана декларација за примена на четирите конвенции и Протокол I во однос на тој конфликт. Како резултат на таквата декларација, „конвенциите и овој Протокол се подеднакво обврзувачки за сите страни во конфликтот“. Оваа одредба ја повика [[Полисарио|Фронтот Полисарио]] во 2015 година и од тој датум беше единственото движење за национално ослободување чие декларација беше прифатено од меѓународната заедница, бидејќи во претходните обиди релевантната држава не беше страна на Дополнителниот протокол I (Мароко го ратификуваше протоколот во 2011 година). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.armedgroups-internationallaw.org/2015/09/02/unilateral-declaration-by-polisario-under-api-accepted-by-swiss-federal-council/|title=Unilateral Declaration by Polisario under API accepted by Swiss Federal Council|last=Fortin|first=Katharine|date=2 September 2015|work=Armed Groups and International Law|language=en|accessdate=12 August 2025}}</ref> |} === Поранешни државни партии === Следните држави беа страни на Женевските конвенции I–IV, но нивните ратификации не се признати како применливи за која било [[Наследство на држави|наредна држава]] според меѓународното право, иако сите ги ратификуваа самостојно: {{div col|colwidth=12em}} *{{flagdeco|Чехословачка}} [[Чехословачка]] *{{flagdeco|Источна Германија}} [[Источна Германија]] *{{flagdeco|South Vietnam}} [[Јужен Виетнам]] *{{flagdeco|South Yemen}} [[Јужен Јемен]] *{{flagdeco|Југославија}} [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] *{{flagdeco|Занзибар|1963}} [[Султанат Занзибар|Занзибар]] {{div col end}} == Страни на Женевската конвенција од 1864 година == Првите 10 Члена од [[Прва Женевска конвенција|Првата Женевска конвенција]] биле склучени во 1864 година и ова била оригиналната Женевска конвенција. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Историја на човековите права]] p460ntf33o31br6mk9nug8hmg3atsfw Протокол I кон Женевските конвенции 0 1396725 5575255 5571419 2026-06-11T08:52:30Z Виолетова 1975 средување 5575255 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Договор|name=Протокол I од Женевските конвенции|long_name=Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а во врска со заштитата на жртвите од меѓународни вооружени конфликти (Протокол I)|type=[[Протокол (дипломатија)|Протокол]]|date_drafted=20 февруари 1974 – 8 јуни 1977|date_signed={{Start date|df=y|1977|06|08}}|location_signed=Женева|date_effective={{Start date|df=y|1978|12|07}}|parties={{Collapsible list|expand=|title=175 Држави<ref>{{Cite web |title=Treaties, States parties, and Commentaries - States Parties - Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesParties&xp_treatySelected=470 |access-date=13 April 2022 |website=ihl-databases.icrc.org}}</ref>|bullets= |{{flagcountry|Afghanistan}} | {{flagcountry|Albania}} | {{flagcountry|Algeria}} | {{flagcountry|Andorra}} | {{flagcountry|Angola}} | {{flagcountry|Antigua and Barbuda}} | {{flagcountry|Argentina}} | {{flagcountry|Armenia}} | {{flagcountry|Australia}} | {{flagcountry|Austria}} | {{flagcountry|Bahamas}} | {{flagcountry|Bahrain}} | {{flagcountry|Bangladesh}} | {{flagcountry|Barbados}} | {{flagcountry|Belarus}} | {{flagcountry|Belgium}} | {{flagcountry|Belize}} | {{flagcountry|Benin}} | {{flagcountry|Bolivia}} | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} | {{flagcountry|Botswana}} | {{flagcountry|Brazil}} | {{flagcountry|Brunei Darussalam}} | {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Burkina Faso}} | {{flagcountry|Burundi}} | {{flagcountry|Зелен ’Рт}} | {{flagcountry|Cambodia}} | {{flagcountry|Cameroon}} | {{flagcountry|Canada}} | {{flagcountry|Central African Republic}} | {{flagcountry|Chad}} | {{flagcountry|Chile}} | {{flagcountry|China}} | {{flagcountry|Colombia}} | {{flagcountry|Comoros}} | {{flagcountry|Congo}} | {{flagcountry|Cook Islands}} | {{flagcountry|Costa Rica}} | {{flagcountry|Côte d'Ivoire}} | {{flagcountry|Croatia}} | {{flagcountry|Cuba}} | {{flagcountry|Cyprus}} | {{flagcountry|Czech Republic}} | {{flagcountry|Democratic People's Republic of Korea}} | {{flagcountry|Democratic Republic of the Congo}} | {{flagcountry|Denmark}} | {{flagcountry|Djibouti}} | {{flagcountry|Dominica}} | {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{flagcountry|Ecuador}} | {{flagcountry|Egypt}} | {{flagcountry|El Salvador}} | {{flagcountry|Equatorial Guinea}} | {{flagcountry|Estonia}} | {{flagcountry|Eswatini}} | {{flagcountry|Ethiopia}} | {{flagcountry|Fiji}} | {{flagcountry|Finland}} | {{flagcountry|France}} | {{flagcountry|Gabon}} | {{flagcountry|Gambia}} | {{flagcountry|Georgia}} | {{flagcountry|Germany}} | {{flagcountry|Ghana}} | {{flagcountry|Greece}} | {{flagcountry|Grenada}} | {{flagcountry|Guatemala}} | {{flagcountry|Guinea}} | {{flagcountry|Guinea-Bissau}} | {{flagcountry|Guyana}} | {{flagcountry|Haiti}} | {{flagcountry|Holy See}} | {{flagcountry|Honduras}} | {{flagcountry|Hungary}} | {{flagcountry|Iceland}} | {{flagcountry|Iraq}} | {{flagcountry|Ireland}} | {{flagcountry|Italy}} | {{flagcountry|Jamaica}} | {{flagcountry|Japan}} | {{flagcountry|Jordan}} | {{flagcountry|Kazakhstan}} | {{flagcountry|Kenya}} | {{flagcountry|Kuwait}} | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} | {{flagcountry|Laos}} | {{flagcountry|Latvia}} | {{flagcountry|Lebanon}} | {{flagcountry|Lesotho}} | {{flagcountry|Liberia}} | {{flagcountry|Libya}} | {{flagcountry|Liechtenstein}} | {{flagcountry|Lithuania}} | {{flagcountry|Luxembourg}} | {{flagcountry|Madagascar}} | {{flagcountry|Malawi}} | {{flagcountry|Maldives}} | {{flagcountry|Mali}} | {{flagcountry|Malta}} | {{flagcountry|Mauritania}} | {{flagcountry|Mauritius}} | {{flagcountry|Mexico}} | {{flagcountry|Micronesia}} | {{flagcountry|Monaco}} | {{flagcountry|Mongolia}} | {{flagcountry|Montenegro}} | {{flagcountry|Morocco}} | {{flagcountry|Mozambique}} | {{flagcountry|Namibia}} | {{flagcountry|Nauru}} | {{flagcountry|Netherlands}} | {{flagcountry|New Zealand}} | {{flagcountry|Nicaragua}} | {{flagcountry|Niger}} | {{flagcountry|Nigeria}} | {{flagcountry|North Macedonia}} | {{flagcountry|Norway}} | {{flagcountry|Oman}} | {{flagcountry|Palau}} | {{flagcountry|Palestine}} | {{flagcountry|Panama}} | {{flagcountry|Paraguay}} | {{flagcountry|Peru}} | {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Poland}} | {{flagcountry|Portugal}} | {{flagcountry|Qatar}} | {{flagcountry|Republic of Korea}} | {{flagcountry|Moldova}} | {{flagcountry|Romania}} | {{flagcountry|Russian Federation}} | {{flagcountry|Rwanda}} | {{flagcountry|Saint Kitts and Nevis}} | {{flagcountry|Saint Lucia}} | {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{flagcountry|Samoa}} | {{flagcountry|San Marino}} | {{flagcountry|Sao Tome and Principe}} | {{flagcountry|Saudi Arabia}} | {{flagcountry|Senegal}} | {{flagcountry|Serbia}} | {{flagcountry|Seychelles}} | {{flagcountry|Sierra Leone}} | {{flagcountry|Slovakia}} | {{flagcountry|Slovenia}} | {{flagcountry|Solomon Islands}} | {{flagcountry|South Africa}} | {{flagcountry|South Sudan}} | {{flagcountry|Spain}} | {{flagcountry|Sudan}} | {{flagcountry|Suriname}} | {{flagcountry|Sweden}} | {{flagcountry|Switzerland}} | {{flagcountry|Syrian Arab Republic}} | {{flagcountry|Tajikistan}} | {{flagcountry|Timor-Leste}} | {{flagcountry|Togo}} | {{flagcountry|Tonga}} | {{flagcountry|Trinidad and Tobago}} | {{flagcountry|Tunisia}} | {{flagcountry|Turkmenistan}} | {{flagcountry|Uganda}} | {{flagcountry|Ukraine}} | {{flagcountry|United Arab Emirates}} | {{flagcountry|United Kingdom}} | {{flagcountry|Tanzania}} | {{flagcountry|Uruguay}} | {{flagcountry|Uzbekistan}} | {{flagcountry|Vanuatu}} | {{flagcountry|Venezuela}} | {{flagcountry|Vietnam}} | {{flagcountry|Yemen}} | {{flagcountry|Zambia}} | {{flagcountry|Zimbabwe}}}}|depositor=[[Федерален совет (Швајцарија)|Швајцарски федерален совет]]|languages=* [[Англиски јазик|Англиски]] * [[Арапски јазик|Арапски]] * [[Мандарински кинески|Кинески]] * [[Шпански јазик|Шпански]] * [[Француски јазик|Француски]] * [[Руски јазик|Руски]]|signatories={{Collapsible list|expand=|title=3 Држави<ref>{{Cite web |title=Treaties, States parties, and Commentaries - Signatory States - Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesSign&xp_treatySelected=470 |access-date=13 April 2022 |website=ihl-databases.icrc.org}}</ref>|bullets= |{{flagcountry|Iran}} | {{flagcountry|Pakistan}} | {{flagcountry|United States of America}}}}|wikisource=Geneva Convention/Protocol I}} '''Протокол I кон Женевските конвенции''' или '''Дополнителен протокол I''' ('''AP I''')<ref>{{Наведена книга|title=Yearbook of International Humanitarian Law 2011 - Volume 14|last=Cadwalader|first=George Jr.|date=2011|isbn=978-90-6704-854-5|volume=14|pages=133–171|chapter=The Rules Governing the Conduct of Hostilities in Additional Protocol I to the Geneva Conventions of 1949: A Review of Relevant United States References|doi=10.1007/978-90-6704-855-2_5|access-date=|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-of-international-humanitarian-law/article/abs/rules-governing-the-conduct-of-hostilities-in-additional-protocol-i-to-the-geneva-conventions-of-1949-a-review-of-relevant-united-states-references/5089B0FD7E7CF55057D76972F4F76A9E}}</ref> — амандман или опционален [[Протокол (дипломатија)|протокол]] од 1977 година кон [[Женевски конвенции|Женевските конвенции од 1949 година]] што се однесувал на заштитата на цивилните жртви од [[меѓународни вооружени конфликти]], вклучувајќи „вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација, туѓа окупација или расистички режими“. Во пракса, Дополнителниот протокол I ги потврдил меѓународните правила на војување утврдени во [[Хашките конвенции од 1899 и 1907 година|Хашките конвенции од 1907 година]] и четирите Женевски конвенции од 1949 година со цел да се приспособат на развојот на војувањето по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Од јуни 2025 година, Дополнителниот протокол I бил ратификуван од [[Список на страни на Женевските конвенции|175 држави]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977?activeTab=1949GCs-APs-and-commentaries|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> а протоколот бил потпишан до [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Иран]] и [[Пакистан]] на 12 декември 1977 година, но никогаш не го ратификувале, а не го потпишале [[Израел]], [[Индија]] и [[Турција]]. Некои, но не сите, од одредбите од Дополнителниот протокол I од 1977 година, „добиле признание како [[обичајно право]]“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to international criminal law and procedure|last=Cryer|first=Robert|last2=Friman|first2=Håkan|last3=Robinson|first3=Darryl|last4=Wilmshurst|first4=Elizabeth|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-69883-3|edition=Third|location=Cambridge|pages=265}}</ref> == Резиме на одредбите == Дополнителниот протокол I содржи 102 члена, а следново претставува основен преглед на Протоколот.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions (Protocol I) of 8 June 1977|publisher=International Humanitarian Law Databases}}</ref> Општо земено, Дополнителниот протокол I ги потврдувал одредбите од оригиналните четири [[Женевски конвенции]] од 1949 година. Сепак, додадени се следните дополнителни заштити: * '''Член 1''' — наведува дека Конвенцијата се применува во „вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација и туѓа окупација и против расистички режими во остварувањето на нивното право на [[самоопределување]]“. * '''Член 15''' — наведува дека цивилниот [[Медицинар|медицински]] и [[Религија|религиозен]] [[Вработување|персонал]] треба да биде почитуван и заштитен и ова вклучува дека страните треба да му дадат секаква достапна помош на цивилниот медицински персонал. * '''Член 17''' и '''Член 81''' — го овластуваат [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]], националните друштва или други непристрасни хуманитарни организации да им обезбедат помош на жртвите од војната. * '''Член 35''' — забранува [[оружје]] кое „предизвикува непотребни повреди или непотребно страдање“, како и средства за војување кои „предизвикуваат широко распространета, долгорочна и сериозна штета на природната средина“. * '''Член 37''' — забранува перфидност, односно лажно прогласување примирје и идентификува четири вида перфидност и ги разликува воените измами од перфидноста. * '''Член 40''' — забранува „без милост“, т.е. наредба да нема преживеани, да се заканува како такво или да се спроведуваат непријателства врз таа основа. * '''Член 42''' — ги забранува нападите врз пилоти и екипажи кои се спуштаат со падобран од воздухоплов во опасност. Откако ќе слетаат на територија контролирана од спротивната страна, мора да им се даде можност да се предадат пред да бидат нападнати, освен ако не е очигледно дека се вклучени во непријателски чин. [[Воздушно-десантна војска|Воздухопловните трупи]], без разлика дали се во опасност или не, не ја добиваат заштитата што ја обезбедува овој член и затоа можат да бидат нападнати за време на нивното спуштање. * '''Член 43''' — се занимава со идентификување на вооружените сили кои се страни во конфликт, а државите кои се борци „ќе бидат предмет на внатрешен дисциплински систем кој, {{Јаз|la|inter alia}}, ќе спроведува усогласеност со правилата на меѓународното право што се применуваат во вооружен конфликт.“ * '''Член 47(1)''' — предвидува дека платениците „немаат право да бидат борци или воени заробеници“. * '''Член 51''' и '''Член 54''' — ги забрануваат неселективните напади врз цивилното население и уништувањето на изворите на храна, водата или другите материјали потребни за опстанок. Ова вклучува директно напаѓање на цивилни (невоени) цели, но исто така и користење технологии чиј обем на уништување не може да се ограничи.<ref name="commentary">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/Commentary_GC_Protocols.pdf|title=Commentary on the Additional Protocols to the Geneva Conventions|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> [[Тотална војна]] што не прави разлика помеѓу цивилни и воени цели се смета за [[воено злосторство]]. * '''Член 53''' — забранува напади врз историски споменици, уметнички дела и места за богослужба. * '''Член 56''' — опфаќа напади врз „објекти и инсталации што содржат опасни сили“, како што се [[Брана (градба)|брани]], насипи и [[Атомска централа|нуклеарни електрани]]. Овие цели, како и други воени цели во нивна близина, не смеат да бидат нападнати ако претставуваат закана за ослободување на опасни сили. * '''Член 76''', '''Член 77''' и '''Член 78''' — кои го сочинуваат Поглавје II, обезбедуваат посебна заштита за [[Жена|жените]] и [[Дете|децата]]. Особено, смртната казна нема да се извршува врз деца под 18 години и ќе се избегнува врз бремени жени и мајки кои имаат деца кои се издржуваат. Понатаму, деца под 15 години нема да бидат регрутирани во вооружените сили, а страните ќе ги преземат сите разумни мерки за да ги спречат да учествуваат во непријателства. * '''Член 79''' — наведува дека [[Новинар|новинарите]] се сметаат за цивили и им се дава иста заштита. Цивилните воени дописници поврзани со вооружените сили кои се заробени имаат исти права како и воените заробеници, како што е наведено во Третата Женевска конвенција.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions (Protocol I) of 8 June 1977|publisher=International Humanitarian Law Databases}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf "Protocol Additional to the Geneva Conventions (Protocol I) of 8 June 1977"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> * '''Член 85(3f)''' — забранува перфидна употреба на црвениот крст, црвената полумесечина, црвениот лав и сонцето или други заштитни знаци признати со Женевските конвенции. * '''Член 90''' — опишува како можат да се формираат меѓународни комисии за утврдување факти во ситуации на сериозни прекршувања на Женевските конвенции. == Статус на ратификација == === Израел === Израел не го ратификувал Дополнителниот протокол I кон Женевските конвенции, а според правниот научник и адвокат за човекови права [[Нура Еракат]], ова ѝ овозможувало на израелската влада да го признае [[Израелско-палестински конфликт|израелско-палестинскиот конфликт]] како <nowiki>„</nowiki> ниту граѓанска војна („немеѓународен вооружен конфликт“) ниту војна против ослободително движење („меѓународен вооружен конфликт“)<nowiki>“</nowiki><ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://searchworks.stanford.edu/view/13221372|title=Justice for some: law and the question of Palestine|last=Erakat|first=Noura|date=2019|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-9825-9|location=Stanford, California|pages=179}}</ref> и на овој начин, силата што ја користеле палестинските фракции можела да се смета за нелегална и нелегитимна.<ref name=":1" /> === Русија === На 16 октомври 2019 година, претседателот [[Владимир Путин]] потпишал извршна наредба<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201910160027|title=Указ Президента Российской Федерации от 16.10.2019 № 494|work=publication.pravo.gov.ru|trans-title=Executive order by President of Russian Federation No. 494, 16 October 2019|accessdate=10 March 2022}}</ref> и поднел предлог-закон до [[Државна дума|Државната дума]] за поништување на изјавата што ја придружувал ратификацијата на Дополнителниот протокол I од страна на Русија, со која претходно била прифатена надлежноста на Меѓународната комисија за утврдување факти според '''Член 90(2)'''.<ref name="bput">{{Наведени вести|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-10-17/putin-pulls-russia-out-of-convention-on-war-crime-probes|title=Putin Pulls Russia Out of Convention on War-Crime Probes|date=17 October 2019|work=Bloomberg}}</ref><ref name="mtput">{{Наведени вести|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/10/17/putin-seeks-to-abandon-geneva-conventions-victim-protection-clause-a67781|title=Putin Seeks to Abandon Geneva Conventions' Victim-Protection Clause|date=17 October 2019|work=The Moscow Times}}</ref><ref name="gmputin">{{Наведени вести|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-revokes-additional-protocol-to-geneva-conventions-related-to/|title=Putin revokes additional protocol to Geneva Conventions related to protection of war crimes victims|date=17 October 2019|work=The Globe and Mail|agency=Reuters}}</ref> Предлог-законот бил доставен со следново предупредување:<ref name="mtput" /><ref name="gmputin" /><blockquote>Исклучителните околности влијаат врз интересите на Руската Федерација и бараат итна акција. … Во сегашната меѓународна средина, ризиците од злоупотреба на овластувањата на комисијата за политички цели од страна на бескрупулозни држави кои дејствуваат со лоша намера се значително зголемени.</blockquote> === Соединети Американски Држави === Соединетите Американски Држави не го ратификувале Дополнителниот протокол I кон Женевските конвенции, а нивниот главен приговор бил на '''Член 1(4)''' (детално објаснет подолу), во врска со недржавните актери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cfr.org/articles/international-treaties-united-states-refuses-play-ball|title=On International Treaties, the United States Refuses to Play Ball {{!}} Council on Foreign Relations|date=2022-01-07|work=www.cfr.org|language=en|accessdate=2026-04-21}}</ref> [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] (МКЦК) собрал широк спектар на земји со цел да ја формира Дипломатската конференција за реафирмација и развој на меѓународното хуманитарно право применливо во вооружени конфликти (Дипломатска конференција). „По три години размислување, Дипломатската конференција ги изготви и поднесе Дополнителните протоколи I и II кон Женевските конвенции од 1949 година.“ == Член 1(4) == '''Член 1(4)''' — од Дополнителниот протокол I наведува:<blockquote>Ситуациите наведени во претходниот став вклучуваат вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација и туѓа окупација, и против расистички режими во остварувањето на нивното право на самоопределување.</blockquote>Јан Арно Хесбруге, кој работи во [[Канцеларија на Високиот комесар за човекови права на Обединетите нации|канцеларијата на Високиот комесар на Обединетите нации за човекови права]] во Њујорк, ги испитал трите категории наведени во неговата книга ''„Човекови права и лична самоодбрана во меѓународното право“'':<ref>{{Наведена книга|title=Human rights and personal self-defense in international law|last=Hessbruegge|first=Jan Arno|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190655020|edition=First|location=New York, NY|pages=317}}</ref> * „Колонијална доминација“ се однесувала на далечни прекуокеански колонии со јасни географски граници и не требало да се однесува на држави што освојуваат и анектираат соседни територии. * „Окупација од страна на туѓинци“ се однесувала на „случаи кога окупираната територија сè уште не била дел од држава во времето на окупацијата, туку била населена од посебна група, како што е палестинскиот народ“. * „Расистички режими“ вклучувало земји кои го институционализираа расизмот, а не земји каде што владата само практикува расна дискриминација, а во времето кога бил напишан протоколот, ова главно се однесувало на Јужна Африка и Родезија. Правниот научник Валдемар А. Солф сметал дека членот 1(4) од Дополнителниот протокол бил во голема мера симболичен, и им давал на државите-страни „веродостојна основа да ја негираат неговата примена во нивната ситуација“, додека државите на кои членот најмногу се однесувал (на пр. [[Израел]] и [[Апартхејд|Јужна Африка од времето на апартхејдот]]), воопшто нема да го потпишат договорот. [[Претседателството на Роналд Реган|Администрацијата на Реган]] изјавила дека '''Член 1(4)''' од Дополнителниот протокол I на Женевските конвенции „ќе им даде на [[Тероризам|терористите]] психолошка и правна победа“, бидејќи се чинело дека им давал статус на [[Комбатант|борци]] на недржавни актери, од кои многу (како што е [[Палестинска ослободителна организација|Организацијата за ослободување на Палестина]]), се означени како терористички групи од страна на Соединетите Американски Држави и други земји. Спротивно на тоа, еден напис во ''[[Меѓународен преглед на Црвениот крст|Меѓународниот преглед на Црвениот крст]]'' тврдел дека овој член, всушност, ''ја зајакнувал'' борбата против тероризмот, со примена на законите на војната (вклучувајќи ги сите негови забрани и обврски) во националните [[Војна за независност|војни за ослободување]]. Со доделување статус на борци на недржавни актери во војните за ослободување, тој исто така барал од недржавните актери да ги следат строгите забрани против терористички акти (членови 13, 51(2) итн.).<ref>{{Наведено списание|last=Gasser|first=Hans-Peter|title=Prohibition of terrorist acts in international humanitarian law|url=https://international-review.icrc.org/sites/default/files/S0020860400022956a.pdf|journal=[[International Review of the Red Cross]]|pages=208, 210, 211}}</ref> == Член 48 == '''Основно правило''' За да се обезбеди почитување и заштита на цивилното население и цивилните објекти, страните во конфликтот во секое време ќе прават разлика помеѓу [[Цивил|цивилното население]] и [[Комбатант|борците]] и помеѓу цивилните објекти и воените цели и соодветно ќе ги насочуваат своите операции само против воени цели. == Член 51 == '''Заштита на цивилното население''' # Цивилното население и поединците цивили уживаат општа заштита од опасности што произлегуваат од воени операции. За да се спроведе оваа заштита, следните правила, кои се дополнителни на другите применливи правила на меѓународното право, треба да се почитуваат во сите околности. # Цивилното население како такво, како и поединечните цивили, нема да бидат предмет на напад. # Цивилите ќе ја уживаат заштитата што ја обезбедува овој член, освен ако и за време додека директно учествуваат во непријателства. Забранети се акти или закани со насилство чија примарна цел е ширење терор меѓу цивилното население. # Недискриминирачките напади се забранети. Недискриминирачките напади се: (а) Оние што не се насочени кон одредена воена цел ; (б) Оние што користат метод или средства за борба што не можат да бидат насочени кон одредена воена цел; (в) Оние што користат метод или средства за борба [кои] напаѓаат воени цели и цивили или цивилни објекти без разлика . # Меѓу другото, следните видови напади треба да се сметаат за неселективни: '''(а)''' Напад со бомбардирање со какви било методи или средства што третира како единствена воена цел голем број јасно одвоени и различни воени цели; ... и '''(б)''' Напад за кој може да се очекува да предизвика случајна загуба на цивилен живот, повреда на цивили, штета на цивилни објекти или комбинација од нив, што би било прекумерно во однос на конкретната и директна воена предност што се очекува. == Член 52 == '''Општа заштита на цивилни објекти''' # … # Нападите ќе бидат строго ограничени на воени цели. Во однос на објектите, воените цели се ограничени на оние објекти кои по својата природа, локација, намена или употреба даваат ефикасен придонес кон воената акција и чие целосно или делумно уништување, заробување или неутрализација, во околностите што важат во тој момент, нуди дефинитивна воена предност. # Во случај на сомневање дали објект кој вообичаено е наменет за цивилни цели, како што е место за богослужба, куќа или друго живеалиште или училиште, се користи за ефективен придонес во воена акција, ќе се претпостави дека не се користи за таква намена. == Член 57 == '''Мерки на претпазливост при напад''' # При водење на воени операции, постојано ќе се внимава да се поштедат цивилното население, цивилите и цивилните објекти. # Во однос на нападите, ќе се преземат следниве мерки на претпазливост: '''(а)''' Оние кои планираат или одлучуваат за напад треба: '''(i)''' Да сторат сè што е можно за да потврдат дека целите што треба да се нападнат не се ниту цивили ниту цивилни објекти и не се предмет на посебна заштита, туку се воени цели во смисла на став 2 од член 52 и дека не е забрането со одредбите од овој Протокол да се напаѓаат; '''(ii)''' Да преземат сите можни мерки на претпазливост при изборот на средства и методи на напад со цел да се избегне, а во секој случај да се минимизира, случајната загуба на цивилен живот, повреда на цивили и штета на цивилни објекти; '''(iii)''' Да се воздржат од донесување одлука за започнување напад за кој може да се очекува да предизвика случајна загуба на цивилен живот, повреда на цивили, штета на цивилни објекти или комбинација од нив, што би било прекумерно во однос на конкретната и директна воена предност што се очекува; … == Поврзано == * [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 1949 година * [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]], за третман на [[Воен заробеник|воени заробеници]] * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]], за третман на цивили за време на војна * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Дополнителен протокол II]], амандман од 1977 година усвоен во врска со заштитата на жртвите од ''немеѓународни'' вооружени конфликти * [[Протокол III кон Женевските конвенции|Дополнителен протокол III]], амандман усвоен од 2005 година со кој се наведува усвојувањето на амблемот [[Амблеми на Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина|Црвен кристал]] * [[Список на страни на Женевските конвенции]] : вклучува список на држави што го потпишале и список на држави што го ратификувале Протоколот I. * [[Воено право]], познато и како право на вооружен конфликт и [[меѓународно хуманитарно право]] (МХП) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Wikisource|Geneva Convention/Protocol I|Protocol I}} * [https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf Целосен текст на Протокол I] * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=470&ps=S Список на земји кои го потпишале, но сè уште не го ратификувале Протоколот I] * [https://international-review.icrc.org/reviews/irrc-no-320-international-review-red-cross-10-1997 Меѓународен преглед на Црвениот крст, 1997 година&nbsp;– бр. 320] Специјално издание: 20-годишнина од Дополнителните протоколи од 1977 година * [https://international-review.icrc.org/sites/default/files/S0020860400076890a.pdf Дополнителни протоколи од 1977 година{{Цп}}кратка библиографија] (од [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|МКЦК]] ) * „Нови правила за жртвите на вооружени конфликти, Коментар за двата протоколи од 1977 година, дополнителни на Женевските конвенции од 1949 година“, од М. Боте, [http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/iwpList160/4D7BB900A61F93C9C1256B66005A7ACE КЈПартш.] Archived , WA Solf, паб: Martinus Nijhoff Хаг/Бостон/Лондон, 1982 година, * [http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm Пораката на американскиот претседател Роналд Реган до Сенатот за Протоколите I и II] [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори за контрола на оружјето]] [[Категорија:Договори склучени во 1977 година]] [[Категорија:Договори стапија на сила во 1978 година]] [[Категорија:Договори од Авганистан]] [[Категорија:Договори од Албанија]] [[Категорија:Договори од Алжир]] [[Категорија:Договори од Народна Република Ангола]] [[Категорија:Договори од Антигва и Барбуда]] [[Категорија:Договори од Аргентина]] [[Категорија:Договори од Ерменија]] [[Категорија:Договори од Австралија]] [[Категорија:Договори од Австрија]] [[Категорија:Договори од Бахамите]] [[Категорија:Договори од Бахреин]] [[Категорија:Договори од Бангладеш]] [[Категорија:Договори од Барбадос]] [[Категорија:Договори од Белоруската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори од Белгија]] [[Категорија:Договори од Белизе]] [[Категорија:Договори од Народна Република Бенин]] [[Категорија:Договори од Боливија]] [[Категорија:Договори од Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Договори од Боцвана]] [[Категорија:Договори од Бразил]] [[Категорија:Договори од Брунеи]] [[Категорија:Договори од Народна Република Бугарија]] [[Категорија:Договори од Буркина Фасо]] [[Категорија:Договори од Бурунди]] [[Категорија:Договори од Камбоџа]] [[Категорија:Договори од Камерун]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори на Зелен ’Рт]] [[Категорија:Договори на Централноафриканската Република]] [[Категорија:Договори на Чад]] [[Категорија:Договори на Чиле]] [[Категорија:Договори на Народна Република Кина]] [[Категорија:Договори на Колумбија]] [[Категорија:Договори на Коморите]] [[Категорија:Договори на Заир]] [[Категорија:Договори на Република Конго]] [[Категорија:Договори на Куковите Острови]] [[Категорија:Договори на Костарика]] [[Категорија:Договори на Брегот на Слоновата Коска]] [[Категорија:Договори на Хрватска]] [[Категорија:Договори на Куба]] [[Категорија:Договори на Кипар]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чехословачка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Џибути]] [[Категорија:Договори на Доминика]] [[Категорија:Договори на Доминиканската Република]] [[Категорија:Договори на Источен Тимор]] [[Категорија:Договори на Еквадор]] [[Категорија:Договори на Египет]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Екваторска Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на преодната влада на Етиопија]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Габон]] [[Категорија:Договори на Гамбија]] [[Категорија:Договори на Грузија (земја)]] [[Категорија:Договори на Германија]] [[Категорија:Договори на Гана]] [[Категорија:Договори на Грција]] [[Категорија:Договори на Гренада]] [[Категорија:Договори на Гватемала]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја-Бисао]] [[Категорија:Договори на Гвајана]] [[Категорија:Договори на Хаити]] [[Категорија:Договори на Светата Столица]] [[Категорија:Договори на Хондурас]] [[Категорија:Договори на Унгарската Народна Република]] [[Категорија:Договори на Исланд]] [[Категорија:Договори со Ирска]] [[Категорија:Договори со Италија]] [[Категорија:Договори со Јамајка]] [[Категорија:Договори со Јапонија]] [[Категорија:Договори со Јордан]] [[Категорија:Договори со Казахстан]] [[Категорија:Договори со Кенија]] [[Категорија:Договори со Северна Кореја]] [[Категорија:Договори со Јужна Кореја]] [[Категорија:Договори со Кувајт]] [[Категорија:Договори со Киргистан]] [[Категорија:Договори со Лаос]] [[Категорија:Договори со Латвија]] [[Категорија:Договори со Либан]] [[Категорија:Договори со Лесото]] [[Категорија:Договори со Либерија]] [[Категорија:Договори со Либија Џамахирија]] [[Категорија:Договори на Лихтенштајн]] [[Категорија:Договори на Литванија]] [[Категорија:Договори на Луксембург]] [[Категорија:Договори на Северна Македонија]] [[Категорија:Договори на Мадагаскар]] [[Категорија:Договори на Малави]] [[Категорија:Договори на Малдивите]] [[Категорија:Договори на Мали]] [[Категорија:Договори на Малта]] [[Категорија:Договори на Мавританија]] [[Категорија:Договори на Маврициус]] [[Категорија:Договори на Мексико]] [[Категорија:Договори на Федералните Држави Микронезија]] [[Категорија:Договори на Молдавија]] [[Категорија:Договори на Монако]] [[Категорија:Договори на Монголија]] [[Категорија:Договори со Црна Гора]] [[Категорија:Договори со Мароко]] [[Категорија:Договори со Народна Република Мозамбик]] [[Категорија:Договори со Намибија]] [[Категорија:Договори со Науру]] [[Категорија:Договори со Холандија]] [[Категорија:Договори со Нов Зеланд]] [[Категорија:Договори со Никарагва]] [[Категорија:Договори со Нигер]] [[Категорија:Договори со Нигерија]] [[Категорија:Договори со Норвешка]] [[Категорија:Договори со Оман]] [[Категорија:Договори со Палау]] [[Категорија:Договори со Паластина]] [[Категорија:Договори со Панама]] [[Категорија:Договори од Парагвај]] [[Категорија:Договори на Перу]] [[Категорија:Договори на Филипините]] [[Категорија:Договори на Полска]] [[Категорија:Договори на Португалија]] [[Категорија:Договори на Катар]] [[Категорија:Договори на Романија]] [[Категорија:Договори на Руанда]] [[Категорија:Договори на Свети Китс и Невис]] [[Категорија:Договори на Света Луција]] [[Категорија:Договори на Свети Винсент и Гренадини]] [[Категорија:Договори на Самоа]] [[Категорија:Договори на Сан Марино]] [[Категорија:Договори на Сао Томе и Принсипе]] [[Категорија:Договори на Саудиска Арабија]] [[Категорија:Договори на Сенегал]] [[Категорија:Договори на Србија и Црна Гора]] [[Категорија:Договори на Сејшелите]] [[Категорија:Договори на Сиера Леоне]] [[Категорија:Договори на Словачка]] [[Категорија:Договори на Словенија]] [[Категорија:Договори на Соломонските Острови]] [[Категорија:Договори на Јужна Африка]] [[Категорија:Договори на Јужен Судан]] [[Категорија:Договори на Советскиот Сојуз Унија]] [[Категорија:Договори на Шпанија]] [[Категорија:Договори на Република Судан (1985–2011)]] [[Категорија:Договори на Суринам]] [[Категорија:Договори на Есватини]] [[Категорија:Договори на Шведска]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Сирија]] [[Категорија:Договори на Таџикистан]] [[Категорија:Договори на Танзанија]] [[Категорија:Договори на Того]] [[Категорија:Договори на Тонга]] [[Категорија:Договори на Тринидад и Тобаго]] [[Категорија:Договори на Тунис]] [[Категорија:Договори на Туркменистан]] [[Категорија:Договори на Уганда]] [[Категорија:Договори на Украинската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Уругвај]] [[Категорија:Договори на Узбекистан]] [[Категорија:Договори на Вануату]] [[Категорија:Договори на Венецуела]] [[Категорија:Договори на Виетнам]] [[Категорија:Договори на Јемен]] [[Категорија:Договори на Југославија]] [[Категорија:Договори на Замбија]] [[Категорија:Договори на Зимбабве]] [[Категорија:Договори проширени на Гренланд]] [[Категорија:Договори проширени на Фарските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Холандските Антили]] [[Категорија:Договори проширени на Аруба]] [[Категорија:Договори проширени на Ангила]] [[Категорија:Договори проширени на Бермуда]] [[Категорија:Договори проширени на Британската антарктичка територија]] [[Категорија:Договори проширени на Британската територија во Индискиот Океан]] [[Категорија:Договори проширени на Британските Девствени Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Кајманските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Фолкландските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Монтсерат]] [[Категорија:Договори проширени на Питкернските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Света Елена, Асенсион и Тристан да Куња]] [[Категорија:Договори проширени на Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Акротири и Декелија]] [[Категорија:Договори проширени на Туркс и Кајкос Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Гернзи]] [[Категорија:Договори проширени на островот Ман]] [[Категорија:Договори проширени на Џерси]] [[Категорија:Договори проширени на Хонг Конг]] [[Категорија:Договори проширени на Макао]] [[Категорија:Договори склучени во Женева]] estlrodf4p73yw5i3kz953yj0lpsmiv 5575256 5575255 2026-06-11T08:53:16Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5575256 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Договор|name=Протокол I од Женевските конвенции|long_name=Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а во врска со заштитата на жртвите од меѓународни вооружени конфликти (Протокол I)|type=[[Протокол (дипломатија)|Протокол]]|date_drafted=20 февруари 1974 – 8 јуни 1977|date_signed={{Start date|df=y|1977|06|08}}|location_signed=Женева|date_effective={{Start date|df=y|1978|12|07}}|parties={{Collapsible list|expand=|title=175 Држави<ref>{{Cite web |title=Treaties, States parties, and Commentaries - States Parties - Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesParties&xp_treatySelected=470 |access-date=13 April 2022 |website=ihl-databases.icrc.org}}</ref>|bullets= |{{flagcountry|Afghanistan}} | {{flagcountry|Albania}} | {{flagcountry|Algeria}} | {{flagcountry|Andorra}} | {{flagcountry|Angola}} | {{flagcountry|Antigua and Barbuda}} | {{flagcountry|Argentina}} | {{flagcountry|Armenia}} | {{flagcountry|Australia}} | {{flagcountry|Austria}} | {{flagcountry|Bahamas}} | {{flagcountry|Bahrain}} | {{flagcountry|Bangladesh}} | {{flagcountry|Barbados}} | {{flagcountry|Belarus}} | {{flagcountry|Belgium}} | {{flagcountry|Belize}} | {{flagcountry|Benin}} | {{flagcountry|Bolivia}} | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} | {{flagcountry|Botswana}} | {{flagcountry|Brazil}} | {{flagcountry|Brunei Darussalam}} | {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Burkina Faso}} | {{flagcountry|Burundi}} | {{flagcountry|Зелен ’Рт}} | {{flagcountry|Cambodia}} | {{flagcountry|Cameroon}} | {{flagcountry|Canada}} | {{flagcountry|Central African Republic}} | {{flagcountry|Chad}} | {{flagcountry|Chile}} | {{flagcountry|China}} | {{flagcountry|Colombia}} | {{flagcountry|Comoros}} | {{flagcountry|Congo}} | {{flagcountry|Cook Islands}} | {{flagcountry|Costa Rica}} | {{flagcountry|Côte d'Ivoire}} | {{flagcountry|Croatia}} | {{flagcountry|Cuba}} | {{flagcountry|Cyprus}} | {{flagcountry|Czech Republic}} | {{flagcountry|Democratic People's Republic of Korea}} | {{flagcountry|Democratic Republic of the Congo}} | {{flagcountry|Denmark}} | {{flagcountry|Djibouti}} | {{flagcountry|Dominica}} | {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{flagcountry|Ecuador}} | {{flagcountry|Egypt}} | {{flagcountry|El Salvador}} | {{flagcountry|Equatorial Guinea}} | {{flagcountry|Estonia}} | {{flagcountry|Eswatini}} | {{flagcountry|Ethiopia}} | {{flagcountry|Fiji}} | {{flagcountry|Finland}} | {{flagcountry|France}} | {{flagcountry|Gabon}} | {{flagcountry|Gambia}} | {{flagcountry|Georgia}} | {{flagcountry|Germany}} | {{flagcountry|Ghana}} | {{flagcountry|Greece}} | {{flagcountry|Grenada}} | {{flagcountry|Guatemala}} | {{flagcountry|Guinea}} | {{flagcountry|Guinea-Bissau}} | {{flagcountry|Guyana}} | {{flagcountry|Haiti}} | {{flagcountry|Holy See}} | {{flagcountry|Honduras}} | {{flagcountry|Hungary}} | {{flagcountry|Iceland}} | {{flagcountry|Iraq}} | {{flagcountry|Ireland}} | {{flagcountry|Italy}} | {{flagcountry|Jamaica}} | {{flagcountry|Japan}} | {{flagcountry|Jordan}} | {{flagcountry|Kazakhstan}} | {{flagcountry|Kenya}} | {{flagcountry|Kuwait}} | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} | {{flagcountry|Laos}} | {{flagcountry|Latvia}} | {{flagcountry|Lebanon}} | {{flagcountry|Lesotho}} | {{flagcountry|Liberia}} | {{flagcountry|Libya}} | {{flagcountry|Liechtenstein}} | {{flagcountry|Lithuania}} | {{flagcountry|Luxembourg}} | {{flagcountry|Madagascar}} | {{flagcountry|Malawi}} | {{flagcountry|Maldives}} | {{flagcountry|Mali}} | {{flagcountry|Malta}} | {{flagcountry|Mauritania}} | {{flagcountry|Mauritius}} | {{flagcountry|Mexico}} | {{flagcountry|Micronesia}} | {{flagcountry|Monaco}} | {{flagcountry|Mongolia}} | {{flagcountry|Montenegro}} | {{flagcountry|Morocco}} | {{flagcountry|Mozambique}} | {{flagcountry|Namibia}} | {{flagcountry|Nauru}} | {{flagcountry|Netherlands}} | {{flagcountry|New Zealand}} | {{flagcountry|Nicaragua}} | {{flagcountry|Niger}} | {{flagcountry|Nigeria}} | {{flagcountry|North Macedonia}} | {{flagcountry|Norway}} | {{flagcountry|Oman}} | {{flagcountry|Palau}} | {{flagcountry|Palestine}} | {{flagcountry|Panama}} | {{flagcountry|Paraguay}} | {{flagcountry|Peru}} | {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Poland}} | {{flagcountry|Portugal}} | {{flagcountry|Qatar}} | {{flagcountry|Republic of Korea}} | {{flagcountry|Moldova}} | {{flagcountry|Romania}} | {{flagcountry|Russian Federation}} | {{flagcountry|Rwanda}} | {{flagcountry|Saint Kitts and Nevis}} | {{flagcountry|Saint Lucia}} | {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{flagcountry|Samoa}} | {{flagcountry|San Marino}} | {{flagcountry|Sao Tome and Principe}} | {{flagcountry|Saudi Arabia}} | {{flagcountry|Senegal}} | {{flagcountry|Serbia}} | {{flagcountry|Seychelles}} | {{flagcountry|Sierra Leone}} | {{flagcountry|Slovakia}} | {{flagcountry|Slovenia}} | {{flagcountry|Solomon Islands}} | {{flagcountry|South Africa}} | {{flagcountry|South Sudan}} | {{flagcountry|Spain}} | {{flagcountry|Sudan}} | {{flagcountry|Suriname}} | {{flagcountry|Sweden}} | {{flagcountry|Switzerland}} | {{flagcountry|Syrian Arab Republic}} | {{flagcountry|Tajikistan}} | {{flagcountry|Timor-Leste}} | {{flagcountry|Togo}} | {{flagcountry|Tonga}} | {{flagcountry|Trinidad and Tobago}} | {{flagcountry|Tunisia}} | {{flagcountry|Turkmenistan}} | {{flagcountry|Uganda}} | {{flagcountry|Ukraine}} | {{flagcountry|United Arab Emirates}} | {{flagcountry|United Kingdom}} | {{flagcountry|Tanzania}} | {{flagcountry|Uruguay}} | {{flagcountry|Uzbekistan}} | {{flagcountry|Vanuatu}} | {{flagcountry|Venezuela}} | {{flagcountry|Vietnam}} | {{flagcountry|Yemen}} | {{flagcountry|Zambia}} | {{flagcountry|Zimbabwe}}}}|depositor=[[Федерален совет (Швајцарија)|Швајцарски федерален совет]]|languages=* [[Англиски јазик|Англиски]] * [[Арапски јазик|Арапски]] * [[Мандарински кинески|Кинески]] * [[Шпански јазик|Шпански]] * [[Француски јазик|Француски]] * [[Руски јазик|Руски]]|signatories={{Collapsible list|expand=|title=3 Држави<ref>{{Cite web |title=Treaties, States parties, and Commentaries - Signatory States - Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesSign&xp_treatySelected=470 |access-date=13 April 2022 |website=ihl-databases.icrc.org}}</ref>|bullets= |{{flagcountry|Iran}} | {{flagcountry|Pakistan}} | {{flagcountry|United States of America}}}}|wikisource=Geneva Convention/Protocol I}} '''Протокол I кон Женевските конвенции''' или '''Дополнителен протокол I''' ('''AP I''')<ref>{{Наведена книга|title=Yearbook of International Humanitarian Law 2011 - Volume 14|last=Cadwalader|first=George Jr.|date=2011|isbn=978-90-6704-854-5|volume=14|pages=133–171|chapter=The Rules Governing the Conduct of Hostilities in Additional Protocol I to the Geneva Conventions of 1949: A Review of Relevant United States References|doi=10.1007/978-90-6704-855-2_5|access-date=|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-of-international-humanitarian-law/article/abs/rules-governing-the-conduct-of-hostilities-in-additional-protocol-i-to-the-geneva-conventions-of-1949-a-review-of-relevant-united-states-references/5089B0FD7E7CF55057D76972F4F76A9E}}</ref> — амандман или опционален [[Протокол (дипломатија)|протокол]] од 1977 година кон [[Женевски конвенции|Женевските конвенции од 1949 година]] што се однесувал на заштитата на цивилните жртви од [[меѓународни вооружени конфликти]], вклучувајќи „вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација, туѓа окупација или расистички режими“. Во пракса, Дополнителниот протокол I ги потврдил меѓународните правила на војување утврдени во [[Хашките конвенции од 1899 и 1907 година|Хашките конвенции од 1907 година]] и четирите Женевски конвенции од 1949 година со цел да се приспособат на развојот на војувањето по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Од јуни 2025 година, Дополнителниот протокол I бил ратификуван од [[Список на страни на Женевските конвенции|175 држави]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977?activeTab=1949GCs-APs-and-commentaries|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> а протоколот бил потпишан до [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Иран]] и [[Пакистан]] на 12 декември 1977 година, но никогаш не го ратификувале, а не го потпишале [[Израел]], [[Индија]] и [[Турција]]. Некои, но не сите, од одредбите од Дополнителниот протокол I од 1977 година, „добиле признание како [[обичајно право]]“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to international criminal law and procedure|last=Cryer|first=Robert|last2=Friman|first2=Håkan|last3=Robinson|first3=Darryl|last4=Wilmshurst|first4=Elizabeth|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-69883-3|edition=Third|location=Cambridge|pages=265}}</ref> == Резиме на одредбите == Дополнителниот протокол I содржи 102 члена, а следново претставува основен преглед на Протоколот.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions (Protocol I) of 8 June 1977|publisher=International Humanitarian Law Databases}}</ref> Општо земено, Дополнителниот протокол I ги потврдувал одредбите од оригиналните четири [[Женевски конвенции]] од 1949 година. Сепак, додадени се следните дополнителни заштити: * '''Член 1''' — наведува дека Конвенцијата се применува во „вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација и туѓа окупација и против расистички режими во остварувањето на нивното право на [[самоопределување]]“. * '''Член 15''' — наведува дека цивилниот [[Медицинар|медицински]] и [[Религија|религиозен]] [[Вработување|персонал]] треба да биде почитуван и заштитен и ова вклучува дека страните треба да му дадат секаква достапна помош на цивилниот медицински персонал. * '''Член 17''' и '''Член 81''' — го овластуваат [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]], националните друштва или други непристрасни хуманитарни организации да им обезбедат помош на жртвите од војната. * '''Член 35''' — забранува [[оружје]] кое „предизвикува непотребни повреди или непотребно страдање“, како и средства за војување кои „предизвикуваат широко распространета, долгорочна и сериозна штета на природната средина“. * '''Член 37''' — забранува перфидност, односно лажно прогласување примирје и идентификува четири вида перфидност и ги разликува воените измами од перфидноста. * '''Член 40''' — забранува „без милост“, т.е. наредба да нема преживеани, да се заканува како такво или да се спроведуваат непријателства врз таа основа. * '''Член 42''' — ги забранува нападите врз пилоти и екипажи кои се спуштаат со падобран од воздухоплов во опасност. Откако ќе слетаат на територија контролирана од спротивната страна, мора да им се даде можност да се предадат пред да бидат нападнати, освен ако не е очигледно дека се вклучени во непријателски чин. [[Воздушно-десантна војска|Воздухопловните трупи]], без разлика дали се во опасност или не, не ја добиваат заштитата што ја обезбедува овој член и затоа можат да бидат нападнати за време на нивното спуштање. * '''Член 43''' — се занимава со идентификување на вооружените сили кои се страни во конфликт, а државите кои се борци „ќе бидат предмет на внатрешен дисциплински систем кој, {{Јаз|la|inter alia}}, ќе спроведува усогласеност со правилата на меѓународното право што се применуваат во вооружен конфликт.“ * '''Член 47(1)''' — предвидува дека платениците „немаат право да бидат борци или воени заробеници“. * '''Член 51''' и '''Член 54''' — ги забрануваат неселективните напади врз цивилното население и уништувањето на изворите на храна, водата или другите материјали потребни за опстанок. Ова вклучува директно напаѓање на цивилни (невоени) цели, но исто така и користење технологии чиј обем на уништување не може да се ограничи.<ref name="commentary">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/Commentary_GC_Protocols.pdf|title=Commentary on the Additional Protocols to the Geneva Conventions|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> [[Тотална војна]] што не прави разлика помеѓу цивилни и воени цели се смета за [[воено злосторство]]. * '''Член 53''' — забранува напади врз историски споменици, уметнички дела и места за богослужба. * '''Член 56''' — опфаќа напади врз „објекти и инсталации што содржат опасни сили“, како што се [[Брана (градба)|брани]], насипи и [[Атомска централа|нуклеарни електрани]]. Овие цели, како и други воени цели во нивна близина, не смеат да бидат нападнати ако претставуваат закана за ослободување на опасни сили. * '''Член 76''', '''Член 77''' и '''Член 78''' — кои го сочинуваат Поглавје II, обезбедуваат посебна заштита за [[Жена|жените]] и [[Дете|децата]]. Особено, смртната казна нема да се извршува врз деца под 18 години и ќе се избегнува врз бремени жени и мајки кои имаат деца кои се издржуваат. Понатаму, деца под 15 години нема да бидат регрутирани во вооружените сили, а страните ќе ги преземат сите разумни мерки за да ги спречат да учествуваат во непријателства. * '''Член 79''' — наведува дека [[Новинар|новинарите]] се сметаат за цивили и им се дава иста заштита. Цивилните воени дописници поврзани со вооружените сили кои се заробени имаат исти права како и воените заробеници, како што е наведено во Третата Женевска конвенција.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions (Protocol I) of 8 June 1977|publisher=International Humanitarian Law Databases}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf "Protocol Additional to the Geneva Conventions (Protocol I) of 8 June 1977"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref> * '''Член 85(3f)''' — забранува перфидна употреба на црвениот крст, црвената полумесечина, црвениот лав и сонцето или други заштитни знаци признати со Женевските конвенции. * '''Член 90''' — опишува како можат да се формираат меѓународни комисии за утврдување факти во ситуации на сериозни прекршувања на Женевските конвенции. == Статус на ратификација == === Израел === Израел не го ратификувал Дополнителниот протокол I кон Женевските конвенции, а според правниот научник и адвокат за човекови права [[Нура Еракат]], ова ѝ овозможувало на израелската влада да го признае [[Израелско-палестински конфликт|израелско-палестинскиот конфликт]] како <nowiki>„</nowiki> ниту граѓанска војна („немеѓународен вооружен конфликт“) ниту војна против ослободително движење („меѓународен вооружен конфликт“)<nowiki>“</nowiki><ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://searchworks.stanford.edu/view/13221372|title=Justice for some: law and the question of Palestine|last=Erakat|first=Noura|date=2019|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-9825-9|location=Stanford, California|pages=179}}</ref> и на овој начин, силата што ја користеле палестинските фракции можела да се смета за нелегална и нелегитимна.<ref name=":1" /> === Русија === На 16 октомври 2019 година, претседателот [[Владимир Путин]] потпишал извршна наредба<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201910160027|title=Указ Президента Российской Федерации от 16.10.2019 № 494|work=publication.pravo.gov.ru|trans-title=Executive order by President of Russian Federation No. 494, 16 October 2019|accessdate=10 March 2022}}</ref> и поднел предлог-закон до [[Државна дума|Државната дума]] за поништување на изјавата што ја придружувал ратификацијата на Дополнителниот протокол I од страна на Русија, со која претходно била прифатена надлежноста на Меѓународната комисија за утврдување факти според '''Член 90(2)'''.<ref name="bput">{{Наведени вести|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-10-17/putin-pulls-russia-out-of-convention-on-war-crime-probes|title=Putin Pulls Russia Out of Convention on War-Crime Probes|date=17 October 2019|work=Bloomberg}}</ref><ref name="mtput">{{Наведени вести|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/10/17/putin-seeks-to-abandon-geneva-conventions-victim-protection-clause-a67781|title=Putin Seeks to Abandon Geneva Conventions' Victim-Protection Clause|date=17 October 2019|work=The Moscow Times}}</ref><ref name="gmputin">{{Наведени вести|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-revokes-additional-protocol-to-geneva-conventions-related-to/|title=Putin revokes additional protocol to Geneva Conventions related to protection of war crimes victims|date=17 October 2019|work=The Globe and Mail|agency=Reuters}}</ref> Предлог-законот бил доставен со следново предупредување:<ref name="mtput" /><ref name="gmputin" /><blockquote>Исклучителните околности влијаат врз интересите на Руската Федерација и бараат итна акција. … Во сегашната меѓународна средина, ризиците од злоупотреба на овластувањата на комисијата за политички цели од страна на бескрупулозни држави кои дејствуваат со лоша намера се значително зголемени.</blockquote> === Соединети Американски Држави === Соединетите Американски Држави не го ратификувале Дополнителниот протокол I кон Женевските конвенции, а нивниот главен приговор бил на '''Член 1(4)''' (детално објаснет подолу), во врска со недржавните актери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cfr.org/articles/international-treaties-united-states-refuses-play-ball|title=On International Treaties, the United States Refuses to Play Ball {{!}} Council on Foreign Relations|date=2022-01-07|work=www.cfr.org|language=en|accessdate=2026-04-21}}</ref> [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] (МКЦК) собрал широк спектар на земји со цел да ја формира Дипломатската конференција за реафирмација и развој на меѓународното хуманитарно право применливо во вооружени конфликти (Дипломатска конференција). „По три години размислување, Дипломатската конференција ги изготви и поднесе Дополнителните протоколи I и II кон Женевските конвенции од 1949 година.“ == Член 1(4) == '''Член 1(4)''' — од Дополнителниот протокол I наведува:<blockquote>Ситуациите наведени во претходниот став вклучуваат вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација и туѓа окупација, и против расистички режими во остварувањето на нивното право на самоопределување.</blockquote>Јан Арно Хесбруге, кој работи во [[Канцеларија на Високиот комесар за човекови права на Обединетите нации|канцеларијата на Високиот комесар на Обединетите нации за човекови права]] во Њујорк, ги испитал трите категории наведени во неговата книга ''„Човекови права и лична самоодбрана во меѓународното право“'':<ref>{{Наведена книга|title=Human rights and personal self-defense in international law|last=Hessbruegge|first=Jan Arno|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190655020|edition=First|location=New York, NY|pages=317}}</ref> * „Колонијална доминација“ се однесувала на далечни прекуокеански колонии со јасни географски граници и не требало да се однесува на држави што освојуваат и анектираат соседни територии. * „Окупација од страна на туѓинци“ се однесувала на „случаи кога окупираната територија сè уште не била дел од држава во времето на окупацијата, туку била населена од посебна група, како што е палестинскиот народ“. * „Расистички режими“ вклучувало земји кои го институционализираа расизмот, а не земји каде што владата само практикува расна дискриминација, а во времето кога бил напишан протоколот, ова главно се однесувало на Јужна Африка и Родезија. Правниот научник Валдемар А. Солф сметал дека членот 1(4) од Дополнителниот протокол бил во голема мера симболичен, и им давал на државите-страни „веродостојна основа да ја негираат неговата примена во нивната ситуација“, додека државите на кои членот најмногу се однесувал (на пр. [[Израел]] и [[Апартхејд|Јужна Африка од времето на апартхејдот]]), воопшто нема да го потпишат договорот. [[Претседателството на Роналд Реган|Администрацијата на Реган]] изјавила дека '''Член 1(4)''' од Дополнителниот протокол I на Женевските конвенции „ќе им даде на [[Тероризам|терористите]] психолошка и правна победа“, бидејќи се чинело дека им давал статус на [[Комбатант|борци]] на недржавни актери, од кои многу (како што е [[Палестинска ослободителна организација|Организацијата за ослободување на Палестина]]), се означени како терористички групи од страна на Соединетите Американски Држави и други земји. Спротивно на тоа, еден напис во ''[[Меѓународен преглед на Црвениот крст|Меѓународниот преглед на Црвениот крст]]'' тврдел дека овој член, всушност, ''ја зајакнувал'' борбата против тероризмот, со примена на законите на војната (вклучувајќи ги сите негови забрани и обврски) во националните [[Војна за независност|војни за ослободување]]. Со доделување статус на борци на недржавни актери во војните за ослободување, тој исто така барал од недржавните актери да ги следат строгите забрани против терористички акти (членови 13, 51(2) итн.).<ref>{{Наведено списание|last=Gasser|first=Hans-Peter|title=Prohibition of terrorist acts in international humanitarian law|url=https://international-review.icrc.org/sites/default/files/S0020860400022956a.pdf|journal=[[International Review of the Red Cross]]|pages=208, 210, 211}}</ref> == Член 48 == '''Основно правило''' За да се обезбеди почитување и заштита на цивилното население и цивилните објекти, страните во конфликтот во секое време ќе прават разлика помеѓу [[Цивил|цивилното население]] и [[Комбатант|борците]] и помеѓу цивилните објекти и воените цели и соодветно ќе ги насочуваат своите операции само против воени цели. == Член 51 == '''Заштита на цивилното население''' # Цивилното население и поединците цивили уживаат општа заштита од опасности што произлегуваат од воени операции. За да се спроведе оваа заштита, следните правила, кои се дополнителни на другите применливи правила на меѓународното право, треба да се почитуваат во сите околности. # Цивилното население како такво, како и поединечните цивили, нема да бидат предмет на напад. # Цивилите ќе ја уживаат заштитата што ја обезбедува овој член, освен ако и за време додека директно учествуваат во непријателства. Забранети се акти или закани со насилство чија примарна цел е ширење терор меѓу цивилното население. # Недискриминирачките напади се забранети. Недискриминирачките напади се: (а) Оние што не се насочени кон одредена воена цел ; (б) Оние што користат метод или средства за борба што не можат да бидат насочени кон одредена воена цел; (в) Оние што користат метод или средства за борба [кои] напаѓаат воени цели и цивили или цивилни објекти без разлика . # Меѓу другото, следните видови напади треба да се сметаат за неселективни: '''(а)''' Напад со бомбардирање со какви било методи или средства што третира како единствена воена цел голем број јасно одвоени и различни воени цели; ... и '''(б)''' Напад за кој може да се очекува да предизвика случајна загуба на цивилен живот, повреда на цивили, штета на цивилни објекти или комбинација од нив, што би било прекумерно во однос на конкретната и директна воена предност што се очекува. == Член 52 == '''Општа заштита на цивилни објекти''' # … # Нападите ќе бидат строго ограничени на воени цели. Во однос на објектите, воените цели се ограничени на оние објекти кои по својата природа, локација, намена или употреба даваат ефикасен придонес кон воената акција и чие целосно или делумно уништување, заробување или неутрализација, во околностите што важат во тој момент, нуди дефинитивна воена предност. # Во случај на сомневање дали објект кој вообичаено е наменет за цивилни цели, како што е место за богослужба, куќа или друго живеалиште или училиште, се користи за ефективен придонес во воена акција, ќе се претпостави дека не се користи за таква намена. == Член 57 == '''Мерки на претпазливост при напад''' # При водење на воени операции, постојано ќе се внимава да се поштедат цивилното население, цивилите и цивилните објекти. # Во однос на нападите, ќе се преземат следниве мерки на претпазливост: '''(а)''' Оние кои планираат или одлучуваат за напад треба: '''(i)''' Да сторат сè што е можно за да потврдат дека целите што треба да се нападнат не се ниту цивили ниту цивилни објекти и не се предмет на посебна заштита, туку се воени цели во смисла на став 2 од член 52 и дека не е забрането со одредбите од овој Протокол да се напаѓаат; '''(ii)''' Да преземат сите можни мерки на претпазливост при изборот на средства и методи на напад со цел да се избегне, а во секој случај да се минимизира, случајната загуба на цивилен живот, повреда на цивили и штета на цивилни објекти; '''(iii)''' Да се воздржат од донесување одлука за започнување напад за кој може да се очекува да предизвика случајна загуба на цивилен живот, повреда на цивили, штета на цивилни објекти или комбинација од нив, што би било прекумерно во однос на конкретната и директна воена предност што се очекува; … == Поврзано == * [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 1949 година * [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]], за третман на [[Воен заробеник|воени заробеници]] * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]], за третман на цивили за време на војна * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Дополнителен протокол II]], амандман од 1977 година усвоен во врска со заштитата на жртвите од ''немеѓународни'' вооружени конфликти * [[Протокол III кон Женевските конвенции|Дополнителен протокол III]], амандман усвоен од 2005 година со кој се наведува усвојувањето на амблемот [[Амблеми на Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина|Црвен кристал]] * [[Список на страни на Женевските конвенции]] : вклучува список на држави што го потпишале и список на држави што го ратификувале Протоколот I. * [[Воено право]], познато и како право на вооружен конфликт и [[меѓународно хуманитарно право]] (МХП) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Wikisource|Protocol I}} * [https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf Целосен текст на Протокол I] * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=470&ps=S Список на земји кои го потпишале, но сè уште не го ратификувале Протоколот I] * [https://international-review.icrc.org/reviews/irrc-no-320-international-review-red-cross-10-1997 Меѓународен преглед на Црвениот крст, 1997 година&nbsp;– бр. 320] Специјално издание: 20-годишнина од Дополнителните протоколи од 1977 година * [https://international-review.icrc.org/sites/default/files/S0020860400076890a.pdf Дополнителни протоколи од 1977 година{{Цп}}кратка библиографија] (од [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|МКЦК]] ) * „Нови правила за жртвите на вооружени конфликти, Коментар за двата протоколи од 1977 година, дополнителни на Женевските конвенции од 1949 година“, од М. Боте, [http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/iwpList160/4D7BB900A61F93C9C1256B66005A7ACE КЈПартш.] Archived , WA Solf, паб: Martinus Nijhoff Хаг/Бостон/Лондон, 1982 година, * [http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm Пораката на американскиот претседател Роналд Реган до Сенатот за Протоколите I и II] [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори за контрола на оружјето]] [[Категорија:Договори склучени во 1977 година]] [[Категорија:Договори стапија на сила во 1978 година]] [[Категорија:Договори од Авганистан]] [[Категорија:Договори од Албанија]] [[Категорија:Договори од Алжир]] [[Категорија:Договори од Народна Република Ангола]] [[Категорија:Договори од Антигва и Барбуда]] [[Категорија:Договори од Аргентина]] [[Категорија:Договори од Ерменија]] [[Категорија:Договори од Австралија]] [[Категорија:Договори од Австрија]] [[Категорија:Договори од Бахамите]] [[Категорија:Договори од Бахреин]] [[Категорија:Договори од Бангладеш]] [[Категорија:Договори од Барбадос]] [[Категорија:Договори од Белоруската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори од Белгија]] [[Категорија:Договори од Белизе]] [[Категорија:Договори од Народна Република Бенин]] [[Категорија:Договори од Боливија]] [[Категорија:Договори од Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Договори од Боцвана]] [[Категорија:Договори од Бразил]] [[Категорија:Договори од Брунеи]] [[Категорија:Договори од Народна Република Бугарија]] [[Категорија:Договори од Буркина Фасо]] [[Категорија:Договори од Бурунди]] [[Категорија:Договори од Камбоџа]] [[Категорија:Договори од Камерун]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори на Зелен ’Рт]] [[Категорија:Договори на Централноафриканската Република]] [[Категорија:Договори на Чад]] [[Категорија:Договори на Чиле]] [[Категорија:Договори на Народна Република Кина]] [[Категорија:Договори на Колумбија]] [[Категорија:Договори на Коморите]] [[Категорија:Договори на Заир]] [[Категорија:Договори на Република Конго]] [[Категорија:Договори на Куковите Острови]] [[Категорија:Договори на Костарика]] [[Категорија:Договори на Брегот на Слоновата Коска]] [[Категорија:Договори на Хрватска]] [[Категорија:Договори на Куба]] [[Категорија:Договори на Кипар]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чехословачка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Џибути]] [[Категорија:Договори на Доминика]] [[Категорија:Договори на Доминиканската Република]] [[Категорија:Договори на Источен Тимор]] [[Категорија:Договори на Еквадор]] [[Категорија:Договори на Египет]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Екваторска Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на преодната влада на Етиопија]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Габон]] [[Категорија:Договори на Гамбија]] [[Категорија:Договори на Грузија (земја)]] [[Категорија:Договори на Германија]] [[Категорија:Договори на Гана]] [[Категорија:Договори на Грција]] [[Категорија:Договори на Гренада]] [[Категорија:Договори на Гватемала]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја-Бисао]] [[Категорија:Договори на Гвајана]] [[Категорија:Договори на Хаити]] [[Категорија:Договори на Светата Столица]] [[Категорија:Договори на Хондурас]] [[Категорија:Договори на Унгарската Народна Република]] [[Категорија:Договори на Исланд]] [[Категорија:Договори со Ирска]] [[Категорија:Договори со Италија]] [[Категорија:Договори со Јамајка]] [[Категорија:Договори со Јапонија]] [[Категорија:Договори со Јордан]] [[Категорија:Договори со Казахстан]] [[Категорија:Договори со Кенија]] [[Категорија:Договори со Северна Кореја]] [[Категорија:Договори со Јужна Кореја]] [[Категорија:Договори со Кувајт]] [[Категорија:Договори со Киргистан]] [[Категорија:Договори со Лаос]] [[Категорија:Договори со Латвија]] [[Категорија:Договори со Либан]] [[Категорија:Договори со Лесото]] [[Категорија:Договори со Либерија]] [[Категорија:Договори со Либија Џамахирија]] [[Категорија:Договори на Лихтенштајн]] [[Категорија:Договори на Литванија]] [[Категорија:Договори на Луксембург]] [[Категорија:Договори на Северна Македонија]] [[Категорија:Договори на Мадагаскар]] [[Категорија:Договори на Малави]] [[Категорија:Договори на Малдивите]] [[Категорија:Договори на Мали]] [[Категорија:Договори на Малта]] [[Категорија:Договори на Мавританија]] [[Категорија:Договори на Маврициус]] [[Категорија:Договори на Мексико]] [[Категорија:Договори на Федералните Држави Микронезија]] [[Категорија:Договори на Молдавија]] [[Категорија:Договори на Монако]] [[Категорија:Договори на Монголија]] [[Категорија:Договори со Црна Гора]] [[Категорија:Договори со Мароко]] [[Категорија:Договори со Народна Република Мозамбик]] [[Категорија:Договори со Намибија]] [[Категорија:Договори со Науру]] [[Категорија:Договори со Холандија]] [[Категорија:Договори со Нов Зеланд]] [[Категорија:Договори со Никарагва]] [[Категорија:Договори со Нигер]] [[Категорија:Договори со Нигерија]] [[Категорија:Договори со Норвешка]] [[Категорија:Договори со Оман]] [[Категорија:Договори со Палау]] [[Категорија:Договори со Паластина]] [[Категорија:Договори со Панама]] [[Категорија:Договори од Парагвај]] [[Категорија:Договори на Перу]] [[Категорија:Договори на Филипините]] [[Категорија:Договори на Полска]] [[Категорија:Договори на Португалија]] [[Категорија:Договори на Катар]] [[Категорија:Договори на Романија]] [[Категорија:Договори на Руанда]] [[Категорија:Договори на Свети Китс и Невис]] [[Категорија:Договори на Света Луција]] [[Категорија:Договори на Свети Винсент и Гренадини]] [[Категорија:Договори на Самоа]] [[Категорија:Договори на Сан Марино]] [[Категорија:Договори на Сао Томе и Принсипе]] [[Категорија:Договори на Саудиска Арабија]] [[Категорија:Договори на Сенегал]] [[Категорија:Договори на Србија и Црна Гора]] [[Категорија:Договори на Сејшелите]] [[Категорија:Договори на Сиера Леоне]] [[Категорија:Договори на Словачка]] [[Категорија:Договори на Словенија]] [[Категорија:Договори на Соломонските Острови]] [[Категорија:Договори на Јужна Африка]] [[Категорија:Договори на Јужен Судан]] [[Категорија:Договори на Советскиот Сојуз Унија]] [[Категорија:Договори на Шпанија]] [[Категорија:Договори на Република Судан (1985–2011)]] [[Категорија:Договори на Суринам]] [[Категорија:Договори на Есватини]] [[Категорија:Договори на Шведска]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Сирија]] [[Категорија:Договори на Таџикистан]] [[Категорија:Договори на Танзанија]] [[Категорија:Договори на Того]] [[Категорија:Договори на Тонга]] [[Категорија:Договори на Тринидад и Тобаго]] [[Категорија:Договори на Тунис]] [[Категорија:Договори на Туркменистан]] [[Категорија:Договори на Уганда]] [[Категорија:Договори на Украинската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Уругвај]] [[Категорија:Договори на Узбекистан]] [[Категорија:Договори на Вануату]] [[Категорија:Договори на Венецуела]] [[Категорија:Договори на Виетнам]] [[Категорија:Договори на Јемен]] [[Категорија:Договори на Југославија]] [[Категорија:Договори на Замбија]] [[Категорија:Договори на Зимбабве]] [[Категорија:Договори проширени на Гренланд]] [[Категорија:Договори проширени на Фарските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Холандските Антили]] [[Категорија:Договори проширени на Аруба]] [[Категорија:Договори проширени на Ангила]] [[Категорија:Договори проширени на Бермуда]] [[Категорија:Договори проширени на Британската антарктичка територија]] [[Категорија:Договори проширени на Британската територија во Индискиот Океан]] [[Категорија:Договори проширени на Британските Девствени Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Кајманските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Фолкландските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Монтсерат]] [[Категорија:Договори проширени на Питкернските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Света Елена, Асенсион и Тристан да Куња]] [[Категорија:Договори проширени на Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Акротири и Декелија]] [[Категорија:Договори проширени на Туркс и Кајкос Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Гернзи]] [[Категорија:Договори проширени на островот Ман]] [[Категорија:Договори проширени на Џерси]] [[Категорија:Договори проширени на Хонг Конг]] [[Категорија:Договори проширени на Макао]] [[Категорија:Договори склучени во Женева]] kgrz5jito9u3i5qj8zpw96fia569gqu 5575259 5575256 2026-06-11T08:59:22Z Виолетова 1975 5575259 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Договор|name=Протокол I од Женевските конвенции|long_name=Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а во врска со заштитата на жртвите од меѓународни вооружени конфликти (Протокол I)|type=[[Протокол (дипломатија)|Протокол]]|date_drafted=20 февруари 1974 – 8 јуни 1977|date_signed={{Start date|df=y|1977|06|08}}|location_signed=Женева|date_effective={{Start date|df=y|1978|12|07}}|parties={{Collapsible list|expand=|title=175 Држави<ref>{{Cite web |title=Treaties, States parties, and Commentaries - States Parties - Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesParties&xp_treatySelected=470 |access-date=13 April 2022 |website=ihl-databases.icrc.org}}</ref>|bullets= |{{flagcountry|Afghanistan}} | {{flagcountry|Albania}} | {{flagcountry|Algeria}} | {{flagcountry|Andorra}} | {{flagcountry|Angola}} | {{flagcountry|Antigua and Barbuda}} | {{flagcountry|Argentina}} | {{flagcountry|Armenia}} | {{flagcountry|Australia}} | {{flagcountry|Austria}} | {{flagcountry|Bahamas}} | {{flagcountry|Bahrain}} | {{flagcountry|Bangladesh}} | {{flagcountry|Barbados}} | {{flagcountry|Belarus}} | {{flagcountry|Belgium}} | {{flagcountry|Belize}} | {{flagcountry|Benin}} | {{flagcountry|Bolivia}} | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} | {{flagcountry|Botswana}} | {{flagcountry|Brazil}} | {{flagcountry|Brunei Darussalam}} | {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Burkina Faso}} | {{flagcountry|Burundi}} | {{flagcountry|Зелен ’Рт}} | {{flagcountry|Cambodia}} | {{flagcountry|Cameroon}} | {{flagcountry|Canada}} | {{flagcountry|Central African Republic}} | {{flagcountry|Chad}} | {{flagcountry|Chile}} | {{flagcountry|China}} | {{flagcountry|Colombia}} | {{flagcountry|Comoros}} | {{flagcountry|Congo}} | {{flagcountry|Cook Islands}} | {{flagcountry|Costa Rica}} | {{flagcountry|Côte d'Ivoire}} | {{flagcountry|Croatia}} | {{flagcountry|Cuba}} | {{flagcountry|Cyprus}} | {{flagcountry|Czech Republic}} | {{flagcountry|Democratic People's Republic of Korea}} | {{flagcountry|Democratic Republic of the Congo}} | {{flagcountry|Denmark}} | {{flagcountry|Djibouti}} | {{flagcountry|Dominica}} | {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{flagcountry|Ecuador}} | {{flagcountry|Egypt}} | {{flagcountry|El Salvador}} | {{flagcountry|Equatorial Guinea}} | {{flagcountry|Estonia}} | {{flagcountry|Eswatini}} | {{flagcountry|Ethiopia}} | {{flagcountry|Fiji}} | {{flagcountry|Finland}} | {{flagcountry|France}} | {{flagcountry|Gabon}} | {{flagcountry|Gambia}} | {{flagcountry|Georgia}} | {{flagcountry|Germany}} | {{flagcountry|Ghana}} | {{flagcountry|Greece}} | {{flagcountry|Grenada}} | {{flagcountry|Guatemala}} | {{flagcountry|Guinea}} | {{flagcountry|Guinea-Bissau}} | {{flagcountry|Guyana}} | {{flagcountry|Haiti}} | {{flagcountry|Holy See}} | {{flagcountry|Honduras}} | {{flagcountry|Hungary}} | {{flagcountry|Iceland}} | {{flagcountry|Iraq}} | {{flagcountry|Ireland}} | {{flagcountry|Italy}} | {{flagcountry|Jamaica}} | {{flagcountry|Japan}} | {{flagcountry|Jordan}} | {{flagcountry|Kazakhstan}} | {{flagcountry|Kenya}} | {{flagcountry|Kuwait}} | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} | {{flagcountry|Laos}} | {{flagcountry|Latvia}} | {{flagcountry|Lebanon}} | {{flagcountry|Lesotho}} | {{flagcountry|Liberia}} | {{flagcountry|Libya}} | {{flagcountry|Liechtenstein}} | {{flagcountry|Lithuania}} | {{flagcountry|Luxembourg}} | {{flagcountry|Madagascar}} | {{flagcountry|Malawi}} | {{flagcountry|Maldives}} | {{flagcountry|Mali}} | {{flagcountry|Malta}} | {{flagcountry|Mauritania}} | {{flagcountry|Mauritius}} | {{flagcountry|Mexico}} | {{flagcountry|Micronesia}} | {{flagcountry|Monaco}} | {{flagcountry|Mongolia}} | {{flagcountry|Montenegro}} | {{flagcountry|Morocco}} | {{flagcountry|Mozambique}} | {{flagcountry|Namibia}} | {{flagcountry|Nauru}} | {{flagcountry|Netherlands}} | {{flagcountry|New Zealand}} | {{flagcountry|Nicaragua}} | {{flagcountry|Niger}} | {{flagcountry|Nigeria}} | {{flagcountry|North Macedonia}} | {{flagcountry|Norway}} | {{flagcountry|Oman}} | {{flagcountry|Palau}} | {{flagcountry|Palestine}} | {{flagcountry|Panama}} | {{flagcountry|Paraguay}} | {{flagcountry|Peru}} | {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Poland}} | {{flagcountry|Portugal}} | {{flagcountry|Qatar}} | {{flagcountry|Republic of Korea}} | {{flagcountry|Moldova}} | {{flagcountry|Romania}} | {{flagcountry|Russian Federation}} | {{flagcountry|Rwanda}} | {{flagcountry|Saint Kitts and Nevis}} | {{flagcountry|Saint Lucia}} | {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{flagcountry|Samoa}} | {{flagcountry|San Marino}} | {{flagcountry|Sao Tome and Principe}} | {{flagcountry|Saudi Arabia}} | {{flagcountry|Senegal}} | {{flagcountry|Serbia}} | {{flagcountry|Seychelles}} | {{flagcountry|Sierra Leone}} | {{flagcountry|Slovakia}} | {{flagcountry|Slovenia}} | {{flagcountry|Solomon Islands}} | {{flagcountry|South Africa}} | {{flagcountry|South Sudan}} | {{flagcountry|Spain}} | {{flagcountry|Sudan}} | {{flagcountry|Suriname}} | {{flagcountry|Sweden}} | {{flagcountry|Switzerland}} | {{flagcountry|Syrian Arab Republic}} | {{flagcountry|Tajikistan}} | {{flagcountry|Timor-Leste}} | {{flagcountry|Togo}} | {{flagcountry|Tonga}} | {{flagcountry|Trinidad and Tobago}} | {{flagcountry|Tunisia}} | {{flagcountry|Turkmenistan}} | {{flagcountry|Uganda}} | {{flagcountry|Ukraine}} | {{flagcountry|United Arab Emirates}} | {{flagcountry|United Kingdom}} | {{flagcountry|Tanzania}} | {{flagcountry|Uruguay}} | {{flagcountry|Uzbekistan}} | {{flagcountry|Vanuatu}} | {{flagcountry|Venezuela}} | {{flagcountry|Vietnam}} | {{flagcountry|Yemen}} | {{flagcountry|Zambia}} | {{flagcountry|Zimbabwe}}}}|depositor=[[Федерален совет (Швајцарија)|Швајцарски федерален совет]]|languages=* [[Англиски јазик|Англиски]] * [[Арапски јазик|Арапски]] * [[Мандарински кинески|Кинески]] * [[Шпански јазик|Шпански]] * [[Француски јазик|Француски]] * [[Руски јазик|Руски]]|signatories={{Collapsible list|expand=|title=3 Држави<ref>{{Cite web |title=Treaties, States parties, and Commentaries - Signatory States - Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesSign&xp_treatySelected=470 |access-date=13 April 2022 |website=ihl-databases.icrc.org}}</ref>|bullets= |{{flagcountry|Iran}} | {{flagcountry|Pakistan}} | {{flagcountry|United States of America}}}}|wikisource=Geneva Convention/Protocol I}} '''Протокол I кон Женевските конвенции''' или '''Дополнителен протокол I''' ('''AP I''')<ref>{{Наведена книга|title=Yearbook of International Humanitarian Law 2011 - Volume 14|last=Cadwalader|first=George Jr.|date=2011|isbn=978-90-6704-854-5|volume=14|pages=133–171|chapter=The Rules Governing the Conduct of Hostilities in Additional Protocol I to the Geneva Conventions of 1949: A Review of Relevant United States References|doi=10.1007/978-90-6704-855-2_5|access-date=|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-of-international-humanitarian-law/article/abs/rules-governing-the-conduct-of-hostilities-in-additional-protocol-i-to-the-geneva-conventions-of-1949-a-review-of-relevant-united-states-references/5089B0FD7E7CF55057D76972F4F76A9E}}</ref> — амандман или опционален [[Протокол (дипломатија)|протокол]] од 1977 година кон [[Женевски конвенции|Женевските конвенции од 1949 година]] што се однесувал на заштитата на цивилните жртви од [[меѓународни вооружени конфликти]], вклучувајќи „вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација, туѓа окупација или расистички режими“. Во пракса, Дополнителниот протокол I ги потврдил меѓународните правила на војување утврдени во [[Хашките конвенции од 1899 и 1907 година|Хашките конвенции од 1907 година]] и четирите Женевски конвенции од 1949 година со цел да се приспособат на развојот на војувањето по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Од јуни 2025 година, Дополнителниот протокол I бил ратификуван од [[Список на страни на Женевските конвенции|175 држави]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977?activeTab=1949GCs-APs-and-commentaries|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> а протоколот бил потпишан до [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Иран]] и [[Пакистан]] на 12 декември 1977 година, но никогаш не го ратификувале, а не го потпишале [[Израел]], [[Индија]] и [[Турција]]. Некои, но не сите, од одредбите од Дополнителниот протокол I од 1977 година, „добиле признание како [[обичајно право]]“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to international criminal law and procedure|last=Cryer|first=Robert|last2=Friman|first2=Håkan|last3=Robinson|first3=Darryl|last4=Wilmshurst|first4=Elizabeth|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-69883-3|edition=Third|location=Cambridge|pages=265}}</ref> == Резиме на одредбите == Дополнителниот протокол I содржи 102 члена, а следново претставува основен преглед на Протоколот.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions (Protocol I) of 8 June 1977|publisher=International Humanitarian Law Databases}}</ref> Општо земено, Дополнителниот протокол I ги потврдувал одредбите од оригиналните четири [[Женевски конвенции]] од 1949 година. Сепак, додадени се следните дополнителни заштити: * '''Член 1''' — наведува дека Конвенцијата се применува во „вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација и туѓа окупација и против расистички режими во остварувањето на нивното право на [[самоопределување]]“. * '''Член 15''' — наведува дека цивилниот [[Медицинар|медицински]] и [[Религија|религиозен]] [[Вработување|персонал]] треба да биде почитуван и заштитен и ова вклучува дека страните треба да му дадат секаква достапна помош на цивилниот медицински персонал. * '''Член 17''' и '''Член 81''' — го овластуваат [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]], националните друштва или други непристрасни хуманитарни организации да им обезбедат помош на жртвите од војната. * '''Член 35''' — забранува [[оружје]] кое „предизвикува непотребни повреди или непотребно страдање“, како и средства за војување кои „предизвикуваат широко распространета, долгорочна и сериозна штета на природната средина“. * '''Член 37''' — забранува перфидност, односно лажно прогласување примирје и идентификува четири вида перфидност и ги разликува воените измами од перфидноста. * '''Член 40''' — забранува „без милост“, т.е. наредба да нема преживеани, да се заканува како такво или да се спроведуваат непријателства врз таа основа. * '''Член 42''' — ги забранува нападите врз пилоти и екипажи кои се спуштаат со падобран од воздухоплов во опасност. Откако ќе слетаат на територија контролирана од спротивната страна, мора да им се даде можност да се предадат пред да бидат нападнати, освен ако не е очигледно дека се вклучени во непријателски чин. [[Воздушно-десантна војска|Воздухопловните трупи]], без разлика дали се во опасност или не, не ја добиваат заштитата што ја обезбедува овој член и затоа можат да бидат нападнати за време на нивното спуштање. * '''Член 43''' — се занимава со идентификување на вооружените сили кои се страни во конфликт, а државите кои се борци „ќе бидат предмет на внатрешен дисциплински систем кој, {{Јаз|la|inter alia}}, ќе спроведува усогласеност со правилата на меѓународното право што се применуваат во вооружен конфликт.“ * '''Член 47(1)''' — предвидува дека платениците „немаат право да бидат борци или воени заробеници“. * '''Член 51''' и '''Член 54''' — ги забрануваат неселективните напади врз цивилното население и уништувањето на изворите на храна, водата или другите материјали потребни за опстанок. Ова вклучува директно напаѓање на цивилни (невоени) цели, но исто така и користење технологии чиј обем на уништување не може да се ограничи.<ref name="commentary">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/Commentary_GC_Protocols.pdf|title=Commentary on the Additional Protocols to the Geneva Conventions|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> [[Тотална војна]] што не прави разлика помеѓу цивилни и воени цели се смета за [[воено злосторство]]. * '''Член 53''' — забранува напади врз историски споменици, уметнички дела и места за богослужба. * '''Член 56''' — опфаќа напади врз „објекти и инсталации што содржат опасни сили“, како што се [[Брана (градба)|брани]], насипи и [[Атомска централа|нуклеарни електрани]]. Овие цели, како и други воени цели во нивна близина, не смеат да бидат нападнати ако претставуваат закана за ослободување на опасни сили. * '''Член 76''', '''Член 77''' и '''Член 78''' — кои го сочинуваат Поглавје II, обезбедуваат посебна заштита за [[Жена|жените]] и [[Дете|децата]]. Особено, смртната казна нема да се извршува врз деца под 18 години и ќе се избегнува врз бремени жени и мајки кои имаат деца кои се издржуваат. Понатаму, деца под 15 години нема да бидат регрутирани во вооружените сили, а страните ќе ги преземат сите разумни мерки за да ги спречат да учествуваат во непријателства. * '''Член 79''' — наведува дека [[Новинар|новинарите]] се сметаат за цивили и им се дава иста заштита. Цивилните воени дописници поврзани со вооружените сили кои се заробени имаат исти права како и воените заробеници, како што е наведено во Третата Женевска конвенција.<ref name=":0" /> * '''Член 85(3f)''' — забранува перфидна употреба на црвениот крст, црвената полумесечина, црвениот лав и сонцето или други заштитни знаци признати со Женевските конвенции. * '''Член 90''' — опишува како можат да се формираат меѓународни комисии за утврдување факти во ситуации на сериозни прекршувања на Женевските конвенции. == Статус на ратификација == === Израел === Израел не го ратификувал Дополнителниот протокол I кон Женевските конвенции, а според правниот научник и адвокат за човекови права [[Нура Еракат]], ова ѝ овозможувало на израелската влада да го признае [[Израелско-палестински конфликт|израелско-палестинскиот конфликт]] како <nowiki>„</nowiki> ниту граѓанска војна („немеѓународен вооружен конфликт“) ниту војна против ослободително движење („меѓународен вооружен конфликт“)<nowiki>“</nowiki><ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://searchworks.stanford.edu/view/13221372|title=Justice for some: law and the question of Palestine|last=Erakat|first=Noura|date=2019|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-9825-9|location=Stanford, California|pages=179}}</ref> и на овој начин, силата што ја користеле палестинските фракции можела да се смета за нелегална и нелегитимна.<ref name=":1" /> === Русија === На 16 октомври 2019 година, претседателот [[Владимир Путин]] потпишал извршна наредба<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201910160027|title=Указ Президента Российской Федерации от 16.10.2019 № 494|work=publication.pravo.gov.ru|trans-title=Executive order by President of Russian Federation No. 494, 16 October 2019|accessdate=10 March 2022}}</ref> и поднел предлог-закон до [[Државна дума|Државната дума]] за поништување на изјавата што ја придружувал ратификацијата на Дополнителниот протокол I од страна на Русија, со која претходно била прифатена надлежноста на Меѓународната комисија за утврдување факти според '''Член 90(2)'''.<ref name="bput">{{Наведени вести|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-10-17/putin-pulls-russia-out-of-convention-on-war-crime-probes|title=Putin Pulls Russia Out of Convention on War-Crime Probes|date=17 October 2019|work=Bloomberg}}</ref><ref name="mtput">{{Наведени вести|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/10/17/putin-seeks-to-abandon-geneva-conventions-victim-protection-clause-a67781|title=Putin Seeks to Abandon Geneva Conventions' Victim-Protection Clause|date=17 October 2019|work=The Moscow Times}}</ref><ref name="gmputin">{{Наведени вести|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-revokes-additional-protocol-to-geneva-conventions-related-to/|title=Putin revokes additional protocol to Geneva Conventions related to protection of war crimes victims|date=17 October 2019|work=The Globe and Mail|agency=Reuters}}</ref> Предлог-законот бил доставен со следново предупредување:<ref name="mtput" /><ref name="gmputin" /><blockquote>Исклучителните околности влијаат врз интересите на Руската Федерација и бараат итна акција. … Во сегашната меѓународна средина, ризиците од злоупотреба на овластувањата на комисијата за политички цели од страна на бескрупулозни држави кои дејствуваат со лоша намера се значително зголемени.</blockquote> === Соединети Американски Држави === Соединетите Американски Држави не го ратификувале Дополнителниот протокол I кон Женевските конвенции, а нивниот главен приговор бил на '''Член 1(4)''' (детално објаснет подолу), во врска со недржавните актери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cfr.org/articles/international-treaties-united-states-refuses-play-ball|title=On International Treaties, the United States Refuses to Play Ball {{!}} Council on Foreign Relations|date=2022-01-07|work=www.cfr.org|language=en|accessdate=2026-04-21}}</ref> [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] (МКЦК) собрал широк спектар на земји со цел да ја формира Дипломатската конференција за реафирмација и развој на меѓународното хуманитарно право применливо во вооружени конфликти (Дипломатска конференција). „По три години размислување, Дипломатската конференција ги изготви и поднесе Дополнителните протоколи I и II кон Женевските конвенции од 1949 година.“ == Член 1(4) == '''Член 1(4)''' — од Дополнителниот протокол I наведува:<blockquote>Ситуациите наведени во претходниот став вклучуваат вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација и туѓа окупација, и против расистички режими во остварувањето на нивното право на самоопределување.</blockquote>Јан Арно Хесбруге, кој работи во [[Канцеларија на Високиот комесар за човекови права на Обединетите нации|канцеларијата на Високиот комесар на Обединетите нации за човекови права]] во Њујорк, ги испитал трите категории наведени во неговата книга ''„Човекови права и лична самоодбрана во меѓународното право“'':<ref>{{Наведена книга|title=Human rights and personal self-defense in international law|last=Hessbruegge|first=Jan Arno|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190655020|edition=First|location=New York, NY|pages=317}}</ref> * „Колонијална доминација“ се однесувала на далечни прекуокеански колонии со јасни географски граници и не требало да се однесува на држави што освојуваат и анектираат соседни територии. * „Окупација од страна на туѓинци“ се однесувала на „случаи кога окупираната територија сè уште не била дел од држава во времето на окупацијата, туку била населена од посебна група, како што е палестинскиот народ“. * „Расистички режими“ вклучувало земји кои го институционализираа расизмот, а не земји каде што владата само практикува расна дискриминација, а во времето кога бил напишан протоколот, ова главно се однесувало на Јужна Африка и Родезија. Правниот научник Валдемар А. Солф сметал дека членот 1(4) од Дополнителниот протокол бил во голема мера симболичен, и им давал на државите-страни „веродостојна основа да ја негираат неговата примена во нивната ситуација“, додека државите на кои членот најмногу се однесувал (на пр. [[Израел]] и [[Апартхејд|Јужна Африка од времето на апартхејдот]]), воопшто нема да го потпишат договорот. [[Претседателството на Роналд Реган|Администрацијата на Реган]] изјавила дека '''Член 1(4)''' од Дополнителниот протокол I на Женевските конвенции „ќе им даде на [[Тероризам|терористите]] психолошка и правна победа“, бидејќи се чинело дека им давал статус на [[Комбатант|борци]] на недржавни актери, од кои многу (како што е [[Палестинска ослободителна организација|Организацијата за ослободување на Палестина]]), се означени како терористички групи од страна на Соединетите Американски Држави и други земји. Спротивно на тоа, еден напис во ''[[Меѓународен преглед на Црвениот крст|Меѓународниот преглед на Црвениот крст]]'' тврдел дека овој член, всушност, ''ја зајакнувал'' борбата против тероризмот, со примена на законите на војната (вклучувајќи ги сите негови забрани и обврски) во националните [[Војна за независност|војни за ослободување]]. Со доделување статус на борци на недржавни актери во војните за ослободување, тој исто така барал од недржавните актери да ги следат строгите забрани против терористички акти (членови 13, 51(2) итн.).<ref>{{Наведено списание|last=Gasser|first=Hans-Peter|title=Prohibition of terrorist acts in international humanitarian law|url=https://international-review.icrc.org/sites/default/files/S0020860400022956a.pdf|journal=[[International Review of the Red Cross]]|pages=208, 210, 211}}</ref> == Член 48 == '''Основно правило''' За да се обезбеди почитување и заштита на цивилното население и цивилните објекти, страните во конфликтот во секое време ќе прават разлика помеѓу [[Цивил|цивилното население]] и [[Комбатант|борците]] и помеѓу цивилните објекти и воените цели и соодветно ќе ги насочуваат своите операции само против воени цели. == Член 51 == '''Заштита на цивилното население''' # Цивилното население и поединците цивили уживаат општа заштита од опасности што произлегуваат од воени операции. За да се спроведе оваа заштита, следните правила, кои се дополнителни на другите применливи правила на меѓународното право, треба да се почитуваат во сите околности. # Цивилното население како такво, како и поединечните цивили, нема да бидат предмет на напад. # Цивилите ќе ја уживаат заштитата што ја обезбедува овој член, освен ако и за време додека директно учествуваат во непријателства. Забранети се акти или закани со насилство чија примарна цел е ширење терор меѓу цивилното население. # Недискриминирачките напади се забранети. Недискриминирачките напади се: (а) Оние што не се насочени кон одредена воена цел ; (б) Оние што користат метод или средства за борба што не можат да бидат насочени кон одредена воена цел; (в) Оние што користат метод или средства за борба [кои] напаѓаат воени цели и цивили или цивилни објекти без разлика . # Меѓу другото, следните видови напади треба да се сметаат за неселективни: '''(а)''' Напад со бомбардирање со какви било методи или средства што третира како единствена воена цел голем број јасно одвоени и различни воени цели; ... и '''(б)''' Напад за кој може да се очекува да предизвика случајна загуба на цивилен живот, повреда на цивили, штета на цивилни објекти или комбинација од нив, што би било прекумерно во однос на конкретната и директна воена предност што се очекува. == Член 52 == '''Општа заштита на цивилни објекти''' # … # Нападите ќе бидат строго ограничени на воени цели. Во однос на објектите, воените цели се ограничени на оние објекти кои по својата природа, локација, намена или употреба даваат ефикасен придонес кон воената акција и чие целосно или делумно уништување, заробување или неутрализација, во околностите што важат во тој момент, нуди дефинитивна воена предност. # Во случај на сомневање дали објект кој вообичаено е наменет за цивилни цели, како што е место за богослужба, куќа или друго живеалиште или училиште, се користи за ефективен придонес во воена акција, ќе се претпостави дека не се користи за таква намена. == Член 57 == '''Мерки на претпазливост при напад''' # При водење на воени операции, постојано ќе се внимава да се поштедат цивилното население, цивилите и цивилните објекти. # Во однос на нападите, ќе се преземат следниве мерки на претпазливост: '''(а)''' Оние кои планираат или одлучуваат за напад треба: '''(i)''' Да сторат сè што е можно за да потврдат дека целите што треба да се нападнат не се ниту цивили ниту цивилни објекти и не се предмет на посебна заштита, туку се воени цели во смисла на став 2 од член 52 и дека не е забрането со одредбите од овој Протокол да се напаѓаат; '''(ii)''' Да преземат сите можни мерки на претпазливост при изборот на средства и методи на напад со цел да се избегне, а во секој случај да се минимизира, случајната загуба на цивилен живот, повреда на цивили и штета на цивилни објекти; '''(iii)''' Да се воздржат од донесување одлука за започнување напад за кој може да се очекува да предизвика случајна загуба на цивилен живот, повреда на цивили, штета на цивилни објекти или комбинација од нив, што би било прекумерно во однос на конкретната и директна воена предност што се очекува; … == Поврзано == * [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 1949 година * [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]], за третман на [[Воен заробеник|воени заробеници]] * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]], за третман на цивили за време на војна * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Дополнителен протокол II]], амандман од 1977 година усвоен во врска со заштитата на жртвите од ''немеѓународни'' вооружени конфликти * [[Протокол III кон Женевските конвенции|Дополнителен протокол III]], амандман усвоен од 2005 година со кој се наведува усвојувањето на амблемот [[Амблеми на Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина|Црвен кристал]] * [[Список на страни на Женевските конвенции]] : вклучува список на држави што го потпишале и список на држави што го ратификувале Протоколот I. * [[Воено право]], познато и како право на вооружен конфликт и [[меѓународно хуманитарно право]] (МХП) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Wikisource|Protocol I}} * [https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf Целосен текст на Протокол I] * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=470&ps=S Список на земји кои го потпишале, но сè уште не го ратификувале Протоколот I] * [https://international-review.icrc.org/reviews/irrc-no-320-international-review-red-cross-10-1997 Меѓународен преглед на Црвениот крст, 1997 година&nbsp;– бр. 320] Специјално издание: 20-годишнина од Дополнителните протоколи од 1977 година * [https://international-review.icrc.org/sites/default/files/S0020860400076890a.pdf Дополнителни протоколи од 1977 година{{Цп}}кратка библиографија] (од [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|МКЦК]] ) * „Нови правила за жртвите на вооружени конфликти, Коментар за двата протоколи од 1977 година, дополнителни на Женевските конвенции од 1949 година“, од М. Боте, [http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/iwpList160/4D7BB900A61F93C9C1256B66005A7ACE КЈПартш.] Archived , WA Solf, паб: Martinus Nijhoff Хаг/Бостон/Лондон, 1982 година, * [http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm Пораката на американскиот претседател Роналд Реган до Сенатот за Протоколите I и II] [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори за контрола на оружјето]] [[Категорија:Договори склучени во 1977 година]] [[Категорија:Договори стапија на сила во 1978 година]] [[Категорија:Договори од Авганистан]] [[Категорија:Договори од Албанија]] [[Категорија:Договори од Алжир]] [[Категорија:Договори од Народна Република Ангола]] [[Категорија:Договори од Антигва и Барбуда]] [[Категорија:Договори од Аргентина]] [[Категорија:Договори од Ерменија]] [[Категорија:Договори од Австралија]] [[Категорија:Договори од Австрија]] [[Категорија:Договори од Бахамите]] [[Категорија:Договори од Бахреин]] [[Категорија:Договори од Бангладеш]] [[Категорија:Договори од Барбадос]] [[Категорија:Договори од Белоруската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори од Белгија]] [[Категорија:Договори од Белизе]] [[Категорија:Договори од Народна Република Бенин]] [[Категорија:Договори од Боливија]] [[Категорија:Договори од Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Договори од Боцвана]] [[Категорија:Договори од Бразил]] [[Категорија:Договори од Брунеи]] [[Категорија:Договори од Народна Република Бугарија]] [[Категорија:Договори од Буркина Фасо]] [[Категорија:Договори од Бурунди]] [[Категорија:Договори од Камбоџа]] [[Категорија:Договори од Камерун]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори на Зелен ’Рт]] [[Категорија:Договори на Централноафриканската Република]] [[Категорија:Договори на Чад]] [[Категорија:Договори на Чиле]] [[Категорија:Договори на Народна Република Кина]] [[Категорија:Договори на Колумбија]] [[Категорија:Договори на Коморите]] [[Категорија:Договори на Заир]] [[Категорија:Договори на Република Конго]] [[Категорија:Договори на Куковите Острови]] [[Категорија:Договори на Костарика]] [[Категорија:Договори на Брегот на Слоновата Коска]] [[Категорија:Договори на Хрватска]] [[Категорија:Договори на Куба]] [[Категорија:Договори на Кипар]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чехословачка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Џибути]] [[Категорија:Договори на Доминика]] [[Категорија:Договори на Доминиканската Република]] [[Категорија:Договори на Источен Тимор]] [[Категорија:Договори на Еквадор]] [[Категорија:Договори на Египет]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Екваторска Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на преодната влада на Етиопија]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Габон]] [[Категорија:Договори на Гамбија]] [[Категорија:Договори на Грузија (земја)]] [[Категорија:Договори на Германија]] [[Категорија:Договори на Гана]] [[Категорија:Договори на Грција]] [[Категорија:Договори на Гренада]] [[Категорија:Договори на Гватемала]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја-Бисао]] [[Категорија:Договори на Гвајана]] [[Категорија:Договори на Хаити]] [[Категорија:Договори на Светата Столица]] [[Категорија:Договори на Хондурас]] [[Категорија:Договори на Унгарската Народна Република]] [[Категорија:Договори на Исланд]] [[Категорија:Договори со Ирска]] [[Категорија:Договори со Италија]] [[Категорија:Договори со Јамајка]] [[Категорија:Договори со Јапонија]] [[Категорија:Договори со Јордан]] [[Категорија:Договори со Казахстан]] [[Категорија:Договори со Кенија]] [[Категорија:Договори со Северна Кореја]] [[Категорија:Договори со Јужна Кореја]] [[Категорија:Договори со Кувајт]] [[Категорија:Договори со Киргистан]] [[Категорија:Договори со Лаос]] [[Категорија:Договори со Латвија]] [[Категорија:Договори со Либан]] [[Категорија:Договори со Лесото]] [[Категорија:Договори со Либерија]] [[Категорија:Договори со Либија Џамахирија]] [[Категорија:Договори на Лихтенштајн]] [[Категорија:Договори на Литванија]] [[Категорија:Договори на Луксембург]] [[Категорија:Договори на Северна Македонија]] [[Категорија:Договори на Мадагаскар]] [[Категорија:Договори на Малави]] [[Категорија:Договори на Малдивите]] [[Категорија:Договори на Мали]] [[Категорија:Договори на Малта]] [[Категорија:Договори на Мавританија]] [[Категорија:Договори на Маврициус]] [[Категорија:Договори на Мексико]] [[Категорија:Договори на Федералните Држави Микронезија]] [[Категорија:Договори на Молдавија]] [[Категорија:Договори на Монако]] [[Категорија:Договори на Монголија]] [[Категорија:Договори со Црна Гора]] [[Категорија:Договори со Мароко]] [[Категорија:Договори со Народна Република Мозамбик]] [[Категорија:Договори со Намибија]] [[Категорија:Договори со Науру]] [[Категорија:Договори со Холандија]] [[Категорија:Договори со Нов Зеланд]] [[Категорија:Договори со Никарагва]] [[Категорија:Договори со Нигер]] [[Категорија:Договори со Нигерија]] [[Категорија:Договори со Норвешка]] [[Категорија:Договори со Оман]] [[Категорија:Договори со Палау]] [[Категорија:Договори со Паластина]] [[Категорија:Договори со Панама]] [[Категорија:Договори од Парагвај]] [[Категорија:Договори на Перу]] [[Категорија:Договори на Филипините]] [[Категорија:Договори на Полска]] [[Категорија:Договори на Португалија]] [[Категорија:Договори на Катар]] [[Категорија:Договори на Романија]] [[Категорија:Договори на Руанда]] [[Категорија:Договори на Свети Китс и Невис]] [[Категорија:Договори на Света Луција]] [[Категорија:Договори на Свети Винсент и Гренадини]] [[Категорија:Договори на Самоа]] [[Категорија:Договори на Сан Марино]] [[Категорија:Договори на Сао Томе и Принсипе]] [[Категорија:Договори на Саудиска Арабија]] [[Категорија:Договори на Сенегал]] [[Категорија:Договори на Србија и Црна Гора]] [[Категорија:Договори на Сејшелите]] [[Категорија:Договори на Сиера Леоне]] [[Категорија:Договори на Словачка]] [[Категорија:Договори на Словенија]] [[Категорија:Договори на Соломонските Острови]] [[Категорија:Договори на Јужна Африка]] [[Категорија:Договори на Јужен Судан]] [[Категорија:Договори на Советскиот Сојуз Унија]] [[Категорија:Договори на Шпанија]] [[Категорија:Договори на Република Судан (1985–2011)]] [[Категорија:Договори на Суринам]] [[Категорија:Договори на Есватини]] [[Категорија:Договори на Шведска]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Сирија]] [[Категорија:Договори на Таџикистан]] [[Категорија:Договори на Танзанија]] [[Категорија:Договори на Того]] [[Категорија:Договори на Тонга]] [[Категорија:Договори на Тринидад и Тобаго]] [[Категорија:Договори на Тунис]] [[Категорија:Договори на Туркменистан]] [[Категорија:Договори на Уганда]] [[Категорија:Договори на Украинската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Уругвај]] [[Категорија:Договори на Узбекистан]] [[Категорија:Договори на Вануату]] [[Категорија:Договори на Венецуела]] [[Категорија:Договори на Виетнам]] [[Категорија:Договори на Јемен]] [[Категорија:Договори на Југославија]] [[Категорија:Договори на Замбија]] [[Категорија:Договори на Зимбабве]] [[Категорија:Договори проширени на Гренланд]] [[Категорија:Договори проширени на Фарските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Холандските Антили]] [[Категорија:Договори проширени на Аруба]] [[Категорија:Договори проширени на Ангила]] [[Категорија:Договори проширени на Бермуда]] [[Категорија:Договори проширени на Британската антарктичка територија]] [[Категорија:Договори проширени на Британската територија во Индискиот Океан]] [[Категорија:Договори проширени на Британските Девствени Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Кајманските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Фолкландските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Монтсерат]] [[Категорија:Договори проширени на Питкернските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Света Елена, Асенсион и Тристан да Куња]] [[Категорија:Договори проширени на Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Акротири и Декелија]] [[Категорија:Договори проширени на Туркс и Кајкос Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Гернзи]] [[Категорија:Договори проширени на островот Ман]] [[Категорија:Договори проширени на Џерси]] [[Категорија:Договори проширени на Хонг Конг]] [[Категорија:Договори проширени на Макао]] [[Категорија:Договори склучени во Женева]] 19572yobrhd2ah2nu1oeup8hwr7aslw 5575341 5575259 2026-06-11T11:48:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575341 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Договор|name=Протокол I од Женевските конвенции|long_name=Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а во врска со заштитата на жртвите од меѓународни вооружени конфликти (Протокол I)|type=[[Протокол (дипломатија)|Протокол]]|date_drafted=20 февруари 1974 – 8 јуни 1977|date_signed={{Start date|df=y|1977|06|08}}|location_signed=Женева|date_effective={{Start date|df=y|1978|12|07}}|parties={{Collapsible list|expand=|title=175 Држави<ref>{{Cite web |title=Treaties, States parties, and Commentaries - States Parties - Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesParties&xp_treatySelected=470 |access-date=13 April 2022 |website=ihl-databases.icrc.org}}</ref>|bullets= |{{flagcountry|Afghanistan}} | {{flagcountry|Albania}} | {{flagcountry|Algeria}} | {{flagcountry|Andorra}} | {{flagcountry|Angola}} | {{flagcountry|Antigua and Barbuda}} | {{flagcountry|Argentina}} | {{flagcountry|Armenia}} | {{flagcountry|Australia}} | {{flagcountry|Austria}} | {{flagcountry|Bahamas}} | {{flagcountry|Bahrain}} | {{flagcountry|Bangladesh}} | {{flagcountry|Barbados}} | {{flagcountry|Belarus}} | {{flagcountry|Belgium}} | {{flagcountry|Belize}} | {{flagcountry|Benin}} | {{flagcountry|Bolivia}} | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} | {{flagcountry|Botswana}} | {{flagcountry|Brazil}} | {{flagcountry|Brunei Darussalam}} | {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Burkina Faso}} | {{flagcountry|Burundi}} | {{flagcountry|Зелен ’Рт}} | {{flagcountry|Cambodia}} | {{flagcountry|Cameroon}} | {{flagcountry|Canada}} | {{flagcountry|Central African Republic}} | {{flagcountry|Chad}} | {{flagcountry|Chile}} | {{flagcountry|China}} | {{flagcountry|Colombia}} | {{flagcountry|Comoros}} | {{flagcountry|Congo}} | {{flagcountry|Cook Islands}} | {{flagcountry|Costa Rica}} | {{flagcountry|Côte d'Ivoire}} | {{flagcountry|Croatia}} | {{flagcountry|Cuba}} | {{flagcountry|Cyprus}} | {{flagcountry|Czech Republic}} | {{flagcountry|Democratic People's Republic of Korea}} | {{flagcountry|Democratic Republic of the Congo}} | {{flagcountry|Denmark}} | {{flagcountry|Djibouti}} | {{flagcountry|Dominica}} | {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{flagcountry|Ecuador}} | {{flagcountry|Egypt}} | {{flagcountry|El Salvador}} | {{flagcountry|Equatorial Guinea}} | {{flagcountry|Estonia}} | {{flagcountry|Eswatini}} | {{flagcountry|Ethiopia}} | {{flagcountry|Fiji}} | {{flagcountry|Finland}} | {{flagcountry|France}} | {{flagcountry|Gabon}} | {{flagcountry|Gambia}} | {{flagcountry|Georgia}} | {{flagcountry|Germany}} | {{flagcountry|Ghana}} | {{flagcountry|Greece}} | {{flagcountry|Grenada}} | {{flagcountry|Guatemala}} | {{flagcountry|Guinea}} | {{flagcountry|Guinea-Bissau}} | {{flagcountry|Guyana}} | {{flagcountry|Haiti}} | {{flagcountry|Holy See}} | {{flagcountry|Honduras}} | {{flagcountry|Hungary}} | {{flagcountry|Iceland}} | {{flagcountry|Iraq}} | {{flagcountry|Ireland}} | {{flagcountry|Italy}} | {{flagcountry|Jamaica}} | {{flagcountry|Japan}} | {{flagcountry|Jordan}} | {{flagcountry|Kazakhstan}} | {{flagcountry|Kenya}} | {{flagcountry|Kuwait}} | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} | {{flagcountry|Laos}} | {{flagcountry|Latvia}} | {{flagcountry|Lebanon}} | {{flagcountry|Lesotho}} | {{flagcountry|Liberia}} | {{flagcountry|Libya}} | {{flagcountry|Liechtenstein}} | {{flagcountry|Lithuania}} | {{flagcountry|Luxembourg}} | {{flagcountry|Madagascar}} | {{flagcountry|Malawi}} | {{flagcountry|Maldives}} | {{flagcountry|Mali}} | {{flagcountry|Malta}} | {{flagcountry|Mauritania}} | {{flagcountry|Mauritius}} | {{flagcountry|Mexico}} | {{flagcountry|Micronesia}} | {{flagcountry|Monaco}} | {{flagcountry|Mongolia}} | {{flagcountry|Montenegro}} | {{flagcountry|Morocco}} | {{flagcountry|Mozambique}} | {{flagcountry|Namibia}} | {{flagcountry|Nauru}} | {{flagcountry|Netherlands}} | {{flagcountry|New Zealand}} | {{flagcountry|Nicaragua}} | {{flagcountry|Niger}} | {{flagcountry|Nigeria}} | {{flagcountry|North Macedonia}} | {{flagcountry|Norway}} | {{flagcountry|Oman}} | {{flagcountry|Palau}} | {{flagcountry|Palestine}} | {{flagcountry|Panama}} | {{flagcountry|Paraguay}} | {{flagcountry|Peru}} | {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Poland}} | {{flagcountry|Portugal}} | {{flagcountry|Qatar}} | {{flagcountry|Republic of Korea}} | {{flagcountry|Moldova}} | {{flagcountry|Romania}} | {{flagcountry|Russian Federation}} | {{flagcountry|Rwanda}} | {{flagcountry|Saint Kitts and Nevis}} | {{flagcountry|Saint Lucia}} | {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{flagcountry|Samoa}} | {{flagcountry|San Marino}} | {{flagcountry|Sao Tome and Principe}} | {{flagcountry|Saudi Arabia}} | {{flagcountry|Senegal}} | {{flagcountry|Serbia}} | {{flagcountry|Seychelles}} | {{flagcountry|Sierra Leone}} | {{flagcountry|Slovakia}} | {{flagcountry|Slovenia}} | {{flagcountry|Solomon Islands}} | {{flagcountry|South Africa}} | {{flagcountry|South Sudan}} | {{flagcountry|Spain}} | {{flagcountry|Sudan}} | {{flagcountry|Suriname}} | {{flagcountry|Sweden}} | {{flagcountry|Switzerland}} | {{flagcountry|Syrian Arab Republic}} | {{flagcountry|Tajikistan}} | {{flagcountry|Timor-Leste}} | {{flagcountry|Togo}} | {{flagcountry|Tonga}} | {{flagcountry|Trinidad and Tobago}} | {{flagcountry|Tunisia}} | {{flagcountry|Turkmenistan}} | {{flagcountry|Uganda}} | {{flagcountry|Ukraine}} | {{flagcountry|United Arab Emirates}} | {{flagcountry|United Kingdom}} | {{flagcountry|Tanzania}} | {{flagcountry|Uruguay}} | {{flagcountry|Uzbekistan}} | {{flagcountry|Vanuatu}} | {{flagcountry|Venezuela}} | {{flagcountry|Vietnam}} | {{flagcountry|Yemen}} | {{flagcountry|Zambia}} | {{flagcountry|Zimbabwe}}}}|depositor=[[Федерален совет (Швајцарија)|Швајцарски федерален совет]]|languages=* [[Англиски јазик|Англиски]] * [[Арапски јазик|Арапски]] * [[Мандарински кинески|Кинески]] * [[Шпански јазик|Шпански]] * [[Француски јазик|Француски]] * [[Руски јазик|Руски]]|signatories={{Collapsible list|expand=|title=3 Држави<ref>{{Cite web |title=Treaties, States parties, and Commentaries - Signatory States - Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977. |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesSign&xp_treatySelected=470 |access-date=13 April 2022 |website=ihl-databases.icrc.org}}</ref>|bullets= |{{flagcountry|Iran}} | {{flagcountry|Pakistan}} | {{flagcountry|United States of America}}}}|wikisource=Geneva Convention/Protocol I}} '''Протокол I кон Женевските конвенции''' или '''Дополнителен протокол I''' ('''AP I''')<ref>{{Наведена книга|title=Yearbook of International Humanitarian Law 2011 - Volume 14|last=Cadwalader|first=George Jr.|date=2011|isbn=978-90-6704-854-5|volume=14|pages=133–171|chapter=The Rules Governing the Conduct of Hostilities in Additional Protocol I to the Geneva Conventions of 1949: A Review of Relevant United States References|doi=10.1007/978-90-6704-855-2_5|access-date=|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/journals/yearbook-of-international-humanitarian-law/article/abs/rules-governing-the-conduct-of-hostilities-in-additional-protocol-i-to-the-geneva-conventions-of-1949-a-review-of-relevant-united-states-references/5089B0FD7E7CF55057D76972F4F76A9E}}</ref> — амандман или опционален [[Протокол (дипломатија)|протокол]] од 1977 година кон [[Женевски конвенции|Женевските конвенции од 1949 година]] што се однесувал на заштитата на цивилните жртви од [[меѓународни вооружени конфликти]], вклучувајќи „вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација, туѓа окупација или расистички режими“. Во пракса, Дополнителниот протокол I ги потврдил меѓународните правила на војување утврдени во [[Хашките конвенции од 1899 и 1907 година|Хашките конвенции од 1907 година]] и четирите Женевски конвенции од 1949 година со цел да се приспособат на развојот на војувањето по [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Од јуни 2025 година, Дополнителниот протокол I бил ратификуван од [[Список на страни на Женевските конвенции|175 држави]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977?activeTab=1949GCs-APs-and-commentaries|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> а протоколот бил потпишан до [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Иран]] и [[Пакистан]] на 12 декември 1977 година, но никогаш не го ратификувале, а не го потпишале [[Израел]], [[Индија]] и [[Турција]]. Некои, но не сите, од одредбите од Дополнителниот протокол I од 1977 година, „добиле признание како [[обичајно право]]“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to international criminal law and procedure|last=Cryer|first=Robert|last2=Friman|first2=Håkan|last3=Robinson|first3=Darryl|last4=Wilmshurst|first4=Elizabeth|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-69883-3|edition=Third|location=Cambridge|pages=265}}</ref> == Резиме на одредбите == Дополнителниот протокол I содржи 102 члена, а следново претставува основен преглед на Протоколот.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions (Protocol I) of 8 June 1977|publisher=International Humanitarian Law Databases}}</ref> Општо земено, Дополнителниот протокол I ги потврдувал одредбите од оригиналните четири [[Женевски конвенции]] од 1949 година. Сепак, додадени се следните дополнителни заштити: * '''Член 1''' — наведува дека Конвенцијата се применува во „вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација и туѓа окупација и против расистички режими во остварувањето на нивното право на [[самоопределување]]“. * '''Член 15''' — наведува дека цивилниот [[Медицинар|медицински]] и [[Религија|религиозен]] [[Вработување|персонал]] треба да биде почитуван и заштитен и ова вклучува дека страните треба да му дадат секаква достапна помош на цивилниот медицински персонал. * '''Член 17''' и '''Член 81''' — го овластуваат [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]], националните друштва или други непристрасни хуманитарни организации да им обезбедат помош на жртвите од војната. * '''Член 35''' — забранува [[оружје]] кое „предизвикува непотребни повреди или непотребно страдање“, како и средства за војување кои „предизвикуваат широко распространета, долгорочна и сериозна штета на природната средина“. * '''Член 37''' — забранува перфидност, односно лажно прогласување примирје и идентификува четири вида перфидност и ги разликува воените измами од перфидноста. * '''Член 40''' — забранува „без милост“, т.е. наредба да нема преживеани, да се заканува како такво или да се спроведуваат непријателства врз таа основа. * '''Член 42''' — ги забранува нападите врз пилоти и екипажи кои се спуштаат со падобран од воздухоплов во опасност. Откако ќе слетаат на територија контролирана од спротивната страна, мора да им се даде можност да се предадат пред да бидат нападнати, освен ако не е очигледно дека се вклучени во непријателски чин. [[Воздушно-десантна војска|Воздухопловните трупи]], без разлика дали се во опасност или не, не ја добиваат заштитата што ја обезбедува овој член и затоа можат да бидат нападнати за време на нивното спуштање. * '''Член 43''' — се занимава со идентификување на вооружените сили кои се страни во конфликт, а државите кои се борци „ќе бидат предмет на внатрешен дисциплински систем кој, {{Јаз|la|inter alia}}, ќе спроведува усогласеност со правилата на меѓународното право што се применуваат во вооружен конфликт.“ * '''Член 47(1)''' — предвидува дека платениците „немаат право да бидат борци или воени заробеници“. * '''Член 51''' и '''Член 54''' — ги забрануваат неселективните напади врз цивилното население и уништувањето на изворите на храна, водата или другите материјали потребни за опстанок. Ова вклучува директно напаѓање на цивилни (невоени) цели, но исто така и користење технологии чиј обем на уништување не може да се ограничи.<ref name="commentary">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/pdf/Commentary_GC_Protocols.pdf|title=Commentary on the Additional Protocols to the Geneva Conventions|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> [[Тотална војна]] што не прави разлика помеѓу цивилни и воени цели се смета за [[воено злосторство]]. * '''Член 53''' — забранува напади врз историски споменици, уметнички дела и места за богослужба. * '''Член 56''' — опфаќа напади врз „објекти и инсталации што содржат опасни сили“, како што се [[Брана (градба)|брани]], насипи и [[Атомска централа|нуклеарни електрани]]. Овие цели, како и други воени цели во нивна близина, не смеат да бидат нападнати ако претставуваат закана за ослободување на опасни сили. * '''Член 76''', '''Член 77''' и '''Член 78''' — кои го сочинуваат Поглавје II, обезбедуваат посебна заштита за [[Жена|жените]] и [[Дете|децата]]. Особено, смртната казна нема да се извршува врз деца под 18 години и ќе се избегнува врз бремени жени и мајки кои имаат деца кои се издржуваат. Понатаму, деца под 15 години нема да бидат регрутирани во вооружените сили, а страните ќе ги преземат сите разумни мерки за да ги спречат да учествуваат во непријателства. * '''Член 79''' — наведува дека [[Новинар|новинарите]] се сметаат за цивили и им се дава иста заштита. Цивилните воени дописници поврзани со вооружените сили кои се заробени имаат исти права како и воените заробеници, како што е наведено во Третата Женевска конвенција.<ref name=":0" /> * '''Член 85(3f)''' — забранува перфидна употреба на црвениот крст, црвената полумесечина, црвениот лав и сонцето или други заштитни знаци признати со Женевските конвенции. * '''Член 90''' — опишува како можат да се формираат меѓународни комисии за утврдување факти во ситуации на сериозни прекршувања на Женевските конвенции. == Статус на ратификација == === Израел === Израел не го ратификувал Дополнителниот протокол I кон Женевските конвенции, а според правниот научник и адвокат за човекови права [[Нура Еракат]], ова ѝ овозможувало на израелската влада да го признае [[Израелско-палестински конфликт|израелско-палестинскиот конфликт]] како <nowiki>„</nowiki> ниту граѓанска војна („немеѓународен вооружен конфликт“) ниту војна против ослободително движење („меѓународен вооружен конфликт“)<nowiki>“</nowiki><ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://searchworks.stanford.edu/view/13221372|title=Justice for some: law and the question of Palestine|last=Erakat|first=Noura|date=2019|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-9825-9|location=Stanford, California|pages=179}}</ref> и на овој начин, силата што ја користеле палестинските фракции можела да се смета за нелегална и нелегитимна.<ref name=":1" /> === Русија === На 16 октомври 2019 година, претседателот [[Владимир Путин]] потпишал извршна наредба<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201910160027|title=Указ Президента Российской Федерации от 16.10.2019 № 494|work=publication.pravo.gov.ru|trans-title=Executive order by President of Russian Federation No. 494, 16 October 2019|accessdate=10 March 2022}}</ref> и поднел предлог-закон до [[Државна дума|Државната дума]] за поништување на изјавата што ја придружувал ратификацијата на Дополнителниот протокол I од страна на Русија, со која претходно била прифатена надлежноста на Меѓународната комисија за утврдување факти според '''Член 90(2)'''.<ref name="bput">{{Наведени вести|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-10-17/putin-pulls-russia-out-of-convention-on-war-crime-probes|title=Putin Pulls Russia Out of Convention on War-Crime Probes|date=17 October 2019|work=Bloomberg}}</ref><ref name="mtput">{{Наведени вести|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/10/17/putin-seeks-to-abandon-geneva-conventions-victim-protection-clause-a67781|title=Putin Seeks to Abandon Geneva Conventions' Victim-Protection Clause|date=17 October 2019|work=The Moscow Times}}</ref><ref name="gmputin">{{Наведени вести|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-putin-revokes-additional-protocol-to-geneva-conventions-related-to/|title=Putin revokes additional protocol to Geneva Conventions related to protection of war crimes victims|date=17 October 2019|work=The Globe and Mail|agency=Reuters}}</ref> Предлог-законот бил доставен со следново предупредување:<ref name="mtput" /><ref name="gmputin" /><blockquote>Исклучителните околности влијаат врз интересите на Руската Федерација и бараат итна акција. … Во сегашната меѓународна средина, ризиците од злоупотреба на овластувањата на комисијата за политички цели од страна на бескрупулозни држави кои дејствуваат со лоша намера се значително зголемени.</blockquote> === Соединети Американски Држави === Соединетите Американски Држави не го ратификувале Дополнителниот протокол I кон Женевските конвенции, а нивниот главен приговор бил на '''Член 1(4)''' (детално објаснет подолу), во врска со недржавните актери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cfr.org/articles/international-treaties-united-states-refuses-play-ball|title=On International Treaties, the United States Refuses to Play Ball {{!}} Council on Foreign Relations|date=2022-01-07|work=www.cfr.org|language=en|accessdate=2026-04-21}}</ref> [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|Меѓународниот комитет на Црвениот крст]] (МКЦК) собрал широк спектар на земји со цел да ја формира Дипломатската конференција за реафирмација и развој на меѓународното хуманитарно право применливо во вооружени конфликти (Дипломатска конференција). „По три години размислување, Дипломатската конференција ги изготви и поднесе Дополнителните протоколи I и II кон Женевските конвенции од 1949 година.“ == Член 1(4) == '''Член 1(4)''' — од Дополнителниот протокол I наведува:<blockquote>Ситуациите наведени во претходниот став вклучуваат вооружени конфликти во кои народите се борат против колонијална доминација и туѓа окупација, и против расистички режими во остварувањето на нивното право на самоопределување.</blockquote>Јан Арно Хесбруге, кој работи во [[Канцеларија на Високиот комесар за човекови права на Обединетите нации|канцеларијата на Високиот комесар на Обединетите нации за човекови права]] во Њујорк, ги испитал трите категории наведени во неговата книга ''„Човекови права и лична самоодбрана во меѓународното право“'':<ref>{{Наведена книга|title=Human rights and personal self-defense in international law|last=Hessbruegge|first=Jan Arno|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190655020|edition=First|location=New York, NY|pages=317}}</ref> * „Колонијална доминација“ се однесувала на далечни прекуокеански колонии со јасни географски граници и не требало да се однесува на држави што освојуваат и анектираат соседни територии. * „Окупација од страна на туѓинци“ се однесувала на „случаи кога окупираната територија сè уште не била дел од држава во времето на окупацијата, туку била населена од посебна група, како што е палестинскиот народ“. * „Расистички режими“ вклучувало земји кои го институционализираа расизмот, а не земји каде што владата само практикува расна дискриминација, а во времето кога бил напишан протоколот, ова главно се однесувало на Јужна Африка и Родезија. Правниот научник Валдемар А. Солф сметал дека членот 1(4) од Дополнителниот протокол бил во голема мера симболичен, и им давал на државите-страни „веродостојна основа да ја негираат неговата примена во нивната ситуација“, додека државите на кои членот најмногу се однесувал (на пр. [[Израел]] и [[Апартхејд|Јужна Африка од времето на апартхејдот]]), воопшто нема да го потпишат договорот. [[Претседателството на Роналд Реган|Администрацијата на Реган]] изјавила дека '''Член 1(4)''' од Дополнителниот протокол I на Женевските конвенции „ќе им даде на [[Тероризам|терористите]] психолошка и правна победа“, бидејќи се чинело дека им давал статус на [[Комбатант|борци]] на недржавни актери, од кои многу (како што е [[Палестинска ослободителна организација|Организацијата за ослободување на Палестина]]), се означени како терористички групи од страна на Соединетите Американски Држави и други земји. Спротивно на тоа, еден напис во ''[[Меѓународен преглед на Црвениот крст|Меѓународниот преглед на Црвениот крст]]'' тврдел дека овој член, всушност, ''ја зајакнувал'' борбата против тероризмот, со примена на законите на војната (вклучувајќи ги сите негови забрани и обврски) во националните [[Војна за независност|војни за ослободување]]. Со доделување статус на борци на недржавни актери во војните за ослободување, тој исто така барал од недржавните актери да ги следат строгите забрани против терористички акти (членови 13, 51(2) итн.).<ref>{{Наведено списание|last=Gasser|first=Hans-Peter|title=Prohibition of terrorist acts in international humanitarian law|url=https://international-review.icrc.org/sites/default/files/S0020860400022956a.pdf|journal=[[International Review of the Red Cross]]|pages=208, 210, 211}}</ref> == Член 48 == '''Основно правило''' За да се обезбеди почитување и заштита на цивилното население и цивилните објекти, страните во конфликтот во секое време ќе прават разлика помеѓу [[Цивил|цивилното население]] и [[Комбатант|борците]] и помеѓу цивилните објекти и воените цели и соодветно ќе ги насочуваат своите операции само против воени цели. == Член 51 == '''Заштита на цивилното население''' # Цивилното население и поединците цивили уживаат општа заштита од опасности што произлегуваат од воени операции. За да се спроведе оваа заштита, следните правила, кои се дополнителни на другите применливи правила на меѓународното право, треба да се почитуваат во сите околности. # Цивилното население како такво, како и поединечните цивили, нема да бидат предмет на напад. # Цивилите ќе ја уживаат заштитата што ја обезбедува овој член, освен ако и за време додека директно учествуваат во непријателства. Забранети се акти или закани со насилство чија примарна цел е ширење терор меѓу цивилното население. # Недискриминирачките напади се забранети. Недискриминирачките напади се: (а) Оние што не се насочени кон одредена воена цел ; (б) Оние што користат метод или средства за борба што не можат да бидат насочени кон одредена воена цел; (в) Оние што користат метод или средства за борба [кои] напаѓаат воени цели и цивили или цивилни објекти без разлика . # Меѓу другото, следните видови напади треба да се сметаат за неселективни: '''(а)''' Напад со бомбардирање со какви било методи или средства што третира како единствена воена цел голем број јасно одвоени и различни воени цели; ... и '''(б)''' Напад за кој може да се очекува да предизвика случајна загуба на цивилен живот, повреда на цивили, штета на цивилни објекти или комбинација од нив, што би било прекумерно во однос на конкретната и директна воена предност што се очекува. == Член 52 == '''Општа заштита на цивилни објекти''' # … # Нападите ќе бидат строго ограничени на воени цели. Во однос на објектите, воените цели се ограничени на оние објекти кои по својата природа, локација, намена или употреба даваат ефикасен придонес кон воената акција и чие целосно или делумно уништување, заробување или неутрализација, во околностите што важат во тој момент, нуди дефинитивна воена предност. # Во случај на сомневање дали објект кој вообичаено е наменет за цивилни цели, како што е место за богослужба, куќа или друго живеалиште или училиште, се користи за ефективен придонес во воена акција, ќе се претпостави дека не се користи за таква намена. == Член 57 == '''Мерки на претпазливост при напад''' # При водење на воени операции, постојано ќе се внимава да се поштедат цивилното население, цивилите и цивилните објекти. # Во однос на нападите, ќе се преземат следниве мерки на претпазливост: '''(а)''' Оние кои планираат или одлучуваат за напад треба: '''(i)''' Да сторат сè што е можно за да потврдат дека целите што треба да се нападнат не се ниту цивили ниту цивилни објекти и не се предмет на посебна заштита, туку се воени цели во смисла на став 2 од член 52 и дека не е забрането со одредбите од овој Протокол да се напаѓаат; '''(ii)''' Да преземат сите можни мерки на претпазливост при изборот на средства и методи на напад со цел да се избегне, а во секој случај да се минимизира, случајната загуба на цивилен живот, повреда на цивили и штета на цивилни објекти; '''(iii)''' Да се воздржат од донесување одлука за започнување напад за кој може да се очекува да предизвика случајна загуба на цивилен живот, повреда на цивили, штета на цивилни објекти или комбинација од нив, што би било прекумерно во однос на конкретната и директна воена предност што се очекува; … == Поврзано == * [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 1949 година * [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]], за третман на [[Воен заробеник|воени заробеници]] * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]], за третман на цивили за време на војна * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Дополнителен протокол II]], амандман од 1977 година усвоен во врска со заштитата на жртвите од ''немеѓународни'' вооружени конфликти * [[Протокол III кон Женевските конвенции|Дополнителен протокол III]], амандман усвоен од 2005 година со кој се наведува усвојувањето на амблемот [[Амблеми на Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина|Црвен кристал]] * [[Список на страни на Женевските конвенции]] : вклучува список на држави што го потпишале и список на држави што го ратификувале Протоколот I. * [[Воено право]], познато и како право на вооружен конфликт и [[меѓународно хуманитарно право]] (МХП) == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Wikisource|Protocol I}} * [https://ihl-databases.icrc.org/assets/treaties/470-AP-I-EN.pdf Целосен текст на Протокол I] * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=470&ps=S Список на земји кои го потпишале, но сè уште не го ратификувале Протоколот I] * [https://international-review.icrc.org/reviews/irrc-no-320-international-review-red-cross-10-1997 Меѓународен преглед на Црвениот крст, 1997 година&nbsp;– бр. 320] Специјално издание: 20-годишнина од Дополнителните протоколи од 1977 година * [https://international-review.icrc.org/sites/default/files/S0020860400076890a.pdf Дополнителни протоколи од 1977 година{{Цп}}кратка библиографија] (од [[Меѓународен комитет на Црвениот крст|МКЦК]] ) * „Нови правила за жртвите на вооружени конфликти, Коментар за двата протоколи од 1977 година, дополнителни на Женевските конвенции од 1949 година“, од М. Боте, [http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/iwpList160/4D7BB900A61F93C9C1256B66005A7ACE КЈПартш.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090506010054/http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/iwpList160/4D7BB900A61F93C9C1256B66005A7ACE |date=2009-05-06 }} Archived , WA Solf, паб: Martinus Nijhoff Хаг/Бостон/Лондон, 1982 година, * [http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm Пораката на американскиот претседател Роналд Реган до Сенатот за Протоколите I и II] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160307114731/https://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm |date=2016-03-07 }} [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори за контрола на оружјето]] [[Категорија:Договори склучени во 1977 година]] [[Категорија:Договори стапија на сила во 1978 година]] [[Категорија:Договори од Авганистан]] [[Категорија:Договори од Албанија]] [[Категорија:Договори од Алжир]] [[Категорија:Договори од Народна Република Ангола]] [[Категорија:Договори од Антигва и Барбуда]] [[Категорија:Договори од Аргентина]] [[Категорија:Договори од Ерменија]] [[Категорија:Договори од Австралија]] [[Категорија:Договори од Австрија]] [[Категорија:Договори од Бахамите]] [[Категорија:Договори од Бахреин]] [[Категорија:Договори од Бангладеш]] [[Категорија:Договори од Барбадос]] [[Категорија:Договори од Белоруската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори од Белгија]] [[Категорија:Договори од Белизе]] [[Категорија:Договори од Народна Република Бенин]] [[Категорија:Договори од Боливија]] [[Категорија:Договори од Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Договори од Боцвана]] [[Категорија:Договори од Бразил]] [[Категорија:Договори од Брунеи]] [[Категорија:Договори од Народна Република Бугарија]] [[Категорија:Договори од Буркина Фасо]] [[Категорија:Договори од Бурунди]] [[Категорија:Договори од Камбоџа]] [[Категорија:Договори од Камерун]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори на Зелен ’Рт]] [[Категорија:Договори на Централноафриканската Република]] [[Категорија:Договори на Чад]] [[Категорија:Договори на Чиле]] [[Категорија:Договори на Народна Република Кина]] [[Категорија:Договори на Колумбија]] [[Категорија:Договори на Коморите]] [[Категорија:Договори на Заир]] [[Категорија:Договори на Република Конго]] [[Категорија:Договори на Куковите Острови]] [[Категорија:Договори на Костарика]] [[Категорија:Договори на Брегот на Слоновата Коска]] [[Категорија:Договори на Хрватска]] [[Категорија:Договори на Куба]] [[Категорија:Договори на Кипар]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чехословачка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Џибути]] [[Категорија:Договори на Доминика]] [[Категорија:Договори на Доминиканската Република]] [[Категорија:Договори на Источен Тимор]] [[Категорија:Договори на Еквадор]] [[Категорија:Договори на Египет]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Екваторска Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на преодната влада на Етиопија]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Габон]] [[Категорија:Договори на Гамбија]] [[Категорија:Договори на Грузија (земја)]] [[Категорија:Договори на Германија]] [[Категорија:Договори на Гана]] [[Категорија:Договори на Грција]] [[Категорија:Договори на Гренада]] [[Категорија:Договори на Гватемала]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја-Бисао]] [[Категорија:Договори на Гвајана]] [[Категорија:Договори на Хаити]] [[Категорија:Договори на Светата Столица]] [[Категорија:Договори на Хондурас]] [[Категорија:Договори на Унгарската Народна Република]] [[Категорија:Договори на Исланд]] [[Категорија:Договори со Ирска]] [[Категорија:Договори со Италија]] [[Категорија:Договори со Јамајка]] [[Категорија:Договори со Јапонија]] [[Категорија:Договори со Јордан]] [[Категорија:Договори со Казахстан]] [[Категорија:Договори со Кенија]] [[Категорија:Договори со Северна Кореја]] [[Категорија:Договори со Јужна Кореја]] [[Категорија:Договори со Кувајт]] [[Категорија:Договори со Киргистан]] [[Категорија:Договори со Лаос]] [[Категорија:Договори со Латвија]] [[Категорија:Договори со Либан]] [[Категорија:Договори со Лесото]] [[Категорија:Договори со Либерија]] [[Категорија:Договори со Либија Џамахирија]] [[Категорија:Договори на Лихтенштајн]] [[Категорија:Договори на Литванија]] [[Категорија:Договори на Луксембург]] [[Категорија:Договори на Северна Македонија]] [[Категорија:Договори на Мадагаскар]] [[Категорија:Договори на Малави]] [[Категорија:Договори на Малдивите]] [[Категорија:Договори на Мали]] [[Категорија:Договори на Малта]] [[Категорија:Договори на Мавританија]] [[Категорија:Договори на Маврициус]] [[Категорија:Договори на Мексико]] [[Категорија:Договори на Федералните Држави Микронезија]] [[Категорија:Договори на Молдавија]] [[Категорија:Договори на Монако]] [[Категорија:Договори на Монголија]] [[Категорија:Договори со Црна Гора]] [[Категорија:Договори со Мароко]] [[Категорија:Договори со Народна Република Мозамбик]] [[Категорија:Договори со Намибија]] [[Категорија:Договори со Науру]] [[Категорија:Договори со Холандија]] [[Категорија:Договори со Нов Зеланд]] [[Категорија:Договори со Никарагва]] [[Категорија:Договори со Нигер]] [[Категорија:Договори со Нигерија]] [[Категорија:Договори со Норвешка]] [[Категорија:Договори со Оман]] [[Категорија:Договори со Палау]] [[Категорија:Договори со Паластина]] [[Категорија:Договори со Панама]] [[Категорија:Договори од Парагвај]] [[Категорија:Договори на Перу]] [[Категорија:Договори на Филипините]] [[Категорија:Договори на Полска]] [[Категорија:Договори на Португалија]] [[Категорија:Договори на Катар]] [[Категорија:Договори на Романија]] [[Категорија:Договори на Руанда]] [[Категорија:Договори на Свети Китс и Невис]] [[Категорија:Договори на Света Луција]] [[Категорија:Договори на Свети Винсент и Гренадини]] [[Категорија:Договори на Самоа]] [[Категорија:Договори на Сан Марино]] [[Категорија:Договори на Сао Томе и Принсипе]] [[Категорија:Договори на Саудиска Арабија]] [[Категорија:Договори на Сенегал]] [[Категорија:Договори на Србија и Црна Гора]] [[Категорија:Договори на Сејшелите]] [[Категорија:Договори на Сиера Леоне]] [[Категорија:Договори на Словачка]] [[Категорија:Договори на Словенија]] [[Категорија:Договори на Соломонските Острови]] [[Категорија:Договори на Јужна Африка]] [[Категорија:Договори на Јужен Судан]] [[Категорија:Договори на Советскиот Сојуз Унија]] [[Категорија:Договори на Шпанија]] [[Категорија:Договори на Република Судан (1985–2011)]] [[Категорија:Договори на Суринам]] [[Категорија:Договори на Есватини]] [[Категорија:Договори на Шведска]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Сирија]] [[Категорија:Договори на Таџикистан]] [[Категорија:Договори на Танзанија]] [[Категорија:Договори на Того]] [[Категорија:Договори на Тонга]] [[Категорија:Договори на Тринидад и Тобаго]] [[Категорија:Договори на Тунис]] [[Категорија:Договори на Туркменистан]] [[Категорија:Договори на Уганда]] [[Категорија:Договори на Украинската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Уругвај]] [[Категорија:Договори на Узбекистан]] [[Категорија:Договори на Вануату]] [[Категорија:Договори на Венецуела]] [[Категорија:Договори на Виетнам]] [[Категорија:Договори на Јемен]] [[Категорија:Договори на Југославија]] [[Категорија:Договори на Замбија]] [[Категорија:Договори на Зимбабве]] [[Категорија:Договори проширени на Гренланд]] [[Категорија:Договори проширени на Фарските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Холандските Антили]] [[Категорија:Договори проширени на Аруба]] [[Категорија:Договори проширени на Ангила]] [[Категорија:Договори проширени на Бермуда]] [[Категорија:Договори проширени на Британската антарктичка територија]] [[Категорија:Договори проширени на Британската територија во Индискиот Океан]] [[Категорија:Договори проширени на Британските Девствени Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Кајманските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Фолкландските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Монтсерат]] [[Категорија:Договори проширени на Питкернските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Света Елена, Асенсион и Тристан да Куња]] [[Категорија:Договори проширени на Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Акротири и Декелија]] [[Категорија:Договори проширени на Туркс и Кајкос Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Гернзи]] [[Категорија:Договори проширени на островот Ман]] [[Категорија:Договори проширени на Џерси]] [[Категорија:Договори проширени на Хонг Конг]] [[Категорија:Договори проширени на Макао]] [[Категорија:Договори склучени во Женева]] r7tb7zsei8hfdreyxv12lnqsr17egex Протокол II кон Женевските конвенции 0 1396726 5575325 5571418 2026-06-11T11:30:37Z Виолетова 1975 5575325 wikitext text/x-wiki {{Infobox treaty | name = Протокол II од Женевските конвенции | long_name = Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а во врска со заштитата на жртвите од немеѓународни вооружени конфликти (Протокол II) | image = | image_size = | alt = | caption = | type = [[Протокол (дипломатија)|Протокол]] | context = | date_drafted = 20 февруари 1974 – 8 јуни 1977 | date_signed = {{Start date|df=y|1977|06|08}} | location_signed = Женева | date_effective = {{Start date|df=y|1978|12|07}} | condition_effective = 6 месеци откако биле депонирани два инструмента за ратификација или пристапување | signatories = {{Collapsible list | expand = | title = 3 Држави<ref>{{cite web |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesSign&xp_treatySelected=475 |title=Signatory States |author=<!--Not stated--> |date=n.d. |website=International Committee of the Red Cross |access-date=10 April 2019}}</ref> | bullets = | {{flagcountry|Iran|name=Иран}} | {{flagcountry|Пакистан}} | {{flagcountry|САД}} | }} | parties = {{Collapsible list | expand = | title = 170 Држави<ref>{{cite web |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesParties&xp_treatySelected=475|title=States Parties|author=<!--Not stated--> |date=n.d. |website=International Committee of the Red Cross |access-date=1 July 2020}}</ref> | bullets = | {{flagcountry|Afghanistan}} | {{flagcountry|Albania}} | {{flagcountry|Algeria}} | {{flagcountry|Andorra}} | {{flagcountry|Angola}} | {{flagcountry|Antigua and Barbuda}} | {{flagcountry|Argentina}} | {{flagcountry|Armenia}} | {{flagcountry|Australia}} | {{flagcountry|Austria}} | {{flagcountry|Bahamas}} | {{flagcountry|Bahrain}} | {{flagcountry|Bangladesh}} | {{flagcountry|Barbados}} | {{flagcountry|Belarus}} | {{flagcountry|Belgium}} | {{flagcountry|Belize}} | {{flagcountry|Benin}} | {{flagcountry|Bolivia}} | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} | {{flagcountry|Botswana}} | {{flagcountry|Brazil}} | {{flagcountry|Brunei}} | {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Burkina Faso}} | {{flagcountry|Burundi}} | {{flagcountry|Зелен ’Рт}} | {{flagcountry|Cambodia}} | {{flagcountry|Cameroon}} | {{flagcountry|Canada}} | {{flagcountry|Central African Republic}} | {{flagcountry|Chad}} | {{flagcountry|Chile}} | {{flagcountry|China}} | {{flagcountry|Colombia}} | {{flagcountry|Comoros}} | {{flagcountry|Congo}} | {{flagcountry|Costa Rica}} | {{flagcountry|Ivory Coast}} | {{flagcountry|Croatia}} | {{flagcountry|Cuba}} | {{flagcountry|Cyprus}} | {{flagcountry|Czech Republic}} | {{flagcountry|Democratic Republic of the Congo}} | {{flagcountry|Denmark}} | {{flagcountry|Djibouti}} | {{flagcountry|Dominica}} | {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{flagcountry|Ecuador}} | {{flagcountry|Egypt}} | {{flagcountry|El Salvador}} | {{flagcountry|Equatorial Guinea}} | {{flagcountry|Estonia}} | {{flagcountry|Eswatini}} | {{flagcountry|Ethiopia}} | {{flagcountry|Fiji}} | {{flagcountry|Finland}} | {{flagcountry|France}} | {{flagcountry|Gabon}} | {{flagcountry|Gambia}} | {{flagcountry|Georgia}} | {{flagcountry|Germany}} | {{flagcountry|Ghana}} | {{flagcountry|Greece}} | {{flagcountry|Grenada}} | {{flagcountry|Guatemala}} | {{flagcountry|Guinea}} |{{flagcountry|Guinea-Bissau}} | {{flagcountry|Guyana}} | {{flagcountry|Haiti}} | {{flagcountry|Ватикан}} | {{flagcountry|Honduras}} | {{flagcountry|Hungary}} | {{flagcountry|Iceland}} | {{flagcountry|Ireland}} | {{flagcountry|Italy}} | {{flagcountry|Jamaica}} | {{flagcountry|Japan}} | {{flagcountry|Jordan}} | {{flagcountry|Kazakhstan}} | {{flagcountry|Kenya}} | {{flagcountry|Kuwait}} | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} | {{flagcountry|Laos}} | {{flagcountry|Latvia}} | {{flagcountry|Lebanon}} | {{flagcountry|Lesotho}} | {{flagcountry|Liberia}} | {{flagcountry|Libya}} | {{flagcountry|Liechtenstein}} | {{flagcountry|Lithuania}} | {{flagcountry|Luxembourg}} | {{flagcountry|Madagascar}} | {{flagcountry|Malawi}} | {{flagcountry|Maldives}} | {{flagcountry|Mali}} | {{flagcountry|Malta}} | {{flagcountry|Mauritania}} | {{flagcountry|Mauritius}} | {{flagcountry|Micronesia}} | {{flagcountry|Monaco}} | {{flagcountry|Mongolia}} | {{flagcountry|Montenegro}} | {{flagcountry|Morocco}} | {{flagcountry|Mozambique}} | {{flagcountry|Namibia}} | {{flagcountry|Nauru}} | {{flagcountry|Netherlands}} | {{flagcountry|New Zealand}} | {{flagcountry|Nicaragua}} | {{flagcountry|Niger}} | {{flagcountry|Nigeria}} | {{flagcountry|North Macedonia}} | {{flagcountry|Norway}} | {{flagcountry|Oman}} | {{flagcountry|Palau}} | {{flagcountry|Palestine}} | {{flagcountry|Panama}} | {{flagcountry|Paraguay}} | {{flagcountry|Peru}} | {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Poland}} | {{flagcountry|Portugal}} | {{flagcountry|Qatar}} | | {{flagcountry|Moldova}} | {{flagcountry|Romania}} | {{flagcountry|Russia}} | {{flagcountry|Rwanda}} | {{flagcountry|Saint Kitts and Nevis}} | {{flagcountry|Saint Lucia}} | {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{flagcountry|Samoa}} | {{flagcountry|San Marino}} | {{flagcountry|Sao Tome and Principe}} | {{flagcountry|Saudi Arabia}} | {{flagcountry|Senegal}} | {{flagcountry|Serbia}} | {{flagcountry|Seychelles}} | {{flagcountry|Sierra Leone}} | {{flagcountry|Slovakia}} | {{flagcountry|Slovenia}} | {{flagcountry|Solomon Islands}} | {{flagcountry|South Africa}} | {{flagcountry|South Sudan}} | {{flagcountry|Spain}} | {{flagcountry|Sudan}} | {{flagcountry|Suriname}} | {{flagcountry|Sweden}} | {{flagcountry|Switzerland}} | {{flagcountry|Tajikistan}} | {{flagcountry|Timor-Leste}} | {{flagcountry|Togo}} | {{flagcountry|Tonga}} | {{flagcountry|Trinidad and Tobago}} | {{flagcountry|Tunisia}} | {{flagcountry|Turkmenistan}} | {{flagcountry|Uganda}} | {{flagcountry|Ukraine}} | {{flagcountry|United Arab Emirates}} | {{flagcountry|UK}} | {{flagcountry| Tanzania}} | {{flagcountry|Uruguay}} | {{flagcountry|Uzbekistan}} | {{flagcountry|Vanuatu}} | {{flagcountry|Venezuela}} | {{flagcountry|Yemen}} | {{flagcountry|Zambia}} | {{flagcountry|Zimbabwe}} | }} | depositor = [[Федерален совет (Швајцарија)|Швајцарски федерален совет]] | languages = Англиски, арапски, кинески, шпански, француски, руски | wikisource = Geneva Convention/Protocol II | footnotes = }} [[File:Geneva Conventions Protocol II Signatories.svg|thumb|right|260px|Мапа што ја прикажува моменталната состојба на Протоколот по земја, заклучно со јули 2025 година: {{legend|#008000|Држави-страни (170)}} {{legend|#b3d9b3|Држави-потписнички (3)}} {{legend|#e0e0e0|Ниту едната}} ]] '''Протокол II''' или '''Дополнителен протокол II''' ('''АП II''') — амандман или опционален [[Протокол (дипломатија)|протокол]] од 1977 година на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции од 1949 година]] што се однесувал на заштитата на жртвите од [[Немеѓународен вооружен конфликт|немеѓународни вооружени конфликти]] и дефинирал одредени [[Меѓународно право|меѓународни закони]] кои се стремеле да обезбедат подобра заштита за жртвите на ''внатрешни'' вооружени конфликти што се случуваат во границите на една земја. Опсегот на овие закони бил поограничен од оние на останатите Женевски конвенции од почитување на суверените права и должности на националните влади. До јули 2025 година, Протоколот бил ратификуван од 170 земји, а значајни исклучоци се [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Индија]], [[Пакистан]], [[Турција]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Сирија]] и [[Израел]], но сепак, САД, Иран и Пакистан го потпишале на 12 декември 1977 година, што означувало намера да се работи на негово ратификување,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apii-1977?activeTab=1949GCs-APs-and-commentaries|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of Non-International Armed Conflicts (Protocol II), 8 June 1977|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> а иранскиот потпис бил даден пред [[Иранска револуција|Иранската револуција во 1979 година]]. Според правниот научник и адвокат за човекови права [[Нура Еракат]], израелското неврачување на Протоколот I и II од Женевските конвенции ѝ дозволувало на израелската влада да го признае [[Израелско-палестински конфликт|израелско-палестинскиот конфликт]] <nowiki>„</nowiki> ниту како граѓанска војна („немеѓународен вооружен конфликт“, NIAC) ниту како војна против ослободително движење („меѓународен вооружен конфликт“, IAC)<nowiki>“</nowiki><ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://searchworks.stanford.edu/view/13221372|title=Justice for some: law and the question of Palestine|last=Erakat|first=Noura|date=2019|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-9825-9|location=Stanford, California|pages=179}}</ref> и на тој начин, силата што ја користеле палестинските фракции можела да се смета за нелегална и нелегитимна. <ref name=":0" /> Некои, но не сите, од одредбите од Дополнителниот протокол II од 1977 година „добиле признание како [[обичајно право]]“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to international criminal law and procedure|last=Cryer|first=Robert|last2=Friman|first2=Håkan|last3=Robinson|first3=Darryl|last4=Wilmshurst|first4=Elizabeth|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-69883-3|edition=Third|location=Cambridge|pages=265}}</ref> == Преглед == Историски гледано, меѓународното право за вооружени конфликти се занимавало со традиционалните објави на војна меѓу нациите, а кога во 1848 година [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] биле ажурирани по Втората светска војна, делегатите се обиделе да дефинираат одредени минимални хуманитарни стандарди за ситуации кои ги имале сите карактеристики на војна, без да бидат меѓународна војна.<ref name="pictet">{{Наведена книга|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Geneva_conventions-1949.html|title=Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary|last=Pictet|first=Jean|publisher=International Committee of the Red Cross|year=1958|access-date=6 August 2009}}</ref> Овие преговори резултираа со '''Член 3''', заеднички за сите четири основни [[Меѓународен договор|договори]] на Женевските конвенции од 1949 година кој се однесувал на вооружени конфликти кои немале ''меѓународен'' карактер, но биле содржани во границите на една земја и тој обезбедува ограничена заштита на жртвите, вклучувајќи: * Лицата кои не учествуваат активно во непријателствата треба да се третираат хумано (вклучувајќи ги и воените лица кои престанале да бидат активни како резултат на болест, повреда или притвор). * Ранетите и болните ќе бидат собрани и згрижени. До 70 години на 20 век, дипломатите се обидувала да преговараат за појаснувања на краткиот текст на '''Член 3''' и да го прошират опсегот на меѓународното право за да опфатат дополнителни хуманитарни права во контекст на внатрешни конфликти и овие напори резултирале со Протокол II од Женевските конвенции. Дебатата за овој [[Протокол (дипломатија)|протокол]] се фокусирала на две спротивставени идеи:<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=J8DSgTxtPxIC|title=The Law of non-international armed conflict: Protocol II to the 1949 Geneva convention|last=Levie|first=Howard|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1987|isbn=9024734916|access-date=6 August 2009}}</ref> * Прво, дека разликата помеѓу внатрешен и меѓународен вооружен конфликт била вештачка од гледна точка на жртвата, а [[Хуманитарни принципи|Хуманитарните принципи]] требале да се применуваат без оглед на идентитетот на борците. * Второ, дека меѓународното право не се применува во немеѓународни ситуации. Една нација имала [[Сувереност|суверенитет]] во своите граници и не смела да прифаќа пресуди и наредби од други земји. А '''Член 6''', дел 2, исто така, забранувал [[Колективна казна|колективно казнување]] . == Видете исто така == * [[Женевски конвенции]] * [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]], за третман на воени заробеници * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]], за третман на цивили за време на војна * [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]], амандман усвоен од 1977 година, кој се однесува на заштитата на жртвите во ''меѓународни'' конфликти * Протокол III, амандман усвоен од 2005 година со кој се наведува усвојувањето на амблемот Црвен кристал * [[Список на страни на Женевските конвенции]] : вклучува список на држави што го потпишале и список на држави што го ратификувале Протоколот II. * Воено право, познато и како меѓународно хуманитарно право * Разлика (закон), принципот на разликување помеѓу борци и цивили во вооружен конфликт == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи|35em}} == Надворешни врски == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Wikisource|Geneva Convention/Protocol II|Protocol II}} * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/7c4d08d9b287a42141256739003e636b/d67c3971bcff1c10c125641e0052b545 Комитет на Црвениот крст: Целосен текст на Протокол II со коментари] * [https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apii-1977/state-parties?activeTab=default Список на земји што го потпишале или ратификувале Протоколот II] * [http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/htmlall/section_review_1997_320?OpenDocument Меѓународен преглед на Црвениот крст, 1997 – бр. 320] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20041012232344/http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/htmlall/section_review_1997_320?OpenDocument|date=12 October 2004}} Специјално издание: 20-годишнина од Дополнителните протоколи од 1977 година * [http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm Пораката на претседателот Реган до Сенатот за Протоколите I и II] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160307114731/https://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm|date=7 March 2016}} {{Geneva Conventions}}{{DEFAULTSORT:Protocol Ii}} {{DEFAULTSORT:Протокол II}} [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори склучени во 1977 година]] [[Категорија:Договори стапија на сила во 1978 година]] [[Категорија:Договори од Авганистан]] [[Категорија:Договори од Албанија]] [[Категорија:Договори од Алжир]] [[Категорија:Договори од Антигва и Барбуда]] [[Категорија:Договори од Аргентина]] [[Категорија:Договори од Ерменија]] [[Категорија:Договори од Австралија]] [[Категорија:Договори од Австрија]] [[Категорија:Договори од Бахамите]] [[Категорија:Договори од Бахреин]] [[Категорија:Договори од Бангладеш]] [[Категорија:Договори од Барбадос]] [[Категорија:Договори на Белоруската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори на Белгија]] [[Категорија:Договори на Белизе]] [[Категорија:Договори на Народна Република Бенин]] [[Категорија:Договори на Боливија]] [[Категорија:Договори на Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Договори на Боцвана]] [[Категорија:Договори на Бразил]] [[Категорија:Договори на Брунеи]] [[Категорија:Договори на Народна Република Бугарија]] [[Категорија:Договори на Буркина Фасо]] [[Категорија:Договори на Бурунди]] [[Категорија:Договори на Камбоџа]] [[Категорија:Договори на Камерун]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори од Зелен ’Рт]] [[Категорија:Договори од Централноафриканската Република]] [[Категорија:Договори од Чад]] [[Категорија:Договори од Чиле]] [[Категорија:Договори од Народна Република Кина]] [[Категорија:Договори од Колумбија]] [[Категорија:Договори од Коморските Острови]] [[Категорија:Договори од Демократска Република Конго]] [[Категорија:Договори од Република Конго]] [[Категорија:Договори од Куковите Острови]] [[Категорија:Договори од Костарика]] [[Категорија:Договори од Брегот на Слоновата Коска]] [[Категорија:Договори од Хрватска]] [[Категорија:Договори од Куба]] [[Категорија:Договори од Кипар]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чехословачка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Џибути]] [[Категорија:Договори на Доминика]] [[Категорија:Договори на Доминиканската Република]] [[Категорија:Договори на Источен Тимор]] [[Категорија:Договори на Еквадор]] [[Категорија:Договори на Египет]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Екваторска Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на преодната влада на Етиопија]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Габон]] [[Категорија:Договори на Гамбија]] [[Категорија:Договори на Грузија (земја)]] [[Категорија:Договори на Германија]] [[Категорија:Договори на Гана]] [[Категорија:Договори на Грција]] [[Категорија:Договори на Гренада]] [[Категорија:Договори на Гватемала]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја-Бисао]] [[Категорија:Договори на Гвајана]] [[Категорија:Договори на Хаити]] [[Категорија:Договори на Светата Столица]] [[Категорија:Договори на Хондурас]] [[Категорија:Договори на Унгарската Народна Република]] [[Категорија:Договори на Исланд]] [[Категорија:Договори со Ирска]] [[Категорија:Договори со Италија]] [[Категорија:Договори со Јамајка]] [[Категорија:Договори со Јапонија]] [[Категорија:Договори со Јордан]] [[Категорија:Договори со Казахстан]] [[Категорија:Договори со Кенија]] [[Категорија:Договори со Јужна Кореја]] [[Категорија:Договори со Кувајт]] [[Категорија:Договори со Киргистан]] [[Категорија:Договори со Лаос]] [[Категорија:Договори со Латвија]] [[Категорија:Договори со Либан]] [[Категорија:Договори со Лесото]] [[Категорија:Договори со Либерија]] [[Категорија:Договори со Либија Џамахирија]] [[Категорија:Договори на Лихтенштајн]] [[Категорија:Договори на Литванија]] [[Категорија:Договори на Луксембург]] [[Категорија:Договори на Северна Македонија]] [[Категорија:Договори на Мадагаскар]] [[Категорија:Договори на Малави]] [[Категорија:Договори на Малдивите]] [[Категорија:Договори на Мали]] [[Категорија:Договори на Малта]] [[Категорија:Договори на Мавританија]] [[Категорија:Договори на Маврициус]] [[Категорија:Договори на Федералните Држави Микронезија]] [[Категорија:Договори на Молдавија]] [[Категорија:Договори на Монако]] [[Категорија:Договори на Монголија]] [[Категорија:Договори на Црна Гора]] [[Категорија:Договори од Мароко]] [[Категорија:Договори од Мозамбик]] [[Категорија:Договори од Намибија]] [[Категорија:Договори од Науру]] [[Категорија:Договори од Холандија]] [[Категорија:Договори од Нов Зеланд]] [[Категорија:Договори од Никарагва]] [[Категорија:Договори од Нигер]] [[Категорија:Договори од Нигерија]] [[Категорија:Договори од Норвешка]] [[Категорија:Договори од Оман]] [[Категорија:Договори од Палау]] [[Категорија:Договори од Палестина]] [[Категорија:Договори од Панама]] [[Категорија:Договори од Парагвај]] [[Категорија:Договори од Перу]] [[Категорија:Договори од Филипини]] [[Категорија:Договори на Полска]] [[Категорија:Договори на Португалија]] [[Категорија:Договори на Катар]] [[Категорија:Договори на Романија]] [[Категорија:Договори на Руанда]] [[Категорија:Договори на Свети Китс и Невис]] [[Категорија:Договори на Света Луција]] [[Категорија:Договори на Свети Винсент и Гренадини]] [[Категорија:Договори на Самоа]] [[Категорија:Tдржави на Сан Марино]] [[Категорија:Договори на Сао Томе и Принсипе]] [[Категорија:Договори на Саудиска Арабија]] [[Категорија:Договори на Сенегал]] [[Категорија:Договори на Србија и Црна Гора]] [[Категорија:Договори на Сејшелите]] [[Категорија:Договори на Сиера Леоне]] [[Категорија:Договори на Словачка]] [[Категорија:Договори на Словенија]] [[Категорија:Договори на Соломоновите Острови]] [[Категорија:Договори на Јужна Африка]] [[Категорија:Договори на Јужен Судан]] [[Категорија:Договори на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Договори на Шпанија]] [[Категорија:Договори на Република Судан (1985–2011)]] [[Категорија:Договори на Суринам]] [[Категорија:Договори на Есватини]] [[Категорија:Договори на Шведска]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Таџикистан]] [[Категорија:Договори на Танзанија]] [[Категорија:Договори на Того]] [[Категорија:Договори на Тонга]] [[Категорија:Договори на Тринидад и Тобаго]] [[Категорија:Договори на Тунис]] [[Категорија:Договори на Туркменистан]] [[Категорија:Договори на Уганда]] [[Категорија:Договори на Украинската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Договори на Обединетите Кралство]] [[Категорија:Договори на Уругвај]] [[Категорија:Договори на Узбекистан]] [[Категорија:Договори на Вануату]] [[Категорија:Договори на Венецуела]] [[Категорија:Договори на Јемен]] [[Категорија:Договори на Југославија]] [[Категорија:Договори на Замбија]] [[Категорија:Договори на Зимбабве]] [[Категорија:Договори проширени на Фарските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Гренланд]] [[Категорија:Договори проширени на Аруба]] [[Категорија:Договори проширени на Холандските Антили]] [[Категорија:Договори проширени на Ангвила]] [[Категорија:Договори проширени на Бермуда]] [[Категорија:Договори проширени на Британската Антарктичка Територија]] [[Категорија:Договори продолжени на Британската територија во Индискиот Океан]] [[Категорија:Договори проширени на Кајманските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Фолкландските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Монтсерат]] [[Категорија:Договори проширени на Питкернските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Света Елена, Асенсион и Тристан да Куња]] [[Категорија:Договори проширени на Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Акротири и Декелија]] [[Категорија:Договори проширени на островите Туркс и Кајкос]] [[Категорија:Договори проширени на Гернзи]] [[Категорија:Договори проширени на островот Ман]] [[Категорија:Договори проширени на Џерси]] [[Категорија:Договори проширени на Хонг Конг Конг]] [[Категорија:Договори проширени на Макао]] [[Категорија:Договори склучени во Женева]] 6smmm1u1jfsxy6k2vydf7w43auk0z1l 5575327 5575325 2026-06-11T11:34:50Z Виолетова 1975 средување, и отстранети несредени делови 5575327 wikitext text/x-wiki {{Infobox treaty | name = Протокол II од Женевските конвенции | long_name = Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а во врска со заштитата на жртвите од немеѓународни вооружени конфликти (Протокол II) | image = | image_size = | alt = | caption = | type = [[Протокол (дипломатија)|Протокол]] | context = | date_drafted = 20 февруари 1974 – 8 јуни 1977 | date_signed = {{Start date|df=y|1977|06|08}} | location_signed = Женева | date_effective = {{Start date|df=y|1978|12|07}} | condition_effective = 6 месеци откако биле депонирани два инструмента за ратификација или пристапување | signatories = {{Collapsible list | expand = | title = 3 Држави<ref>{{cite web |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesSign&xp_treatySelected=475 |title=Signatory States |author=<!--Not stated--> |date=n.d. |website=International Committee of the Red Cross |access-date=10 April 2019}}</ref> | bullets = | {{flagcountry|Iran|name=Иран}} | {{flagcountry|Пакистан}} | {{flagcountry|САД}} | }} | parties = {{Collapsible list | expand = | title = 170 Држави<ref>{{cite web |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesParties&xp_treatySelected=475|title=States Parties|author=<!--Not stated--> |date=n.d. |website=International Committee of the Red Cross |access-date=1 July 2020}}</ref> | bullets = | {{flagcountry|Afghanistan}} | {{flagcountry|Albania}} | {{flagcountry|Algeria}} | {{flagcountry|Andorra}} | {{flagcountry|Angola}} | {{flagcountry|Antigua and Barbuda}} | {{flagcountry|Argentina}} | {{flagcountry|Armenia}} | {{flagcountry|Australia}} | {{flagcountry|Austria}} | {{flagcountry|Bahamas}} | {{flagcountry|Bahrain}} | {{flagcountry|Bangladesh}} | {{flagcountry|Barbados}} | {{flagcountry|Belarus}} | {{flagcountry|Belgium}} | {{flagcountry|Belize}} | {{flagcountry|Benin}} | {{flagcountry|Bolivia}} | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} | {{flagcountry|Botswana}} | {{flagcountry|Brazil}} | {{flagcountry|Brunei}} | {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Burkina Faso}} | {{flagcountry|Burundi}} | {{flagcountry|Зелен ’Рт}} | {{flagcountry|Cambodia}} | {{flagcountry|Cameroon}} | {{flagcountry|Canada}} | {{flagcountry|Central African Republic}} | {{flagcountry|Chad}} | {{flagcountry|Chile}} | {{flagcountry|China}} | {{flagcountry|Colombia}} | {{flagcountry|Comoros}} | {{flagcountry|Congo}} | {{flagcountry|Costa Rica}} | {{flagcountry|Ivory Coast}} | {{flagcountry|Croatia}} | {{flagcountry|Cuba}} | {{flagcountry|Cyprus}} | {{flagcountry|Czech Republic}} | {{flagcountry|Democratic Republic of the Congo}} | {{flagcountry|Denmark}} | {{flagcountry|Djibouti}} | {{flagcountry|Dominica}} | {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{flagcountry|Ecuador}} | {{flagcountry|Egypt}} | {{flagcountry|El Salvador}} | {{flagcountry|Equatorial Guinea}} | {{flagcountry|Estonia}} | {{flagcountry|Eswatini}} | {{flagcountry|Ethiopia}} | {{flagcountry|Fiji}} | {{flagcountry|Finland}} | {{flagcountry|France}} | {{flagcountry|Gabon}} | {{flagcountry|Gambia}} | {{flagcountry|Georgia}} | {{flagcountry|Germany}} | {{flagcountry|Ghana}} | {{flagcountry|Greece}} | {{flagcountry|Grenada}} | {{flagcountry|Guatemala}} | {{flagcountry|Guinea}} |{{flagcountry|Guinea-Bissau}} | {{flagcountry|Guyana}} | {{flagcountry|Haiti}} | {{flagcountry|Ватикан}} | {{flagcountry|Honduras}} | {{flagcountry|Hungary}} | {{flagcountry|Iceland}} | {{flagcountry|Ireland}} | {{flagcountry|Italy}} | {{flagcountry|Jamaica}} | {{flagcountry|Japan}} | {{flagcountry|Jordan}} | {{flagcountry|Kazakhstan}} | {{flagcountry|Kenya}} | {{flagcountry|Kuwait}} | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} | {{flagcountry|Laos}} | {{flagcountry|Latvia}} | {{flagcountry|Lebanon}} | {{flagcountry|Lesotho}} | {{flagcountry|Liberia}} | {{flagcountry|Libya}} | {{flagcountry|Liechtenstein}} | {{flagcountry|Lithuania}} | {{flagcountry|Luxembourg}} | {{flagcountry|Madagascar}} | {{flagcountry|Malawi}} | {{flagcountry|Maldives}} | {{flagcountry|Mali}} | {{flagcountry|Malta}} | {{flagcountry|Mauritania}} | {{flagcountry|Mauritius}} | {{flagcountry|Micronesia}} | {{flagcountry|Monaco}} | {{flagcountry|Mongolia}} | {{flagcountry|Montenegro}} | {{flagcountry|Morocco}} | {{flagcountry|Mozambique}} | {{flagcountry|Namibia}} | {{flagcountry|Nauru}} | {{flagcountry|Netherlands}} | {{flagcountry|New Zealand}} | {{flagcountry|Nicaragua}} | {{flagcountry|Niger}} | {{flagcountry|Nigeria}} | {{flagcountry|North Macedonia}} | {{flagcountry|Norway}} | {{flagcountry|Oman}} | {{flagcountry|Palau}} | {{flagcountry|Palestine}} | {{flagcountry|Panama}} | {{flagcountry|Paraguay}} | {{flagcountry|Peru}} | {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Poland}} | {{flagcountry|Portugal}} | {{flagcountry|Qatar}} | | {{flagcountry|Moldova}} | {{flagcountry|Romania}} | {{flagcountry|Russia}} | {{flagcountry|Rwanda}} | {{flagcountry|Saint Kitts and Nevis}} | {{flagcountry|Saint Lucia}} | {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{flagcountry|Samoa}} | {{flagcountry|San Marino}} | {{flagcountry|Sao Tome and Principe}} | {{flagcountry|Saudi Arabia}} | {{flagcountry|Senegal}} | {{flagcountry|Serbia}} | {{flagcountry|Seychelles}} | {{flagcountry|Sierra Leone}} | {{flagcountry|Slovakia}} | {{flagcountry|Slovenia}} | {{flagcountry|Solomon Islands}} | {{flagcountry|South Africa}} | {{flagcountry|South Sudan}} | {{flagcountry|Spain}} | {{flagcountry|Sudan}} | {{flagcountry|Suriname}} | {{flagcountry|Sweden}} | {{flagcountry|Switzerland}} | {{flagcountry|Tajikistan}} | {{flagcountry|Timor-Leste}} | {{flagcountry|Togo}} | {{flagcountry|Tonga}} | {{flagcountry|Trinidad and Tobago}} | {{flagcountry|Tunisia}} | {{flagcountry|Turkmenistan}} | {{flagcountry|Uganda}} | {{flagcountry|Ukraine}} | {{flagcountry|United Arab Emirates}} | {{flagcountry|UK}} | {{flagcountry| Tanzania}} | {{flagcountry|Uruguay}} | {{flagcountry|Uzbekistan}} | {{flagcountry|Vanuatu}} | {{flagcountry|Venezuela}} | {{flagcountry|Yemen}} | {{flagcountry|Zambia}} | {{flagcountry|Zimbabwe}} | }} | depositor = [[Федерален совет (Швајцарија)|Швајцарски федерален совет]] | languages = Англиски, арапски, кинески, шпански, француски, руски | wikisource = Geneva Convention/Protocol II | footnotes = }} [[File:Geneva Conventions Protocol II Signatories.svg|thumb|right|260px|Мапа што ја прикажува моменталната состојба на Протоколот по земја, заклучно со јули 2025 година: {{legend|#008000|Држави-страни (170)}} {{legend|#b3d9b3|Држави-потписнички (3)}} {{legend|#e0e0e0|Ниту едната}} ]] '''Протокол II''' или '''Дополнителен протокол II''' ('''АП II''') — амандман или опционален [[Протокол (дипломатија)|протокол]] од 1977 година на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции од 1949 година]] што се однесувал на заштитата на жртвите од [[Немеѓународен вооружен конфликт|немеѓународни вооружени конфликти]] и дефинирал одредени [[Меѓународно право|меѓународни закони]] кои се стремеле да обезбедат подобра заштита за жртвите на ''внатрешни'' вооружени конфликти што се случуваат во границите на една земја. Опсегот на овие закони бил поограничен од оние на останатите Женевски конвенции од почитување на суверените права и должности на националните влади. До јули 2025 година, Протоколот бил ратификуван од 170 земји, а значајни исклучоци се [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Индија]], [[Пакистан]], [[Турција]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Сирија]] и [[Израел]], но сепак, САД, Иран и Пакистан го потпишале на 12 декември 1977 година, што означувало намера да се работи на негово ратификување,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apii-1977?activeTab=1949GCs-APs-and-commentaries|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of Non-International Armed Conflicts (Protocol II), 8 June 1977|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> а иранскиот потпис бил даден пред [[Иранска револуција|Иранската револуција во 1979 година]]. Според правниот научник и адвокат за човекови права [[Нура Еракат]], израелското неврачување на Протоколот I и II од Женевските конвенции ѝ дозволувало на израелската влада да го признае [[Израелско-палестински конфликт|израелско-палестинскиот конфликт]] <nowiki>„</nowiki> ниту како граѓанска војна („немеѓународен вооружен конфликт“) ниту како војна против ослободително движење („меѓународен вооружен конфликт“)<nowiki>“</nowiki><ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://searchworks.stanford.edu/view/13221372|title=Justice for some: law and the question of Palestine|last=Erakat|first=Noura|date=2019|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-9825-9|location=Stanford, California|pages=179}}</ref> и на тој начин, силата што ја користеле палестинските фракции можела да се смета за нелегална и нелегитимна. <ref name=":0" /> Некои, но не сите, од одредбите од Дополнителниот протокол II од 1977 година „добиле признание како [[обичајно право]]“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to international criminal law and procedure|last=Cryer|first=Robert|last2=Friman|first2=Håkan|last3=Robinson|first3=Darryl|last4=Wilmshurst|first4=Elizabeth|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-69883-3|edition=Third|location=Cambridge|pages=265}}</ref> == Преглед == Историски гледано, меѓународното право за вооружени конфликти се занимавало со традиционалните објави на војна меѓу нациите, а кога во 1848 година [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] биле ажурирани по Втората светска војна, делегатите се обиделе да дефинираат одредени минимални хуманитарни стандарди за ситуации кои ги имале сите карактеристики на војна, без да бидат меѓународна војна.<ref name="pictet">{{Наведена книга|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Geneva_conventions-1949.html|title=Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary|last=Pictet|first=Jean|publisher=International Committee of the Red Cross|year=1958|access-date=6 August 2009}}</ref> Овие преговори резултирале со '''Член 3''', заеднички за сите четири основни [[Меѓународен договор|договори]] на Женевските конвенции од 1949 година, вклучувајќи: * Лицата кои не учествуваат активно во непријателствата треба да се третираат хумано (вклучувајќи ги и воените лица кои престанале да бидат активни како резултат на болест, повреда или притвор). * Ранетите и болните ќе бидат собрани и згрижени. Дебатата за овој [[Протокол (дипломатија)|протокол]] се фокусирала на две спротивставени идеи:<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=J8DSgTxtPxIC|title=The Law of non-international armed conflict: Protocol II to the 1949 Geneva convention|last=Levie|first=Howard|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1987|isbn=9024734916|access-date=6 August 2009}}</ref> * Прво, дека разликата помеѓу внатрешен и меѓународен вооружен конфликт била вештачка од гледна точка на жртвата, а хуманитарните принципи требале да се применуваат без оглед на идентитетот на борците. * Второ, дека меѓународното право не се применува во немеѓународни ситуации. Една нација имала [[Сувереност|суверенитет]] во своите граници и не смела да прифаќа пресуди и наредби од други земји. А '''Член 6''', дел 2, исто така, забранувал колективно казнување. == Поврзано == * [[Женевски конвенции]] * [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]], за третман на воени заробеници * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]], за третман на цивили за време на војна * [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]], амандман усвоен од 1977 година, кој се однесува на заштитата на жртвите во ''меѓународни'' конфликти * [[Список на страни на Женевските конвенции]] : вклучува список на држави што го потпишале и список на држави што го ратификувале Протоколот II. == Наводи == {{Наводи|35em}} == Надворешни врски == {{Wikisource|Geneva Convention/Protocol II|Protocol II}} * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/7c4d08d9b287a42141256739003e636b/d67c3971bcff1c10c125641e0052b545 Комитет на Црвениот крст: Целосен текст на Протокол II со коментари] * [https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apii-1977/state-parties?activeTab=default Список на земји што го потпишале или ратификувале Протоколот II] * [http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/htmlall/section_review_1997_320?OpenDocument Меѓународен преглед на Црвениот крст, 1997 – бр. 320] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20041012232344/http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/htmlall/section_review_1997_320?OpenDocument|date=12 October 2004}} Специјално издание: 20-годишнина од Дополнителните протоколи од 1977 година * [http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm Пораката на претседателот Реган до Сенатот за Протоколите I и II] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160307114731/https://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm|date=7 March 2016}} {{DEFAULTSORT:Protocol Ii}} {{DEFAULTSORT:Протокол II}} [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори склучени во 1977 година]] [[Категорија:Договори стапија на сила во 1978 година]] [[Категорија:Договори од Авганистан]] [[Категорија:Договори од Албанија]] [[Категорија:Договори од Алжир]] [[Категорија:Договори од Антигва и Барбуда]] [[Категорија:Договори од Аргентина]] [[Категорија:Договори од Ерменија]] [[Категорија:Договори од Австралија]] [[Категорија:Договори од Австрија]] [[Категорија:Договори од Бахамите]] [[Категорија:Договори од Бахреин]] [[Категорија:Договори од Бангладеш]] [[Категорија:Договори од Барбадос]] [[Категорија:Договори на Белоруската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори на Белгија]] [[Категорија:Договори на Белизе]] [[Категорија:Договори на Народна Република Бенин]] [[Категорија:Договори на Боливија]] [[Категорија:Договори на Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Договори на Боцвана]] [[Категорија:Договори на Бразил]] [[Категорија:Договори на Брунеи]] [[Категорија:Договори на Народна Република Бугарија]] [[Категорија:Договори на Буркина Фасо]] [[Категорија:Договори на Бурунди]] [[Категорија:Договори на Камбоџа]] [[Категорија:Договори на Камерун]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори од Зелен ’Рт]] [[Категорија:Договори од Централноафриканската Република]] [[Категорија:Договори од Чад]] [[Категорија:Договори од Чиле]] [[Категорија:Договори од Народна Република Кина]] [[Категорија:Договори од Колумбија]] [[Категорија:Договори од Коморските Острови]] [[Категорија:Договори од Демократска Република Конго]] [[Категорија:Договори од Република Конго]] [[Категорија:Договори од Куковите Острови]] [[Категорија:Договори од Костарика]] [[Категорија:Договори од Брегот на Слоновата Коска]] [[Категорија:Договори од Хрватска]] [[Категорија:Договори од Куба]] [[Категорија:Договори од Кипар]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чехословачка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Џибути]] [[Категорија:Договори на Доминика]] [[Категорија:Договори на Доминиканската Република]] [[Категорија:Договори на Источен Тимор]] [[Категорија:Договори на Еквадор]] [[Категорија:Договори на Египет]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Екваторска Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на преодната влада на Етиопија]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Габон]] [[Категорија:Договори на Гамбија]] [[Категорија:Договори на Грузија (земја)]] [[Категорија:Договори на Германија]] [[Категорија:Договори на Гана]] [[Категорија:Договори на Грција]] [[Категорија:Договори на Гренада]] [[Категорија:Договори на Гватемала]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја-Бисао]] [[Категорија:Договори на Гвајана]] [[Категорија:Договори на Хаити]] [[Категорија:Договори на Светата Столица]] [[Категорија:Договори на Хондурас]] [[Категорија:Договори на Унгарската Народна Република]] [[Категорија:Договори на Исланд]] [[Категорија:Договори со Ирска]] [[Категорија:Договори со Италија]] [[Категорија:Договори со Јамајка]] [[Категорија:Договори со Јапонија]] [[Категорија:Договори со Јордан]] [[Категорија:Договори со Казахстан]] [[Категорија:Договори со Кенија]] [[Категорија:Договори со Јужна Кореја]] [[Категорија:Договори со Кувајт]] [[Категорија:Договори со Киргистан]] [[Категорија:Договори со Лаос]] [[Категорија:Договори со Латвија]] [[Категорија:Договори со Либан]] [[Категорија:Договори со Лесото]] [[Категорија:Договори со Либерија]] [[Категорија:Договори со Либија Џамахирија]] [[Категорија:Договори на Лихтенштајн]] [[Категорија:Договори на Литванија]] [[Категорија:Договори на Луксембург]] [[Категорија:Договори на Северна Македонија]] [[Категорија:Договори на Мадагаскар]] [[Категорија:Договори на Малави]] [[Категорија:Договори на Малдивите]] [[Категорија:Договори на Мали]] [[Категорија:Договори на Малта]] [[Категорија:Договори на Мавританија]] [[Категорија:Договори на Маврициус]] [[Категорија:Договори на Федералните Држави Микронезија]] [[Категорија:Договори на Молдавија]] [[Категорија:Договори на Монако]] [[Категорија:Договори на Монголија]] [[Категорија:Договори на Црна Гора]] [[Категорија:Договори од Мароко]] [[Категорија:Договори од Мозамбик]] [[Категорија:Договори од Намибија]] [[Категорија:Договори од Науру]] [[Категорија:Договори од Холандија]] [[Категорија:Договори од Нов Зеланд]] [[Категорија:Договори од Никарагва]] [[Категорија:Договори од Нигер]] [[Категорија:Договори од Нигерија]] [[Категорија:Договори од Норвешка]] [[Категорија:Договори од Оман]] [[Категорија:Договори од Палау]] [[Категорија:Договори од Палестина]] [[Категорија:Договори од Панама]] [[Категорија:Договори од Парагвај]] [[Категорија:Договори од Перу]] [[Категорија:Договори од Филипини]] [[Категорија:Договори на Полска]] [[Категорија:Договори на Португалија]] [[Категорија:Договори на Катар]] [[Категорија:Договори на Романија]] [[Категорија:Договори на Руанда]] [[Категорија:Договори на Свети Китс и Невис]] [[Категорија:Договори на Света Луција]] [[Категорија:Договори на Свети Винсент и Гренадини]] [[Категорија:Договори на Самоа]] [[Категорија:Tдржави на Сан Марино]] [[Категорија:Договори на Сао Томе и Принсипе]] [[Категорија:Договори на Саудиска Арабија]] [[Категорија:Договори на Сенегал]] [[Категорија:Договори на Србија и Црна Гора]] [[Категорија:Договори на Сејшелите]] [[Категорија:Договори на Сиера Леоне]] [[Категорија:Договори на Словачка]] [[Категорија:Договори на Словенија]] [[Категорија:Договори на Соломоновите Острови]] [[Категорија:Договори на Јужна Африка]] [[Категорија:Договори на Јужен Судан]] [[Категорија:Договори на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Договори на Шпанија]] [[Категорија:Договори на Република Судан (1985–2011)]] [[Категорија:Договори на Суринам]] [[Категорија:Договори на Есватини]] [[Категорија:Договори на Шведска]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Таџикистан]] [[Категорија:Договори на Танзанија]] [[Категорија:Договори на Того]] [[Категорија:Договори на Тонга]] [[Категорија:Договори на Тринидад и Тобаго]] [[Категорија:Договори на Тунис]] [[Категорија:Договори на Туркменистан]] [[Категорија:Договори на Уганда]] [[Категорија:Договори на Украинската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Договори на Обединетите Кралство]] [[Категорија:Договори на Уругвај]] [[Категорија:Договори на Узбекистан]] [[Категорија:Договори на Вануату]] [[Категорија:Договори на Венецуела]] [[Категорија:Договори на Јемен]] [[Категорија:Договори на Југославија]] [[Категорија:Договори на Замбија]] [[Категорија:Договори на Зимбабве]] [[Категорија:Договори проширени на Фарските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Гренланд]] [[Категорија:Договори проширени на Аруба]] [[Категорија:Договори проширени на Холандските Антили]] [[Категорија:Договори проширени на Ангвила]] [[Категорија:Договори проширени на Бермуда]] [[Категорија:Договори проширени на Британската Антарктичка Територија]] [[Категорија:Договори продолжени на Британската територија во Индискиот Океан]] [[Категорија:Договори проширени на Кајманските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Фолкландските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Монтсерат]] [[Категорија:Договори проширени на Питкернските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Света Елена, Асенсион и Тристан да Куња]] [[Категорија:Договори проширени на Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Акротири и Декелија]] [[Категорија:Договори проширени на островите Туркс и Кајкос]] [[Категорија:Договори проширени на Гернзи]] [[Категорија:Договори проширени на островот Ман]] [[Категорија:Договори проширени на Џерси]] [[Категорија:Договори проширени на Хонг Конг Конг]] [[Категорија:Договори проширени на Макао]] [[Категорија:Договори склучени во Женева]] 4dnzah6d0d8k0uy6bxw9gas7nbygr9s 5575328 5575327 2026-06-11T11:36:56Z Виолетова 1975 5575328 wikitext text/x-wiki {{Infobox treaty | name = Протокол II од Женевските конвенции | long_name = Дополнителен протокол кон Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а во врска со заштитата на жртвите од немеѓународни вооружени конфликти (Протокол II) | image = | image_size = | alt = | caption = | type = [[Протокол (дипломатија)|Протокол]] | context = | date_drafted = 20 февруари 1974 – 8 јуни 1977 | date_signed = {{Start date|df=y|1977|06|08}} | location_signed = Женева | date_effective = {{Start date|df=y|1978|12|07}} | condition_effective = 6 месеци откако биле депонирани два инструмента за ратификација или пристапување | signatories = {{Collapsible list | expand = | title = 3 Држави<ref>{{cite web |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesSign&xp_treatySelected=475 |title=Signatory States |author=<!--Not stated--> |date=n.d. |website=International Committee of the Red Cross |access-date=10 April 2019}}</ref> | bullets = | {{flagcountry|Iran|name=Иран}} | {{flagcountry|Пакистан}} | {{flagcountry|САД}} | }} | parties = {{Collapsible list | expand = | title = 170 Држави<ref>{{cite web |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesParties&xp_treatySelected=475|title=States Parties|author=<!--Not stated--> |date=n.d. |website=International Committee of the Red Cross |access-date=1 July 2020}}</ref> | bullets = | {{flagcountry|Afghanistan}} | {{flagcountry|Albania}} | {{flagcountry|Algeria}} | {{flagcountry|Andorra}} | {{flagcountry|Angola}} | {{flagcountry|Antigua and Barbuda}} | {{flagcountry|Argentina}} | {{flagcountry|Armenia}} | {{flagcountry|Australia}} | {{flagcountry|Austria}} | {{flagcountry|Bahamas}} | {{flagcountry|Bahrain}} | {{flagcountry|Bangladesh}} | {{flagcountry|Barbados}} | {{flagcountry|Belarus}} | {{flagcountry|Belgium}} | {{flagcountry|Belize}} | {{flagcountry|Benin}} | {{flagcountry|Bolivia}} | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} | {{flagcountry|Botswana}} | {{flagcountry|Brazil}} | {{flagcountry|Brunei}} | {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Burkina Faso}} | {{flagcountry|Burundi}} | {{flagcountry|Зелен ’Рт}} | {{flagcountry|Cambodia}} | {{flagcountry|Cameroon}} | {{flagcountry|Canada}} | {{flagcountry|Central African Republic}} | {{flagcountry|Chad}} | {{flagcountry|Chile}} | {{flagcountry|China}} | {{flagcountry|Colombia}} | {{flagcountry|Comoros}} | {{flagcountry|Congo}} | {{flagcountry|Costa Rica}} | {{flagcountry|Ivory Coast}} | {{flagcountry|Croatia}} | {{flagcountry|Cuba}} | {{flagcountry|Cyprus}} | {{flagcountry|Czech Republic}} | {{flagcountry|Democratic Republic of the Congo}} | {{flagcountry|Denmark}} | {{flagcountry|Djibouti}} | {{flagcountry|Dominica}} | {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{flagcountry|Ecuador}} | {{flagcountry|Egypt}} | {{flagcountry|El Salvador}} | {{flagcountry|Equatorial Guinea}} | {{flagcountry|Estonia}} | {{flagcountry|Eswatini}} | {{flagcountry|Ethiopia}} | {{flagcountry|Fiji}} | {{flagcountry|Finland}} | {{flagcountry|France}} | {{flagcountry|Gabon}} | {{flagcountry|Gambia}} | {{flagcountry|Georgia}} | {{flagcountry|Germany}} | {{flagcountry|Ghana}} | {{flagcountry|Greece}} | {{flagcountry|Grenada}} | {{flagcountry|Guatemala}} | {{flagcountry|Guinea}} |{{flagcountry|Guinea-Bissau}} | {{flagcountry|Guyana}} | {{flagcountry|Haiti}} | {{flagcountry|Ватикан}} | {{flagcountry|Honduras}} | {{flagcountry|Hungary}} | {{flagcountry|Iceland}} | {{flagcountry|Ireland}} | {{flagcountry|Italy}} | {{flagcountry|Jamaica}} | {{flagcountry|Japan}} | {{flagcountry|Jordan}} | {{flagcountry|Kazakhstan}} | {{flagcountry|Kenya}} | {{flagcountry|Kuwait}} | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} | {{flagcountry|Laos}} | {{flagcountry|Latvia}} | {{flagcountry|Lebanon}} | {{flagcountry|Lesotho}} | {{flagcountry|Liberia}} | {{flagcountry|Libya}} | {{flagcountry|Liechtenstein}} | {{flagcountry|Lithuania}} | {{flagcountry|Luxembourg}} | {{flagcountry|Madagascar}} | {{flagcountry|Malawi}} | {{flagcountry|Maldives}} | {{flagcountry|Mali}} | {{flagcountry|Malta}} | {{flagcountry|Mauritania}} | {{flagcountry|Mauritius}} | {{flagcountry|Micronesia}} | {{flagcountry|Monaco}} | {{flagcountry|Mongolia}} | {{flagcountry|Montenegro}} | {{flagcountry|Morocco}} | {{flagcountry|Mozambique}} | {{flagcountry|Namibia}} | {{flagcountry|Nauru}} | {{flagcountry|Netherlands}} | {{flagcountry|New Zealand}} | {{flagcountry|Nicaragua}} | {{flagcountry|Niger}} | {{flagcountry|Nigeria}} | {{flagcountry|North Macedonia}} | {{flagcountry|Norway}} | {{flagcountry|Oman}} | {{flagcountry|Palau}} | {{flagcountry|Palestine}} | {{flagcountry|Panama}} | {{flagcountry|Paraguay}} | {{flagcountry|Peru}} | {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Poland}} | {{flagcountry|Portugal}} | {{flagcountry|Qatar}} | | {{flagcountry|Moldova}} | {{flagcountry|Romania}} | {{flagcountry|Russia}} | {{flagcountry|Rwanda}} | {{flagcountry|Saint Kitts and Nevis}} | {{flagcountry|Saint Lucia}} | {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}} | {{flagcountry|Samoa}} | {{flagcountry|San Marino}} | {{flagcountry|Sao Tome and Principe}} | {{flagcountry|Saudi Arabia}} | {{flagcountry|Senegal}} | {{flagcountry|Serbia}} | {{flagcountry|Seychelles}} | {{flagcountry|Sierra Leone}} | {{flagcountry|Slovakia}} | {{flagcountry|Slovenia}} | {{flagcountry|Solomon Islands}} | {{flagcountry|South Africa}} | {{flagcountry|South Sudan}} | {{flagcountry|Spain}} | {{flagcountry|Sudan}} | {{flagcountry|Suriname}} | {{flagcountry|Sweden}} | {{flagcountry|Switzerland}} | {{flagcountry|Tajikistan}} | {{flagcountry|Timor-Leste}} | {{flagcountry|Togo}} | {{flagcountry|Tonga}} | {{flagcountry|Trinidad and Tobago}} | {{flagcountry|Tunisia}} | {{flagcountry|Turkmenistan}} | {{flagcountry|Uganda}} | {{flagcountry|Ukraine}} | {{flagcountry|United Arab Emirates}} | {{flagcountry|UK}} | {{flagcountry| Tanzania}} | {{flagcountry|Uruguay}} | {{flagcountry|Uzbekistan}} | {{flagcountry|Vanuatu}} | {{flagcountry|Venezuela}} | {{flagcountry|Yemen}} | {{flagcountry|Zambia}} | {{flagcountry|Zimbabwe}} | }} | depositor = [[Федерален совет (Швајцарија)|Швајцарски федерален совет]] | languages = Англиски, арапски, кинески, шпански, француски, руски | wikisource = Geneva Convention/Protocol II | footnotes = }} [[File:Geneva Conventions Protocol II Signatories.svg|thumb|right|260px|Мапа што ја прикажува моменталната состојба на Протоколот по земја, заклучно со јули 2025 година: {{legend|#008000|Држави-страни (170)}} {{legend|#b3d9b3|Држави-потписнички (3)}} {{legend|#e0e0e0|Ниту едната}} ]] '''Протокол II''' или '''Дополнителен протокол II''' ('''АП II''') — амандман или опционален [[Протокол (дипломатија)|протокол]] од 1977 година на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции од 1949 година]] што се однесувал на заштитата на жртвите од [[Немеѓународен вооружен конфликт|немеѓународни вооружени конфликти]] и дефинирал одредени [[Меѓународно право|меѓународни закони]] кои се стремеле да обезбедат подобра заштита за жртвите на ''внатрешни'' вооружени конфликти што се случуваат во границите на една земја. Опсегот на овие закони бил поограничен од оние на останатите Женевски конвенции од почитување на суверените права и должности на националните влади. До јули 2025 година, Протоколот бил ратификуван од 170 земји, а значајни исклучоци се [[Соединети Американски Држави|САД]], [[Индија]], [[Пакистан]], [[Турција]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Сирија]] и [[Израел]], но сепак, САД, Иран и Пакистан го потпишале на 12 декември 1977 година, што означувало намера да се работи на негово ратификување,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apii-1977?activeTab=1949GCs-APs-and-commentaries|title=Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Protection of Victims of Non-International Armed Conflicts (Protocol II), 8 June 1977|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> а иранскиот потпис бил даден пред [[Иранска револуција|Иранската револуција во 1979 година]]. Според правниот научник и адвокат за човекови права [[Нура Еракат]], израелското неврачување на Протоколот I и II од Женевските конвенции ѝ дозволувало на израелската влада да го признае [[Израелско-палестински конфликт|израелско-палестинскиот конфликт]] <nowiki>„</nowiki> ниту како граѓанска војна („немеѓународен вооружен конфликт“) ниту како војна против ослободително движење („меѓународен вооружен конфликт“)<nowiki>“</nowiki><ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://searchworks.stanford.edu/view/13221372|title=Justice for some: law and the question of Palestine|last=Erakat|first=Noura|date=2019|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-9825-9|location=Stanford, California|pages=179}}</ref> и на тој начин, силата што ја користеле палестинските фракции можела да се смета за нелегална и нелегитимна. <ref name=":0" /> Некои, но не сите, од одредбите од Дополнителниот протокол II од 1977 година „добиле признание како [[обичајно право]]“.<ref>{{Наведена книга|title=An introduction to international criminal law and procedure|last=Cryer|first=Robert|last2=Friman|first2=Håkan|last3=Robinson|first3=Darryl|last4=Wilmshurst|first4=Elizabeth|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-69883-3|edition=Third|location=Cambridge|pages=265}}</ref> == Преглед == Историски гледано, меѓународното право за вооружени конфликти се занимавало со традиционалните објави на војна меѓу нациите, а кога во 1848 година [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] биле ажурирани по Втората светска војна, делегатите се обиделе да дефинираат одредени минимални хуманитарни стандарди за ситуации кои ги имале сите карактеристики на војна, без да бидат меѓународна војна.<ref name="pictet">{{Наведена книга|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Geneva_conventions-1949.html|title=Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary|last=Pictet|first=Jean|publisher=International Committee of the Red Cross|year=1958|access-date=6 August 2009}}</ref> Овие преговори резултирале со '''Член 3''', заеднички за сите четири основни [[Меѓународен договор|договори]] на Женевските конвенции од 1949 година, вклучувајќи: * Лицата кои не учествуваат активно во непријателствата треба да се третираат хумано (вклучувајќи ги и воените лица кои престанале да бидат активни како резултат на болест, повреда или притвор). * Ранетите и болните ќе бидат собрани и згрижени. Дебатата за овој [[Протокол (дипломатија)|протокол]] се фокусирала на две спротивставени идеи:<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=J8DSgTxtPxIC|title=The Law of non-international armed conflict: Protocol II to the 1949 Geneva convention|last=Levie|first=Howard|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=1987|isbn=9024734916|access-date=6 August 2009}}</ref> * Прво, дека разликата помеѓу внатрешен и меѓународен вооружен конфликт била вештачка од гледна точка на жртвата, а хуманитарните принципи требале да се применуваат без оглед на идентитетот на борците. * Второ, дека меѓународното право не се применува во немеѓународни ситуации. Една нација имала [[Сувереност|суверенитет]] во своите граници и не смела да прифаќа пресуди и наредби од други земји. А '''Член 6''', дел 2, исто така, забранувал колективно казнување. == Поврзано == * [[Женевски конвенции]] * [[Трета Женевска конвенција|Третата Женевска конвенција]], за третман на воени заробеници * [[Четврта Женевска конвенција|Четвртата Женевска конвенција]], за третман на цивили за време на војна * [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]], амандман усвоен од 1977 година, кој се однесува на заштитата на жртвите во ''меѓународни'' конфликти * [[Список на страни на Женевските конвенции]] : вклучува список на држави што го потпишале и список на држави што го ратификувале Протоколот II. == Наводи == {{Наводи|35em}} == Надворешни врски == {{Wikisource|Geneva Convention/Protocol II|Protocol II}} * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/7c4d08d9b287a42141256739003e636b/d67c3971bcff1c10c125641e0052b545 Комитет на Црвениот крст: Целосен текст на Протокол II со коментари] * [https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apii-1977/state-parties?activeTab=default Список на земји што го потпишале или ратификувале Протоколот II] * [http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/htmlall/section_review_1997_320?OpenDocument Меѓународен преглед на Црвениот крст, 1997 – бр. 320] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20041012232344/http://www.icrc.org/Web/Eng/siteeng0.nsf/htmlall/section_review_1997_320?OpenDocument|date=12 October 2004}} Специјално издание: 20-годишнина од Дополнителните протоколи од 1977 година * [http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm Пораката на претседателот Реган до Сенатот за Протоколите I и II] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160307114731/https://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1987/012987b.htm|date=7 March 2016}} {{DEFAULTSORT:Протокол II}} [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори склучени во 1977 година]] [[Категорија:Договори на Белоруската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори на Белгија]] [[Категорија:Договори на Белизе]] [[Категорија:Договори на Народна Република Бенин]] [[Категорија:Договори на Боливија]] [[Категорија:Договори на Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Договори на Боцвана]] [[Категорија:Договори на Бразил]] [[Категорија:Договори на Брунеи]] [[Категорија:Договори на Народна Република Бугарија]] [[Категорија:Договори на Буркина Фасо]] [[Категорија:Договори на Бурунди]] [[Категорија:Договори на Камбоџа]] [[Категорија:Договори на Камерун]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Чехословачка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Џибути]] [[Категорија:Договори на Доминика]] [[Категорија:Договори на Доминиканската Република]] [[Категорија:Договори на Источен Тимор]] [[Категорија:Договори на Еквадор]] [[Категорија:Договори на Египет]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Екваторска Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на преодната влада на Етиопија]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Габон]] [[Категорија:Договори на Гамбија]] [[Категорија:Договори на Грузија (земја)]] [[Категорија:Договори на Германија]] [[Категорија:Договори на Гана]] [[Категорија:Договори на Грција]] [[Категорија:Договори на Гренада]] [[Категорија:Договори на Гватемала]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја]] [[Категорија:Договори на Гвинеја-Бисао]] [[Категорија:Договори на Гвајана]] [[Категорија:Договори на Хаити]] [[Категорија:Договори на Светата Столица]] [[Категорија:Договори на Хондурас]] [[Категорија:Договори на Унгарската Народна Република]] [[Категорија:Договори на Исланд]] [[Категорија:Договори на Лихтенштајн]] [[Категорија:Договори на Литванија]] [[Категорија:Договори на Луксембург]] [[Категорија:Договори на Северна Македонија]] [[Категорија:Договори на Мадагаскар]] [[Категорија:Договори на Малави]] [[Категорија:Договори на Малдивите]] [[Категорија:Договори на Мали]] [[Категорија:Договори на Малта]] [[Категорија:Договори на Мавританија]] [[Категорија:Договори на Маврициус]] [[Категорија:Договори на Федералните Држави Микронезија]] [[Категорија:Договори на Молдавија]] [[Категорија:Договори на Монако]] [[Категорија:Договори на Монголија]] [[Категорија:Договори на Црна Гора]] [[Категорија:Договори на Полска]] [[Категорија:Договори на Португалија]] [[Категорија:Договори на Катар]] [[Категорија:Договори на Романија]] [[Категорија:Договори на Руанда]] [[Категорија:Договори на Свети Китс и Невис]] [[Категорија:Договори на Света Луција]] [[Категорија:Договори на Свети Винсент и Гренадини]] [[Категорија:Договори на Самоа]] [[Категорија:Tдржави на Сан Марино]] [[Категорија:Договори на Сао Томе и Принсипе]] [[Категорија:Договори на Саудиска Арабија]] [[Категорија:Договори на Сенегал]] [[Категорија:Договори на Србија и Црна Гора]] [[Категорија:Договори на Сејшелите]] [[Категорија:Договори на Сиера Леоне]] [[Категорија:Договори на Словачка]] [[Категорија:Договори на Словенија]] [[Категорија:Договори на Соломоновите Острови]] [[Категорија:Договори на Јужна Африка]] [[Категорија:Договори на Јужен Судан]] [[Категорија:Договори на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Договори на Шпанија]] [[Категорија:Договори на Република Судан (1985–2011)]] [[Категорија:Договори на Суринам]] [[Категорија:Договори на Есватини]] [[Категорија:Договори на Шведска]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Таџикистан]] [[Категорија:Договори на Танзанија]] [[Категорија:Договори на Того]] [[Категорија:Договори на Тонга]] [[Категорија:Договори на Тринидад и Тобаго]] [[Категорија:Договори на Тунис]] [[Категорија:Договори на Туркменистан]] [[Категорија:Договори на Уганда]] [[Категорија:Договори на Украинската Советска Социјалистичка Република]] [[Категорија:Договори на Обединетите Арапски Емирати]] [[Категорија:Договори на Обединетите Кралство]] [[Категорија:Договори на Уругвај]] [[Категорија:Договори на Узбекистан]] [[Категорија:Договори на Вануату]] [[Категорија:Договори на Венецуела]] [[Категорија:Договори на Јемен]] [[Категорија:Договори на Југославија]] [[Категорија:Договори на Замбија]] [[Категорија:Договори на Зимбабве]] [[Категорија:Договори проширени на Фарските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Гренланд]] [[Категорија:Договори проширени на Аруба]] [[Категорија:Договори проширени на Холандските Антили]] [[Категорија:Договори проширени на Ангвила]] [[Категорија:Договори проширени на Бермуда]] [[Категорија:Договори проширени на Британската Антарктичка Територија]] [[Категорија:Договори продолжени на Британската територија во Индискиот Океан]] [[Категорија:Договори проширени на Кајманските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Фолкландските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Монтсерат]] [[Категорија:Договори проширени на Питкернските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Света Елена, Асенсион и Тристан да Куња]] [[Категорија:Договори проширени на Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Акротири и Декелија]] [[Категорија:Договори проширени на островите Туркс и Кајкос]] [[Категорија:Договори проширени на Гернзи]] [[Категорија:Договори проширени на островот Ман]] [[Категорија:Договори проширени на Џерси]] [[Категорија:Договори проширени на Хонг Конг Конг]] [[Категорија:Договори проширени на Макао]] [[Категорија:Договори склучени во Женева]] 4tg5kh5pfuy1n33qq1usv2nqa9d72zm Протокол III кон Женевските конвенции 0 1396727 5575330 5571674 2026-06-11T11:38:15Z Виолетова 1975 /* Надворешни врски */ 5575330 wikitext text/x-wiki {{Напомена|Протокол III до Обединетите нации [[Конвенција за одредени конвенционални оружја]]|Протокол за запаливо оружје}} {{Infobox treaty | name = Протокол III од Женевските конвенции | long_name = Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а во врска со усвојувањето на дополнителен препознатлив амблем (Протокол III), 8 декември 2005 година | image = | image_size = | alt = | caption = | type = [[Протокол (дипломатија)|Протокол]] | context = | date_drafted = 5{{ndash}}8 декември 2005 година | date_signed = {{Start date|df=y|2005|12|08}} | location_signed = Женева | date_effective = {{Start date|df=y|2007|01|14}} | condition_effective = 6 месеци откако беа депонирани два инструменти за ратификација или пристапување | signatories = {{Collapsible list | expand = | title = 20 Држави<ref name="ICRC">{{cite web |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesSign&xp_treatySelected=615 |title=Protocol additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Adoption of an Additional Distinctive Emblem (Protocol III), 8 December 2005 |author=<!--Not stated--> |date=n.d. |website=International Committee of the Red Cross |access-date=1 April 2019}}</ref> | bullets = | {{flagcountry|Angola}} | {{flagcountry|Bolivia}} | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} | {{flagcountry|Burundi}} | {{flagcountry|Зелен ’Рт}} | {{flagcountry|Colombia}} | {{flagcountry|Congo}} | {{flagcountry|Ethiopia}} | {{flagcountry|Ghana}} | {{flagcountry|Haiti}} | {{flagcountry|Ireland}} | {{flagcountry|Jamaica}} | {{flagcountry|Malta}} | {{flagcountry|Nepal}} | {{flag|Јужна Кореја}} | {{flagcountry|Russia}} | {{flagcountry|Sierra Leone}} | {{flagcountry|Togo}} | {{flagcountry|Turkey}} | {{flagcountry|Tanzania}}}} | parties = {{Collapsible list | expand = | title = 80 Држави<ref name="ICRC"/> | bullets = | {{flagcountry|Albania}} | {{flagcountry|Andorra}} | {{flagcountry|Argentina}} | {{flagcountry|Armenia}} | {{flagcountry|Australia}} | {{flagcountry|Austria}} | {{flagcountry|Belarus}} | {{flagcountry|Belgium}} | {{flagcountry|Belize}} | {{flagcountry|Brazil}} | {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Burkina Faso}} | {{flagcountry|Canada}} | {{flagcountry|Chile}} | {{flagcountry|Costa Rica}} | {{flagcountry|Croatia}} | {{flagcountry|Cyprus}} | {{flagcountry|Czech Republic}} | {{flagcountry|Denmark}} | {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{flagcountry|Ecuador}} | {{flagcountry|El Salvador}} | {{flagcountry|Estonia}} | {{flagcountry|Fiji}} | {{flagcountry|Finland}} | {{flagcountry|France}} | {{flagcountry|Georgia}} | {{flagcountry|Germany}} | {{flagcountry|Greece}} | {{flagcountry|Guatemala}} | {{flagcountry|Guyana}} | {{flagcountry|Honduras}} | {{flagcountry|Hungary}} | {{flagcountry|Iceland}} | {{flagcountry|Israel}} | {{flagcountry|Italy}} | {{flagcountry|Kazakhstan}} | {{flagcountry|Kenya}} | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} | {{flagcountry|Latvia}} | {{flagcountry|Lesotho}} | {{flagcountry|Liechtenstein}} | {{flagcountry|Lithuania}} | {{flagcountry|Luxembourg}} | {{flagcountry|Madagascar}} | {{flagcountry|Mexico}} | {{flagcountry|Monaco}} | {{flagcountry|Nauru}} | {{flagcountry|Netherlands}} | {{flagcountry|New Zealand}} | {{flagcountry|Nicaragua}} | {{flagcountry|North Macedonia}} | {{flagcountry|Norway}} | {{flagcountry|Palestine}} (non-state observer of UN)| {{flagcountry|Panama}} | {{flagcountry|Paraguay}} | {{flagcountry|Peru}} | {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Poland}} | {{flagcountry|Portugal}} | {{flagcountry|Moldova|name=Republic of Moldova}} | {{flagcountry|Romania}} | {{flagcountry|San Marino}} | {{flagcountry|Serbia}} | {{flagcountry|Singapore}} | {{flagcountry|Slovakia}} | {{flagcountry|Slovenia}} | {{flagcountry|South Sudan}} | {{flagcountry|Spain}} | {{flagcountry|Suriname}} | {{flagcountry|Sweden}} | {{flagcountry|Switzerland}} | {{flagcountry|Timor-Leste}} | {{flagcountry|Uganda}} | {{flagcountry|Ukraine}} | {{flagcountry|UK}} | {{flagcountry|USA}} | {{flagcountry|Uruguay}} | }} | depositor = [[Федерален совет (Швајцарија)|Швајцарски федерален совет]] | languages = Англиски, арапски, кинески, шпански, француски, руски | wikisource = Geneva Convention/Protocol III | footnotes = }} [[File:Geneva Conventions Protocol III Signatories.svg|thumb|right|260px|Мапа што ја прикажува моменталната состојба на Протоколот по земја, заклучно со јули 2020 година: {{legend|#008000|Држави-страни (80)}} {{legend|#b3d9b3|Држави-потписнички (21)}} {{legend|#e0e0e0|Ниту едната}} ]] [[Податотека:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|десно|мини|260x260пкс|Амблемот на Црвениот Кристал одобрен од државите потписнички на Протоколот III од Женевските конвенции]] '''Протокол III''' или '''Дополнителен протокол III''' ('''АП III''') — [[Протокол (дипломатија)|протокол]] за амандман на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 2005 година, кој се однесувал на усвојување на дополнителен препознатлив амблем и според него, [[Заштитен знак|заштитниот знак]] на [[Амблеми на Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина|Црвениот кристал]] можел да го прикажува медицински и верски персонал во време на војна, наместо традиционалните симболи на Црвениот крст или Црвената полумесечина. Луѓето што ги прикажувале овие заштитни амблеми вршеле хуманитарна служба и морале да бидат заштитени од сите страни во конфликтот. == Историја == До средината на 19 век, [[Модерно војување|современото војување]] станувало сè понедискриминирачко, и не било невообичаено [[Боен лекар|борбен лекар]] на бојното поле да биде пукан врз него и да загине додека ги собира и се грижи за ранетите, но се повеќе се признавало потребата да се разликува медицинскиот персонал од борците, со цел да им се олесни на воените команданти да ги избегнуваат и да ги заштитат.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|title=Towards a comprehensive solution to the question of the emblem|last=Bugnion|first=Francois|publisher=International Committee of the Red Cross|year=2000|access-date=4 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714064126/http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|archive-date=14 July 2011}}</ref> Дозволувањето на секоја земја да развие свој амблем би довело до конфузија, а она што било потребно за да се спасат животи било еден неутрален амблем што сите земји би го признале и го користеле подеднакво. [[Прва Женевска конвенција|Женевската конвенција од 1864 година]] утврдувала дека медицинскиот персонал требал да носи препознатлив амблем на бојното поле како показател за нивната хуманитарна мисија и нивниот статус на неборец.<ref name="pictet">{{Наведена книга|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Geneva_conventions-1949.html|title=Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary|last=Pictet|first=Jean|publisher=International Committee of the Red Cross|year=1958|isbn=2-88145-065-2|access-date=4 August 2009}}</ref> Во тоа време, избраниот симбол бил црвен крст на бела позадина. Муслиманските нации се спротивставиле на овој симбол поради неговата сличност со [[Христијански крст|христијанскиот крст]] и уште во 1876 година, [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] го вовела Црвениот полумесечина како алтернативен, помалку христијански амблем, а биле предложени и дополнителни амблеми, вклучувајќи го црвениот [[Лав и сонце|лав и сонцето]] на [[Здружение „Црвен лав и сонце“|Персија]], двојниот амблем (и црвениот крст и црвената полумесечина заедно) од страна на Друштвото на Црвениот крст на [[Еритреја]] и црвената [[Давидова ѕвезда]] од [[Маген Давид Адом]] од Израел. Со текот на времето, усвојувањето на еден единствен, универзален амблем се соочило со две постојани тешкотии: <ref>{{Наведено списание|last=Pulles|first=Gerrit Jan|year=2005|title=Crystallizing an emblem: on the adoption of the third additional protocol to the Geneva Conventions|url=https://books.google.com/books?id=kXlU1-N0C1MC&pg=PA296|journal=Yearbook of International Humanitarian Law|publisher=International Committee of the Red Cross|volume=8|pages=296–319|doi=10.1017/S1389135905002965|isbn=978-90-6704-244-4|url-access=subscription|access-date=4 August 2009}}</ref> * Тие можеле да се перципираат како да имаат религиозни, културни или политички конотации и ова перцепција била во спротивност со неутралниот, хуманитарен статус на медицинскиот персонал во вооружени конфликти. * Овие амблеми биле поврзани со членството во [[Меѓународна федерација на друштвата на Црвениот крст и Црвената полумесечина|Националните друштва]], а членовите биле должни да го користат амблемот на црвениот крст или црвената полумесечина. Бидејќи [[Маген Давид Адом]] не бил спремен да се откаже од својата црвена [[Давидова ѕвезда]], не им било доделено членство и без членство, тие не биле подобни за одредена заштита според [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]]. Во 2005 година, меѓународна делегација конечно постигнала сеопфатно решение за овие тешкотии со усвојувањето на Протоколот III, а на Маген Дејвид Адом му било доделена заштита според Женевските конвенции сè додека го прикажувал Црвениот кристал во контекст на меѓународен конфликт. Од јули 2025 година, Протоколот III бил [[Ратификација|ратификуван]] или [[Виенска конвенција за договорно право|кон него пристапиле]] 80 земји и потпишан од уште 20,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apiii-2005/state-parties|title=States party to the Protocol III|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> а договорот стапил на сила на 14 јануари 2007 година. До средината на 19 век, современото војување станувало сè понедискриминирачко. Не било невообичаено борбен лекар на бојното поле да биде пукано врз него и да загине додека ги собира и се грижи за ранетите. Се повеќе се признавала потребата да се разликува медицинскиот персонал од борците, за да им се олесни на воените команданти да ги избегнуваат и да ги заштитат.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|title=Towards a comprehensive solution to the question of the emblem|last=Bugnion|first=Francois|publisher=International Committee of the Red Cross|year=2000|access-date=4 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714064126/http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|archive-date=14 July 2011}}</ref> Дозволувањето на секоја земја да развие свој емблем би довело до конфузија. Она што било потребно за да се спасат животи бил еден неутрален емблем што сите земји го признале и го користеле еднакво. [[Прва Женевска конвенција|Женевската конвенција од 1864 година]] утврдува дека медицинскиот персонал треба да носи препознатлив амблем на бојното поле како показател за нивната хуманитарна мисија и нивниот статус на неборец.<ref name="pictet">{{Наведена книга|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Geneva_conventions-1949.html|title=Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary|last=Pictet|first=Jean|publisher=International Committee of the Red Cross|year=1958|isbn=2-88145-065-2|access-date=4 August 2009}}</ref> Во тоа време, избраниот симбол бил црвен крст на бела позадина. Муслиманските нации се спротивставиле на овој симбол поради неговата сличност со [[Христијански крст|христијанскиот крст]]. Уште во 1876 година, [[Отоманско Царство|Османлиската империја]] ја вовела Црвената полумесечина како алтернативен, помалку христијански амблем. Предложени биле и дополнителни емблеми, вклучувајќи го црвениот лав и сонцето на Персија, двојниот амблем (и црвениот крст и црвената полумесечина заедно) од страна на Друштвото на Црвениот крст на [[Еритреја]] и црвената [[Давидова ѕвезда]] од Маген Давид Адом од Израел. Со текот на времето, усвојувањето на еден единствен, универзален емблем се соочило со две постојани потешкотии:<ref>{{Наведено списание|last=Pulles|first=Gerrit Jan|year=2005|title=Crystallizing an emblem: on the adoption of the third additional protocol to the Geneva Conventions|url=https://books.google.com/books?id=kXlU1-N0C1MC&pg=PA296|journal=Yearbook of International Humanitarian Law|publisher=International Committee of the Red Cross|volume=8|pages=296–319|doi=10.1017/S1389135905002965|isbn=978-90-6704-244-4|url-access=subscription|access-date=4 August 2009}}</ref> * Тие може да се перципираат како религиозни, културни или политички конотации. Ова перцепција е во спротивност со неутралниот, хуманитарен статус на медицинскиот персонал во вооружени конфликти. * Овие амблеми се поврзани со членството во Националните друштва. Членовите се должни да го користат амблемот на црвениот крст или црвената полумесечина. Бидејќи Маген Давид Адом не бил спремен да се откаже од својата црвена [[Давидова ѕвезда]], не им било доделено членство. Без членство, тие не биле подобни за одредена заштита според [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]]. Во 2005 година, меѓународна делегација конечно постигнала сеопфатно решение за овие тешкотии со усвојувањето на Протоколот III. На Маген Дејвид Адом му била доделена заштита според Женевските конвенции сè додека го прикажува Црвениот кристал во контекст на меѓународен конфликт. Од јули 2025 година, Протоколот III е ратификуван или кон него пристапиле 80 земји и потпишани од уште 20.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apiii-2005/state-parties|title=States party to the Protocol III|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> Договорот стапил на сила на 14 јануари 2007 година. == Правила за управување == [[Податотека:Norwegian_medics.JPG|десно|мини|260x260пкс|Норвешки медицински лица носат заштитен амблем]] '''Член 2''' од овој краток [[Протокол (дипломатија)|протокол]] признавал дополнителен препознатлив амблем, Црвениот кристал, кој можел да се користи покрај симболите на Црвениот крст и Црвената полумесечина и за истите цели како и симболите на Црвениот крст и Црвената полумесечина. На сите три амблеми им бил доделен ист правен статус. Постојат две различни употреби што биле препознатливи за сите три амблеми:<ref name="emblems">{{Наведена книга|url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/publication/p0876.htm|title=Emblems of humanity|publisher=International Red Cross and Red Crescent Societies|year=2007|access-date=5 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110225062112/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/publication/p0876.htm|archive-date=25 February 2011}}</ref> * Заштитна употреба. Медицинскиот и религиозниот персонал може да се означи себеси, своите возила, бродови и згради како знак на нивната хуманитарна мисија и заштитен статус според [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]], особено [[Прва Женевска конвенција|Првата Женевска конвенција]] . Заштитата на Женевската конвенција не зависи од носењето на амблемот. Амблемите се само ''видлив знак'' за заштитениот статус на поединците. Припадниците на вооружените сили можат да ги користат овие ознаки во секое време. Цивилните институции како што се болниците можат да ги користат овие ознаки привремено, во контекст на вооружен конфликт. * Индикативна употреба. Членовите на [[Црвен крст и Црвена полумесечина|движењето]] можат да ги носат симболите и во време на конфликт и во време на мир како индикација за нивната припадност. Злоупотребата на овие симболи била забранета со [[меѓународно право]] и можела да ја намали нивната заштитна вредност и да ја поткопа ефикасноста на хуманитарните работници. Употребата на еден од симболите за заштита на борците и воената опрема со намера да се доведе во заблуда непријателот била [[перфидност]] и се сметала за [[воено злосторство]].<ref name="emblems">{{Наведена книга|url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/publication/p0876.htm|title=Emblems of humanity|publisher=International Red Cross and Red Crescent Societies|year=2007|access-date=5 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110225062112/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/publication/p0876.htm|archive-date=25 February 2011}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20110225062112/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/publication/p0876.htm ''Emblems of humanity'']. </cite></ref> == Видете исто така == * [[Список на страни на Женевските конвенции]] : вклучува список на држави што го потпишале и список на држави што го ратификувале Протоколот III. * [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]], амандман усвоен од 1977 година, кој се однесува на заштитата на жртвите во ''меѓународни'' конфликти * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]], амандман од 1977 година усвоен во врска со заштитата на жртвите од ''немеѓународни'' вооружени конфликти * [[Закон на војната|Воено право]], познато и како [[меѓународно хуманитарно право]] == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи|35em}} == Надворешни врски == {{Wikisource|Geneva Convention/Protocol III|Protocol III}} * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/FULL/615 Комитет на Црвениот крст: Целосен текст на Протокол III со коментари] * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=615&ps=P Список на земји што го ратификувале Протоколот III] * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=615&ps=S Список на земји кои го потпишале, но сè уште не го ратификувале Протоколот III] * [http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/emblem-news-081205!OpenDocument Соопштение за медиумите од Меѓународниот комитет на Црвениот крст со кое се поздравува потпишувањето на Протоколот III.] {{DEFAULTSORT:Protocol Iii}} [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори склучени во 2005 година]] [[Категорија:Договори на Албанија]] [[Категорија:Договори на Аргентина]] [[Категорија:Договори на Ерменија]] [[Категорија:Договори на Австралија]] [[Категорија:Договори на Австрија]] [[Категорија:Договори на Белорусија]] [[Категорија:Договори на Белизе]] [[Категорија:Договори на Бразил]] [[Категорија:Договори на Бугарија]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори на Чиле]] [[Категорија:Договори на Кук Острови]] [[Категорија:Договори на Костарика]] [[Категорија:Договори на Хрватска]] [[Категорија:Договори на Кипар]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Доминиканската Република]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Грузија (земја)]] [[Категорија:Договори на Германија]] [[Категорија:Договори на Грција]] [[Категорија:Договори на Гватемала]] [[Категорија:Договори на Гвајана]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Источен Тимор]] [[Категорија:Договори на Уганда]] [[Категорија:Договори на Украина]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Договори на Уругвај]] [[Категорија:Договори проширени на Гренланд]] [[Категорија:Договори проширени на Фарските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Холандските Антили]] [[Категорија:Договори проширени на Аруба]] [[Категорија:Договори проширени на Ангила]] [[Категорија:Договори проширени на Гернзи]] [[Категорија:Договори проширени на Бермуда]] [[Категорија:Договори проширени на Британскиот Антарктик Територија]] [[Категорија:Договори проширени на Британската територија во Индискиот Океан]] [[Категорија:Договори проширени на Британските Девствени Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Кајманските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Фолкландските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Островот Ман]] [[Категорија:Договори проширени на Монтсерат]] [[Категорија:Договори проширени на Питкернските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Света Елена, Асенсион и Тристан да Куња]] [[Категорија:Договори проширени на Островите Туркс и Кајкос]] [[Категорија:Договори проширени на Акротири и Декелија]] [[Категорија:Договори проширени на Џерси]] [[Категорија:Договори склучени во Женева]] m4za9ukn43jz2hw5m50cq3yt5pduopw 5575333 5575330 2026-06-11T11:40:08Z Виолетова 1975 5575333 wikitext text/x-wiki {{Infobox treaty | name = Протокол III од Женевските конвенции | long_name = Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а во врска со усвојувањето на дополнителен препознатлив амблем (Протокол III), 8 декември 2005 година | image = | image_size = | alt = | caption = | type = [[Протокол (дипломатија)|Протокол]] | context = | date_drafted = 5{{ndash}}8 декември 2005 година | date_signed = {{Start date|df=y|2005|12|08}} | location_signed = Женева | date_effective = {{Start date|df=y|2007|01|14}} | condition_effective = 6 месеци откако беа депонирани два инструменти за ратификација или пристапување | signatories = {{Collapsible list | expand = | title = 20 Држави<ref name="ICRC">{{cite web |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesSign&xp_treatySelected=615 |title=Protocol additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Adoption of an Additional Distinctive Emblem (Protocol III), 8 December 2005 |author=<!--Not stated--> |date=n.d. |website=International Committee of the Red Cross |access-date=1 April 2019}}</ref> | bullets = | {{flagcountry|Angola}} | {{flagcountry|Bolivia}} | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} | {{flagcountry|Burundi}} | {{flagcountry|Зелен ’Рт}} | {{flagcountry|Colombia}} | {{flagcountry|Congo}} | {{flagcountry|Ethiopia}} | {{flagcountry|Ghana}} | {{flagcountry|Haiti}} | {{flagcountry|Ireland}} | {{flagcountry|Jamaica}} | {{flagcountry|Malta}} | {{flagcountry|Nepal}} | {{flag|Јужна Кореја}} | {{flagcountry|Russia}} | {{flagcountry|Sierra Leone}} | {{flagcountry|Togo}} | {{flagcountry|Turkey}} | {{flagcountry|Tanzania}}}} | parties = {{Collapsible list | expand = | title = 80 Држави<ref name="ICRC"/> | bullets = | {{flagcountry|Albania}} | {{flagcountry|Andorra}} | {{flagcountry|Argentina}} | {{flagcountry|Armenia}} | {{flagcountry|Australia}} | {{flagcountry|Austria}} | {{flagcountry|Belarus}} | {{flagcountry|Belgium}} | {{flagcountry|Belize}} | {{flagcountry|Brazil}} | {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Burkina Faso}} | {{flagcountry|Canada}} | {{flagcountry|Chile}} | {{flagcountry|Costa Rica}} | {{flagcountry|Croatia}} | {{flagcountry|Cyprus}} | {{flagcountry|Czech Republic}} | {{flagcountry|Denmark}} | {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{flagcountry|Ecuador}} | {{flagcountry|El Salvador}} | {{flagcountry|Estonia}} | {{flagcountry|Fiji}} | {{flagcountry|Finland}} | {{flagcountry|France}} | {{flagcountry|Georgia}} | {{flagcountry|Germany}} | {{flagcountry|Greece}} | {{flagcountry|Guatemala}} | {{flagcountry|Guyana}} | {{flagcountry|Honduras}} | {{flagcountry|Hungary}} | {{flagcountry|Iceland}} | {{flagcountry|Israel}} | {{flagcountry|Italy}} | {{flagcountry|Kazakhstan}} | {{flagcountry|Kenya}} | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} | {{flagcountry|Latvia}} | {{flagcountry|Lesotho}} | {{flagcountry|Liechtenstein}} | {{flagcountry|Lithuania}} | {{flagcountry|Luxembourg}} | {{flagcountry|Madagascar}} | {{flagcountry|Mexico}} | {{flagcountry|Monaco}} | {{flagcountry|Nauru}} | {{flagcountry|Netherlands}} | {{flagcountry|New Zealand}} | {{flagcountry|Nicaragua}} | {{flagcountry|North Macedonia}} | {{flagcountry|Norway}} | {{flagcountry|Palestine}} (non-state observer of UN)| {{flagcountry|Panama}} | {{flagcountry|Paraguay}} | {{flagcountry|Peru}} | {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Poland}} | {{flagcountry|Portugal}} | {{flagcountry|Moldova|name=Republic of Moldova}} | {{flagcountry|Romania}} | {{flagcountry|San Marino}} | {{flagcountry|Serbia}} | {{flagcountry|Singapore}} | {{flagcountry|Slovakia}} | {{flagcountry|Slovenia}} | {{flagcountry|South Sudan}} | {{flagcountry|Spain}} | {{flagcountry|Suriname}} | {{flagcountry|Sweden}} | {{flagcountry|Switzerland}} | {{flagcountry|Timor-Leste}} | {{flagcountry|Uganda}} | {{flagcountry|Ukraine}} | {{flagcountry|UK}} | {{flagcountry|USA}} | {{flagcountry|Uruguay}} | }} | depositor = [[Федерален совет (Швајцарија)|Швајцарски федерален совет]] | languages = Англиски, арапски, кинески, шпански, француски, руски | wikisource = Geneva Convention/Protocol III | footnotes = }} [[File:Geneva Conventions Protocol III Signatories.svg|thumb|right|260px|Мапа што ја прикажува моменталната состојба на Протоколот по земја, заклучно со јули 2020 година: {{legend|#008000|Држави-страни (80)}} {{legend|#b3d9b3|Држави-потписнички (21)}} {{legend|#e0e0e0|Ниту едната}} ]] [[Податотека:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|десно|мини|260x260пкс|Амблемот на Црвениот Кристал одобрен од државите потписнички на Протоколот III од Женевските конвенции]] '''Протокол III''' или '''Дополнителен протокол III''' ('''АП III''') — [[Протокол (дипломатија)|протокол]] за амандман на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 2005 година, кој се однесувал на усвојување на дополнителен препознатлив амблем и според него, [[Заштитен знак|заштитниот знак]] на [[Амблеми на Меѓународното движење на Црвениот крст и Црвената полумесечина|Црвениот кристал]] можел да го прикажува медицински и верски персонал во време на војна, наместо традиционалните симболи на Црвениот крст или Црвената полумесечина. Луѓето што ги прикажувале овие заштитни амблеми вршеле хуманитарна служба и морале да бидат заштитени од сите страни во конфликтот. == Историја == До средината на 19 век, [[Модерно војување|современото војување]] станувало сè понедискриминирачко, и не било невообичаено [[Боен лекар|борбен лекар]] на бојното поле да биде пукан врз него и да загине додека ги собира и се грижи за ранетите, но се повеќе се признавало потребата да се разликува медицинскиот персонал од борците, со цел да им се олесни на воените команданти да ги избегнуваат и да ги заштитат.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|title=Towards a comprehensive solution to the question of the emblem|last=Bugnion|first=Francois|publisher=International Committee of the Red Cross|year=2000|access-date=4 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714064126/http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|archive-date=14 July 2011}}</ref> Дозволувањето на секоја земја да развие свој амблем би довело до конфузија, а она што било потребно за да се спасат животи било еден неутрален амблем што сите земји би го признале и го користеле подеднакво. Женевската конвенција од 1864 година утврдувала дека медицинскиот персонал требал да носи препознатлив амблем на бојното поле како показател за нивната хуманитарна мисија и нивниот статус на неборец.<ref name="pictet">{{Наведена книга|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Geneva_conventions-1949.html|title=Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary|last=Pictet|first=Jean|publisher=International Committee of the Red Cross|year=1958|isbn=2-88145-065-2|access-date=4 August 2009}}</ref> Во тоа време, избраниот симбол бил црвен крст на бела позадина. Муслиманските нации се спротивставиле на овој симбол поради неговата сличност со [[Христијански крст|христијанскиот крст]] и уште во 1876 година, [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] го вовела Црвениот полумесечина како алтернативен, помалку христијански амблем, а биле предложени и дополнителни амблеми, вклучувајќи го црвениот [[Лав и сонце|лав и сонцето]] на [[Здружение „Црвен лав и сонце“|Персија]], двојниот амблем (и црвениот крст и црвената полумесечина заедно) од страна на Друштвото на Црвениот крст на [[Еритреја]] и црвената [[Давидова ѕвезда]] од [[Маген Давид Адом]] од Израел. Со текот на времето, усвојувањето на еден единствен, универзален амблем се соочило со две постојани тешкотии: <ref>{{Наведено списание|last=Pulles|first=Gerrit Jan|year=2005|title=Crystallizing an emblem: on the adoption of the third additional protocol to the Geneva Conventions|url=https://books.google.com/books?id=kXlU1-N0C1MC&pg=PA296|journal=Yearbook of International Humanitarian Law|publisher=International Committee of the Red Cross|volume=8|pages=296–319|doi=10.1017/S1389135905002965|isbn=978-90-6704-244-4|url-access=subscription|access-date=4 August 2009}}</ref> * Тие можеле да се перципираат како да имаат религиозни, културни или политички конотации и ова перцепција била во спротивност со неутралниот, хуманитарен статус на медицинскиот персонал во вооружени конфликти. * Овие амблеми биле поврзани со членството во [[Меѓународна федерација на друштвата на Црвениот крст и Црвената полумесечина|Националните друштва]], а членовите биле должни да го користат амблемот на црвениот крст или црвената полумесечина. Бидејќи [[Маген Давид Адом]] не бил спремен да се откаже од својата црвена [[Давидова ѕвезда]], не им било доделено членство и без членство, тие не биле подобни за одредена заштита според [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]]. Во 2005 година, меѓународна делегација конечно постигнала сеопфатно решение за овие тешкотии со усвојувањето на Протоколот III, а на Маген Дејвид Адом му било доделена заштита според Женевските конвенции сè додека го прикажувал Црвениот кристал во контекст на меѓународен конфликт. Од јули 2025 година, Протоколот III бил [[Ратификација|ратификуван]] или [[Виенска конвенција за договорно право|кон него пристапиле]] 80 земји и потпишан од уште 20,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apiii-2005/state-parties|title=States party to the Protocol III|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> а договорот стапил на сила на 14 јануари 2007 година. До средината на 19 век, современото војување станувало сè понедискриминирачко. Не било невообичаено борбен лекар на бојното поле да биде пукано врз него и да загине додека ги собира и се грижи за ранетите. Се повеќе се признавала потребата да се разликува медицинскиот персонал од борците, за да им се олесни на воените команданти да ги избегнуваат и да ги заштитат.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|title=Towards a comprehensive solution to the question of the emblem|last=Bugnion|first=Francois|publisher=International Committee of the Red Cross|year=2000|access-date=4 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714064126/http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|archive-date=14 July 2011}}</ref> Дозволувањето на секоја земја да развие свој емблем би довело до конфузија. Она што било потребно за да се спасат животи бил еден неутрален емблем што сите земји го признале и го користеле еднакво. [[Прва Женевска конвенција|Женевската конвенција од 1864 година]] утврдува дека медицинскиот персонал треба да носи препознатлив амблем на бојното поле како показател за нивната хуманитарна мисија и нивниот статус на неборец.<ref name="pictet">{{Наведена книга|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Geneva_conventions-1949.html|title=Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary|last=Pictet|first=Jean|publisher=International Committee of the Red Cross|year=1958|isbn=2-88145-065-2|access-date=4 August 2009}}</ref> Во тоа време, избраниот симбол бил црвен крст на бела позадина. Муслиманските нации се спротивставиле на овој симбол поради неговата сличност со [[Христијански крст|христијанскиот крст]]. Уште во 1876 година, [[Отоманско Царство|Османлиската империја]] ја вовела Црвената полумесечина како алтернативен, помалку христијански амблем. Предложени биле и дополнителни емблеми, вклучувајќи го црвениот лав и сонцето на Персија, двојниот амблем (и црвениот крст и црвената полумесечина заедно) од страна на Друштвото на Црвениот крст на [[Еритреја]] и црвената [[Давидова ѕвезда]] од Маген Давид Адом од Израел. Со текот на времето, усвојувањето на еден единствен, универзален емблем се соочило со две постојани потешкотии:<ref>{{Наведено списание|last=Pulles|first=Gerrit Jan|year=2005|title=Crystallizing an emblem: on the adoption of the third additional protocol to the Geneva Conventions|url=https://books.google.com/books?id=kXlU1-N0C1MC&pg=PA296|journal=Yearbook of International Humanitarian Law|publisher=International Committee of the Red Cross|volume=8|pages=296–319|doi=10.1017/S1389135905002965|isbn=978-90-6704-244-4|url-access=subscription|access-date=4 August 2009}}</ref> * Тие може да се перципираат како религиозни, културни или политички конотации. Ова перцепција е во спротивност со неутралниот, хуманитарен статус на медицинскиот персонал во вооружени конфликти. * Овие амблеми се поврзани со членството во Националните друштва. Членовите се должни да го користат амблемот на црвениот крст или црвената полумесечина. Бидејќи Маген Давид Адом не бил спремен да се откаже од својата црвена [[Давидова ѕвезда]], не им било доделено членство. Без членство, тие не биле подобни за одредена заштита според [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]]. Во 2005 година, меѓународна делегација конечно постигнала сеопфатно решение за овие тешкотии со усвојувањето на Протоколот III. На Маген Дејвид Адом му била доделена заштита според Женевските конвенции сè додека го прикажува Црвениот кристал во контекст на меѓународен конфликт. Од јули 2025 година, Протоколот III е ратификуван или кон него пристапиле 80 земји и потпишани од уште 20.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apiii-2005/state-parties|title=States party to the Protocol III|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> Договорот стапил на сила на 14 јануари 2007 година. == Правила за управување == [[Податотека:Norwegian_medics.JPG|десно|мини|260x260пкс|Норвешки медицински лица носат заштитен амблем]] '''Член 2''' од овој краток [[Протокол (дипломатија)|протокол]] признавал дополнителен препознатлив амблем, Црвениот кристал, кој можел да се користи покрај симболите на Црвениот крст и Црвената полумесечина и за истите цели како и симболите на Црвениот крст и Црвената полумесечина. На сите три амблеми им бил доделен ист правен статус. Постојат две различни употреби што биле препознатливи за сите три амблеми:<ref name="emblems">{{Наведена книга|url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/publication/p0876.htm|title=Emblems of humanity|publisher=International Red Cross and Red Crescent Societies|year=2007|access-date=5 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110225062112/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/publication/p0876.htm|archive-date=25 February 2011}}</ref> * Заштитна употреба. Медицинскиот и религиозниот персонал може да се означи себеси, своите возила, бродови и згради како знак на нивната хуманитарна мисија и заштитен статус според [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]], особено [[Прва Женевска конвенција|Првата Женевска конвенција]] . Заштитата на Женевската конвенција не зависи од носењето на амблемот. Амблемите се само ''видлив знак'' за заштитениот статус на поединците. Припадниците на вооружените сили можат да ги користат овие ознаки во секое време. Цивилните институции како што се болниците можат да ги користат овие ознаки привремено, во контекст на вооружен конфликт. * Индикативна употреба. Членовите на [[Црвен крст и Црвена полумесечина|движењето]] можат да ги носат симболите и во време на конфликт и во време на мир како индикација за нивната припадност. Злоупотребата на овие симболи била забранета со [[меѓународно право]] и можела да ја намали нивната заштитна вредност и да ја поткопа ефикасноста на хуманитарните работници. Употребата на еден од симболите за заштита на борците и воената опрема со намера да се доведе во заблуда непријателот била [[перфидност]] и се сметала за [[воено злосторство]].<ref name="emblems" /> ==Поврзано == * [[Список на страни на Женевските конвенции]] : вклучува список на држави што го потпишале и список на држави што го ратификувале Протоколот III. * [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]], амандман усвоен од 1977 година, кој се однесува на заштитата на жртвите во ''меѓународни'' конфликти * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]], амандман од 1977 година усвоен во врска со заштитата на жртвите од ''немеѓународни'' вооружени конфликти * [[Воено право]], познато и како [[меѓународно хуманитарно право]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Wikisource|Geneva Convention/Protocol III|Protocol III}} * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/FULL/615 Комитет на Црвениот крст: Целосен текст на Протокол III со коментари] * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=615&ps=P Список на земји што го ратификувале Протоколот III] * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=615&ps=S Список на земји кои го потпишале, но сè уште не го ратификувале Протоколот III] * [http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/emblem-news-081205!OpenDocument Соопштение за медиумите од Меѓународниот комитет на Црвениот крст со кое се поздравува потпишувањето на Протоколот III.] {{DEFAULTSORT:Protocol Iii}} [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори склучени во 2005 година]] [[Категорија:Договори на Албанија]] [[Категорија:Договори на Аргентина]] [[Категорија:Договори на Ерменија]] [[Категорија:Договори на Австралија]] [[Категорија:Договори на Австрија]] [[Категорија:Договори на Белорусија]] [[Категорија:Договори на Белизе]] [[Категорија:Договори на Бразил]] [[Категорија:Договори на Бугарија]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори на Чиле]] [[Категорија:Договори на Кук Острови]] [[Категорија:Договори на Костарика]] [[Категорија:Договори на Хрватска]] [[Категорија:Договори на Кипар]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Доминиканската Република]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Грузија (земја)]] [[Категорија:Договори на Германија]] [[Категорија:Договори на Грција]] [[Категорија:Договори на Гватемала]] [[Категорија:Договори на Гвајана]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Источен Тимор]] [[Категорија:Договори на Уганда]] [[Категорија:Договори на Украина]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Договори на Уругвај]] [[Категорија:Договори проширени на Гренланд]] [[Категорија:Договори проширени на Фарските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Холандските Антили]] [[Категорија:Договори проширени на Аруба]] [[Категорија:Договори проширени на Ангила]] [[Категорија:Договори проширени на Гернзи]] [[Категорија:Договори проширени на Бермуда]] [[Категорија:Договори проширени на Британскиот Антарктик Територија]] [[Категорија:Договори проширени на Британската територија во Индискиот Океан]] [[Категорија:Договори проширени на Британските Девствени Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Кајманските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Фолкландските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Островот Ман]] [[Категорија:Договори проширени на Монтсерат]] [[Категорија:Договори проширени на Питкернските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Света Елена, Асенсион и Тристан да Куња]] [[Категорија:Договори проширени на Островите Туркс и Кајкос]] [[Категорија:Договори проширени на Акротири и Декелија]] [[Категорија:Договори проширени на Џерси]] [[Категорија:Договори склучени во Женева]] 0x6o7b9vcwhe3awvfkx8sqv4pywrvg2 5575335 5575333 2026-06-11T11:44:50Z Виолетова 1975 5575335 wikitext text/x-wiki {{Infobox treaty | name = Протокол III од Женевските конвенции | long_name = Дополнителен протокол на Женевските конвенции од 12 август 1949 година, а во врска со усвојувањето на дополнителен препознатлив амблем (Протокол III), 8 декември 2005 година | image = | image_size = | alt = | caption = | type = [[Протокол (дипломатија)|Протокол]] | context = | date_drafted = 5{{ndash}}8 декември 2005 година | date_signed = {{Start date|df=y|2005|12|08}} | location_signed = Женева | date_effective = {{Start date|df=y|2007|01|14}} | condition_effective = 6 месеци откако беа депонирани два инструменти за ратификација или пристапување | signatories = {{Collapsible list | expand = | title = 20 Држави<ref name="ICRC">{{cite web |url=https://ihl-databases.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/States.xsp?xp_viewStates=XPages_NORMStatesSign&xp_treatySelected=615 |title=Protocol additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the Adoption of an Additional Distinctive Emblem (Protocol III), 8 December 2005 |author=<!--Not stated--> |date=n.d. |website=International Committee of the Red Cross |access-date=1 April 2019}}</ref> | bullets = | {{flagcountry|Angola}} | {{flagcountry|Bolivia}} | {{flagcountry|Bosnia and Herzegovina}} | {{flagcountry|Burundi}} | {{flagcountry|Зелен ’Рт}} | {{flagcountry|Colombia}} | {{flagcountry|Congo}} | {{flagcountry|Ethiopia}} | {{flagcountry|Ghana}} | {{flagcountry|Haiti}} | {{flagcountry|Ireland}} | {{flagcountry|Jamaica}} | {{flagcountry|Malta}} | {{flagcountry|Nepal}} | {{flag|Јужна Кореја}} | {{flagcountry|Russia}} | {{flagcountry|Sierra Leone}} | {{flagcountry|Togo}} | {{flagcountry|Turkey}} | {{flagcountry|Tanzania}}}} | parties = {{Collapsible list | expand = | title = 80 Држави<ref name="ICRC"/> | bullets = | {{flagcountry|Albania}} | {{flagcountry|Andorra}} | {{flagcountry|Argentina}} | {{flagcountry|Armenia}} | {{flagcountry|Australia}} | {{flagcountry|Austria}} | {{flagcountry|Belarus}} | {{flagcountry|Belgium}} | {{flagcountry|Belize}} | {{flagcountry|Brazil}} | {{flagcountry|Bulgaria}} | {{flagcountry|Burkina Faso}} | {{flagcountry|Canada}} | {{flagcountry|Chile}} | {{flagcountry|Costa Rica}} | {{flagcountry|Croatia}} | {{flagcountry|Cyprus}} | {{flagcountry|Czech Republic}} | {{flagcountry|Denmark}} | {{flagcountry|Dominican Republic}} | {{flagcountry|Ecuador}} | {{flagcountry|El Salvador}} | {{flagcountry|Estonia}} | {{flagcountry|Fiji}} | {{flagcountry|Finland}} | {{flagcountry|France}} | {{flagcountry|Georgia}} | {{flagcountry|Germany}} | {{flagcountry|Greece}} | {{flagcountry|Guatemala}} | {{flagcountry|Guyana}} | {{flagcountry|Honduras}} | {{flagcountry|Hungary}} | {{flagcountry|Iceland}} | {{flagcountry|Israel}} | {{flagcountry|Italy}} | {{flagcountry|Kazakhstan}} | {{flagcountry|Kenya}} | {{flagcountry|Kyrgyzstan}} | {{flagcountry|Latvia}} | {{flagcountry|Lesotho}} | {{flagcountry|Liechtenstein}} | {{flagcountry|Lithuania}} | {{flagcountry|Luxembourg}} | {{flagcountry|Madagascar}} | {{flagcountry|Mexico}} | {{flagcountry|Monaco}} | {{flagcountry|Nauru}} | {{flagcountry|Netherlands}} | {{flagcountry|New Zealand}} | {{flagcountry|Nicaragua}} | {{flagcountry|North Macedonia}} | {{flagcountry|Norway}} | {{flagcountry|Palestine}} (non-state observer of UN)| {{flagcountry|Panama}} | {{flagcountry|Paraguay}} | {{flagcountry|Peru}} | {{flagcountry|Philippines}} | {{flagcountry|Poland}} | {{flagcountry|Portugal}} | {{flagcountry|Moldova|name=Republic of Moldova}} | {{flagcountry|Romania}} | {{flagcountry|San Marino}} | {{flagcountry|Serbia}} | {{flagcountry|Singapore}} | {{flagcountry|Slovakia}} | {{flagcountry|Slovenia}} | {{flagcountry|South Sudan}} | {{flagcountry|Spain}} | {{flagcountry|Suriname}} | {{flagcountry|Sweden}} | {{flagcountry|Switzerland}} | {{flagcountry|Timor-Leste}} | {{flagcountry|Uganda}} | {{flagcountry|Ukraine}} | {{flagcountry|UK}} | {{flagcountry|USA}} | {{flagcountry|Uruguay}} | }} | depositor = [[Федерален совет (Швајцарија)|Швајцарски федерален совет]] | languages = Англиски, арапски, кинески, шпански, француски, руски | wikisource = Geneva Convention/Protocol III | footnotes = }} [[File:Geneva Conventions Protocol III Signatories.svg|thumb|right|260px|Мапа што ја прикажува моменталната состојба на Протоколот по земја, заклучно со јули 2020 година: {{legend|#008000|Држави-страни (80)}} {{legend|#b3d9b3|Држави-потписнички (21)}} {{legend|#e0e0e0|Ниту едната}} ]] [[Податотека:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|десно|мини|260x260пкс|Амблемот на Црвениот Кристал одобрен од државите потписнички на Протоколот III од Женевските конвенции]] '''Протокол III''' или '''Дополнителен протокол III''' ('''АП III''') — [[Протокол (дипломатија)|протокол]] за амандман на [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]] од 2005 година, кој се однесувал на усвојување на дополнителен препознатлив амблем и според него, [[Заштитен знак|заштитниот знак]] на „црвениот кристал“ можел да го прикажува медицински и верски персонал во време на војна, наместо традиционалните симболи на Црвениот крст или Црвената полумесечина. Луѓето што ги прикажувале овие заштитни амблеми вршеле хуманитарна служба и морале да бидат заштитени од сите страни во конфликтот. == Историја == До средината на 19 век, современото војување станувало сè понедискриминирачко, и не било невообичаено борбен лекар на бојното поле да биде пукан врз него и да загине додека ги собира и се грижи за ранетите, но се повеќе се признавало потребата да се разликува медицинскиот персонал од борците, со цел да им се олесни на воените команданти да ги избегнуваат и да ги заштитат.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|title=Towards a comprehensive solution to the question of the emblem|last=Bugnion|first=Francois|publisher=International Committee of the Red Cross|year=2000|access-date=4 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714064126/http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|archive-date=14 July 2011}}</ref> Дозволувањето на секоја земја да развие свој амблем би довело до конфузија, а она што било потребно за да се спасат животи било еден неутрален амблем што сите земји би го признале и го користеле подеднакво. Женевската конвенција од 1864 година утврдувала дека медицинскиот персонал требал да носи препознатлив амблем на бојното поле како показател за нивната хуманитарна мисија и нивниот статус на неборец.<ref name="pictet">{{Наведена книга|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Geneva_conventions-1949.html|title=Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary|last=Pictet|first=Jean|publisher=International Committee of the Red Cross|year=1958|isbn=2-88145-065-2|access-date=4 August 2009}}</ref> Во тоа време, избраниот симбол бил црвен крст на бела позадина. Муслиманските нации се спротивставиле на овој симбол поради неговата сличност со [[Христијански крст|христијанскиот крст]] и уште во 1876 година, [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] го вовела Црвениот полумесечина како алтернативен, помалку христијански амблем, а биле предложени и дополнителни амблеми, вклучувајќи го црвениот лав и сонцето на Персија, двојниот амблем (и црвениот крст и црвената полумесечина заедно) од страна на Друштвото на Црвениот крст на [[Еритреја]] и црвената [[Давидова ѕвезда]] од [[Маген Давид Адом]] од Израел. Со текот на времето, усвојувањето на еден единствен, универзален амблем се соочило со две постојани тешкотии: <ref>{{Наведено списание|last=Pulles|first=Gerrit Jan|year=2005|title=Crystallizing an emblem: on the adoption of the third additional protocol to the Geneva Conventions|url=https://books.google.com/books?id=kXlU1-N0C1MC&pg=PA296|journal=Yearbook of International Humanitarian Law|publisher=International Committee of the Red Cross|volume=8|pages=296–319|doi=10.1017/S1389135905002965|isbn=978-90-6704-244-4|url-access=subscription|access-date=4 August 2009}}</ref> * Тие можеле да се перципираат како да имаат религиозни, културни или политички конотации и оваа перцепција била во спротивност со неутралниот, хуманитарен статус на медицинскиот персонал во вооружени конфликти. * Овие амблеми биле поврзани со членството во [[Меѓународна федерација на друштвата на Црвениот крст и Црвената полумесечина|Националните друштва]], а членовите биле должни да го користат амблемот на црвениот крст или црвената полумесечина. Бидејќи [[Маген Давид Адом]] не бил спремен да се откаже од својата црвена [[Давидова ѕвезда]], не им било доделено членство и без членство, тие не биле подобни за одредена заштита според [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]]. Во 2005 година, меѓународна делегација конечно постигнала сеопфатно решение за овие тешкотии со усвојувањето на Протоколот III, а на Маген Дејвид Адом му била доделена заштита според Женевските конвенции сè додека го прикажувал Црвениот кристал во контекст на меѓународен конфликт. Од јули 2025 година, Протоколот III бил ратификуван или кон него пристапиле 80 земји, и потпишан од уште 20,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apiii-2005/state-parties|title=States party to the Protocol III|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> а договорот стапил на сила на 14 јануари 2007 година. До средината на 19 век, современото војување станувало сè понедискриминирачко. Не било невообичаено борбен лекар на бојното поле да биде пукано врз него и да загине додека ги собира и се грижи за ранетите. Се повеќе се признавала потребата да се разликува медицинскиот персонал од борците, за да им се олесни на воените команданти да ги избегнуваат и да ги заштитат.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|title=Towards a comprehensive solution to the question of the emblem|last=Bugnion|first=Francois|publisher=International Committee of the Red Cross|year=2000|access-date=4 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714064126/http://www.mdais.com/e/347/%26mod%3Ddownload%26me_id%3D5809|archive-date=14 July 2011}}</ref> Дозволувањето на секоја земја да развие свој амблем би довело до конфузија. Она што било потребно за да се спасат животи бил еден неутрален амблем што сите земји го признале и го користеле еднакво. [[Прва Женевска конвенција|Женевската конвенција од 1864 година]] утврдува дека медицинскиот персонал треба да носи препознатлив амблем на бојното поле како показател за нивната хуманитарна мисија и нивниот статус на неборец.<ref name="pictet">{{Наведена книга|url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Geneva_conventions-1949.html|title=Geneva Conventions of 12 August 1949: Commentary|last=Pictet|first=Jean|publisher=International Committee of the Red Cross|year=1958|isbn=2-88145-065-2|access-date=4 August 2009}}</ref> Во тоа време, избраниот симбол бил црвен крст на бела позадина. Муслиманските нации се спротивставиле на овој симбол поради неговата сличност со [[Христијански крст|христијанскиот крст]]. Уште во 1876 година, [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] ја вовело Црвената полумесечина како алтернативен, помалку христијански амблем. Предложени биле и дополнителни амблеми, вклучувајќи го црвениот лав и сонцето на Персија, двојниот амблем (и црвениот крст и црвената полумесечина заедно) од страна на Друштвото на Црвениот крст на [[Еритреја]] и црвената [[Давидова ѕвезда]] од Маген Давид Адом од Израел. Со текот на времето, усвојувањето на еден единствен, универзален амблем се соочило со две постојани потешкотии:<ref>{{Наведено списание|last=Pulles|first=Gerrit Jan|year=2005|title=Crystallizing an emblem: on the adoption of the third additional protocol to the Geneva Conventions|url=https://books.google.com/books?id=kXlU1-N0C1MC&pg=PA296|journal=Yearbook of International Humanitarian Law|publisher=International Committee of the Red Cross|volume=8|pages=296–319|doi=10.1017/S1389135905002965|isbn=978-90-6704-244-4|url-access=subscription|access-date=4 August 2009}}</ref> * Тие може да се перципираат како религиозни, културни или политички конотации. Ова перцепција е во спротивност со неутралниот, хуманитарен статус на медицинскиот персонал во вооружени конфликти. * Овие амблеми се поврзани со членството во Националните друштва. Членовите се должни да го користат амблемот на црвениот крст или црвената полумесечина. Бидејќи Маген Давид Адом не бил спремен да се откаже од својата црвена [[Давидова ѕвезда]], не им било доделено членство. Без членство, тие не биле подобни за одредена заштита според [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]]. Во 2005 година, меѓународна делегација конечно постигнала сеопфатно решение за овие тешкотии со усвојувањето на Протоколот III. На Маген Дејвид Адом му била доделена заштита според Женевските конвенции сè додека го прикажува Црвениот кристал во контекст на меѓународен конфликт. Од јули 2025 година, Протоколот III е ратификуван или кон него пристапиле 80 земји и потпишани од уште 20.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/apiii-2005/state-parties|title=States party to the Protocol III|publisher=International Committee of the Red Cross}}</ref> Договорот стапил на сила на 14 јануари 2007 година. == Правила за управување == [[Податотека:Norwegian_medics.JPG|десно|мини|260x260пкс|Норвешки медицински лица носат заштитен амблем]] '''Член 2''' од овој краток протокол признавал дополнителен препознатлив амблем, Црвениот кристал, кој можел да се користи покрај симболите на Црвениот крст и Црвената полумесечина и за истите цели како и симболите на Црвениот крст и Црвената полумесечина. На сите три амблеми им бил доделен ист правен статус. Постојат две различни употреби што биле препознатливи за сите три амблеми:<ref name="emblems">{{Наведена книга|url=http://www.icrc.org/eng/resources/documents/publication/p0876.htm|title=Emblems of humanity|publisher=International Red Cross and Red Crescent Societies|year=2007|access-date=5 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110225062112/http://www.icrc.org/eng/resources/documents/publication/p0876.htm|archive-date=25 February 2011}}</ref> * Заштитна употреба. Медицинскиот и религиозниот персонал може да се означи себеси, своите возила, бродови и згради како знак на нивната хуманитарна мисија и заштитен статус според [[Женевски конвенции|Женевските конвенции]], особено [[Прва Женевска конвенција|Првата Женевска конвенција]] . Заштитата на Женевската конвенција не зависи од носењето на амблемот. Амблемите се само ''видлив знак'' за заштитениот статус на поединците. Припадниците на вооружените сили можат да ги користат овие ознаки во секое време. Цивилните институции како што се болниците можат да ги користат овие ознаки привремено, во контекст на вооружен конфликт. * Индикативна употреба. Членовите на [[Црвен крст и Црвена полумесечина|движењето]] можат да ги носат симболите и во време на конфликт и во време на мир како индикација за нивната припадност. Злоупотребата на овие симболи била забранета со [[меѓународно право]] и можела да ја намали нивната заштитна вредност и да ја поткопа ефикасноста на хуманитарните работници. Употребата на еден од симболите за заштита на борците и воената опрема со намера да се доведе во заблуда непријателот била перфидност и се сметала за [[воено злосторство]].<ref name="emblems" /> ==Поврзано == * [[Список на страни на Женевските конвенции]] : вклучува список на држави што го потпишале и список на држави што го ратификувале Протоколот III. * [[Протокол I кон Женевските конвенции|Протокол I]], амандман усвоен од 1977 година, кој се однесува на заштитата на жртвите во ''меѓународни'' конфликти * [[Протокол II кон Женевските конвенции|Протокол II]], амандман од 1977 година усвоен во врска со заштитата на жртвите од ''немеѓународни'' вооружени конфликти * [[Воено право]], познато и како [[меѓународно хуманитарно право]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Wikisource|Geneva Convention/Protocol III|Protocol III}} * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/FULL/615 Комитет на Црвениот крст: Целосен текст на Протокол III со коментари] * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=615&ps=P Список на земји што го ратификувале Протоколот III] * [http://www.icrc.org/ihl.nsf/WebSign?ReadForm&id=615&ps=S Список на земји кои го потпишале, но сè уште не го ратификувале Протоколот III] * [http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/html/emblem-news-081205!OpenDocument Соопштение за медиумите од Меѓународниот комитет на Црвениот крст со кое се поздравува потпишувањето на Протоколот III.] {{DEFAULTSORT:Protocol Iii}} [[Категорија:Женевски конвенции]] [[Категорија:Договори склучени во 2005 година]] [[Категорија:Договори на Албанија]] [[Категорија:Договори на Аргентина]] [[Категорија:Договори на Ерменија]] [[Категорија:Договори на Австралија]] [[Категорија:Договори на Австрија]] [[Категорија:Договори на Белорусија]] [[Категорија:Договори на Белизе]] [[Категорија:Договори на Бразил]] [[Категорија:Договори на Бугарија]] [[Категорија:Договори на Канада]] [[Категорија:Договори на Чиле]] [[Категорија:Договори на Кук Острови]] [[Категорија:Договори на Костарика]] [[Категорија:Договори на Хрватска]] [[Категорија:Договори на Кипар]] [[Категорија:Договори на Чешка]] [[Категорија:Договори на Данска]] [[Категорија:Договори на Доминиканската Република]] [[Категорија:Договори на Ел Салвадор]] [[Категорија:Договори на Естонија]] [[Категорија:Договори на Фиџи]] [[Категорија:Договори на Финска]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Грузија (земја)]] [[Категорија:Договори на Германија]] [[Категорија:Договори на Грција]] [[Категорија:Договори на Гватемала]] [[Категорија:Договори на Гвајана]] [[Категорија:Договори на Швајцарија]] [[Категорија:Договори на Источен Тимор]] [[Категорија:Договори на Уганда]] [[Категорија:Договори на Украина]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Договори на Уругвај]] [[Категорија:Договори проширени на Гренланд]] [[Категорија:Договори проширени на Фарските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Холандските Антили]] [[Категорија:Договори проширени на Аруба]] [[Категорија:Договори проширени на Ангила]] [[Категорија:Договори проширени на Гернзи]] [[Категорија:Договори проширени на Бермуда]] [[Категорија:Договори проширени на Британскиот Антарктик Територија]] [[Категорија:Договори проширени на Британската територија во Индискиот Океан]] [[Категорија:Договори проширени на Британските Девствени Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Кајманските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Фолкландските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Островот Ман]] [[Категорија:Договори проширени на Монтсерат]] [[Категорија:Договори проширени на Питкернските Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови]] [[Категорија:Договори проширени на Света Елена, Асенсион и Тристан да Куња]] [[Категорија:Договори проширени на Островите Туркс и Кајкос]] [[Категорија:Договори проширени на Акротири и Декелија]] [[Категорија:Договори проширени на Џерси]] [[Категорија:Договори склучени во Женева]] 3b2blwu4rscr9h7bpzzompq541asyqi Ангус Мекдоналд 0 1396728 5575261 5571430 2026-06-11T09:01:08Z Виолетова 1975 Виолетова ја премести страницата [[Ангус Мекдоналд (епископ)]] на [[Ангус Мекдоналд]]: немаме други со тоа име и презиме 5571430 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Инфокутија христијански поглавар|type=надбискуп|name=Ангус Мекдоналд|title=[[Архиепископ на Сент Ендрус и Единбург]]|image=|image_size=|alt=|caption=|church=[[Римокатоличка црква]]|archdiocese=[[Римокатоличка надбискупија на Свети Андреј и Единбург|Св. Андреј и Единбург]]|appointed=15 јули 1892|term_end=29 април 1900|predecessor=[[Вилијам Смит (архиепископ)|Вилијам Смит]]|successor=[[Џејмс Смит (архиепископ на Сент Ендрус и Единбург)|Џејмс Смит]]|ordination=7 јули 1872 година ([[Свештенство (Католичка црква)|Свештеник]])|consecration=23 мај 1878 година ([[Епископ (Католичка црква)|Епископ]])|other_post=|motto=<!---------- Personal details ---------->|birth_name=|birth_date=18 септември 1844 година|birth_place=[[Бородејл]], [[Остров Скај]], [[Шкотска]]|death_date=29 април 1900 година (на возраст од 55 години)|death_place=[[Единбург]], Шкотска|buried=|previous_post=[[Епископ на Аргил и островите (католик)|Епископ на Аргил и островите]] 1878–1892|parents=Ангус Мекдоналд и Мери Мекдоналд (родена Вотсон)|alma_mater=[[Универзитет во Лондон]]|consecrated_by=[[Чарлс Ејр (епископ)|Чарлс Ејр]] <!---------- Друго ---------->|other=}} '''Ангус Мекдоналд''' (18 септември 1844 – 29 април 1900) —шкотски [[Свештенството во Католичката црква|римокатолички свештеник]], кој подоцна служел како прв [[Римокатолички епископ на Аргил и островите|епископ на Аргил и островите]] од 1878 до 1892 година и како трет [[Архиепископ на Сент Андреј и Единбург|надбискуп на Сент Андреј и Единбург]] од 1892 до 1900 година.<ref name="clandonald274to276">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/clandonald03macduoft|title=The Clan Donald|last=Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan|last2=Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity|publisher=The Northern Counties Publishing Company, Ltd|year=1904|volume=3|location=Inverness|pages=[https://archive.org/details/clandonald03macduoft/page/274 274]–276}}</ref> Покрај неговата улога во изградбата на нови црковни згради, [[Католичко училиште|парохиски училишта]] и други институции по речиси три века [[Верски прогон|религиозно прогонство]] на [[Католичка црква во Шкотска|Католичката црква во Шкотска]], надбискупот Мекдоналд бил најзначаен по неговата водечка улога во агитацијата на [[Лига на Хајленд Ленд|Лигата на Хајленд Земји]] како епископ на Аргил и островите и ја прифатил со цел да стави крај на апсолутната моќ на [[Англо|англо-шкотската]] класа на земјопоседници да профитираат преку [[Рентинг|изнајмување]] и [[Расчистувања во Хајленд|Хајлендските чистења]] на нивните имоти, а воедно и да го подобри животниот стандард на лаиците во време кога ја водел„најсиромашната епархија во Британија“. == Ран живот == Роден во [[Бородејл]] на [[Скај|островот Скај]] на 18 септември 1844 година, како трето дете и син на Ангус Мекдоналд и Мери Мекдоналд (родена Вотсон). Неговиот постар брат бил [[Хју Мекдоналд (епископ на Абердин)|Хју Мекдоналд]], епископ од Абердин. Ангус Мекдоналд се школувал на [[Колеџ Ушо|колеџот „Сент Катберт“ во Ушо]], а потоа, дипломирал на [[Лондонски универзитет|Универзитетот во Лондон]] со [[Додипломец на општествени науки|диплома за уметности]].<ref name="clandonald274to276">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/clandonald03macduoft|title=The Clan Donald|last=Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan|last2=Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity|publisher=The Northern Counties Publishing Company, Ltd|year=1904|volume=3|location=Inverness|pages=[https://archive.org/details/clandonald03macduoft/page/274 274]–276}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRev._A._Macdonald,_Minister_of_KillearnanRev._A._Macdonald,_Minister_of_Kilarlity1904">Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan; Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity (1904). [[iarchive:clandonald03macduoft|''The Clan Donald'']]. Vol.&nbsp;3. Inverness: The Northern Counties Publishing Company, Ltd. pp.&nbsp;[[iarchive:clandonald03macduoft/page/274|274]]–276.</cite></ref> == Свештеничка кариера == По неговото [[Светите наредби|ракополагање]] за [[Свештенство (Католичка црква)|свештеник]] на 7 јули 1872 година, тој прво бил стациониран во црквата „Свети Патрик“ [[Андерсон|во Андерстон]], [[Глазгов]], а потоа испратен во [[Арисаиг]], [[Инвернес-шир]] со цел да му помогне на остарениот отец Вилијам Макинтош, по чија смрт ја презел одговорноста за таа парохија. Таму работел меѓу луѓето што ги познавал од детството, а неговото познавање на [[Шкотски јазик|гелскиот јазик]] му овозможувал да ги поучува и да им помага, а имало многу од нив кои ниту разбирале ниту зборувале [[Англиски јазик|англиски]].<ref name="clandonald274to276">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/clandonald03macduoft|title=The Clan Donald|last=Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan|last2=Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity|publisher=The Northern Counties Publishing Company, Ltd|year=1904|volume=3|location=Inverness|pages=[https://archive.org/details/clandonald03macduoft/page/274 274]–276}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRev._A._Macdonald,_Minister_of_KillearnanRev._A._Macdonald,_Minister_of_Kilarlity1904">Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan; Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity (1904). [[iarchive:clandonald03macduoft|''The Clan Donald'']]. Vol.&nbsp;3. Inverness: The Northern Counties Publishing Company, Ltd. pp.&nbsp;[[iarchive:clandonald03macduoft/page/274|274]]–276.</cite></ref> == Епископска кариера == Веднаш по [[Реставрација на шкотската католичка хиерархија|обновата на шкотската хиерархија]] на 15 март 1878 година, тој бил назначен за прв [[Католички епископ|епископ]] на [[Римокатоличка епархија на Аргил и островите|епархијата Аргил и островите]] од страна на [[Света Столица|Светата столица]] на 22 март 1878 година. Тој бил [[Светост|ракоположен]] за [[Епископска политика|епископат]] од страна на надбискупот [[Чарлс Ејр (епископ)|Чарлс Петр Ејр]] од Глазгов на 23 мај 1878 година, а епископот [[Џејмс Чедвик (епископ)|Џејмс Чедвик]] од Хексам и Њукасл и епископот [[Џон Мекдоналд (епископ на Абердин)|Џон Мекдоналд]] од Абердин служеле како [[Осветувач|коосветители]]. Тој се преселил во [[Катедралата Свети Колумба|катедралата „Свети Колумба“]] во [[Обан]], каде што се посветил на обновата на [[Католичка црква во Шкотска|Католичката црква]] по векови [[Верски прогон|религиозно прогонство]] низ неговата нова и расфрлана епархија, која редовно ја посетувал во сите годишни времиња и во сите временски услови. Во тоа време, Обан зборувал претежно гелски, но религиозно презвитеријански и [[Шкотска епископска црква|епископалски]], а католиците биле мало малцинство, додека [[Антикатолицизам во Обединетото Кралство|антикатолицизмот]] бил толку интензивен што се вели дека на бискупот Мекдоналд му бил потребен вооружен телохранител за безбедно да се шета низ Обан во текот на неговите први години таму, но сепак, епархиската столица била сместена во Обан, бидејќи Обан, според ''[[Орднанс географски географски лист на Шкотска: Графички и точен опис на секое место во Шкотска|Ordnance Gazetteer of Scotland]]'' од 1882 година, бил „главен град на Западните Висорамнини и [[Черинг Крос]] на [[Хебриди|Хебридите]] “. Тој станал познат призор на [[Пароброд|паробродите]] [[Шкотски Гори|на Хајленд]], честопати облечен во [[Oilskin|кожа од масло]] и [[Sou'wester|југозападен шмек]]. Тој градел цркви и училишта и, со своите свештеници, работел непрестајно за слава на Бога и за зголемување на религијата на која тој и неговите [[Предок|предци]] отсекогаш се придржувале. Додека ги обновувал црквите каде што [[Рентинг|прекумерните кирии]], [[Верска дискриминација|верската дискриминација]], [[Political boss|политичкиот шефизам]] и [[Highland Clearances|расчистувањата на Хајленд]] од страна на [[Anglo-Scottish|англо-шкотските]] [[Noblesse|земјопоседници]] веќе ја направиле Аргил и островите „најсиромашната епархија во Британија“, а епископот Мекдоналд исто така многу длабоко се грижеч, како што еднаш напишал, за работата „за да се добие надомест за народот“, во истата ера како и агитацијата на [[Лига на Хајленд Ленд|Лигата за земјиште на Хајленд]]. Во мај 1883 година, епископот Мекдоналд напишал писмо до [[Нејпиерова комисија|Крофтеровата комисија]] од ректоратот Обан, кое го споделил со познатиот [[Scottish Gaelic literature|шкотски гелски поет]] отец [[Алан Мекдоналд (поет)|Алан Мекдоналд]]: '''„Мислам на начинот на кој католиците (т.е. големиот дел од населението) од [[Јужен Уист]] и [[Бара]] биле третирани во образовните прашања, со тоа што им биле одбиени католички наставници во училиштата што ги посетуваат речиси исклучиво католички деца... Верувам дека изјавата за овој случај ќе покаже постоење на широко распространето зло, во зависната и понижувачка положба во која се склони да бидат сместени таквите станари - без сигурност на престојот, без гаранција против отстранување по своја волја и со стравот што постојано ги обзема, дека ако ги побараат своите права, може да бидат принудени да страдаат за тоа, без да имаат моќ да добијат надомест... Во другите католички области на копното, католиците имале чувство на почитување од страна на [училишните] одбори составени главно од некатолички членови. Тука [на Островите], каде што со своите гласови можеле да обезбедат мнозинство места, а потоа да се грижат за своите интереси, стравот ги спречувал да го остварат тоа право.“''' Според Роџер Хачинсон, изборот на бискупот да назначи свештеници што зборувале гелски јазик од шкотското копно во парохии на [[Хебриди|Хебридите]] не бил случаен бидејќи отприлика во тоа време, кога бискупот и неговите свештеници, слично на ирските свештеници за време на [[Repeal Association|Кампањата за укинување]], [[Tithe War|Војната за десетокот]] и [[Земјишна војна|Земјишната војна]],<ref>{{Наведена книга|title=The Last of the Celts|last=Tanner|first=Marcus|date=2004|publisher=Yale University Press|isbn=9780300104646|pages=38–39}}</ref> биле водачи на [[Непосредно делување|директна акција]], [[Rent strike|штрајкови за кирија]] и други акти на отпор кон [[Anglo-Scottish|англо-шкотските]] земјопоседници, отец Мајкл Мекдоналд оттогаш коментирал: '''„Мислам дека едно од нештата што можеби влијаело врз смелоста на свештениците во тоа време било едноставно тоа што тие немале роднини на островите кои можеле да бидат нападнати од страна на имотниот [[Factor (Scotland)|фактор]] или други.“''' Роџер Хачинсон понатаму напишал дека непријателството на бискупот Мекдоналд и неговите свештеници кон апсолутната моќ доделена на земјопоседниците според [[Scots property law|шкотскиот закон за сопственост]] во тоа време, што Хачинсон неточно го нарекувал [[Liberation Theology|Теологија на ослободување,]] а не [[Distributism|Дистрибуција]], што било поттикнато од длабоко чувство на гнев поради уништувањето на католичкото население на шкотскиот геланд од страна на [[Highland Clearances|Хајлендските чистења]]. Дополнително влијание било сознанието дека корените на чистењата лежеле во [[Класичен либерализам|класичниот либерализам]] проповедан во ''[[Богатството на народите|„Богатството на народите“]]'' на [[Адам Смит]] за време на [[Scottish Enlightenment|шкотското просветителство]] и во [[Anti-Catholicism in the United Kingdom|непријателството]] на таа идеологија кон „нетрпеливоста и суеверието“; кои, во Шкотска во 18 и 19 век, рутински се користеле како кратенка за [[Римокатоличка црква|римокатолицизмот]]. По 14 години како [[Bishop of Argyll and the Isles (Catholic)|епископ на Аргил и островите]], тој бил [[Translation (ecclesiastical)|преместен]] во [[Roman Catholic Archdiocese of St Andrews and Edinburgh|митрополитот Сент Андреј и Единбург]] на 15 јули 1892 година, а негов заменик како епископ на Аргил и островите бил [[George Smith (bishop of Argyll and the Isles)|Џорџ Смит]], а[[John Lorne Campbell|Џон Лорн Кемпбел]], сепак, суптилно ја критикувал одлуката на [[Света Столица|Ватикан]] да го назначи епископот Смит во епархија во која претежно зборуваат гелски јазик што било затоа што епископот Смит, роден во [[Banffshire|Банфшир]], бил „наследник кој, иако човек со света личност, не знаел гелски јазик“. Како надбискуп и примар на Шкотска, Мекдоналд продолжи со истата ревност, понизност, нежност, тактичност и цврсто внимание кон сè во своите нови должности како што имал под неговата стара одговорност.<ref name="clandonald274to276">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/clandonald03macduoft|title=The Clan Donald|last=Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan|last2=Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity|publisher=The Northern Counties Publishing Company, Ltd|year=1904|volume=3|location=Inverness|pages=[https://archive.org/details/clandonald03macduoft/page/274 274]–276}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRev._A._Macdonald,_Minister_of_KillearnanRev._A._Macdonald,_Minister_of_Kilarlity1904">Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan; Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity (1904). [[iarchive:clandonald03macduoft|''The Clan Donald'']]. Vol.&nbsp;3. Inverness: The Northern Counties Publishing Company, Ltd. pp.&nbsp;[[iarchive:clandonald03macduoft/page/274|274]]–276.</cite></ref> Тој починал на функцијата на 29 април 1900 година, на 55-годишна возраст.<ref name="clandonald274to276">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/clandonald03macduoft|title=The Clan Donald|last=Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan|last2=Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity|publisher=The Northern Counties Publishing Company, Ltd|year=1904|volume=3|location=Inverness|pages=[https://archive.org/details/clandonald03macduoft/page/274 274]–276}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRev._A._Macdonald,_Minister_of_KillearnanRev._A._Macdonald,_Minister_of_Kilarlity1904">Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan; Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity (1904). [[iarchive:clandonald03macduoft|''The Clan Donald'']]. Vol.&nbsp;3. Inverness: The Northern Counties Publishing Company, Ltd. pp.&nbsp;[[iarchive:clandonald03macduoft/page/274|274]]–276.</cite></ref> {{Портал|Католицизам}} == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}}{{Почетна кутија}} {{S-rel|ca}} {{s-new|title}} {{S-ttl|title=[[Епископ на Аргил и островите (католик)|Епископ на Аргил и островите]]}} {{s-aft|after=[[Џорџ Џон Смит (епископ)|Џорџ Џон Смит]]}} {{s-bef|before=[[Вилијам Смит (архиепископ)|Вилијам Смит]]}} {{S-ttl|title=[[Архиепископ на Св. Андреј и Единбург]]}} {{s-aft|after=[[James August Smith]]}} {{s-end}} [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Апсолвенти на Лондонскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1900 година]] [[Категорија:Родени во 1844 година]] [[Категорија:Земјишна реформа во Шкотска]] [[Категорија:Дистрибуција]] [[Категорија:Историја на Шкотските Хајлендс]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] fr5pdakeg7x6043z6csre7i5m7xzsze 5575318 5575261 2026-06-11T11:04:01Z Виолетова 1975 средување и отстранет машински превод 5575318 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија христијански поглавар|type=надбискуп|name=Ангус Мекдоналд|title=[[Архиепископ на Сент Ендрус и Единбург]]|image=|image_size=|alt=|caption=|church=[[Римокатоличка црква]]|archdiocese=[[Римокатоличка надбискупија на Свети Андреј и Единбург]]|appointed=15 јули 1892|term_end=29 април 1900|predecessor=[[Вилијам Смит (архиепископ)|Вилијам Смит]]|successor=[[Џејмс Смит (архиепископ на Сент Ендрус и Единбург)|Џејмс Смит]]|ordination=7 јули 1872 година ([[Свештенство (Католичка црква)|Свештеник]])|consecration=23 мај 1878 година ([[Епископ (Католичка црква)|Епископ]])|other_post=|motto=<!---------- Personal details ---------->|birth_name=|birth_date=18 септември 1844 година|birth_place=[[Бородејл]], [[Остров Скај]], [[Шкотска]]|death_date=29 април 1900 година (на возраст од 55 години)|death_place=[[Единбург]], Шкотска|buried=|previous_post=[[Епископ на Аргил и островите (католик)|Епископ на Аргил и островите]] 1878–1892|parents=Ангус Мекдоналд и Мери Мекдоналд (родена Вотсон)|alma_mater=[[Универзитет во Лондон]]|consecrated_by=[[Чарлс Ејр (епископ)|Чарлс Ејр]]|other=}} '''Ангус Мекдоналд''' (18 септември 1844 – 29 април 1900) — шкотски римокатолички свештеник, кој подоцна служел како прв [[Римокатолички епископ на Аргил и островите|епископ на Аргил и островите]] од 1878 до 1892 година и како трет [[архиепископ на Сент Андреј и Единбург]] од 1892 до 1900 година.<ref name="clandonald274to276">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/clandonald03macduoft|title=The Clan Donald|last=Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan|last2=Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity|publisher=The Northern Counties Publishing Company, Ltd|year=1904|volume=3|location=Inverness|pages=[https://archive.org/details/clandonald03macduoft/page/274 274]–276}}</ref> == Ран живот == Роден во [[Бородејл]] на островот Скај на 18 септември 1844 година, како трето дете и син на Ангус Мекдоналд и Мери Мекдоналд (родена Вотсон). Неговиот постар брат бил [[Хју Мекдоналд]], епископ од Абердин. Ангус Мекдоналд се школувал на колеџот „Сент Катберт“ во Ушо, а потоа, дипломирал на [[Лондонски универзитет]] со диплома за уметности.<ref name="clandonald274to276" /> == Свештеничка кариера == По неговото ракополагање за свештеник на 7 јули 1872 година, тој прво бил стациониран во црквата „Свети Патрик“ во Андерстон, [[Глазгов]], а потоа испратен во [[Арисаиг]], [[Инвернесшир]] со цел да му помогне на остарениот отец Вилијам Макинтош, по чија смрт ја презел одговорноста за таа парохија. Таму работел меѓу луѓето што ги познавал од детството, а неговото познавање на [[Шкотски јазик|гелскиот јазик]] му овозможувал да ги поучува и да им помага, а имало многу од нив кои ниту разбирале ниту зборувале [[Англиски јазик|англиски]].<ref name="clandonald274to276" /> == Епископска кариера == Веднаш по [[Реставрација на шкотската католичка хиерархија|обновата на шкотската хиерархија]] на 15 март 1878 година, тој бил назначен за прв [[Католички епископ|епископ]] на [[Римокатоличка епархија на Аргил и островите|епархијата Аргил и островите]] од страна на [[Света Столица|Светата столица]] на 22 март 1878 година. Тој бил ракоположен за епископат од страна на надбискупот Чарлс Петр Ејр од Глазгов на 23 мај 1878 година, а епископот [[Џејмс Чедвик]] од Хексам и Њукасл и епископот Џон Мекдоналд од Абердин служеле какокоосветители. Тој се преселил во катедралата „Свети Колумба“ во [[Обан]], каде што се посветил на обновата на [[Католичка црква во Шкотска|Католичката црква]] по векови религиозно прогонство низ неговата нова и расфрлана епархија, која редовно ја посетувал во сите годишни времиња и во сите временски услови. Во тоа време, Обан зборувал претежно гелски, но религиозно презвитеријански и [[Шкотска епископска црква|епископалски]], а католиците биле мало малцинство, додека [[Антикатолицизам во Обединетото Кралство|антикатолицизмот]] бил толку интензивен што се вели дека на бискупот Мекдоналд му бил потребен вооружен телохранител за безбедно да се шета низ Обан во текот на неговите први години таму, но сепак, епархиската столица била сместена во Обан, бидејќи Обан, според тогашната газета од 1882 година, бил „главен град на Западните Висорамнини и [[Черинг Крос]] на [[Хебриди]]те“. Во мај 1883 година, епископот Мекдоналд напишал писмо до Нејпиеровата комисија од ректоратот Обан, кое го споделил со познатиот шкотски гелски поет, отец Алан Мекдоналд: „Мислам на начинот на кој католиците (т.е. големиот дел од населението) од [[Јужен Уист]] и [[Бара]] биле третирани во образовните прашања, со тоа што им биле одбиени католички наставници во училиштата што ги посетуваат речиси исклучиво католички деца... Верувам дека изјавата за овој случај ќе покаже постоење на широко распространето зло, во зависната и понижувачка положба во која се склони да бидат сместени таквите станари - без сигурност на престојот, без гаранција против отстранување по своја волја и со стравот што постојано ги обзема, дека ако ги побараат своите права, може да бидат принудени да страдаат за тоа, без да имаат моќ да добијат надомест... Во другите католички области на копното, католиците имале чувство на почитување од страна на [училишните] одбори составени главно од некатолички членови. Тука [на Островите], каде што со своите гласови можеле да обезбедат мнозинство места, а потоа да се грижат за своите интереси, стравот ги спречувал да го остварат тоа право.“ Дополнително влијание било сознанието дека корените на чистењата лежеле во [[Класичен либерализам|класичниот либерализам]] проповедан во ''[[Богатството на народите|„Богатството на народите“]]'' на [[Адам Смит]] за време на [[Scottish Enlightenment|шкотското просветителство]] и во [[Anti-Catholicism in the United Kingdom|непријателството]] на таа идеологија кон „нетрпеливоста и суеверието“; кои, во Шкотска во 18 и 19 век, рутински се користеле како кратенка за [[Римокатоличка црква|римокатолицизмот]]. По 14 години како епископ на Аргил и островите, тој бил преместен во митрополитот Сент Андреј и Единбург на 15 јули 1892 година, а негов заменик како епископ на Аргил и островите бил Џорџ Смит, а Џон Лорн Кемпбел, сепак, суптилно ја критикувал одлуката на Ватикан да го назначи епископот Смит во епархија во која претежно зборуваат гелски јазик што било затоа што епископот Смит, роден во Банфшир, бил „наследник кој, иако човек со света личност, не знаел гелски јазик“. Како надбискуп и примар на Шкотска, Мекдоналд продолжи со истата ревност, понизност, нежност, тактичност и цврсто внимание кон сè во своите нови должности како што имал под неговата стара одговорност.<ref name="clandonald274to276" /> Тој починал на функцијата на 29 април 1900 година, на 55-годишна возраст.<ref name="clandonald274to276" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Апсолвенти на Лондонскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1900 година]] [[Категорија:Родени во 1844 година]] [[Категорија:Земјишна реформа во Шкотска]] 18eadohcw1srjbear6cnwf47ghx9ntb 5575319 5575318 2026-06-11T11:05:00Z Виолетова 1975 5575319 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија христијански поглавар|type=надбискуп|name=Ангус Мекдоналд|title=[[Архиепископ на Сент Ендрус и Единбург]]|image=|image_size=|alt=|caption=|church=[[Римокатоличка црква]]|archdiocese=[[Римокатоличка надбискупија на Свети Андреј и Единбург]]|appointed=15 јули 1892|term_end=29 април 1900|predecessor=[[Вилијам Смит (архиепископ)|Вилијам Смит]]|successor=[[Џејмс Смит (архиепископ на Сент Ендрус и Единбург)|Џејмс Смит]]|ordination=7 јули 1872 година ([[Свештенство (Католичка црква)|Свештеник]])|consecration=23 мај 1878 година ([[Епископ (Католичка црква)|Епископ]])|other_post=|motto=<!---------- Personal details ---------->|birth_name=|birth_date=18 септември 1844 година|birth_place=[[Бородејл]], [[Остров Скај]], [[Шкотска]]|death_date=29 април 1900 година (на возраст од 55 години)|death_place=[[Единбург]], Шкотска|buried=|previous_post=[[Епископ на Аргил и островите (католик)|Епископ на Аргил и островите]] 1878–1892|parents=Ангус Мекдоналд и Мери Мекдоналд (родена Вотсон)|alma_mater=[[Универзитет во Лондон]]|consecrated_by=[[Чарлс Ејр (епископ)|Чарлс Ејр]]|other=}} '''Ангус Мекдоналд''' (18 септември 1844 – 29 април 1900) — шкотски римокатолички свештеник, кој подоцна служел како прв [[Римокатолички епископ на Аргил и островите|епископ на Аргил и островите]] од 1878 до 1892 година и како трет [[архиепископ на Сент Андреј и Единбург]] од 1892 до 1900 година.<ref name="clandonald274to276">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/clandonald03macduoft|title=The Clan Donald|last=Rev. A. Macdonald, Minister of Killearnan|last2=Rev. A. Macdonald, Minister of Kilarlity|publisher=The Northern Counties Publishing Company, Ltd|year=1904|volume=3|location=Inverness|pages=[https://archive.org/details/clandonald03macduoft/page/274 274]–276}}</ref> == Ран живот == Роден во [[Бородејл]] на островот Скај на 18 септември 1844 година, како трето дете и син на Ангус Мекдоналд и Мери Мекдоналд (родена Вотсон). Неговиот постар брат бил [[Хју Мекдоналд]], епископ од Абердин. Ангус Мекдоналд се школувал на колеџот „Сент Катберт“ во Ушо, а потоа, дипломирал на [[Лондонски универзитет]] со диплома за уметности.<ref name="clandonald274to276" /> == Свештеничка кариера == По неговото ракополагање за свештеник на 7 јули 1872 година, тој прво бил стациониран во црквата „Свети Патрик“ во Андерстон, [[Глазгов]], а потоа испратен во [[Арисаиг]], [[Инвернесшир]] со цел да му помогне на остарениот отец Вилијам Макинтош, по чија смрт ја презел одговорноста за таа парохија. Таму работел меѓу луѓето што ги познавал од детството, а неговото познавање на [[Шкотски јазик|гелскиот јазик]] му овозможувал да ги поучува и да им помага, а имало многу од нив кои ниту разбирале ниту зборувале [[Англиски јазик|англиски]].<ref name="clandonald274to276" /> == Епископска кариера == Веднаш по [[Реставрација на шкотската католичка хиерархија|обновата на шкотската хиерархија]] на 15 март 1878 година, тој бил назначен за прв [[Католички епископ|епископ]] на [[Римокатоличка епархија на Аргил и островите|епархијата Аргил и островите]] од страна на [[Света Столица|Светата столица]] на 22 март 1878 година. Тој бил ракоположен за епископат од страна на надбискупот Чарлс Петр Ејр од Глазгов на 23 мај 1878 година, а епископот [[Џејмс Чедвик]] од Хексам и Њукасл и епископот Џон Мекдоналд од Абердин служеле какокоосветители. Тој се преселил во катедралата „Свети Колумба“ во [[Обан]], каде што се посветил на обновата на [[Католичка црква во Шкотска|Католичката црква]] по векови религиозно прогонство низ неговата нова и расфрлана епархија, која редовно ја посетувал во сите годишни времиња и во сите временски услови. Во тоа време, Обан зборувал претежно гелски, но религиозно презвитеријански и [[Шкотска епископска црква|епископалски]], а католиците биле мало малцинство, додека [[Антикатолицизам во Обединетото Кралство|антикатолицизмот]] бил толку интензивен што се вели дека на бискупот Мекдоналд му бил потребен вооружен телохранител за безбедно да се шета низ Обан во текот на неговите први години таму, но сепак, епархиската столица била сместена во Обан, бидејќи Обан, според тогашната газета од 1882 година, бил „главен град на Западните Висорамнини и [[Черинг Крос]] на [[Хебриди]]те“. Во мај 1883 година, епископот Мекдоналд напишал писмо до Нејпиеровата комисија од ректоратот Обан, кое го споделил со познатиот шкотски гелски поет, отец Алан Мекдоналд: „Мислам на начинот на кој католиците (т.е. големиот дел од населението) од Јужен Уист и Бара биле третирани во образовните прашања, со тоа што им биле одбиени католички наставници во училиштата што ги посетуваат речиси исклучиво католички деца... Верувам дека изјавата за овој случај ќе покаже постоење на широко распространето зло, во зависната и понижувачка положба во која се склони да бидат сместени таквите станари - без сигурност на престојот, без гаранција против отстранување по своја волја и со стравот што постојано ги обзема, дека ако ги побараат своите права, може да бидат принудени да страдаат за тоа, без да имаат моќ да добијат надомест... Во другите католички области на копното, католиците имале чувство на почитување од страна на [училишните] одбори составени главно од некатолички членови. Тука [на Островите], каде што со своите гласови можеле да обезбедат мнозинство места, а потоа да се грижат за своите интереси, стравот ги спречувал да го остварат тоа право.“ Дополнително влијание било сознанието дека корените на чистењата лежеле во [[Класичен либерализам|класичниот либерализам]] проповедан во ''[[Богатството на народите|„Богатството на народите“]]'' на [[Адам Смит]] за време на [[Scottish Enlightenment|шкотското просветителство]] и во [[Anti-Catholicism in the United Kingdom|непријателството]] на таа идеологија кон „нетрпеливоста и суеверието“; кои, во Шкотска во 18 и 19 век, рутински се користеле како кратенка за [[Римокатоличка црква|римокатолицизмот]]. По 14 години како епископ на Аргил и островите, тој бил преместен во митрополитот Сент Андреј и Единбург на 15 јули 1892 година, а негов заменик како епископ на Аргил и островите бил Џорџ Смит, а Џон Лорн Кемпбел, сепак, суптилно ја критикувал одлуката на Ватикан да го назначи епископот Смит во епархија во која претежно зборуваат гелски јазик што било затоа што епископот Смит, роден во Банфшир, бил „наследник кој, иако човек со света личност, не знаел гелски јазик“. Како надбискуп и примар на Шкотска, Мекдоналд продолжи со истата ревност, понизност, нежност, тактичност и цврсто внимание кон сè во своите нови должности како што имал под неговата стара одговорност.<ref name="clandonald274to276" /> Тој починал на функцијата на 29 април 1900 година, на 55-годишна возраст.<ref name="clandonald274to276" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Апсолвенти на Лондонскиот универзитет]] [[Категорија:Починати во 1900 година]] [[Категорија:Родени во 1844 година]] [[Категорија:Земјишна реформа во Шкотска]] 1w61lmn60c2jl9733ey9846qmtnvq24 Протерување на украинските Канаѓани 0 1396729 5575323 5571438 2026-06-11T11:26:04Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575323 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Castle_mountain_internment_camp.jpg|десно|мини|250x250пкс|Спомен-плоча и статуа со наслов ''„Зошто?“'' ''/ „Пуркоа?“ / „Чому (Чому)?“'', од Џон Бокстел на локацијата на логорот Касл Маунтин, Национален парк Банф]] '''Протерувањето на украинските Канаѓани''' — дел од затворањето на непријателските странци во [[Канада]] за време и две години по завршувањето на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Траело од 1914 до 1920 година, според условите на ''Законот за воени мерки''. Канада била во војна со [[Австроунгарија]]. Заедно со австро-унгарските воени затвореници, околу 8.000 украински мажи, жени и деца - оние Украинци со австро-унгарско државјанство, како и натурализирани британски државјани од украинско потекло - биле чувани во дваесет и четири логори за интернирање и сродни работни места (исто така познати, во тоа време, како [[Концентрационен логор|концентрациони логори]]). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.infoukes.com/history/internment/gulag/|title=Ukrainian History -- Internment of Ukrainians in Canada 1914-1920 -- Canadian Gulag Archipelago|work=InfoUkes|accessdate=1 April 2010|archive-date=2024-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126204459/http://www.infoukes.com/history/internment/gulag/|url-status=dead}}</ref> Нивните заштеди биле конфискувани, а на многумина им било одземено земјиштето додека биле затворени, бидејќи земјиштето било напуштено. Некои биле „ условно ослободени“ од логорите во 1916-17 година, многумина биле ставени да работат како неплатени работници на фарми, рудници и железници, каде што работната сила била оскудна. Голем дел од постојната канадска инфраструктура од 1916 до 1917 година била изградена од оваа неплатена работна сила. Други 80.000 не биле затворени, туку биле регистрирани како непријателски странци и биле обврзани редовно да се пријавуваат во полиција и биле обврзани постојано да носат документи за идентификација или да претрпат казнени последици. Срамот и траумата од интернирањето предизвикало голем број на [[Украинци]] да ги променат своите семејни имиња, да го сокријат своето затворање и да ги напуштат традициите поради страв од негативни последици - предизвикувајќи посттрауматско стресно растројство и меѓугенерациска траума. Покрај тоа, некои тврдат дека [[Влада на Канада|Владата на Канада]] одобрила уништување на клучни записи во 1950-тите, оставајќи ја документацијата да се основа на индивидуални семејни записи и молби до локалните заедници каде што се наоѓале логорите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.infoukes.com/history/internment/|title=Ukrainian History -- Internment of Ukrainians in Canada 1914-1920|work=InfoUkes|accessdate=January 7, 2025|archive-date=2006-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060808183456/http://www.infoukes.com/history/internment/|url-status=dead}}</ref> == Интернирање == За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], помеѓу Канаѓаните започнало растечко расположение против непријателските странци. Британската влада ја повикала Канада да не дејствува неселективно против потчинетите националности на [[Австроунгарија|Авструнгарија]], кои всушност биле пријателски настроени кон [[Британска Империја|Британското Царство]]. {{Sfn|Luciuk|2006}} Сепак, Отава зазела тврд став. Овие граѓани родени биле третирани како социјални отпадници, а многумина ја изгубиле својата работа. Според ''Законот за воени мерки'' од 1914 година, „странците од непријателска националност“ биле принудени да се регистрираат кај властите. Околу 70.000 Украинци од Авструнгарија спаѓале под овој опис. 8.579 мажи и некои жени и деца биле интернирани од [[Влада на Канада|Владата на Канада]], вклучувајќи 5.954 Австроунгарци, од кои повеќето веројатно биле етнички [[Украинци]]. {{Sfn|Kordan|2002}} Поголемиот дел од 8.600 интернирани лица биле млади мажи уапсени додека се обидувале да ја преминат границата во Соединетите Американски Држави за да бараат работа; обидот за напуштање на Канада бил нелегален. {{Sfn|Swyripa|Thompson|1983}} Повеќето од интернираните биле сиромашни или невработени самохрани мажи, иако 81 жена и 156 деца (главно Германци во Вернон и Украинци во Спирит Лејк) немале друг избор освен да ги придружуваат мажите во два од логорите, во Спирит Лејк, во близина на Амос, Квебек, и Вернон, [[Британска Колумбија]]. Некои од интернираните биле родени во Канада, а други биле натурализирани британски државјани, <ref>{{Наведена книга|title=In fear of the barbed wire fence: Canada's first national internment operations and the Ukrainian Canadians, 1914-1920|last=Luciuk|first=Lubomyr|date=January 1, 2001|publisher=Kashtan Press|year=2001|isbn=189635422X|pages=1|language=English}}</ref> иако повеќето биле неодамнешни имигранти. Граѓаните на [[Руска Империја|Руското Царство]] генерално не биле интернирани. [[Податотека:Kapuskasing_ON_3.JPG|мини|Комеморативна статуа насловена како ''„Никогаш не заборавај“ / „Ne jamais oublier“ / „Ніколи не забути)“'', од Џон Бокстел, и оштетена плоча на гробиштата во логорот Капускасинг, северен [[Онтарио]] <ref>{{Наведени вести|url=http://www.cbc.ca/news/canada/sudbury/100-years-since-first-death-in-kapuskasing-internment-camp-1.3095314|title=100 years since first death in Kapuskasing internment camp|date=June 1, 2015|access-date=June 4, 2015|publisher=[[CBC News]]}}</ref>]] [[Податотека:Hawker-Eaton-InternmentCamp.jpg|мини|Спомен-камен во Музејот на железницата во Саскачеван, поранешен „Итон Сајдинг“ во близина на логорот Итон, еден од дваесет и четирите, каде што биле интернирани 8.579 цивили. На него пишува „Во спомен на оние што биле интернирани на ова место за време на Првата светска војна. Логор Итон 1919 година“.]] Голем дел од овие интернирани биле користени за принудна работа во логори за интернирање. {{Sfn|Kordan|2002}} Имало сериозен недостиг на земјоделска работна сила, па затоа во 1916-17 година речиси сите =биле „ условно ослободени“. {{Sfn|Swyripa|Thompson|1983}} Многу условно ослободени биле под старателство на локалните земјоделци. Тие биле платени по тековните плати, обично 20 центи на час, со педесет центи дневно одземање за сместување и храна. Други условно ослободени биле испраќани како платени работници во железниците и рудниците. {{Sfn|Minenko|1991}} Интернираните им ги предале сите свои пари на властите - вкупно 329.000 долари, од кои 298.000 долари им биле вратени по ослободувањето. {{Sfn|Minenko|1991}} === Кампови === Условите во камповите варирале, а кампот Касл Маунтин <ref>{{Наведени вести|url=http://www.ourfutureourpast.ca/newspapr/np_page2.asp?code=nnip0160.jpg|title=Internment Camp Started|date=June 26, 1915|work=[[Bow Valley Crag and Canyon|Crag & Canyon]]|archive-url=https://archive.today/20120912090518/http://www.ourfutureourpast.ca/newspapr/np_page2.asp?code=nnip0160.jpg|archive-date=2012-09-12|issue=18|volume=16}}</ref> – каде што работната сила придонела за создавањето на Националниот парк Банф <ref>{{Наведени вести|url=http://www.ourfutureourpast.ca/newspapr/np_page2.asp?code=nnip0156.jpg|title=Internment Camp Formed|date=June 19, 1915|work=[[Bow Valley Crag and Canyon|Crag & Canyon]]|archive-url=https://archive.today/20120910040907/http://www.ourfutureourpast.ca/newspapr/np_page2.asp?code=nnip0156.jpg|archive-date=2012-09-10|issue=17|volume=16}}</ref> – се сметала за исклучително суров и навредлив. {{Sfn|Kordan|Melnycky|1991}} Интернирањето продолжило уште две години по завршувањето на војната, иако повеќето Украинци биле условно пуштени на работа во приватни компании до 1917 година. Дури и како условно ослободени, тие сè уште биле обврзани редовно да се пријавуваат кај полициските власти. Федералните и покраинските влади и приватните претпријатија имале корист од трудот на интернираните и од конфискацијата на она малку богатство што го имале, од кое дел бил оставен во [[Банка на Канада|Банката на Канада]] на крајот од операциите за интернирање на 20 јуни 1920 година. {{Sfn|Kordan|Mahovsky|2004}} Мал број од Украинците, вклучувајќи мажи кои се сметале за „опасни странци“, [[Работничко движење|работнички радикали]] или особено проблематични интернирани, биле депортирани во Европа по војната, главно од логорот Капускасинг, кој бил последниот кој бил затворен. Од интернираните, 109 починале од разни болести и повреди здобиени во логорот, шест биле убиени при обид за бегство, а некои – според конечниот извештај на генерал-мајор Сер Вилијам Дилон Отер – полуделе или извршиле самоубиство <ref>{{Наведени вести|url=http://www.canadiangreatwarproject.com/transcripts/transcriptDisplay.asp?Type=N&transNo=783|title=Banff Internment Camp - Prisoner Suicide|date=December 30, 1916|work=[[Bow Valley Crag and Canyon|Crag & Canyon]]|access-date=January 7, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20101121214318/http://www.canadiangreatwarproject.com/transcripts/transcriptDisplay.asp?Type=N&transNo=783|archive-date=November 21, 2010|via=Canadian Great War Project}}</ref> како резултат на нивното затворање. Следува список на камповите: {| class="sortable wikitable plainrowheaders" !Местоположба !Дата на отворање !Дата на затварање !Description |- |[[Монтреал]], [[Квебек]] |13 август 1914 |30 ноември 1918 |Имиграциска сала |- |Кингстон, [[Онтарио]] |18 август 1914 |3 ноември 1917 |Тврдина Хенри |- |Винипег, [[Манитоба]] |1 септември 1914 |20 јули 1916 |Касарна Форт Озборн |- |Халифакс, [[Нова Шкотска]] |8 септември 1914 |3 октомври 1918 |Цитадела |- |Вернон, [[Британска Колумбија]] |18 септември 1914 |20 февруари 1920 |Зграда на покраинската влада |- |Нанаимо, Британска Колумбија |20 септември 1914 |17 септември 1915 |Зграда на покраинската влада |- |Брандон, Манитоба |22 септември 1914 |29 јули 1916 |Изложбена зграда |- |[[Алберта]] |30 септември 1914 |7 ноември 1916 |Изложбена зграда |- |Петавава, Онтарио |10 декември 1914 |8 мај 1916 |Воен камп |- |[[Торонто]], Онтарио |14 декември 1914 |2 октомври 1916 |Касарна Стенли |- |Капускасинг, Онтарио |14 декември 1914 |24 февруари 1920 |Барака |- |Нијагарски Водопади, Онтарио |15 декември 1915 |31 август 1918 |Оружарница |- |Бопор, Квебек |28 декември 1914 |22 јуни 1916 |Оружарница |- |Спирит Лејк, Квебек |13 јануари 1915 |28 јануари 1917 |Барака |- |Су Сент Мари, Онтарио |13 јануари 1915 |29 јануари 1918 |Оружарница |- |Амерст, Нова Шкотска |17 април 1915 |27 септември 1919 |Фабрика за железо |- |Монаше-Езеро Мара,<br />Британска Колумбија |2 јуни 1915 |29 јули 1917 |Шатори и бараки |- |Ферни-Морисеј,<br />Британска Колумбија |9 јуни 1915 |21 октомври 1918 |Изнајмени простории |- |Планината Банф-Касл, пештерата и басенот, Алберта |14 јули 1915 |15 јули 1917 |Зграда на Доминионскиот парк, шатори |- |Еџвуд, Британска Колумбија |19 август 1915 |23 септември 1916 |Бараки |- |Ревелстоук–Филд–Видра, Британска Колумбија |6 септември 1915 |23 октомври 1916 |Бараки |- |Џаспер, Алберта |8 февруари 1916 |31 август 1916 |Згради на Доминионските паркови |- |Мунсон, Алберта–<br /><br />Итон, [[Саскачеван]] |13 октомври 1918 |21 март 1919 |Железнички вагони |- |Валкартие, Квебек |24 април 1915 |23 октомври 1915 |Воен камп / шатори |}} == Наследство == [[Податотека:Ukrainian_Internment_Memorial_Alberta.jpg|мини|Споменик во Селото на украинското културно наследство, источно од Едмонтон, Алберта. Вклучува карта што ги прикажува местата на камповите за интернирање низ Канада. Посветен на 11 август 2002 година.]] Од 1985 година, организираната украинско-канадска заедница постојано бара официјално признание за ова интернирање во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], спроведувајќи кампања што ја нагласува моралната, правната и политичката обврска за исправка на историската неправда. {{Sfn|Kordan|Mahovsky|2004}} Кампањата, предводена од Украинско-канадското здружение за граѓански слободи (УКЗГС), вклучува одбележување на местата на интернирање како историски места. Во моментов има дваесет плочи и споменици низ цела Канада во чест на интернирањето, вклучувајќи две на местата на поранешните концентрациони кампови во Националниот парк Банф. Тие се поставени од УКЗГС и нејзините поддржувачи. Во 1994 година, Јуриј Лухови и Националниот филмски одбор на Канада објавиле долгометражен документарец за операциите насловен како ''„Слободата имаше цена“''. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yluhovy.com/MML/FHAP.html|title=Freedom Had A Price|work=yluhovy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329053957/http://www.yluhovy.com/MML/FHAP.html|archive-date=2012-03-29|accessdate=January 8, 2025}}</ref> Додека истражувал и го снимал филмот, Лухови открил никогаш порано видени слики од камповите и ги донирал на [[Национален архив на Канада|Националниот архив на Канада]]. На 25 ноември 2005 година, [[Сенат на Канада|Сенатот на Канада]] едногласно гласал за усвојување на Законот C-331, ''Законот за признавање на интернирање на лица од украинско потекло'', веднаш по гласањето во Долниот дом на 23 ноември 2005 година, и тој добил кралска согласност. <ref>{{Наведен закон|title=Bill C-331}}</ref> Овој закон потврдува дека лицата од украинско потекло биле интернирани во Канада за време на Првата светска војна и законски ја обврзало Владата на Канада да преговара за „договор во врска со мерките што можат да се преземат за признавање на интернирањето“ за образовни и комеморативни проекти. Мери Манко Хаскет, за која се смета дека е последната позната преживеана жртва, имала само 6 години кога била интернирана со своето семејство во Спирит Лејк. Починала во јули 2007 година. Во 2007 година била пронајдена уште една преживеана - Мери Ханчарук, родена во логорот Спирит Лејк; <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ucc.ca/2007/11/29/internment-camp-survivor-found/|title=Internment camp survivor found|date=November 29, 2007|work=ucc.ca|publisher=[[Ukrainian Canadian Congress]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222043722/http://www.ucc.ca/2007/11/29/internment-camp-survivor-found/|archive-date=2014-02-22|accessdate=February 10, 2014}}</ref> тогаш на 92 години, што ја прави последната позната преживеана од операциите. Починала во 2008 година. == Признавање и одговорност == Украинско-канадската кампања за признавање и надомест на штета ја предводеле членови на УКЗГС од средината на 1980-тите (во тоа време во рамките на Украинско-канадскиот конгрес). На 9 мај 2008 година, Владата на Канада основала фонд од 10 милиони долари. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.internmentcanada.ca/about-the-fund.cfm|title=About the Fund|work=internmentcanada.ca|publisher=Canadian First World War Internment Recognition Fund|accessdate=15 April 2014}}</ref> Советот за завештанија на Канадскиот фонд за признавање на интернирања од Првата светска војна (СЗКФПИ) ја користи каматата заработена од таа сума за финансирање на проекти што го одбележуваат искуството на илјадници Украинци и други Европејци интернирани помеѓу 1914 и 1920 година и многу други кои претрпеле суспензија на нивните граѓански слободи. Средствата се чуваат во доверителство од Украинско-канадската фондација на Тарас Шевченко. На 12 септември 2009 година, СЗКФПИ бил официјално објавен со известување објавено во ''The Globe and Mail'' во кое се опишува како поединци или групи можат да се пријават за финансирање за комеморативни, образовни и културни активности што потсетуваат на првите национални операции за интернирање во Канада. <ref>{{Наведени вести|url=http://internmentcanada.ca/PDF/media/GlobeMail_12Sep09.pdf|title=Recognition, Restitution & Reconciliation|date=September 12, 2009|work=[[The Globe and Mail]]|access-date=January 8, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721165017/http://internmentcanada.ca/PDF/media/GlobeMail_12Sep09.pdf|archive-date=2015-07-21|via=Canadian First World War Internment Recognition Fund}}</ref> Еден од првите проекти финансирани од СЗКФПИ бил документарецот ''„Тајната на Џаџо“'', во режија на Џејмс Мотлук, емитуван на телевизијата Омни во 2009 година. <ref>{{Наведен извештај|access-date=January 8, 2025}}</ref> <ref>{{Наведена изјава за печат|date=June 4, 2009|title=Canadian Documentary Premiere on OMNI.2|url=http://www.omnitv.ca/ontario/info/press/p_20090604.shtml|publisher=[[Omni Television]]|access-date=January 8, 2025}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091225153158/http://www.omnitv.ca/ontario/info/press/p_20090604.shtml |date=2009-12-25 }}</ref> Овој филм ја раскажува приказната за откривањето на потврдата за условна слобода издадена на неговиот покоен дедо, Елијас, од страна на Мотлук во 1918 година. Неодамна, СЗКФПИ поддржал уште два филма, ''„Камповите“'' и ''„Тоа никогаш не се случило“'', од Рајан Бојко, како и подготовка на планови за часови и други образовни материјали соодветни за наставници низ Канада (достапни бесплатно на мрежната страницата на СЗКФПИ). Симпозиум во Кингстон на СЗКФПИ се одржал во Кингстон, Онтарио, од 17 до 20 јуни 2010 година, собирајќи активисти од заедницата, потомци, академици и уметници за да разговараат за начините и средствата за одбележување на првите национални операции за интернирање во Канада. <ref>{{Наведена изјава за печат|date=June 23, 2010|title=National Symposium on Internment Operations Held at Queen's University|url=http://internmentcanada.ca/PDF/media/Media_Release_June_23_2010.pdf|access-date=January 8, 2025}}</ref> Изградбата на Интерпретативниот центар во кампот Спирит Лејк започнало во јули 2010 година <ref>{{Наведена изјава за печат|access-date=February 28, 2014}}</ref> и на 26 ноември 2011 година била официјално отворена на церемонија на која присуствувал [[Џејсон Кени]], тогашен министер за државјанство и имиграција, кој ги нарекол операциите за интернирање „мака“ на канадската историја. Советот за фондации на СЗКФПИ го направил финансирањето на овој интерпретативен центар еден од своите главни приоритети за доделување грантови, буџетирајќи 400.000 долари во период од пет години за овој проект. Постојана изложба за првите национални операции за интернирање во Канада била отворена во Националниот историски локалитет „Кејв енд Бејсин“ во Националниот парк Банф во септември 2013 година од страна на Кени, тогашен министер за вработување и социјален развој и министер за мултикултурализам. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pc.gc.ca/eng/pn-np/ab/banff/natcul/histoire-history/internement-internment.aspx|title=Banff National Park - Enemy Aliens, Prisoners of War: Canada's First World War Internment Operations, 1914-1920|date=2013-09-06|work=pc.gc.ca|publisher=[[Parks Canada]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926030629/http://www.pc.gc.ca/eng/pn-np/ab/banff/natcul/histoire-history/internement-internment.aspx|archive-date=2013-09-26|accessdate=16 April 2014}}</ref> [[Податотека:St._Joseph's_Ukrainian_Catholic_Church_(Winnipeg)_-_2024_-_11.jpg|мини|Една од 100-те идентични плочи ''во спомен на првите национални операции за интернирање во Канада'', кои биле откриени во 2014 година]] На 22 август 2014 година, биле откриени сто двојазични англиско-француски плочи во знак на сеќавање на 100-годишнината од спроведувањето на ''Законот за воени мерки'' од 1914 година и почетокот на операциите за интернирање низ цела Канада. <ref>For a complete list of all of the "One Hundred" ({{Langx|uk|Сто}}) plaque sites, see {{Наведена мрежна страница|url=http://www.uccla.ca/CTO_100plaques.htm|title=CTO – 100 Plaques|work=uccla.ca|publisher=[[Ukrainian Canadian Civil Liberties Association]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710014154/http://www.uccla.ca/CTO_100plaques.htm|archive-date=2014-07-10|accessdate=January 8, 2025}}</ref> Во 2017 година, СЗКФПИ ја поддржал инсталацијата на постојана изложба за првите национални операции за интернирање во Канада во Историската сала на Канада во Канадскиот историски музеј во Гатино, [[Квебек]]. СЗКФПИ, исто така, обезбедил средства за откривање на голема нова изложба во 2021 година во музејот, која ќе се занимава со ''Законот за воени мерки'' и граѓанските слободи за време на Првата светска војна, [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и [[Октомвриска криза|Октомвриската криза]]. 100-годишнината од завршувањето на првите национални операции за интернирање во Канада била одбележана на 20 јуни 2020 година – соопштението било објавено од Украинско-канадската фондација за граѓански слободи во националното издание на ''The Globe and Mail'', со поддршка на СЗКФПИ. <ref>{{Наведена изјава за печат|date=June 19, 2020|title=Remembering the 100th year since the end of Canada's first national internment operations|url=https://www.ucclf.ca/post/remembering-the-100th-year-since-the-end-of-canada-s-first-national-internment-operations|publisher=Ukrainian Canadian Civil Liberties Foundation|access-date=January 8, 2025}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Дополнително читање== * {{cite book |editor-last1=Kordan |editor-first1=Bohdan S. |editor-last2=Melnycky |editor-first2=Peter |year=1991 |title=In the Shadow of the Rockies: Diary of the Castle Mountain Internment Camp, 1915–1917 |url=https://archive.org/details/inshadowofrockie00unse |location=Edmonton |publisher=Canadian Institute of Ukrainian Studies Press |isbn=0-920862-79-9}} * {{cite journal |last1=Farney |first1=James |last2=Kordan |first2=Bohdan S. |date=Winter 2005 |title=The Predicament of Belonging: The Status of Enemy Aliens in Canada, 1914 |url=http://web.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=1653b2d3-9393-4a18-a169-fb651697b598%40sessionmgr13&vid=1&hid=12 |journal=[[Journal of Canadian Studies]] |volume=39 |issue=1 |pages=74–89 |doi=10.1353/jcs.2006.0003|url-access=subscription }} * {{cite book |last=Kordan |first=Bohdan S. |year=2002 |title=Enemy Aliens, Prisoners of War: Internment in Canada During the Great War |url=https://archive.org/details/enemyalienspriso0000kord |url-access=limited |location=Montreal & Kingston |publisher=McGill-Queen's University Press |isbn=0-7735-2350-2}} * {{cite book |last1=Kordan |first1=Bohdan S. |last2=Mahovsky |first2= Craig |year=2004 |title=A Bare and Impolitic Right: Internment and Ukrainian-Canadian Redress |location=Montreal & Kingston |publisher=McGill-Queen's University Press |isbn=0-7735-2733-8}} * {{cite book |last=Minenko |first=Mark |editor-last1=Luciuk |editor-first1=Lubomyr |editor-last2=Hryniuk |editor-first2=Stella |year=1991 |chapter=Without Just Cause: Canada's First National Internment Operations |chapter-url=https://archive.org/details/canadasukrainian0000unse/page/288/mode/2up |chapter-url-access=limited |title=Canada's Ukrainians: Negotiating an Identity |location=Toronto |publisher=University of Toronto Press |pages=288–303 |isbn=0-8020-5978-3}} * {{cite book |last=Luciuk |first=Lubomyr |year=2000 |title=Searching for Place: Ukrainian Displaced Persons, Canada, and the Migration of Memory |url=https://archive.org/details/searchingforplac0000luci |url-access=limited |location=Toronto |publisher=University of Toronto Press |isbn=0-8020-8088-X}} * {{cite book |last=Luciuk |first=Lubomyr |year=2001 |title=In Fear of the Barbed Wire Fence: Canada's First National Internment Operations and the Ukrainian Canadians, 1914–1920 |location=Kingston |publisher=Kashtan Press |isbn=1-896354-22-X}} * {{cite book |last=Luciuk |first=Lubomyr Y. |year=2006 |title=Without Just Cause: Canada's First National Internment Operations and the Ukrainian Canadians, 1914–1920 |url=https://archive.org/details/withoutjustcause0000luci |url-access=limited |location=Kingston |publisher=Kashtan Press |isbn=1-896354-40-8}} * {{cite AV media |last=Luhovy |first=Yurij |year=1994 |title=Freedom Had a Price: Canada's First Internment Operation 1914–1920 |type=VHS/DVD |publisher=La Maison de Montage Luhovy Inc. |minutes=55}} * {{cite book |last=Martynowych |first=Orest |year=1991 |chapter=Registration, Internment and Censorship |title=Ukrainians in Canada: The Formative Period, 1891–1924 |location=Edmonton |publisher=Canadian Institute of Ukrainian Studies Press |pages=323–334 |isbn=0-920862-76-4}} * {{cite book |editor-last1=Swyripa |editor-first1=Frances |editor-last2=Thompson |editor-first2=John Herd |editor-link2=John Herd Thompson |year=1983 |title=Loyalties in Conflict: Ukrainians in Canada During the Great War |url=https://archive.org/details/loyaltiesinconfl00swyr |location=Edmonton |publisher=Canadian Institute of Ukrainian Studies |isbn=0-920862-22-5}} * [http://www.italiancanadianww2.ca/ "Italian Canadians interned in Canada. Italian Canadians as Enemy Aliens: Memories of WWII] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190601215600/http://www.italiancanadianww2.ca/ |date=2019-06-01 }} == Надворешни врски == {{Commons category|World War I internment in Canada}} * [http://www.parl.gc.ca/legisinfo/index.asp?Language=E&Chamber=N&StartList=A&EndList=Z&Session=13&Type=0&Scope=I&query=4229&List=toc-1 Bill C-331], ''An Act to acknowledge that persons of Ukrainian origin were interned in Canada during the First World War and to provide for recognition of this event''. * [https://www.theglobeandmail.com/servlet/ArticleNews/TPStory/LAC/20050825/UKRANIANS25/TPNational/TopStories PM Reaches out to Ukrainians] – ''The Globe and Mail'', August 25, 2005 * [http://www.internmentcanada.ca/ Canadian First World War Internment Recognition Fund] * [http://www.canadiangreatwarproject.com/transcripts/transcriptDisplay.asp?Type=N&Id=788 Escape Attempt at Castle Mountain] * [http://www.ucclf.ca/ Ukrainian Canadian Civil Liberties Foundation] [[Категорија:Историја на човековите права во Канада]] [[Категорија:Канада во Првата светска војна]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 6ktju6e9qmnypwmj2y6nkk17bh0odhd Веласкез Родригез против Хондурас 0 1396888 5575303 5571967 2026-06-11T10:33:03Z Jtasevski123 69538 поп 5575303 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}'''''Веласкез Родригез против Хондурас''''' — значајна судска постапка, решена од страна на [[Меѓуамерикански суд за човекови права|Меѓуамериканскиот суд за човекови права]] (IACHR) во 1988 година.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.corteidh.or.cr/docs/casos/articulos/seriec_04_ing.pdf|title=Case of Velásquez-Rodríguez v. Honduras|access-date=}}</ref> Тоа е битна судска постапка во областа на меѓународното право за човекови права, позната по својата анализа на одговорноста на државите за присилните исчезнувања. Неговото образложение влијаело врз други меѓународни трибунали за човекови права, вклучувајќи ја Африканската комисија за човекови и народни права и Европскиот суд за човекови права. == Позадина == Анхел Манфредо Веласкез Родригез бил студент на Националниот автономен универзитет на Хондурас за време на владеењето на [[Поликарпо Паз Гарсија]]. Како студент бил активен во движењата што ја критикувале тогашната власт и учествувал во различни форми на политички активизам. На 12 септември 1981 година, во периодот меѓу 16:30 и 17:00 часот, Веласкез Родригез бил насилно одведен во Тегусигалпа. Според сведочењата на очевидци, неколку вооружени лица го присилиле да влезе во возило со затемнети стакла и без регистарски таблички, по што се оддалечиле од местото на настанот. Веласкез Родригез никогаш повеќе не бил виден, а и никој не слушнал за него, а владата на Хондурас негирала какво било знаење за неговото местоположба. == Одлука == Во 1988 година, IACHR утврдил дека Хондурас е одговорен за исчезнувањето на Веласкез Родригез. Судот образложил дека државата ги прекршила своите обврски според Американската конвенција за човекови права со тоа што не спровела ефикасна истрага за околностите околу исчезнувањето на Веласкез Родригез. Хондурас целосно се придржувал до наредбата за исплата на отштета на семејството на Веласкез Родригез, а случајот бил затворен на 10 септември 1996 година. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Судски постапки]] 7miwzzhf2allt4txcyyc84v4tu7cv07 Закони и акти за кралско наследство 0 1396903 5575326 5572147 2026-06-11T11:34:11Z BosaFi 115936 5575326 wikitext text/x-wiki {{Политика на Обединетото Кралство}}{{Политика на Обединетото Кралство}}'''Предлог-законите и актите за кралско наследување''' — закони или предложени законски одредби со кои се одредувала правната линија на наследување на [[Монархија на Обединетото Кралство|монархијата на Обединетото Кралство]]. [[Наследство на британскиот престол|Законот за наследување на круната]] бил предложен закон во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], презентиран како закон на приватни пратеници или како владин закон, презентиран во [[Долниот дом на Обединетото Кралство|Долниот дом]] или [[Дом на лордовите|Домот на лордовите]], кој имал за цел да ги измени законите за наследување на монархијата во Обединетото Кралство. Круната била корпоративна самостојна единица што претставувала правно олицетворение на [[Извршна власт|извршната]], [[Законодавна власт|законодавната]] или [[Судска власт|судската]] власт и која еволуирала како одвојување на буквалната круна и имот на [[Национална држава|националната држава]] од личноста и личниот имот на монархот, во чиј контекст, не требало да се меша со никаква физичка круна. Претставува предложен закон што го разгледувал [[Законодавна власт|законодавното тело]], а предлог-законот не бил закон сè додека не биде усвоен од законодавното тело и, во повеќето случаи, одобрен од [[Извршна власт|извршната власт]], [[Таен совет на Обединетото Кралство|Тајниот совет]] и монархот со [[кралска согласност]], а откако ќе станел закон се нарекувал „[[Закон на Парламентот|закон]]“ или „[[Закон|статут]]“. == Позадина на законите за наследување == Бројни закони и акти за наследување биле користени за утврдување на наследниците и потенцијалните наследници на престолот, за време на владеењето на актуелниот монарх, а особено пред, за време и по промените помеѓу [[Тјудори|Тјудорите]], [[Стјуартска династија|Стјуартовите]], [[Куќата на Хановер|Хановерјанците]] и [[Династијата Саксо-Кобург и Гота|Саксобурготските и Готски]] до сегашните [[House of Windsor|Виндзори]], од кои сите барале измени и дополнувања на претходното законодавство за наследување за да се прилагодат на околностите од тоа време. Историски гледано, а и во моментов, законодавството за изменување на законите за наследување генерално барало измени на неколку историски акти, оценети како релевантни за прашањата за наследување од тоа време. * [[Повелба за правата од 1689 година|Повелбата за правата од 1688 година]] и [[Закон за крунисување заклетва од 1688 година|Законот за крунисување на заклетвата од 1688 година]], * [[Закон за населување од 1701 година|Законот за населување од 1700 година]], * Законот за [[Акти на Унијата од 1707 година|Унијата со Шкотска од 1706 година]], [[Закон за натурализација на Софија од 1705 година|Законот за натурализација на Софија од 1705 година]] и [[Закон за пречесност на принцезата Софија од 1711 година|Законот за првенство на принцезата Софија од 1711 година]], * [[Закон за кралски бракови од 1772 година|Законот за кралски бракови од 1772 година]], * [[Acts of Union 1800|Законот за Унијата со Ирска од 1800 година]], * [[Закон за декларација за пристапување од 1910 година|Законот за декларација за пристапување од 1910 година]], * [[Регентски закони|Законот за регентство од 1937 година]]. Законот за регентство од 1937 година стапил на законодавно ниво како последица на абдикацијата на кралот Едвард VIII и како такво минливо наследување на неговиот брат Алберт, војводата од Јорк (кралот Џорџ VI) во 1937 година, кој бил наследен од неговата ќерка[[Елизабета II|, кралицата Елизабета II]] во 1952 година. == Законодавни процедури за предлог-закони == {{Главна|Закони на Парламентот во Обединетото Кралство}} [[Податотека:Legislative_procedure_uk.svg|десно|мини|316x316пкс|Претставување на законодавната постапка.]] Претходна законодавна проверка, односно зеднички комитет од двата дома го разгледувал законот и гласал за амандманите што владата можела да ги прифати или отфрли, а во подоцнежните фази извештаите биле влијателни бидејќи отфрлените препораки на комитетот се обновувале за да се гласа за нив. [[Податотека:Number-1_(dark_green).svg|25x25пкс]][[Читање (законодавно тело)|Прво читање]]: Не се гласало, бил презентиран Предлог-законот, печатен, а кај предлог-законите на приватните пратеници, се одредил датум за второ читање. [[Податотека:Number-2_(dark_green).svg|25x25пкс]][[Читање (законодавно тело)|Второ читање]]: По дебатата за општите принципи на законот следувало гласање. Фаза на комитет: Комитетот ја разгледувал секоја клаузула од законот и можел да внесува измени. Фаза на извештај: Можност за измена на законот, а клаузите за кои биле поднесени амандмани биле разгледувани од домот. [[Податотека:Number-3_(dark_green).svg|25x25пкс]][[Читање (законодавно тело)|Трето читање]]: Дебата за конечниот текст како што бил изменет во Лордскиот дом и во оваа фаза можело да се поднесат дополнителни амандмани. Усвојување: Потоа, законот се испраќал до другиот Дом кој можел да го измени. [[Податотека:NYCS-bull-trans-1.svg|25x25пкс]]Прво читање: ''Исти процедури'' [[Податотека:NYCS-bull-trans-2.svg|25x25пкс]]Второ читање: ''Исти процедури'' Фаза на комитет: ''Исти процедури'' Фаза на извештај: ''Исти процедури'' [[Податотека:NYCS-bull-trans-3.svg|25x25пкс]]Трето читање: ''Исти процедури'' Усвојување: Потоа законот се враќал во првобитниот состав на Претставничкиот дом. Предзаконодавна проверка за да се разгледаат сите амандмани. Потоа, законот се обработувал за [[кралска согласност]], а доколку бил усвоен, станувал закон. {| class="wikitable" width="100%" ![[Податотека:BBC_Parliament_2021_logo.svg|50x50пкс]] ! [https://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/bbc_parliament/2290085.stm Создавање нов закон]{{Фатирање|1em}}[https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/bbc_parliament/2290403.stm Видови сметки]{{Фатирање|1.5em}}[https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/bbc_parliament/2295875.stm Постапка за фактурирање]{{Фатирање|1.5em}}[https://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/bbc_parliament/2297381.stm Прво читање]{{Фатирање|1.5em}}[https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/bbc_parliament/2298827.stm Второ читање]{{Фатирање|1.5em}}[https://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/bbc_parliament/2298941.stm Фаза на комитетот за општини]{{Фатирање|.5em}}[https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/bbc_parliament/2300537.stm Фаза на комитетот на лордовите]{{Фатирање|.5em}}[https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/bbc_parliament/2300667.stm Фаза на извештај]{{Фатирање|.5em}}[https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/bbc_parliament/2306475.stm Трето читање]{{Фатирање|.5em}}[https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/bbc_parliament/2306571.stm Премин низ другата куќа]{{Фатирање|.5em}}[https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/bbc_parliament/2327561.stm Кралска согласност]{{Фатирање|.5em}}[https://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/bbc_parliament/2306919.stm Делегирано законодавство] ![[Податотека:BBC_Parliament_2021_logo.svg|50x50пкс]] |- |} == Современи закони и акти за наследување == === Елизабета II === Законот за наследување на круната од 2004 година бил закон на британски приватен пратеник, чија цел била да се реформира начинот на наследување на [[Монархија на Обединетото Кралство|британската монархија]]. Законот бил објавен на 9 декември 2004 година во [[Дом на лордовите|Домот на лордовите]] од страна на [[Лабуристичка партија (Обединето Кралство)|лабуристичкиот]] колега [[Алф Дабс, Барон Дабс|лорд Дабс]], а на 14 јануари 2005 година бил повлечен од негова страна откако Владата изјавила дека ќе го блокира Законот. Најнепосредниот ефект од усвојувањето и стапувањето во сила на Законот ќе било поместувањето на [[Ана (кралска принцеза)|принцезата Ана]] од нејзината тогашна деветта позиција на [[Наследство на британскиот престол|линијата на наследување на британскиот престол]] на четвртата и така заменувајќи го [[Ендрју Маунтбатен-Виндзор|принцот Ендру, војводата од Јорк]]. Законот се потпирал на препораките на Комисијата за иднината на монархијата на [[Фабијанско друштво|Фабијанското друштво]], која поднела извештај во 2003 година. На 18 јануари 2011 година во [[Долниот дом на Обединетото Кралство|Долниот дом]] бил поднесен Законот за наследување на круната од 2011 од страна на [[Британски пратеник|пратеникот]] [[Лабуристичка партија (Обединето Кралство)|од Лабуристичката партија]] [[Кит Ваз]] според [[Правило од десет минути|Правилото од десет минути]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://services.parliament.uk/calendar/2011/01/18/events.html|title=Parliamentary Calendar: Tuesday 18 January 2011|accessdate=2011-01-18}}</ref> кој има за цел да „отстрани каква било разлика меѓу половите при одредувањето на наследувањето на тронот“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/MP-wants-right-royal-debate/article-3102997-detail/article.html|title=Should the heir to the throne be the first-born regardless of gender?|date=2011-01-17|accessdate=2011-01-18}}</ref> со замена на сегашниот систем на [[Првородство|машко првородство]] при наследувањето на [[Монархија на Обединетото Кралство|тронот на Обединетото Кралство]] со [[Првородство|апсолутна сродна првородство]]. Законот за наследување на круната од 2011 требал да го добие своето [[Reading (legislature)|второ читање]] на 9 септември, но второто читање не се одржало на тој датум и наместо тоа било презакажано за 25 ноември 2011 година, а на 28 октомври 2011 година, [[Шеф на влада|шефовите на владите]] на 16-те [[Крунска земја на Комонвелтот|кралства на Комонвелтот]] кои ја делеле [[Елизабета II]] како [[Шеф на држава|шеф на државата]] објавијале дека таквата промена во законот наскоро ќе се спроведе во сите 16 независни нации, вклучувајќи го и Обединетото Кралство. [[Премиер на Обединетото Кралство|Премиерот]] [[Дејвид Камерон]] изјави дека со [[Закони на Парламентот во Обединетото Кралство|Закон на Парламентот]] ќе се изменел [[Закон за населување од 1701 година|Законот за населување од 1701 година]], Законот за кралски бракови од 1772 година и [[Повелба за правата од 1689 година|Повелбата за права од 1689 година]] со цел да се воспостави апсолутно сродно примогенитура за потомците на [[Чарлс III|Чарлс, принцот од Велс]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15492607|title=Girls equal in British throne succession|date=2011-10-28|work=BBC News|access-date=2011-10-28}}</ref> а објавата во декември 2012 година дека [[Катерина (принцеза од Велс)|војвотката од Кембриџ]] го очекувала своето прво дете довело до објавување на нов, владино спонзориран [[Закон за наследување на круната од 2012 година|Закон за наследување на круната]]. [[Закон за наследување на круната од 2013 година|Законот за наследување на круната од 2013 година]] — закон во Обединетото Кралство, објавен на 13 декември 2012 година кој имал за цел да ги изменил законите за наследување на британскиот престол<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://services.parliament.uk/bills/2012-13/successiontothecrown.html|title=Succession to the Crown Act - Parliamentary Bills - UK Parliament}}</ref> и добич [[кралска согласност]] на 25 април 2013 година. Познат како [[Пертски договор]], одржан на 28 октомври 2011 година, на [[Состанок на шефовите на влади на Комонвелтот 2011|состанокот на шефовите на влади на Комонвелтот]] во [[Перт]], Западна Австралија, каде шефовите на влади на 16 кралства на Комонвелтот, кои ја делеле кралицата Елизабета II како шеф на државата, објавиле дека ќе воведат закон за ставање крај на приматот на машките деца над женските деца во наследувањето на круната<ref name="bbcgirlsequal">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-15492607|title=Girls equal in British throne succession|date=28 October 2011|access-date=28 October 2011|publisher=BBC}}</ref> кој го ставил во сила во Обединетото Кралство договорот меѓу шефовите на владите. Аргументот за промена на законот за наследување можел да се наведе едноставно, Законот, каков што беше, се сметаше за дискриминаторски кон жените и [[Римокатоличка црква|католиците]], а владата на тоа изјавила дека се спротивставувала [[Дискриминација|на дискриминацијата]] во сите форми, вклучително и кон католиците, но сепак, бројните обиди за промена на наследувањето за отстранување на ваквите клаузули преку [[Закони на приватен член|закони на приватниот член]] не биле успешни, па затоа Владата донела сопствено законодавство за ова прашање. Следствено, за да го промени законот, владата побарала и добила согласност од 15 земји од Комонвелтот кои ја имале кралицата за [[Шеф на држава|шеф на државата]], според преамбулата на [[Статут на Вестминстер од 1931 година|Статутот на Вестминстер од 1931 година]], а измената на старото законодавство фундаментално за британскиот устав покренало дополнителни прашања за природата на [[Црква на Англија|воспоставената црква]] и Унијата меѓу [[Англија]] и [[Шкотска]]. == Историски закони и акти за наследување == ===Хенри VIII=== {{Главна|Прво право на наследство|Закон за второ наследување|Закон за трето наследување}} {{Multiple images | direction = horizontal | image1 = Henry VIII of England, by Hans Holbein.jpg | caption1 = [[Хенри VIII од Англија|Хенри VIII]] | image3 = Anne boleyn.jpg | caption3 = [[Ана Болејн]] | image5 = Hans Holbein the Younger (workshop of) - Jane Seymour (Mauritshuis).jpg | caption5 = [[Џејн Симор]] | image2 = Elizabeth I when a Princess.jpg | caption2 = [[Елизабета I]] | image4 = Mary I by Master John.png | caption4 = [[Мери I од Англија|Мери I]] | image6 = Edward VI of England c. 1546.jpg | caption6 = [[Едвард VI од Англија|Едвард VI]] | perrow = 2 | width = | total_width = 180 }} Сите 3 закони за наследување биле создадени со цел да се утврдат наследниците на [[Хенри VIII]], како последица на неговите [[Сопруги на Хенри VIII|сопруги]], околности кои предизвикале дополнително законодавство, а како одговор на неговата [[Англиска реформација|екскомуникација]], дека ''царската круна'' на Хенри била намалена од „неразумните и немилосрдни узурпации и барања“ на папата, [[Закони за врховенството|Законот за врховност]] од 1534 година прогласил дека кралот бил „единствениот врховен поглавар на Земјата на Англиканската црква“, а [[Закон за предавства од 1534 година|Законот за предавства од 1534 година]] го направил велепредавство, [[Смртна казна|казниво со смрт]], одбивањето да се признае кралот како таков. На 23 март 1534 година, Парламентот го усвоил [[Прво право на наследство|Првиот закон за наследување]] со кој наследувањето на англиската круна им било доделено на децата на кралот Хенри VIII и Ана Болејн што ефикасно ја поставило [[Елизабета I|принцезата Елизабета]] (подоцна Елизабета I) прва на редот за тронот, прогласувајќи ја [[Марија I|принцезата Мери]] (подоцна Мери I) за нелегитимна. Исто така, било прогласено дека доколку им било наложено, поданиците требале да се заколнат дека ќе го признаат овој закон, како и превласта на кралот, а луѓето кои одбиле да ја положат заклетвата, вклучувајќи го и [[Томас Мор|Сер Томас Мор]], биле обвинети за предавство. [[Second Succession Act|Вториот закон за наследување]] од владеењето [[Хенри VIII|на Хенри VIII]] бил донесен во јуни 1536 година, со што и [[Марија I|Мери]] и [[Елизабета I|Елизабета]] биле отстранети од линијата на наследување, а законов следел по погубувањето на [[Ана Болејн]] и го заменил [[Прво право на наследство|Првиот закон за наследување]] и сега ја прогласил и Елизабета за нелегитимна, а како резултат на тоа, Хенри останал без легитимен наследник кој требал да го наследи тронот сè додека во октомври 1537 година не се родил неговиот син [[Едвард VI|принцот Едвард]]. Во јули 1543 година, Парламентот го донел [[Закон за трето наследување|Третиот закон за наследување]] со кој бил поништен првиот закон за наследување од 1534 година и вториот закон за наследување од 1536 година. Овој трет закон, кој добил кралска согласност при затворањето на Парламентот во февруари 1544 година, ја утврдил новата линија на наследување: најпрво синот од бракот со [[Џејн Симор]], [[Едвард VI|принцот Едвард]] (подоцна Едвард VI) и сите негови можни потомци на тој син, потоа евентуален син што Хенри VIII би можел да го има со со [[Катерина Пар]] и можните потомци на тој син, потоа децата од браковите по кралицата Катерина, доколку ги имала, па Марија и нејзините можни потомци и на крај Елизабета. === Вилијам и Мери === {{Главна|Повелба за правата од 1688 година}} [[Податотека:William_II,_Prince_of_Orange_and_Mary_Henrietta_Stuart,_by_Gerard_van_Honthorst.jpg|мини|221x221пкс|[[Марија II|Мери II]] и [[Вилијам III]]]] Историскиот преседан на претходните акти за наследување обично ги одредувал подоцнежните прашања за наследување, а постоеле неколку настани во историјата на кралските наследувања што покажале зошто актите за наследување биле неопходни во времето на нивното создавање. [[Повелба за правата од 1689 година|Повелбата за правата од 1688 година]] произлегла како последица на околностите по [[Англиска реставрација|Реставрацијата на монархијата]] во 1660 година и наследувањата на [[Вилијам III]] и [[Марија II|Мери II]], кои станале регенти во замена за прифаќањето на оваа Повелба за правата и новиот [[Закон за крунисување заклетва од 1688 година|Закон за крунисување од 1688 година]] ([[Список на акти на Парламентот на Англија од 1688 година|1 тестамент и март]]. околу 6), од [[Конвенциски парламент (Англија)|Конвенцискиот парламент]]. Повелбата за правата ја ограничила кралската власт и ја воспоставила [[Закон за признавање на круната и парламентот од 1689 година|супремацијата на Парламентот]] и воедно законот ја утврдил фреквенцијата на парламентите, слободата на говорот во парламентот, дебатите или постапките што не требале да се доведуваат во прашање надвор од парламентот, а исто така, особено утврдил дека; „без парламентарна согласност, кралот не може“ да суспендира или да донесува закони, да ги зголемува даноците по прерогатив или да формира постојана војска во мирно време. Законот за заклетва го повторил преседанот дека „Според законот и древната употреба на ова царство“ монарсите на Англија полагале свечена [[Крунисување|крунисувачка]] заклетва со цел да ги одржуваат законските закони и обичаи на земјата и на нејзините жители и со тоа се воспоставила нова крунисувачка заклетва што требала да ја положат идните монарси. Оваа заклетва била различна од традиционалната крунисувачка заклетва која ги признавала законите како дар од кралот, додека новата заклетва на Законот барала кралот да владее според законот договорен во парламентот. === Едвард VIII === {{Главна|Кризата на абдикација на Едвард VIII}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_102-13538,_Edward_Herzog_von_Windsor.jpg|мини|237x237пкс|Кралот Едвард VIII]] [[Закон за декларација за абдикација на Неговото Височество од 1936 година|Законот за декларација за абдикација на Неговото Височество од 1936 година]] бил [[Закон на Парламентот|Законот]] на [[Парламент на Обединетото Кралство|Британскиот парламент]] со кој се признала и ратификувала абдикацијата на [[Едвард VIII]] од тронот на Обединетото Кралство и териториите на Британскиот Комонвелт, и воедно му го предала наследството на неговиот брат, принцот Алберт, војводата од Јорк (кој станал крал [[Џорџ VI]]). Законот, исто така, ги исклучил сите можни идни потомци на Едвард од линијата на наследување, по што [[Едвард VIII]] [[Абдикација|абдицирал]] за да се ожени со својата љубовница, [[Волис Симпсон]], откако се соочил со противење од владите на Обединетото Кралство и британските територии, но иако потпишал декларација за абдикација претходниот ден на 10 декември 1936 година, сепак тој сè уште бил крал сè додека не дал [[кралска согласност]] за овој Закон, што се случило на 11 декември и така законот бил усвоен низ Домовите на Парламентот за еден ден, без амандмани. == Поврзано == * [[Мерки на Англиканската црква]], кои имаат иста сила и ефект како и актите на Парламентот. * [[Линија на наследување на британскиот престол]] * ''[[Статутите на Халсбери]]'' – стандардно дело на авторитет за законодавниот дом во Англија и Велс == Наводи == {{Наводи|colwidth=30em}} == Надворешни врски == * [http://avalon.law.yale.edu/17th_century/england.asp Текст на Повелбата за права] * [http://www.parliament.uk/archives Парламентарните архиви] — го чуваат оригиналот на овој историски запис * [https://publications.parliament.uk/pa/ld200405/ldbills/011/05011.1-i.html Вистинскиот текст на Законот за наследување на круната] * [https://web.archive.org/web/20050123221410/http://politics.guardian.co.uk/print/0,3858,5082405-107973,00.html Статија во ''„Гардијан“'' за Законот за наследување на круната] * [http://www.timesonline.co.uk/article/0,,542-1396885,00.html Уреднички текст во ''„Тајмс“'' во поддршка на предлозите од Законот за наследување на круната]{{Мртва врска|date=January 2025}} * [https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/4175509.stm Статија ''на BBC News'' за повлекувањето на Законот за наследување на круната] [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Повелби]] [[Категорија:Британска монархија]] [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] ida0lenkebg6wmljcjoenxtpray2wlq Ќелија 16 0 1396915 5574919 5572570 2026-06-10T12:56:34Z Jtasevski123 69538 поп 5574919 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Infobox organization | name = Ќелија 16 | image = NMFGIssue2.jpg | caption = Корицата на списанието Ќелија 16 ''Нема повеќе забава и игри'', издание 2 | formation = 1968; пред 58 години }}'''''Ќелија 16''''' (1968-1973) — прогресивна, [[Радикален феминизам|радикална феминистичка]] организација која била активна во Соединетите Американски Држави, позната по својата програма за обука за самоодбрана (поточно [[карате]]), спротивставување на [[Насилство врз жените|насилството врз жените]] и нејзините анализи на односите меѓу мажите и жените во културата на состанување, политиката и економијата на неплатената работа во домот. Сооснована од [[Роксан Данбар]] и Дана Денсмор во 1968 година, Ќелија 16 ги вклучувала првите членови [[Бетси Вориор]], [[Аби Рокфелер]] и Џејн Вест.<ref>{{Наведена книга|title=The Rockefellers: An American Dynasty|last=Collier & Horowitz|first=Peter & David|date=January 1, 1976|publisher=Holt, Rindhart and Winston|isbn=0030083710|pages=600}}</ref> Ќелија 16 понекогаш била погрешно карактеризирана како промовирачка на целибат или [[Сепаратистички феминизам|сепаратизам]] поради нејзината сугестија дека жените остануваат автономни од машките групи и избегнуваат романтични врски со мажи или жени, што би одзело важно време и енергија подобро потрошени на правата на жените.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hopesdoorny.org/betsy-warrior/|title=Betsy Warrior: A True Warrior for Women|last=DePauw|first=Emily|date=March 26, 2019}}</ref> Организацијата имала списание со наслов „ ''Нема повеќе забава и игри“,'' кое имало силно влијание врз развојот на [[Втор бран (феминизам)|вториот бран на феминизам]].''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cambridgema.gov/cwhp/bios_w.html|title=Cambridge Women's Heritage Project Database, W|work=www.cambridgema.gov}}</ref>'' == Историја == Во летото 1968 година, Роксан Данбар објавила оглас во еден подземен весник во [[Бостон]], [[Масачусетс]], повикувајќи на „Фронт за женско ослободување“. Во првичното членство биле Хилари Лангхорст, Сенди Бернард, Дана Денсмор (ќерката на Дона Ален),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1999/07/26/us/donna-allen-78-a-feminist-and-an-organizer.html|title=Donna Allen, 78, a Feminist and an Organizer|work=The New York Times|accessdate=9 August 2024}}</ref> Бетси Вориор, Елен О'Донел, Џејн Вест, Мери Ан Ведерс, Морен Мејнс, Гејл Мареј и Аби Рокфелер.<ref>Endres and Lueck. ''Women's Periodicals in the United States: Social and Political Issues'' (1996) {{ISBN|0-313-28632-9}}</ref><ref name="Echols, Alice 1990">Echols, Alice. ''Daring to Be Bad: Radical Feminism in America, 1967-75'', University of Minnesota Press, 1990, {{ISBN|0-8166-1787-2}}</ref> Името на групата имала за цел „да нагласи дека тие се само една клетка од органско движење“ и се однесувала на адресата на нивните состаноци - Лексингтон Авенју 16.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cambridgema.gov/cwhp/bios_c.html|title=Cambridge Women's Heritage Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20100128225509/http://www.cambridgema.gov/cwhp/bios_c.html#Cell16|archive-date=2010-01-28|accessdate=2007-11-30}}</ref> ''„Нема повеќе забава и игри“'' престанала да се издава во 1973 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.greenlion.com/NMFG/nmfg.html|title=No More Fun & Games: A Journal of Female Liberation|work=www.greenlion.com}}</ref> „Ќелија 16“ исто така се распуштила во 1973 година.<ref name="Echols, Alice 1990">Echols, Alice. ''Daring to Be Bad: Radical Feminism in America, 1967-75'', University of Minnesota Press, 1990, {{ISBN|0-8166-1787-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-8166-1787-2|<bdi>0-8166-1787-2</bdi>]]</ref> == Идеологија == Основана во 1968 година од Роксан Данбар, „Ќелија 16“ е наведена како прва организација што го унапредила концептот на [[сепаратистички феминизам]].<ref name="Echols, Alice 1990, p164">Echols, Alice. ''Daring to Be Bad: Radical Feminism in America, 1967-75'', University of Minnesota Press, 1990, {{ISBN|0-8166-1787-2}}, p. 164.</ref><ref>Saulnier, Christine F. ''Feminist Theories and Social Work: Approaches and Applications'', 1996, {{ISBN|1-56024-945-5}}.</ref> Културната историчарка Алис Еколс ја навела „Ќелија 16“ како пример за феминистички ''хетеросексуален сепаратизам'', бидејќи групата никогаш не се залагала за лезбејство како политичка стратегија. Еколс ја сметала работата на „Ќелија 16“ за „помош во воспоставувањето на теоретската основа за [[Сепаратистички феминизам|лезбејскиот сепаратизам]]“.<ref name="Echols, Alice 1990, p164" /> Во списанието на организацијата „''Нема повеќе забава и игри''“, Роксан Данбар и Лиза Легорн ги советувале жените да „се одвојат од мажите кои свесно не работат за женско ослободување“ советувале и периоди на целибат, наместо лезбејски врски, кои некои лезбејски групи ги етикетираат како „ништо повеќе од лично решение“. Во книгата на Роксан Данбар-Ортиз, ''„Жена одметничка'' “, осврнувајќи се на статијата од членката Дана Денсмор со наслов „За целибатот“ што била објавена во првото издание на „''Нема повеќе забава и игри''“ (1970), Данбар-Ортиз објаснува: „Тој есеј ја митологизира нашата група како давала „заклетви за целибат“.<ref>{{Наведена книга|title=Outlaw Woman|last=Dunbar-Ortiz|first=Roxanne|publisher=University of Oklahoma|year=2014|isbn=978-0-8061-4479-5|page=128}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * Пирсон, Кира, ''Мапирање на реторичките интервенции во „националните“ феминистички истории: Феминизам од втор бран и Не сум ли јас жена'' (1999) ( [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10510979909388482 апстракт] ) * Универзитетот Дјук го дигитализираше [http://library.duke.edu/digitalcollections/wlmpc_wlmms01029/ том] [http://library.duke.edu/digitalcollections/wlmpc_wlmms01029/ 1, бр. 2], од списанието „Нема повеќе забава и игри“ == Литература == * ''Женската држава.'' Кембриџ, Масачусетс : Ќелија 16. (1970) [http://www.worldcat.org/oclc/478356868 OCLC 478356868] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Феминизам]] [[Категорија:Историја на правата на жените]] [[Категорија:Историја на човековите права]] 189o8pu0m6oagk5aq7i0ul6jzgeytzs 5574920 5574919 2026-06-10T12:58:02Z Jtasevski123 69538 5574920 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Infobox organization | name = Ќелија 16 | image = NMFGIssue2.jpg | caption = Корицата на списанието Ќелија 16 ''Нема повеќе забава и игри'', издание 2 | formation = 1968; пред 58 години }}'''''Ќелија 16''''' (1968-1973) — прогресивна, [[Радикален феминизам|радикална феминистичка]] организација која била активна во Соединетите Американски Држави, позната по својата програма за обука за самоодбрана (поточно [[карате]]), спротивставување на [[Насилство врз жените|насилството врз жените]] и нејзините анализи на односите меѓу мажите и жените во културата на состанување, политиката и економијата на неплатената работа во домот. Сооснована од [[Роксан Данбар]] и Дана Денсмор во 1968 година, Ќелија 16 ги вклучувала првите членови [[Бетси Вориор]], [[Аби Рокфелер]] и Џејн Вест.<ref>{{Наведена книга|title=The Rockefellers: An American Dynasty|last=Collier & Horowitz|first=Peter & David|date=January 1, 1976|publisher=Holt, Rindhart and Winston|isbn=0030083710|pages=600}}</ref> Ќелија 16 понекогаш била погрешно карактеризирана како промовирачка на целибат или [[Сепаратистички феминизам|сепаратизам]] поради нејзината сугестија дека жените остануваат автономни од машките групи и избегнуваат романтични врски со мажи или жени, што би одзело важно време и енергија подобро потрошени на правата на жените.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hopesdoorny.org/betsy-warrior/|title=Betsy Warrior: A True Warrior for Women|last=DePauw|first=Emily|date=March 26, 2019}}</ref> Организацијата имала списание со наслов „ ''Нема повеќе забава и игри“,'' кое имало силно влијание врз развојот на [[Втор бран (феминизам)|вториот бран на феминизам]].''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cambridgema.gov/cwhp/bios_w.html|title=Cambridge Women's Heritage Project Database, W|work=www.cambridgema.gov}}</ref>'' == Историја == Во летото 1968 година, Роксан Данбар објавила оглас во еден подземен весник во [[Бостон]], [[Масачусетс]], повикувајќи на „Фронт за женско ослободување“. Во првичното членство биле Хилари Лангхорст, Сенди Бернард, Дана Денсмор (ќерката на Дона Ален),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1999/07/26/us/donna-allen-78-a-feminist-and-an-organizer.html|title=Donna Allen, 78, a Feminist and an Organizer|work=The New York Times|accessdate=9 August 2024}}</ref> Бетси Вориор, Елен О'Донел, Џејн Вест, Мери Ан Ведерс, Морен Мејнс, Гејл Мареј и Аби Рокфелер.<ref>Endres and Lueck. ''Women's Periodicals in the United States: Social and Political Issues'' (1996) {{ISBN|0-313-28632-9}}</ref><ref name="Echols, Alice 1990"/> Името на групата имала за цел „да нагласи дека тие се само една клетка од органско движење“ и се однесувала на адресата на нивните состаноци - Лексингтон Авенју 16.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cambridgema.gov/cwhp/bios_c.html|title=Cambridge Women's Heritage Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20100128225509/http://www.cambridgema.gov/cwhp/bios_c.html#Cell16|archive-date=2010-01-28|accessdate=2007-11-30}}</ref> ''„Нема повеќе забава и игри“'' престанала да се издава во 1973 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.greenlion.com/NMFG/nmfg.html|title=No More Fun & Games: A Journal of Female Liberation|work=www.greenlion.com}}</ref> „Ќелија 16“ исто така се распуштила во 1973 година.<ref name="Echols, Alice 1990">Echols, Alice. ''Daring to Be Bad: Radical Feminism in America, 1967-75'', University of Minnesota Press, 1990, {{ISBN|0-8166-1787-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-8166-1787-2|<bdi>0-8166-1787-2</bdi>]]</ref> == Идеологија == Основана во 1968 година од Роксан Данбар, „Ќелија 16“ е наведена како прва организација што го унапредила концептот на [[сепаратистички феминизам]].<ref name="Echols, Alice 1990, p164">Echols, Alice. ''Daring to Be Bad: Radical Feminism in America, 1967-75'', University of Minnesota Press, 1990, {{ISBN|0-8166-1787-2}}, p. 164.</ref><ref>Saulnier, Christine F. ''Feminist Theories and Social Work: Approaches and Applications'', 1996, {{ISBN|1-56024-945-5}}.</ref> Културната историчарка Алис Еколс ја навела „Ќелија 16“ како пример за феминистички ''хетеросексуален сепаратизам'', бидејќи групата никогаш не се залагала за лезбејство како политичка стратегија. Еколс ја сметала работата на „Ќелија 16“ за „помош во воспоставувањето на теоретската основа за [[Сепаратистички феминизам|лезбејскиот сепаратизам]]“.<ref name="Echols, Alice 1990, p164" /> Во списанието на организацијата „''Нема повеќе забава и игри''“, Роксан Данбар и Лиза Легорн ги советувале жените да „се одвојат од мажите кои свесно не работат за женско ослободување“ советувале и периоди на целибат, наместо лезбејски врски, кои некои лезбејски групи ги етикетираат како „ништо повеќе од лично решение“. Во книгата на Роксан Данбар-Ортиз, ''„Жена одметничка'' “, осврнувајќи се на статијата од членката Дана Денсмор со наслов „За целибатот“ што била објавена во првото издание на „''Нема повеќе забава и игри''“ (1970), Данбар-Ортиз објаснува: „Тој есеј ја митологизира нашата група како давала „заклетви за целибат“.<ref>{{Наведена книга|title=Outlaw Woman|last=Dunbar-Ortiz|first=Roxanne|publisher=University of Oklahoma|year=2014|isbn=978-0-8061-4479-5|page=128}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * Пирсон, Кира, ''Мапирање на реторичките интервенции во „националните“ феминистички истории: Феминизам од втор бран и Не сум ли јас жена'' (1999) ( [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10510979909388482 апстракт] ) * Универзитетот Дјук го дигитализираше [http://library.duke.edu/digitalcollections/wlmpc_wlmms01029/ том] [http://library.duke.edu/digitalcollections/wlmpc_wlmms01029/ 1, бр. 2], од списанието „Нема повеќе забава и игри“ == Литература == * ''Женската држава.'' Кембриџ, Масачусетс : Ќелија 16. (1970) [http://www.worldcat.org/oclc/478356868 OCLC 478356868] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Феминизам]] [[Категорија:Историја на правата на жените]] [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Радикализам]] jnqhciogxtakcg6ra06qg7wn984tt2e Руската шума 0 1396919 5575106 5572577 2026-06-10T21:36:25Z ГП 23995 /* Содржина */ дополнување 5575106 wikitext text/x-wiki '''„Руската шума“''' ([[Руски јазик|руски]]: ''Русский лес'') — [[роман]] на рускиот писател [[Леонид Леонов]], пишуван од 1950 до 1953, а објавен во 1954 година. ==Содржина== ===Прва глава=== Аполинарија (Поља) Вихровна доаѓа на студии во [[Москва]] и се сместува во станот на нејзината другарка Варвара (Варја) Черњецова. Родителите на Поља се одамна разделени: татко ѝ, шумарскиот професор Иван Матвејич Вихров, живее во Москва, а Поља и мајка ѝ Леночка живеат во малото место Лошкарјов крај реката Јенга. Веднаш по пристигнувањето во градот, Поља оди во станот на татко ѝ, а таму ја затекнува тетка ѝ Таиска при што од разговорот со неа сфаќа дека нејзините предрасуди за татко ѝ биле целосно погрешни. Истата ноќ, германската војска го напаѓа [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref>Леонид Леонов, ''Руска шума''. Просвета, Београд, 1965, стр. 41-83.</ref> ===Втора глава=== Кога се враќа дома, професорот Вихров дознава дека во меѓувреме го посетила Поља и тоа го поттикнува да се замисли над своето минато. Во стручната јавност тој е познат како голем критичар на претераното сечење на шумите поради што е остро напаѓан од познатиот професор Грацијански, неговиот дамнешен другар од студентските денови. Тој живее во мал стан, заедно со својата полусестра и со посинокот Сергеј, а сопругата одамна го напуштила. Возбуден од посетата на ќерка си, тој се присетува на детството: смртта на татко му, другарот Демитка, љубовта кон природата, дружењето со старецот Калина Глухов, сечењето на старата шума и преселбата со мајка си во [[Санкт Петербург|Петроград]].<ref>Леонид Леонов, ''Руска шума''. Просвета, Београд, 1965, стр. 84-137.</ref> ===Трета глава=== Поља е многу исплашена од бомбардирањето на Москва и постојано се крие во подрумот. Таму го запознава Грацијански, кој ѝ раскажува за татко ѝ. Под влијание на неговите зборови, таа повторно создава лоша претстава за него и запаѓа во тага. Срамејќи се од татко си, таа почнува да помага во јавните работи во градот, а Варја постојано ја советува, овозможувајќи ѝ да го надмине стравот. Најпосле, Поља ѝ ја кажува својата мака на Варја, која го посетува Вихров со цел да добие подобра претстава за него.<ref>Леонид Леонов, ''Руска шума''. Просвета, Београд, 1965, стр. 138-175.</ref> ===Четврта глава=== Летото 1899 година, Иван Вихров и мајка му пристигаат во Петроград, каде се сместуваат кај стрико му. Во една прилика, Иван пак го среќава претприемачот Книшов кој ја исекол старата шума во родниот крај на Иван. Тогаш, Книшов му дава пари, а Иван не сака да ги прими. Во текот на следните пет години, Иван работи како шумар, а по враќањето во Петроград дознава за смртта на мајка му и за исчезнувањето на стрико му. Одвреме навреме, непознат добротвор му испраќа пари и тој се запишува на шумарскиот институт. Тој се сомнева дека парите му ги испраќа Книшов, но таа претпоставка ја отфрла две години подоцна, кога случајно го среќава некогашниот трговец како питач. За време на студиите, Иван се дружи со Грацијански, кој е единственото богато момче во друштвото. Во 1911 година, Иван е уапсен и испратен во прогонство во северните краишта на [[Русија]], каде работи како шумар. Во 1913 година е амнестиран и некое време скита низ Русија, гледајќи како систематски се уништуваат шумите. Кога започнува [[Прва светска војна|Првата светска војна]], тој е мобилизиран, но во 1916 година е ранет во ногата, така што е ослободен од воената служба и се вработува како шумар во родниот крај.<ref>Леонид Леонов, ''Руска шума''. Просвета, Београд, 1965, стр. 176-227.</ref> ===Петта глава=== Поради бомбардирањето, власта ги евакуира децата од Москва. Линијата на фронтот се доближува до градот и Поља и Варја работат на одбранбената линија. Тогаш, Поља повторно ја зафаќа паничен страв од можната смрт. Таа решава да ја открие тајната на минатото на татко ѝ. Таиска ѝ раскажува за детството на Леночка и за запознавањето со Иван Вихров, кој во тоа време работел како шумар во родниот крај.<ref>Леонид Леонов, ''Руска шума''. Просвета, Београд, 1965, стр. 228-270.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дела на Леонид Леонов]] [[Категорија:Руски романи]] [[Категорија:Романи на руски јазик]] [[Категорија:Книги од 1954 година]] [[Категорија:Романи кои се одвиваат во Русија]] 5e9rqqkmem4ngiz8qyz751543rmmuqu Тужба за геноцид на Јужна Африка против Израел 0 1396923 5575289 5572136 2026-06-11T09:53:17Z BosaFi 115936 5575289 wikitext text/x-wiki {{Разликување|Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии}}{{Судски случај|italic title=no|name=Примена на Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид во Појасот Газа (Јужна Африка против Израел)|court=[[Меѓународен суд на правдата]]|image=Seal of the International Court of Justice.png|imagesize=|imagelink=|imagealt=|caption=|full name=Примена на Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид во Појасот Газа (Јужна Африка против Израел)|start_date=29 Декември 2023<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=12|day1=29|year1=2023}}) <br /> Зборник на трудови [https://www.courthousenews.com/wp-content/uploads/2023/12/South-Africa-v-Israel.pdf]|date_decided=|citations=|ECLI=|transcripts={{ubli|[https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240111-ora-01-00-bi.pdf Транскрипт од поднесоците на Јужна Африка во врска со привремените мерки] |[https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf Транскрипт од поднесоците на Израел во врска со привремените мерки] |[[:s:South Africa v. Israel (Order of 26 January 2024)|Наредбата на судот во врска со привремените мерки]]}}|judges=Главен судија {{indented plainlist| * [[Џоан Доногју]] (Претседател) * [[Кирил Геворгијан]] (Потпретседател) }} Придружни судии {{indented plainlist| * [[Питер Томка]] * [[Рони Абрахам]] * [[Мохамед Бенуна]] * [[Абдулкави Јусуф]] * [[Ксуе Ханќин]] * [[Далвеер Бандари]] * [[Патрик Липтон Робинсон]] * [[Наваф Салам]] * [[Јуџи Ивасава]] * [[Георг Нолте]] * [[Леонардо Немер Калдеира Брант]] * [[Јулија Себутинде]] * [[Хилари Чарлсворт]] * [[Ахарон Барак]] ("ad hoc") * [[Дикганг Мосенеке]] ("ad hoc")}}|number of judges=17|decision by=|concurring=|dissenting=|concur/dissent=|prior actions=|appealed from=|appealed to=|subsequent actions=|related actions=|opinions=|keywords={{Hlist|[[Израелско-палестински конфликт]]|[[воена окупација]]|[[јавно меѓународно право]]}}|indictment=Израел извршил и врши геноцидни дела и геноцид врз Палестинците во Појасот Газа, кршејќи ја [[Конвенцијата за геноцид]]}}'''''Примената на Конвенцијата за спречување и казнување на злосторството геноцид во Појасот Газа (Јужна Африка против Израел)''''' — тековен [[Меѓународно право|случај]] што бил поднесен пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] на 29 декември 2023 година од страна на [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]] во врска со однесувањето и делото извршено од страна на [[Израел]] во [[Појас Газа|Појасот Газа]] за време на [[Израелско-палестинска војна (2023)|Израелско-палестинската војна]] што резултирало со [[Хуманитарна криза во Газа|хуманитарна криза]] и масовни убиства. Јужна Африка тврдела дека Израел извршил и врши геноцид во Газа, кршејќи ја [[Конвенција за спречување и казнување на злосторството за геноцид|Конвенцијата за геноцид]], вклучувајќи го и она што Јужна Африка го опишала како [[Израелски апартхејд|75-годишен апартхејд]] на Израел, [[Територии окупирани од Израел|56-годишна окупација]] и [[Блокада на појасот Газа|16-годишна блокада на Појасот Газа]].<ref name="Powell 2024 g408">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.voanews.com/a/south-africa-to-take-israel-to-top-un-court-on-genocide-claim-in-gaza-/7427539.html|title=South Africa to Take Israel to Top UN Court on Genocide Claim in Gaza|last=Powell|first=Anita|date=5 January 2024|work=[[Voice of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106225145/https://www.voanews.com/a/south-africa-to-take-israel-to-top-un-court-on-genocide-claim-in-gaza-/7427539.html|archive-date=6 January 2024|accessdate=6 January 2024|quote=In the court application, South Africa argues that the treatment of Palestinians also bears strong resemblance to South Africa's own racially motivated apartheid regime, which ended in 1994 with Mandela's election. 'It is important', the submission reads, 'to place the acts of genocide in the broader context of Israel's conduct towards Palestinians during its 75-year-long apartheid, its 56-year-long belligerent occupation of Palestinian territory and its 16-year-long blockade of Gaza, including the serious and ongoing violations of international law associated therewith, including grave breaches of the Fourth Geneva Convention, and other war crimes and crimes against humanity.'}}</ref> Јужна Африка побарала од Меѓународниот суд за правда да посочи [[Привремена мерка за заштита|привремени мерки за заштита]], вклучително и итно прекинување на операциите на Израел,<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf|title=Proceedings instituted by South Africa against the State of Israel on 29 December 2023|date=29 December 2023|work=[[International Court of Justice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105144115/https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394|archive-date=5 January 2024|accessdate=5 January 2024}} [https://jusmundi.com/en/document/pdf/other/en-proceedings-instituted-by-south-africa-against-the-state-of-israel-on-29-december-2023-application-instituting-proceedings-and-request-for-the-indication-of-provisional-measures-friday-29th-december-2023 ALT Link]</ref>{{Sfn|Human Rights Watch|2024}}<ref name="Masweneng">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-dikgang-moseneke-to-join-bench-of-judges-in-israel-hamas-world-court-case/|title=Dikgang Moseneke to join bench of judges in Israel-Hamas world court case|last=Masweneng|first=Kgaugelo|date=5 January 2024|work=[[TimesLIVE]]|language=en-ZA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114141439/https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-dikgang-moseneke-to-join-bench-of-judges-in-israel-hamas-world-court-case/|archive-date=14 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> обвинувајќи ги барањата што Израел ги окарактеризирал како „неосновани“, обвинувајќи ја земјата дека „функционира како легална рака“ на [[Хамас]]<ref name="X-Haiat-11Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/LiorHaiat/status/1745427037039280207|title=Lior Haiat – Spokesperson of the Israeli Ministry of Foreign Affairs|date=11 January 2024|work=X (formerly Twitter)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117031246/https://twitter.com/LiorHaiat/status/1745427037039280207|archive-date=17 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref><ref name="JP0-11-01">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/international/article-781745|title=Israel: South African genocide claims at ICJ are baseless|date=11 January 2024|work=The Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121155231/https://www.jpost.com/international/article-781745|archive-date=21 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> и воедно изјавил дека води војна за [[Самоодбрана во меѓународното право|самоодбрана]] во согласност со меѓународното право по [[Нападите од 7 октомври|нападот предводен од Хамас]] на нејзина територија на 7 октомври 2023 година.<ref name="UNnews12">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|title=War against Hamas in Gaza is act of self-defence, Israel tells world court|date=12 January 2024|work=UN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112144239/https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|archive-date=12 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref> Во јануари 2024 година биле водени дводневни јавни расправи на 11 и 12 јануари во [[Палата на мирот|Палатата на мирот]] во [[Хаг]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-pre-01-00-en.pdf|title=12 January press release: Conclusion of the public hearings held on Thursday 11 and Friday 12 January 2024|date=12 January 2023|publisher=International Court of Justice|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112185835/https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-pre-01-00-en.pdf|archive-date=12 January 2024|accessdate=13 January 2024}}</ref> каде судот пресудил дека било веројатно дека дејствијата на Израел би можеле да ги прекршат правата на палестинскиот народ заштитени со Конвенцијата за геноцид и издаде привремени мерки,<ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/01/gaza-icj-ruling-offers-hope-protection-civilians-enduring-apocalyptic "Gaza: ICJ ruling offers hope for protection of civilians enduring apocalyptic conditions, say UN experts"]. {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240201142418/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/01/gaza-icj-ruling-offers-hope-protection-civilians-enduring-apocalyptic|date=1 February 2024}}. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. 31 January 2024. "The ICJ found it plausible that Israel's acts could amount to genocide and issued six provisional measures, ordering Israel to take all measures within its power to prevent genocidal acts, including preventing and punishing incitement to genocide, ensuring aid and services reach Palestinians under siege in Gaza, and preserving evidence of crimes committed in Gaza."</ref> во кои му наложил на Израел да ги преземе сите мерки со цел да спречи какви било дејствија спротивни на [[Конвенција за спречување и казнување на злосторството за геноцид|Конвенцијата за геноцид од 1948 година]],<ref name="Patrick Kingsley">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/333c0a8f-4e98-5a9f-8514-ef9aaf4f1e53|title=Israel-Hamas War: Update from Patrick Kingsley|date=26 January 2024|work=The New York Times|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126131634/https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/333c0a8f-4e98-5a9f-8514-ef9aaf4f1e53|archive-date=26 January 2024}}</ref><ref name="Time">{{Наведен нестручен часопис|location=|access-date=26 January 2024}}</ref> но не му наложил на Израел да ја прекине својата воена кампања.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-braces-world-court-ruling-focuses-attack-south-gaza-2024-01-26/|title=World Court stops short of Gaza ceasefire order for Israel|date=27 January 2024|work=Reuters|access-date=27 January 2024}}</ref> Судот, исто така, изразил загриженост за судбината на заложниците држени во Појасот Газа<ref name="BBC says ICJ says">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/live/world-68097640|title=Gaza war: ICJ says Israel must prevent genocidal acts in Gaza|work=BBC News|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126093118/https://www.bbc.com/news/live/world-68097640|archive-date=26 January 2024|language=en-gb}}</ref> и ја признал [[Хуманитарна криза во Газа|катастрофалната ситуација во Газа]].<ref name="bbc20240126">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68113223|title=Israel reined in by ICJ rulings on Gaza – but will it obey?|date=26 January 2024|work=BBC News|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126200114/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68113223|archive-date=26 January 2024}}</ref> Кон крајот на февруари, [[Хјуман рајтс воч]] и [[Амнести интернешенал|Амнести интернешнл]] потврдиле дека Израел не ги почитувал привремените мерки на Меѓународниот суд за правда и дека попречувањето на влезот и дистрибуцијата на помош претставувале воени злосторства.<ref name="HRW111">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case|title=Israel Not Complying with World Court Order in Genocide Case|date=26 February 2024|work=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227022141/https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case|archive-date=27 February 2024|accessdate=27 February 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/02/israel-defying-icj-ruling-to-prevent-genocide-by-failing-to-allow-adequate-humanitarian-aid-to-reach-gaza/|title=Israel defying ICJ ruling to prevent genocide by failing to allow aid into Gaza|date=26 February 2024|publisher=Amnesty International|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227035450/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/02/israel-defying-icj-ruling-to-prevent-genocide-by-failing-to-allow-adequate-humanitarian-aid-to-reach-gaza/|archive-date=27 February 2024|accessdate=25 May 2024}}</ref> На 28 март 2024 година, по второто барање за дополнителни мерки, Меѓународниот суд за правда наредил нови итни мерки, наредувајќи му на Израел да обезбеди основни резерви на храна, без одлагање, бидејќи жителите на Газа [[Глад во Појасот Газа|се соочувале со глад и глад]].<ref name="aljazeera20240328">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475|title=ICJ orders Israel to stop preventing 'delivery of urgently needed' aid|date=28 March 2024|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402063034/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475|archive-date=2 April 2024|accessdate=2 April 2024}}</ref><ref name="reuters20240328">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/world-court-orders-israel-take-measures-ensure-food-gets-into-gaza-2024-03-28/|title=World court orders Israel to take action to address Gaza famine|date=28 March 2024|work=Reuters}}</ref> На 24 мај, со 13 гласови „за“, судот го издал она што некои експерти го сметале за двосмислена наредба, но која била широко разбрана како барање од Израел веднаш да ја запре својата [[Офанзива на Рафа|офанзива во Рафа]]<ref name="nytimes20240530">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/05/30/world/europe/icj-israel-rafah-offensive-explained.html|title=What the I.C.J. Ruling Actually Means for Israel's Offensive in Rafah|last=Taub|first=Amanda|date=30 May 2024|work=The New York Times|access-date=30 May 2024|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="theguardian20240529">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/global/article/2024/may/29/how-a-single-comma-is-allowing-israel-to-question-icj-rafah-ruling|title=How a single comma is allowing Israel to question ICJ Rafah ruling|last=Wintour|first=Patrick|date=29 May 2024|work=The Guardian|access-date=30 May 2024|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-icj-order-halt-rafah-offensive-what-next-rcna154102|title=Isolated Israel argues U.N. court ruling leaves door open to Rafah offensive|date=27 May 2024|work=NBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529194718/https://www.nbcnews.com/news/world/israel-icj-order-halt-rafah-offensive-what-next-rcna154102|archive-date=29 May 2024|accessdate=2 November 2024|quote=It was widely viewed as an unambiguous statement: The top United Nations court ordered Israel to immediately halt its military assault on Rafah – a dramatic intervention that left the nation and its chief ally, the U.S., increasingly isolated on the world stage.}}</ref><ref name="haque">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/|title=Halt: The International Court of Justice and the Rafah Offensive|last=Haque|first=Adil|authorlink=Adil Ahmad Haque|date=25 May 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528124015/https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/|archive-date=28 May 2024|accessdate=4 November 2024}}</ref> кое толкување го отфрлил и продолжил со своите [[Напад во Тел ал-Султан|офанзивни операции]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/c722zv1r5yro|title=Israel-Gaza: What does ICJ ruling on Israel's Rafah offensive mean?|date=28 May 2024|work=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529173848/https://www.bbc.com/news/articles/c722zv1r5yro|archive-date=29 May 2024|accessdate=30 May 2024}}</ref> Во април 2024 година, Меѓународниот суд за правда побарал сеопфатни правни мислења од двете земји, со што Јужна Африка го поднела својот [[Спомен (закон)|поднесок]] во октомври 2024 година, додека Израел го поднел своето мислење во март 2026 година по две одложувања. == Позадина == {{Главна|Геноцид во Газа|Обвинение за палестински геноцид|Израелска инвазија на Појасот Газа|Конвенција за геноцид}}Во 1948 година, [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на Обединетите нации]] едногласно ја усвоило Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид, која го дефинирала геноцидот како кое било од петте „дела извршени со [[Геноцидна намера|намера да се уништи]] или исчисти, целосно или делумно, национална, етничка, расна или религиозна група“, а делата биле: 1. убивање на членови на заштитената група, Нанесување сериозни телесни или ментални повреди, 2. наметнување услови за живот со намера да се уништи групата, 3. спречување на раѓања и насилно преместување на деца надвор од заштитената група. Жртвите морале да бидат цел поради нивното вистинско или перцепирано членство во заштитена национална, етничка, расна или религиозна група.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/ar/preventgenocide/adviser/pdf/osapg_analysis_framework.pdf|title=Legal definition of genocide|last=Office of the UN Special Adviser on the Prevention of Genocide|date=2014|publisher=[[United Nations]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130033138/http://www.un.org/ar/preventgenocide/adviser/pdf/osapg_analysis_framework.pdf|archive-date=30 January 2016|accessdate=29 December 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.voanews.com/a/what-is-genocide/3238713.html|title=What Is Genocide?|date=15 March 2016|publisher=[[Voice of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811221949/https://www.voanews.com/a/what-is-genocide/3238713.html|archive-date=11 August 2017|accessdate=29 December 2023}}</ref> И Израел и Јужна Африка ја потпишале и ратификувале Конвенцијата за геноцид без [[Резервација (закон)|резерва]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-1&chapter=4&clang=_en|title=United Nations Treaty Collection|work=treaties.un.org|language=EN|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123110816/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-1&chapter=4&clang=_en|archive-date=23 January 2023|accessdate=16 January 2024}}</ref><ref name="apnews20231229">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza|date=29 December 2023|work=[[Associated Press]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102144544/https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|archive-date=2 January 2024|language=en}}</ref> == Зборник на трудови == [[Податотека:La_haye_palais_paix_jardin_face.JPG|мини|Јавните расправи ќе се одржат во [[Палата на мирот|Палатата на мирот]] во [[Хаг]].]] Постапката била покрената на 29 декември 2023 година пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] согласно [[Конвенција за спречување и казнување на злосторството за геноцид|Конвенцијата за геноцид]]<ref name="apnews20231229">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza|date=29 December 2023|work=[[Associated Press]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102144544/https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|archive-date=2 January 2024|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/01/11/world/middleeast/genocide-case-israel-south-africa.html|title=Israel Faces Accusation of Genocide as South Africa Brings Case to U.N. Court|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=11 January 2024|work=The New York Times|access-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113053852/https://www.nytimes.com/2024/01/11/world/middleeast/genocide-case-israel-south-africa.html|archive-date=13 January 2024|last2=Yazbek|first2=Hiba|language=en-US|issn=0362-4331|last3=Fuller|first3=Thomas}}</ref> и покрената согласно член IX од конвенцијата.<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf|title=Proceedings instituted by South Africa against the State of Israel on 29 December 2023|date=29 December 2023|work=[[International Court of Justice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105144115/https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394|archive-date=5 January 2024|accessdate=5 January 2024}} [https://jusmundi.com/en/document/pdf/other/en-proceedings-instituted-by-south-africa-against-the-state-of-israel-on-29-december-2023-application-instituting-proceedings-and-request-for-the-indication-of-provisional-measures-friday-29th-december-2023 ALT Link]</ref><ref>{{Наведена изјава за печат|date=29 December 2023|title=South Africa institutes proceedings against Israel and requests the International Court of Justice to indicate provisional measures|url=https://www.un.org/unispal/document/icj-southafrica-israel-genocide-29dec2023/|location=The Hague, Netherlands|access-date=5 January 2023}}</ref> Заменик-директорот за меѓународна правда во [[Хјуман рајтс воч|„Хјуман рајтс воч“]], [[Балкис Џарах]], забележал дека случајот пред Меѓународниот суд за правда не бил гонење на поединци и директно не го вклучувал [[Меѓународен кривичен суд|Меѓународниот кривичен суд]], посебно тело<ref name="apnews20231229">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza|date=29 December 2023|work=[[Associated Press]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102144544/https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|archive-date=2 January 2024|language=en}}</ref> кое моментално спроведува [[Истрага на Меѓународниот кривичен суд во Палестина|сопствена истрага]]<ref name="ICC_Bensouda_Palestine_investigation_confirmed">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icc-cpi.int/news/statement-icc-prosecutor-fatou-bensouda-respecting-investigation-situation-palestine|title=Statement of ICC Prosecutor, Fatou Bensouda, respecting an investigation of the Situation in Palestine|date=3 March 2021|work=[[International Criminal Court]]|archive-url=https://archive.today/20230722194420/https://www.icc-cpi.int/news/statement-icc-prosecutor-fatou-bensouda-respecting-investigation-situation-palestine|archive-date=22 July 2023}}</ref> и изјавил дека случајот претставувал можност да се „дадат јасни, дефинитивни одговори на прашањето дали Израел врши геноцид врз палестинскиот народ“.<ref name="apnews20231229" /> Според правните академици, барањето на Јужна Африка за привремени мерки против Израел не барала утврдување дали Израел всушност извршил геноцид, туку барала утврдување дека е „веројатно“ дека палестинските права според конвенцијата биле прекршени.<ref name="Human Rights Watch 2024 n200">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/news/2024/01/26/gaza-world-court-orders-israel-prevent-genocide|title=Gaza: World Court Orders Israel to Prevent Genocide|date=26 January 2024|work=Human Rights Watch|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201003752/https://www.hrw.org/news/2024/01/26/gaza-world-court-orders-israel-prevent-genocide|archive-date=1 February 2024|accessdate=9 February 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/12/south-africa-israel-icj-genocide-allegations/|title=Israel rejects genocide allegations at international court|last=Rauhala|first=Emily|date=12 January 2024|work=[[The Washington Post]]|access-date=14 January 2024|archive-url=https://archive.today/20240112155436/https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/12/south-africa-israel-icj-genocide-allegations/|archive-date=12 January 2024|last2=Hendrix|first2=Steve}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/we-should-be-worried-israel-faces-peril-at-the-hague-in-gaza-genocide-case/|title='We should be worried': Israel faces peril at The Hague in Gaza 'genocide' case|last=Sharon|first=Jeremy|date=10 January 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114025458/https://www.timesofisrael.com/we-should-be-worried-israel-faces-peril-at-the-hague-in-gaza-genocide-case/|archive-date=14 January 2024}}</ref> Неодамнешните одлуки во врска со доделувањето привремени мерки биле донесени помеѓу две недели и еден месец по сослушувањата,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mondoweiss.net/2024/01/south-africas-icj-case-could-be-a-game-changer/|title=South Africa's ICJ case could be a game changer|date=10 January 2024|work=Mondoweiss|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111161251/https://mondoweiss.net/2024/01/south-africas-icj-case-could-be-a-game-changer/|archive-date=11 January 2024|accessdate=11 January 2024}}</ref> а конечната пресуда за случајот можела да трае со години. <ref name="apnews20231229">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza|date=29 December 2023|work=[[Associated Press]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102144544/https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|archive-date=2 January 2024|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ft.com/content/63a829c9-befc-4647-bdcd-a59bb683652c|title=Hague court begins hearing case alleging Israeli genocide in Gaza|work=www.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111152205/https://www.ft.com/content/63a829c9-befc-4647-bdcd-a59bb683652c|archive-date=11 January 2024|accessdate=11 January 2024}}</ref> Во фебруари 2024 година започнале одделно сослушувањата во врска со барањето на ОН за необврзувачко советодавно мислење за [[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии|правните последици што произлегуваат од политиките и практиките на Израел на окупираната палестинска територија, вклучувајќи го и Источен Ерусалим]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/world-court-israel-genocide-gaza-south-africa-774ab3c3d57fd7bcc627602eaf47fd98|title=South Africa tells the UN top court Israel is committing genocide in Gaza as a landmark case begins|date=11 January 2024|work=AP News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111150312/https://apnews.com/article/world-court-israel-genocide-gaza-south-africa-774ab3c3d57fd7bcc627602eaf47fd98|archive-date=11 January 2024|accessdate=11 January 2024}}</ref> На 24 јануари 2024 година, Судот објавил дека ќе донесе одлука по барањето за привремени мерки на 26 јануари 2024 година.<ref name="www.icj-cij.org">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240124-pre-01-00-en.pdf|title=The Court to deliver its Order on Friday 26 January 2024 at 1 p.m.|date=24 January 2024|work=International Court of Justice|accessdate=25 January 2024}}</ref> На 12 февруари 2024 година, Јужна Африка побарала од судот да разгледа дали планираната израелска воена офанзива врз Рафа „веќе довела до и ќе резултира со понатамошни убиства, штети и уништувања од големи размери“, што било де факто прекршување и на Конвенцијата за геноцид и на Наредбата на Судот од 26 јануари.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/south-africa-israel-gaza-rafah-un-court-b2495397.html|title=South Africa launches 'urgent request' to UN court over Israel's Rafah attack|date=13 February 2024|work=The Independent|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510141709/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/south-africa-israel-gaza-rafah-un-court-b2495397.html|archive-date=10 May 2024|accessdate=13 February 2024}}</ref> === Позицијата на владата на Јужна Африка === [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]] го обвинувала Израел за извршување акти на геноцид во Појасот Газа, со тоа кршејќи ја Конвенцијата за геноцид од 1948 година, која го дефинирала и забранувала геноцидот<ref name="Violationof1948GC1">{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/3/can-south-africas-icj-case-against-israel-stop-war-in-gaza|title=Can South Africa's ICJ case against Israel stop war in Gaza?|last=Lawal|first=Shola|date=3 January 2024|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240104230049/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/3/can-south-africas-icj-case-against-israel-stop-war-in-gaza|archive-date=4 January 2024}}</ref><ref name="Violationof1948GC2">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/04/stakes-high-as-south-africa-brings-claim-of-genocidal-intent-against-israel|title=Stakes high as South Africa brings claim of genocidal intent against Israel|last=Wintour|first=Patrick|date=4 January 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106152436/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/04/stakes-high-as-south-africa-brings-claim-of-genocidal-intent-against-israel|archive-date=6 January 2024}}</ref> и воедно го покренала случајот повикувајќи се на својата „обврска да спречи геноцид“ како потписничка на [[Конвенција за спречување и казнување на злосторството за геноцид|Конвенцијата за геноцид на Обединетите нации]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/israels-war-on-gaza-and-the-obligation-to-prevent-genocide|title=Israel's war on Gaza and the 'obligation to prevent genocide'|last=Kestler-D'Amours|first=Jillian|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122073538/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/israels-war-on-gaza-and-the-obligation-to-prevent-genocide|archive-date=22 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> Правниот тим на Јужна Африка ги вклучувал [[Џон Дугард]], [[Адила Хасим]], [[Тембека Нгчукаитоби]], [[Макс ду Плеси|Макс ду Плесис]], [[Тшидисо Рамогале]], [[Сара Пудифин-Џонс]], Лерато Зикалала, [[Воган Лоу|Вон Лоу]] и [[Блин Ни Гралај|Блин Ни Гралаи]],<ref name="Kgosana 2024 x418">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-the-a-team-lawyers-representing-south-africa-at-the-world-court-against-israel/|title=The 'A-team' lawyers representing South Africa at the world court against Israel|last=Kgosana|first=Rorisang|date=5 January 2024|work=[[TimesLIVE]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106140521/https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-the-a-team-lawyers-representing-south-africa-at-the-world-court-against-israel/|archive-date=6 January 2024|accessdate=6 January 2024}}</ref> а исто таа и го назначила поранешниот [[Заменик-врховен судија на Јужна Африка|заменик-врховен судија]] [[Дикганг Мосенеке]] за [[Судии на Меѓународниот суд на правдата|''ад хок'' судија]].<ref name="Masweneng">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-dikgang-moseneke-to-join-bench-of-judges-in-israel-hamas-world-court-case/|title=Dikgang Moseneke to join bench of judges in Israel-Hamas world court case|last=Masweneng|first=Kgaugelo|date=5 January 2024|work=[[TimesLIVE]]|language=en-ZA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114141439/https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-dikgang-moseneke-to-join-bench-of-judges-in-israel-hamas-world-court-case/|archive-date=14 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref><ref name="repubblica20240111">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/esteri/2024/01/11/news/aia_ritratto_giudici_sudafrica_moseneke-421858564/|title=L'Aia, il giudice sudafricano cresciuto accanto a Mandela|last=Lombardi|first=Anna|date=11 January 2024|work=[[la Repubblica]]|language=it-IT|trans-title=The Hague, the South African judge who grew up with Mandela|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115104238/https://www.repubblica.it/esteri/2024/01/11/news/aia_ritratto_giudici_sudafrica_moseneke-421858564/|archive-date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> За време на неговиот затвор на [[островот Робен]], Мосенеке се запознал и се спријателил со својот колега активист [[Внатрешен отпор кон апартхејдот|против апартхејдот]] и иден [[Претседател на ЈАР|претседател]] [[Нелсон Мандела]],<ref name="repubblica20240111" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.news24.com/Archives/City-Press/Dikgang-Moseneke-tries-as-a-judge-to-live-out-Mandelas-ideals-20150430|title=Dikgang Moseneke tries as a judge to live out Mandela's ideals|date=7 December 2012|publisher=News24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608221137/http://www.news24.com/archives/city-press/dikgang-moseneke-tries-as-a-judge-to-live-out-mandelas-ideals-20150430|archive-date=8 June 2016|accessdate=15 January 2024}}</ref> кој подоцна и самиот станал поддржувач на палестинската кауза,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilpost.it/2024/01/11/sudafrica-israele-causa-genocidio/|title=La causa del Sudafrica contro Israele per genocidio, spiegata|date=11 January 2024|work=[[Il Post]]|language=it-IT|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113175357/https://www.ilpost.it/2024/01/11/sudafrica-israele-causa-genocidio/|archive-date=13 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mandela.gov.za/mandela_speeches/1997/971204_palestinian.htm|title=Address by President Nelson Mandela at International Day of Solidarity with Palestinian People, Pretoria|date=4 December 1997|work=www.mandela.gov.za|language=en-ZA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112085911/http://www.mandela.gov.za/mandela_speeches/1997/971204_palestinian.htm|archive-date=12 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> а воедно и голем број други меѓународни политички личности се приклучиле на јужноафриканската делегација, вклучувајќи ги [[Џереми Корбин]] и [[Жан-Лук Меланшон]].<ref name="The Jerusalem Post 2024 v738">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-781474|title=Jeremy Corbyn joins South Africa's ICJ case on Gaza genocide|date=9 January 2024|work=The Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110102543/https://www.jpost.com/breaking-news/article-781474|archive-date=10 January 2024|accessdate=10 January 2024}}</ref> Во барањето од 84 страници, Јужна Африка тврдела дека дејствијата на Израел „се геноцидни по карактер бидејќи имаат за цел да доведат до уништување на значителен дел од палестинската национална, расна и етничка група“<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf|title=Proceedings instituted by South Africa against the State of Israel on 29 December 2023|date=29 December 2023|work=[[International Court of Justice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105144115/https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394|archive-date=5 January 2024|accessdate=5 January 2024}} [https://jusmundi.com/en/document/pdf/other/en-proceedings-instituted-by-south-africa-against-the-state-of-israel-on-29-december-2023-application-instituting-proceedings-and-request-for-the-indication-of-provisional-measures-friday-29th-december-2023 ALT Link]</ref><ref name="abcnews20240102">{{Наведени вести|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/south-africas-genocide-case-israel-sets-high-stakes-106055104|title=South Africa's genocide case against Israel sets up a high-stakes legal battle at the UN's top court|last=Corder|first=Mike|date=2 January 2024|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103021153/https://abcnews.go.com/International/wireStory/south-africas-genocide-case-israel-sets-high-stakes-106055104|archive-date=3 January 2024|language=en}}</ref> и побарала од Меѓународниот суд за правда да издаде обврзувачка правна наредба на [[Привремена наредба|привремена]] основа (т.е. пред расправата за основаноста на барањето), со која ќе се бара од Израел „веднаш да ги прекине своите воени операции во и против Газа“,<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023" /><ref name="abcnews20240102" /> а дополнително на тоа, актуелниот јужноафрикански претседател [[Сирил Рамафоса|Сирил Рамафоса,]] исто така, [[Израелски апартхејд|ги спореди дејствијата на Израел]] со [[апартхејд]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2023/12/29/world/middleeast/south-africa-israel-genocide.html|title=South Africa accuses Israel of genocide in a U.N. court.|last=Carl|first=Traci|date=29 December 2023|work=[[The New York Times]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240104022012/https://www.nytimes.com/2023/12/29/world/middleeast/south-africa-israel-genocide.html|archive-date=4 January 2024|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Во тужбата се тврдело дека: „делата и пропустите од страна на Израел... се геноцидни по карактер, бидејќи се извршени со потребната специфична намера... да ги уништат Палестинците во Газа како дел од пошироката палестинска национална, расна и етничка група“,<ref name="Violationof1948GC2">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/04/stakes-high-as-south-africa-brings-claim-of-genocidal-intent-against-israel|title=Stakes high as South Africa brings claim of genocidal intent against Israel|last=Wintour|first=Patrick|date=4 January 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106152436/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/04/stakes-high-as-south-africa-brings-claim-of-genocidal-intent-against-israel|archive-date=6 January 2024}}</ref> а наводните геноцидни дејствија наведени во тужбата вклучувале масовно убивање на Палестинци во Газа, уништување на нивните домови, [[Евакуации од Појасот Газа|нивно протерување и раселување]], како и [[Israeli blockade of the Gaza Strip (2023–present)|блокада]] на храна, вода и медицинска помош за регионот. Јужна Африка тврдела дека Израел вовел мерки за спречување на раѓањата кај Палестинците преку уништување на основните здравствени услуги кои биле од витално значење за опстанокот на бремените жени и нивните бебиња и во тужбата уште се тврдело дека овие дејствија имале „намена да доведат до нивно [Палестинците] уништување како група“.<ref name="Violationof1948GC1">{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/3/can-south-africas-icj-case-against-israel-stop-war-in-gaza|title=Can South Africa's ICJ case against Israel stop war in Gaza?|last=Lawal|first=Shola|date=3 January 2024|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240104230049/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/3/can-south-africas-icj-case-against-israel-stop-war-in-gaza|archive-date=4 January 2024}}</ref><ref name="Gibbons 2024 v143">{{Наведена мрежна страница|url=https://jacobin.com/2024/01/south-africa-genocide-case-israel|title=South Africa's Genocide Case Against Israel Is Strong|last=Gibbons|first=Chip|date=12 January 2024|work=Jacobin|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127092236/https://jacobin.com/2024/01/south-africa-genocide-case-israel|archive-date=27 January 2024|accessdate=9 February 2024}}</ref> Во обид да се утврди геноцидна намера зад дејствијата, што била многу тешка задача,<ref name="justsecurity20240104">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/|title=The Promise and Risk of South Africa's Case Against Israel|last=Hachem|first=Alaa|last2=Hathaway|first2=Oona A.|date=4 January 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107230432/https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/|archive-date=7 January 2024|accessdate=7 January 2024}}</ref> Јужна Африка ги цитирала изјавите на израелските лидери, како што се на: повиците на [[Премиер на Израел|премиерот]] [[Бенјамин Нетанјаху]] „Сетете се што ви направи [[Амалик]]“, повикувајќи се на целосното уништување на Амалик од страна на Израелците во [[Библија|Библијата]], изјавата на [[Претседател на Израел|претседателот]] [[Ицхак Херцок|Исак Херцог]] „Цела нација е одговорна. Не е вистина оваа реторика за цивилите кои не се свесни дека се вклучени. Апсолутно не е вистина... и ние ќе се бориме додека не им го скршиме ‘рбетот“, и „ажурирањето на ситуацијата“ на [[Министерство за одбрана (Израел)|министерот за одбрана]] Јоав Галант, кој го советувал Израел дека „наметнува целосна опсада на Газа. Нема струја, нема храна, нема вода, нема гориво. Сè е затворено. Се бориме со човечки животни и дејствуваме соодветно“.<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf|title=Proceedings instituted by South Africa against the State of Israel on 29 December 2023|date=29 December 2023|work=[[International Court of Justice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105144115/https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394|archive-date=5 January 2024|accessdate=5 January 2024}} [https://jusmundi.com/en/document/pdf/other/en-proceedings-instituted-by-south-africa-against-the-state-of-israel-on-29-december-2023-application-instituting-proceedings-and-request-for-the-indication-of-provisional-measures-friday-29th-december-2023 ALT Link]</ref> и воени претставници и претставници,{{Efn|Incl. [[Major General]] [[Ghassan Alian]]'s video statement on [[Coordinator of Government Activities in the Territories|COGAT]]'s official [[YouTube]] channel that "Hamas became ISIS and the citizens of Gaza are celebrating instead of being horrified. Human animals are dealt with accordingly. Israel has imposed a total blockade on Gaza, no electricity, no water, just damage. You wanted hell, you will get hell," and the statement of Yair Ben David, Commander in the 2908th Battalion of the [[Israel Defense Forces|IDF]], that the battalion "entered [[Beit Hanoun]] and [[Shechem#In the Bible|did there as Shimon and Levi did in Nablus]]," referencing the killing of all males in the city in the Bible, and "the entire Gaza should resemble Bei Hanoun."<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023" />}} тврдејќи дека овие „сами по себе укажуваат на јасна намера да се уништат Палестинците во Газа како група „како таква{{Полунаводник+наводник}}.<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023" /> Во поднесокот понатаму се тврди дека овие изјави претставувале директно и јавно [[поттикнување на геноцид]] кој поминал „непроверено и неказнето“<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023" /> и наместо тоа се спроведува, а во врска со ова, поднесокот цитирал израелски војници на терен.{{Efn|Incl. a television broadcast filmed in [[Beit Lahia]], where Colonel [[Yogev Bar Sheshet]], deputy head of [[Coordinator of Government Activities in the Territories|COGAT]], stated "Whoever returns here, if they return here after, will find scorched earth. No houses, no agriculture, no nothing. They have no future," and Colonel Erez Eshel (Reserve) commented "Vengeance is a great value. There is vengeance over what they did to us ... This place will be a fallow land. They will not be able to live here," and a video on [[Twitter]] where uniformed Israeli soldiers dance, sing, and chant "we know our motto: there are no uninvolved civilians" and "to wipe off the seed of [[Amalek]]."<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023" />}} Во октомври 2024 година, јужноафриканскиот тим поднеч стотици страници докази за кои навеле дека ја докажуваат намерата на Израел да изврши геноцид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/28/south-africas-legal-team-says-intent-is-clear-in-israels-gaza-genocide|title=South Africa's legal team says 'intent is clear' in Israel's Gaza genocide|last=Hunter|first=Qaanitah|work=Al Jazeera English|accessdate=4 November 2024}}</ref> ==== Барани привремени мерки за заштита ==== Во барањето на Јужна Африка биле наведени 9 барани како [[Привремена мерка за заштита|привремени мерки за заштита]]: {| class="wikitable" !Број ! Резиме ! Целосен опис |- | 1 | rowspan="2" | Суспензија на воените операции | <small>Државата Израел веднаш ќе ги прекине своите воени операции во и против Газа.</small> |- | 2 | <small>Државата Израел ќе обезбеди дека сите воени или нерегуларни вооружени единици кои можат да бидат насочени, поддржани или под влијание на неа, како и сите организации и лица кои можат да бидат предмет на нејзина контрола, насочување или влијание, нема да преземат никакви чекори за унапредување на воените операции наведени во точка (1) погоре.</small> |- | 3 | Спречување го геноцидот | <small>Република Јужна Африка и Државата Израел, во согласност со своите обврски според Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид, во однос на палестинскиот народ, ќе преземат сите разумни мерки во нивна моќ за да спречат геноцид.</small> |- | 4 | Воздржување од убивање, повредување, уништување животи и спречување на раѓања | <small>Државата Израел, во согласност со своите обврски според Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид, во однос на палестинскиот народ како група заштитена со Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид, ќе се воздржи од извршување на сите дела во рамките на Член II од конвенцијата, особено:</small>{{Подреден список|убивање на членови на групата;|предизвикување сериозни телесни или ментални повреди на членовите на групата;|намерно наметнување на услови за живот врз групата со цел да се предизвика нејзино физичко уништување, целосно или делумно; и|наметнување мерки наменети за спречување на раѓања во рамките на групата.}} |- | 5 | Спречување на раселување, лишување и уништување на животот | <small>Државата Израел, согласно точката (4) (в) погоре, во однос на Палестинците, ќе се воздржи од и ќе преземе сите мерки во нејзина моќ, вклучително и укинување на релевантните наредби, ограничувања и/или забрани за да спречи:</small> {{Подреден список|the expulsion and forced displacement from their homes;|лишување од: <br> i. пристап до соодветна храна и вода;<br> ii. пристап до хуманитарна помош, вклучувајќи пристап до соодветно гориво, засолниште, облека, хигиена и санитација; <br><nowiki>iii. медицински материјали и помош; и}}</nowiki>|уништувањето на палестинскиот живот во Газа.}} |- | 6 | Непоттикнување и казнување на актите и охрабрувањето на геноцид | <small>Државата Израел, во однос на Палестинците, ќе обезбеди нејзината војска, како и сите нерегуларни вооружени единици или поединци кои можат да бидат насочени, поддржани или на друг начин под влијание на неа и сите организации и лица кои можат да бидат предмет на нејзина контрола, насочување или влијание, да не извршуваат никакви дела опишани во (4) и (5) погоре, ниту да се вклучуваат во директно и јавно поттикнување за извршување геноцид, заговор за извршување геноцид, обид за извршување геноцид или соучество во геноцид, и доколку се вклучат во тоа, да се преземат чекори за нивно казнување согласно членовите I, II, III и IV од Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид.</small> |- | 7 | Спречување на уништувањето на доказите и осигурување на нивното зачувување | <small>Државата Израел ќе преземе ефикасни мерки за да го спречи уништувањето и да обезбеди зачувување на доказите поврзани со наводите за дела во рамките на Член II од Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид; за таа цел, Државата Израел нема да дејствува за да го одбие или на друг начин да го ограничи пристапот на мисиите за утврдување факти, меѓународните мандати и другите тела до Газа за да помогне во обезбедувањето зачувување и задржување на споменатите докази.</small> |- | 8 | Поднесување на тековни извештаи до Судот за преземените мерки | <small>Државата Израел ќе достави извештај до Судот за сите мерки преземени за спроведување на оваа Наредба во рок од една недела, од датумот на оваа Наредба, а потоа во редовни интервали што ќе ги наложи Судот, сè додека Судот не донесе конечна одлука за случајот.</small> |- | 9 | Воздржување од влошување на ситуацијата | <small>Државата Израел ќе се воздржи од каква било акција и ќе обезбеди да не се преземат никакви мерки што би можеле да го влошат или прошират спорот пред Судот или да го отежнат неговото решавање.</small> |} === Ставот на израелската влада === По поднесувањето на обвиненијата на 29 декември, [[Министерство за надворешни работи (Израел)|израелското Министерство за надворешни работи]] ги отфрлило обвинувањата „со одбивност“, наведувајќи дека Израел работел во согласност со меѓународното право и ги фокусирал своите воени дејствија исклучиво против Хамас и дека жителите на Газа не се непријатели, а воедно и тврделе дека преземалe чекори со цел да ја минимизира штетата врз цивилите и да дозволи хуманитарна помош да влезе на територијата.<ref name="apnews20231229">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza|date=29 December 2023|work=[[Associated Press]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102144544/https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|archive-date=2 January 2024|language=en}}</ref> Водено Израел ја обвинил Јужна Африка за „соработка со терористичка организација која повикува на уништување на Државата Израел“ и ги оценила дејствијата на Јужна Африка како крвна клевета,<ref name="X-IFM29Dec">{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/LiorHaiat/status/1740803554166636751|title=Statement of Lior Haiat – Spokesperson of the Israeli Ministry of Foreign Affairs|date=29 December 2023|work=X (formerly Twitter)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114065331/https://twitter.com/LiorHaiat/status/1740803554166636751|archive-date=14 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> а портпарол на израелската влада подоцна дал своја изјава дека „Историјата ќе ја осуди Јужна Африка за поттикнување на модерните наследници на [[Националсоцијализам|нацистите]]“.<ref name="JP-2Jan">{{Наведени вести|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-780436|title=Israel to defend itself at Int'l Court of Justice's genocide hearing on Gaza|last=Lazaroff|first=Tovah|date=2 January 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|access-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106124511/https://www.jpost.com/breaking-news/article-780436|archive-date=6 January 2024}}</ref> На 2 јануари 2024 година, израелската влада одлучила да учествува во постапките пред Меѓународниот суд за правда, и покрај тоа што претходно одбила да учествува во претходните меѓународни трибунали.<ref name="JP-2Jan">{{Наведени вести|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-780436|title=Israel to defend itself at Int'l Court of Justice's genocide hearing on Gaza|last=Lazaroff|first=Tovah|date=2 January 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|access-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106124511/https://www.jpost.com/breaking-news/article-780436|archive-date=6 January 2024}}</ref><ref name="abcnews20240102">{{Наведени вести|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/south-africas-genocide-case-israel-sets-high-stakes-106055104|title=South Africa's genocide case against Israel sets up a high-stakes legal battle at the UN's top court|last=Corder|first=Mike|date=2 January 2024|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103021153/https://abcnews.go.com/International/wireStory/south-africas-genocide-case-israel-sets-high-stakes-106055104|archive-date=3 January 2024|language=en}}</ref> Израелското министерството за надворешни работи преку дипломатски канали соопштило дека пресудата против Израел „би можела да има значајни потенцијални импликации не само во правна сфера, туку и во практични, билатерални, економски и безбедносни аспекти“<ref name="Ravid">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.axios.com/2024/01/05/south-africa-gaza-genocide-icj-israel-plan|title=Inside Israel's plan to quash South Africa's Gaza genocide case|last=Ravid|first=Barak|date=5 January 2024|work=Axios|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106113933/https://www.axios.com/2024/01/05/south-africa-gaza-genocide-icj-israel-plan|archive-date=6 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref> и воедно ги окарактеризирало обвиненијата од Јужна Африка како „неосновани“<ref name="JP0-11-01">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/international/article-781745|title=Israel: South African genocide claims at ICJ are baseless|date=11 January 2024|work=The Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121155231/https://www.jpost.com/international/article-781745|archive-date=21 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> и дополнително ја опиша Јужна Африка како земја „која функционира како правна рака“ на Хамас.<ref name="X-Haiat-11Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/LiorHaiat/status/1745427037039280207|title=Lior Haiat – Spokesperson of the Israeli Ministry of Foreign Affairs|date=11 January 2024|work=X (formerly Twitter)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117031246/https://twitter.com/LiorHaiat/status/1745427037039280207|archive-date=17 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> Владата го назначила поранешниот претседател на [[Врховен суд на Израел|Врховниот суд на Израел]], [[Арон Барак|Арон Барак,]] за ''ад хок'' судија во Меѓународниот суд за правда, како што било дозволено со статутите на судот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ynetnews.com/article/rj2fknout|title=Former Supreme Court Chief Justice Aharon Barak to represent Israel in The Hague|last=Eichner|first=Itamar|date=7 January 2024|work=[[Ynetnews]]|access-date=7 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108145957/https://www.ynetnews.com/article/rj2fknout|archive-date=8 January 2024|language=en}}</ref><ref name="nyt">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/01/08/world/middleeast/israel-gaza-genocide-case-judge-barak.html|title=Israel Picks Holocaust Survivor Judge for Genocide Case, Surprising Some|last=Kershner|first=Isabel|date=8 January 2024|work=[[The New York Times]]|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113063648/https://www.nytimes.com/2024/01/08/world/middleeast/israel-gaza-genocide-case-judge-barak.html|archive-date=13 January 2024|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="elpais20240112">{{Наведена мрежна страница|url=https://english.elpais.com/international/2024-01-12/israel-entrusts-defense-against-genocide-charges-to-its-most-prestigious-judge-a-netanyahu-critic-and-holocaust-survivor.html|title=Israel entrusts defense against genocide charges to its most prestigious judge, a Netanyahu critic and Holocaust survivor|last=Pita|first=Antonio|date=12 January 2024|work=El País English|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114202440/https://english.elpais.com/international/2024-01-12/israel-entrusts-defense-against-genocide-charges-to-its-most-prestigious-judge-a-netanyahu-critic-and-holocaust-survivor.html|archive-date=14 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> а неговото именување било поддржано од мнозинството од израелската јавност во анкетите на јавното мислење, поради неговиот статус на меѓународно почитуван правен авторитет,<ref name="nyt" /><ref name="elpais20240112" /> но било критикувано од неколку крајно десничарски израелски политичари, вклучувајќи ги министрите [[Безалел Смотрих]] и [[Амихаи Бен-Елијаху]].<ref name="elpais20240112" /> Во јули 2024 година, по оставката на Барак од лични причини, Израел го објавил назначувањето на [[Конзервативизам|конзервативниот]] израелски правен научник, [[Рон Шапира]], кој требало да го замени Барак како ад хок помошник судија во Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israels-new-judge-in-icj-case-is-a-law-professor-who-blasted-un-court-as-dishonest/|title=Israel's new judge in ICJ case is a law professor who blasted UN court as manipulative|date=1 July 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=2 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240702002208/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israels-new-judge-in-icj-case-is-a-law-professor-who-blasted-un-court-as-dishonest/|archive-date=2 July 2024}}</ref> Израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху изјавил дека Хамас бил тој што вршел геноцид и „ќе нè убие сите ако може“<ref name="Raffi">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67922346|title=What is South Africa's genocide case against Israel at the ICJ?|last=Berg|first=Raffi|date=12 January 2024|work=[[BBC News]]|access-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113013335/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67922346|archive-date=13 January 2024}}</ref> и додал дека Израелските одбранбени сили „дејствуваат што е можно поморално“,<ref name="Raffi" /> а во подоцнежна изјава, изјавил дека „никој“ не може да го спречи Израел да продолжи со своите акции во Газа, вклучително и во Хаг.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ft.com/content/77aaf251-df7d-44f8-bf4f-96acff64b6dd?shareType=nongift|title=Netanyahu says 'nobody' will stop Israel including Hague court|last=Zilber|first=Neri|work=Financial Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170045/https://www.ft.com/content/77aaf251-df7d-44f8-bf4f-96acff64b6dd?shareType=nongift|archive-date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> Израелските одбранбени сили изјавиле дека преземале мерки за намалување на цивилните жртви, како што се предупредување на цивилите во целните области и ненапаѓање на одредени области со цивили,<ref name="Raffi" /> а израелската влада повеќепати изјавувала дека сака да го елиминира Хамас, а не Палестинците.<ref name="Raffi" /> Израел тврдел дека спроведува војна за [[Самоодбрана во меѓународното право|самоодбрана во согласност со меѓународното право]] по нападите предводени од Хамас врз израелска територија на 7 октомври 2023 година, во кои биле убиени околу 1.200 луѓе<ref name="UNnews12">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|title=War against Hamas in Gaza is act of self-defence, Israel tells world court|date=12 January 2024|work=UN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112144239/https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|archive-date=12 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref> и континуираното [[Список на палестински ракетни напади врз Израел во 2023 година|испукување ракети]] врз центрите за цивилно население и [[Заложничката криза во војната во Газа|држењето заложници]]<ref name="ICJ-12Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf|title=Public sitting in the case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)|date=12 January 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|accessdate=19 January 2024}}</ref> <ref name="ICJ-Becker">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|title=Full text of Israel's opening address against South Africa genocide case at World Court|last=Berman|first=Lazar|date=12 January 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121235941/https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|archive-date=21 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> и дека официјалните директиви на [[Израелски воен кабинет|изралскиот воен кабинет]] и [[Израелски одбранбени сили|воените власти]] одговорни за водење на војната не укажувале на никаква политика на геноцидна намера и, иако ја признавале високата инциденца на цивилни жртви, сепак Израел тврди дека тоа било затоа што [[Хамас]] и другите милитантни групи дефакто [[Човечки штитови во израелско-палестинскиот конфликт|ја користат цивилната инфраструктура како покритие]] за нивните воени средства и операции,<ref name="ICJ-Becker" /> а воедно и дека го следи меѓународното право и дозволувал хуманитарна помош на територијата.<ref name="UNnews12" /><ref name="ICJ-12Jan" /> Претставниците кои биле избрани да го презентираат случајот на Израел на сослушувањето пред Меѓународниот суд за правда на 12 јануари биле правниот советник на Министерството за надворешни работи [[Тал Бекер]], британскиот правник и професор по меѓународно право [[Малколм Шо (академски)|Малколм Шо]], британскиот адвокат<ref name="Ravid">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.axios.com/2024/01/05/south-africa-gaza-genocide-icj-israel-plan|title=Inside Israel's plan to quash South Africa's Gaza genocide case|last=Ravid|first=Barak|date=5 January 2024|work=Axios|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106113933/https://www.axios.com/2024/01/05/south-africa-gaza-genocide-icj-israel-plan|archive-date=6 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/british-lawyer-to-defend-israel-from-gaza-genocide-claims-in-the-hague/|title=British lawyer to defend Israel from Gaza genocide claims in The Hague|last=Jeremy Sharon|date=5 January 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=7 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106140820/https://www.timesofisrael.com/british-lawyer-to-defend-israel-from-gaza-genocide-claims-in-the-hague/|archive-date=6 January 2024}}</ref> Кристофер Стејкер, израелскиот адвокат Омри Сендер, како и заменик-главни обвунители за меѓународно право во Министерството за правда Галит Рагуан и Гилад Ноам заедно со неколку други правни советници и советници.<ref name="ICJ-12Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf|title=Public sitting in the case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)|date=12 January 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|accessdate=19 January 2024}}</ref>  Тие одговориле на обвинувањата на Јужна Африка пред Меѓународниот суд за правда тврдејќи дека на обвинувањата им недостасувале правна и фактичка основа:<ref name="UNnews12">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|title=War against Hamas in Gaza is act of self-defence, Israel tells world court|date=12 January 2024|work=UN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112144239/https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|archive-date=12 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref><ref name="ICJ-Becker">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|title=Full text of Israel's opening address against South Africa genocide case at World Court|last=Berman|first=Lazar|date=12 January 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121235941/https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|archive-date=21 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> Претставниците на Израел тврделе дека контекстот на конфликтот, особено злосторствата извршени од Хамас на 7 октомври,<ref name="Berman">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/hamas-planned-oct-7-from-before-2014-with-final-decision-made-by-5-leaders-report/|title=Hamas planned Oct. 7 from before 2014, with final decision made by 5 leaders – report|last=Berman|first=Lazar|date=10 January 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114141217/https://www.timesofisrael.com/hamas-planned-oct-7-from-before-2014-with-final-decision-made-by-5-leaders-report/|archive-date=14 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> покажувале дека ако имало дела што можат да се окарактеризираат како геноцидни, тие биле извршени против Израел<ref name="ICJ-Becker">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|title=Full text of Israel's opening address against South Africa genocide case at World Court|last=Berman|first=Lazar|date=12 January 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121235941/https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|archive-date=21 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> и нагласиле дека Израел е посветен на почитување на меѓународното право,<ref name="UNnews12">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|title=War against Hamas in Gaza is act of self-defence, Israel tells world court|date=12 January 2024|work=UN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112144239/https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|archive-date=12 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref> а воедно и тврделе дека Хамас покажал презир кон тој закон со користење на палестински цивили како човечки штитови и цивилна инфраструктура за воена употреба, неселективно испукувајќи ракети кон израелски цивилни цели и со земање и држење заложници.<ref name="ICJ-12Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf|title=Public sitting in the case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)|date=12 January 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|accessdate=19 January 2024}}</ref> Тие тврделе дека Израел вложувал напори за ублажување на штетата врз цивилите и решавање на хуманитарната ситуација во Газа преку предупредувања до цивилите да ги евакуираат областите од планираните напади, дозволување на влез на помош и воспоставување на теренски болници.<ref name="ICJ-Becker" /><ref name="ICJ-12Jan" /> Од правна основа, израелскиот тим тврдел дека судот немал надлежност над овој случај, бидејќи не постоеле спорови меѓу Израел и Јужна Африка. Малком Шо ги навел точните датуми на израелските одговори на дипломатските ноти што ги добил, вклучувајќи ги и предлозите за средби меѓу јужноафриканските и израелските претставници за разговор за Газа. Израел понатаму тврдел дека Јужна Африка не покажала намера, фундаментален елемент на геноцид, за делата што се предмет на тужбата, за таа да потпадне во рамките на одредбите од Конвенцијата за геноцид и затоа тврдеч дека Меѓународниот суд за правда немал надлежност над војната во Газа, а воедно Малком Шо тврдел дека јужноафриканскиот случај давал само делумен наратив и го повикал судот да ги разгледа одлуките на израелскиот кабинет, наместо да се фокусира на „случајни изјави од политичари кои не се донесувачи на одлуки“.<ref name="JP-ICJ">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/israel-rejects-genocide-claims-at-the-hague-says-south-africas-allegations-baseless/|title=Israel rejects genocide claims at The Hague, says South Africa's allegations 'baseless'|last=Sharon|first=Jeremy|date=12 January 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114141131/https://www.timesofisrael.com/israel-rejects-genocide-claims-at-the-hague-says-south-africas-allegations-baseless/|archive-date=14 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-12/ty-article/.premium/at-intl-court-of-justice-israel-presents-robust-defense-despite-half-wit-politicians/0000018c-fdaa-d517-af9d-fdbe8aee0000|title=At Int'l Court of Justice Hearing, Israel Presents Robust Defense Despite Half-wit Politicians|last=Pinkas|first=Alon|date=12 January 2024|work=[[Haaretz]]|access-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113030524/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-12/ty-article/.premium/at-intl-court-of-justice-israel-presents-robust-defense-despite-half-wit-politicians/0000018c-fdaa-d517-af9d-fdbe8aee0000|archive-date=13 January 2024|language=en}}</ref><ref name="ICJ-12Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf|title=Public sitting in the case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)|date=12 January 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|accessdate=19 January 2024}}</ref>  Израелскиот тим тврдел дека бараните привремени мерки ќе го лишеле Израел од неговата обврска според меѓународното право да им обезбеди одбрана на своите граѓани, на заложниците и на над 110.000 внатрешно раселени Израелци што исто така ќе поттикне понатамошни напади.<ref name="ICJ-12Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf|title=Public sitting in the case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)|date=12 January 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|accessdate=19 January 2024}}</ref> === Првична одлука за веродостојност === На 26 јануари 2024 година, судот во својата првична пресуда ја прифатил веродостојноста на „барем некои од правата што ги бара Јужна Африка“ според Конвенцијата за геноцид и утврдил дека има [[prima facie]] надлежност да го реши спорот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/9dbe041c-17bd-5b24-897a-014321ad181b|title=Israel-Hamas War: Update from Patrick Kingsley|date=26 January 2024|work=The New York Times|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126131330/https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/9dbe041c-17bd-5b24-897a-014321ad181b|archive-date=26 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/icj-president-cites-inflammatory-comments-by-gallant-herzog-in-genocide-case-ruling/|title=ICJ president says conditions to issue provisional measures against Israel have been met|date=26 January 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126134612/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/icj-president-cites-inflammatory-comments-by-gallant-herzog-in-genocide-case-ruling/|archive-date=26 January 2024|issn=0040-7909}}</ref> но не прецизирал кои права и дал објаснување дека ова не била одлука за тоа дали Израел ја прекршил конвенцијата.<ref name="Patrick Kingsley">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/333c0a8f-4e98-5a9f-8514-ef9aaf4f1e53|title=Israel-Hamas War: Update from Patrick Kingsley|date=26 January 2024|work=The New York Times|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126131634/https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/333c0a8f-4e98-5a9f-8514-ef9aaf4f1e53|archive-date=26 January 2024}}</ref><ref name="justsecurity20240126">{{Наведени вести|url=https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|title=Unpacking the Int'l Court of Justice Judgment in South Africa v Israel (Genocide Case)|last=Goodman|first=Ryan|date=26 January 2024|work=Just Security|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126133832/https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|archive-date=26 January 2024|last2=Watt|first2=Siven|quote=The jurisdictional threshold which the applicant has to cross is, accordingly, set quite low and any ruling — whether as to law or fact — which the Court makes at the provisional measures stage of a case is necessarily provisional.}}</ref> Според [[Џоан Доногју]], претседателката на судот за време на првичното рочиште, ова не значело дека судот утврдил дека Израел веродостојно извршува геноцид и наместо тоа, тестот што го разгледувал бил дали „правата што ги тврди подносителот на барањето, во овој случај Јужна Африка“, биле веродостојни. Таа кажала дека судот одлучил дека овие тврдени права биле веродостојни и дека Палестинците имале веродостојно право да бидат заштитени од геноцид и дека Јужна Африка имала право да го поднесе тоа барање пред судот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/av/world-middle-east-68906919|title=Former head of ICJ explains ruling on genocide case against Israel brought by S Africa|work=www.bbc.com|access-date=28 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428161904/https://www.bbc.com/news/av/world-middle-east-68906919|archive-date=28 April 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.jns.org/former-top-hague-judge-media-wrong-to-report-court-ruled-plausible-claim-of-israeli-genocide/|title=Former top Hague judge: Media wrong to report court ruled 'plausible' claim of Israeli genocide|access-date=28 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428164138/https://www.jns.org/former-top-hague-judge-media-wrong-to-report-court-ruled-plausible-claim-of-israeli-genocide/|archive-date=28 April 2024}}</ref> Стандардот за привремено утврдување на веродостојност бил низок<ref name="justsecurity20240126">{{Наведени вести|url=https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|title=Unpacking the Int'l Court of Justice Judgment in South Africa v Israel (Genocide Case)|last=Goodman|first=Ryan|date=26 January 2024|work=Just Security|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126133832/https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|archive-date=26 January 2024|last2=Watt|first2=Siven|quote=The jurisdictional threshold which the applicant has to cross is, accordingly, set quite low and any ruling — whether as to law or fact — which the Court makes at the provisional measures stage of a case is necessarily provisional.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.foreignaffairs.com/israel/icj-rulings-hidden-diplomacy|title=The ICJ Ruling's Hidden Diplomacy|last=Kaye|first=David|date=26 January 2024|work=Foreign Affairs|access-date=30 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129124851/https://www.foreignaffairs.com/israel/icj-rulings-hidden-diplomacy|archive-date=29 January 2024|language=en-US|issn=0015-7120|quote=Drawing on the template of similar past cases, the judges agreed that South Africa had met the low burden of showing that the court would likely have jurisdiction to entertain a genocide claim against Israel while emphasizing that this finding did not mean that the court has established that any violations of the Genocide Convention have in fact occurred... finding that the "rights claimed by South Africa, and for which it is seeking protection, are plausible"—the low bar South Africa had to cross for the court to issue provisional measures.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ejiltalk.org/icj-indicates-provisional-measures-in-south-africa-v-israel/|title=ICJ Indicates Provisional Measures in South Africa v. Israel|last=Milanovic|first=Marko|date=26 January 2024|work=EJIL: Talk!|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126155355/https://www.ejiltalk.org/icj-indicates-provisional-measures-in-south-africa-v-israel/|archive-date=26 January 2024|accessdate=30 January 2024|quote=The extraordinarily low "plausibility" burden of proof at the provisional measures stage of course will not apply on the merits – and several judges have emphasized this distinction in separate writings.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/28/icj-israel-gaza-ruling-genocide|title=The ICJ's vague demands for Israel to comply with the law are unlikely to result in palpable change|last=Shavny|first=Yuval|date=28 January 2024|work=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129094124/https://amp.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/28/icj-israel-gaza-ruling-genocide|archive-date=29 January 2024|accessdate=30 January 2024|quote=The standard of "plausibility of claims" applied by the court when considering whether or not to issue provisional measures is already a very low and ambiguous standard of proof for factual allegations}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/ordefk/status/1750963157273547236|title=Former State Dept attorney Orde Kittrie on ICJ's finding that South Africa's allegations against Israel are plausible|last=Kittrie|first=Orde|date=26 January 2024|quote=Plausible is a very low threshold to meet. At least some of the ICJ judges likely assessed that the South African allegations barely cleared that threshold.}}</ref>, а воедно и многу понизок од стандардот за утврдување дека се случило прекршување, што би се утврдило на крајот од случајот.<ref name="opiniojuris20240127">{{Наведена мрежна страница|url=https://opiniojuris.org/2024/01/27/the-icjs-provisional-measures-order-in-the-south-africa-v-israel-case-unsurprising-politically-and-legally-significant/|title=The ICJ's Provisional Measures Order in the South Africa v. Israel Case: Unsurprising; Politically and Legally Significant|last=Sterio|first=Milena|date=26 January 2024|work=Opinio Juris|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127155917/https://opiniojuris.org/2024/01/27/the-icjs-provisional-measures-order-in-the-south-africa-v-israel-case-unsurprising-politically-and-legally-significant/|archive-date=27 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2024/01/why-israel-taking-genocide-case-seriously/677191/|title=Why Israel Is Taking the Genocide Case Seriously|last=Kaye|first=David|date=19 January 2024|work=The Atlantic|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129214340/https://www.theatlantic.com/international/archive/2024/01/why-israel-taking-genocide-case-seriously/677191/|archive-date=29 January 2024|accessdate=30 January 2024|quote=Rather, it sought 'provisional measures,' a kind of injunctive relief that comes with the much lower burden of proving merely the plausibility of the claim.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lawfaremedia.org/article/making-sense-of-the-icj%27s-provisional-measures-in-south-africa-v.-israel|title=Making Sense of the ICJ's Provisional Measures in South Africa v. Israel|work=Default|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129000804/https://www.lawfaremedia.org/article/making-sense-of-the-icj%27s-provisional-measures-in-south-africa-v.-israel|archive-date=29 January 2024|accessdate=28 January 2024|quote=Bhandari's declaration highlighted that the standard of plausibility for granting provisional measures is much lower the legal test that the court has previously applied at the merits stage, which permits inferring genocidal intent from a pattern of conduct only if "this is the only inference that could reasonably be drawn from the acts in question."}}</ref> Според [[Тод Ф. Бухвалд|Тод Ф. Бухвалд,]] постоел „јаз помеѓу веродостојноста и многу повисокото ниво на сигурност што Подносителот на крајот ќе треба да го задоволи за да утврди дека Тужениот ја прекршил својата обврска“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/91457/top-experts-views-of-intl-court-of-justice-ruling-on-israel-gaza-operations-south-africa-v-israel-genocide-convention-case|title=Top Experts' Views of Int'l Court of Justice Ruling on Israel Gaza Operations (South Africa v Israel, Genocide Convention Case)|date=26 January 2024|work=Just Security|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126200619/https://www.justsecurity.org/91457/top-experts-views-of-intl-court-of-justice-ruling-on-israel-gaza-operations-south-africa-v-israel-genocide-convention-case/|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024|quote=Todd Buchwald ...: Given the low standard of 'plausibility,' and the gap between plausibility and the much higher level of certainty that the Applicant will eventually need to satisfy in order to establish that the Respondent has violated its obligation when the Court considers the case on the merits, it is all the more incumbent upon the Court to take into account — and not unfairly prejudice — the Respondent's rights and interests. This would seem to be especially so in a case like the present one in light of the gap between 'plausibility' and the particularly high standard that the Court has ruled applies before it will make a finding that a State is responsible for genocide – i.e., that for a pattern of conduct to be accepted as evidence of the existence of genocidal intent, it must be 'the only inference that could reasonably be drawn from the acts in question.' ... Rebecca Hamilton ...: This is striking given the very low threshold of the 'plausibility' standard, and the fact that the rest of the bench, including Barak, concluded that all the prerequisites to provisional measures were satisfied.}}</ref> Судот, во ставовите 30 и 54 од пресудата, го навел следново: <ref name="Al-Kassab 2024 p383">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.npr.org/2024/01/26/1227078791/icj-israel-genocide-gaza-palestinians-south-africa|title=A top U.N. court says Gaza genocide is 'plausible' but does not order cease-fire|last=Al-Kassab|first=Fatima|date=26 January 2024|work=NPR|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126161636/https://www.npr.org/2024/01/26/1227078791/icj-israel-genocide-gaza-palestinians-south-africa|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024}}</ref><blockquote>30. ... Според Судот, барем некои од дејствијата и пропустите за кои Јужна Африка тврди дека ги извршил Израел во Газа, се појавувале дека можат да потпаднат под одредбите на Конвенцијата.<ref name="Time">{{Наведен нестручен часопис|location=|access-date=26 January 2024}}</ref> 54. Според Судот, фактите и околностите споменати погоре биле доволни за да се заклучи дека барем некои од правата што ги бара Јужна Африка и за кои бара заштита се веродостојни, што било случај во однос на правото на Палестинците во Газа да бидат заштитени од акти на геноцид и сродни забранети акти идентификувани во Член III, како и правото на Јужна Африка да бара од Израел да ги исполни обврските на вториот според Конвенцијата.<ref name="Al-Kassab 2024 p383">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.npr.org/2024/01/26/1227078791/icj-israel-genocide-gaza-palestinians-south-africa|title=A top U.N. court says Gaza genocide is 'plausible' but does not order cease-fire|last=Al-Kassab|first=Fatima|date=26 January 2024|work=NPR|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126161636/https://www.npr.org/2024/01/26/1227078791/icj-israel-genocide-gaza-palestinians-south-africa|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024}}</ref></blockquote> === Одлука за привремени мерки === Во својата Наредба од 26 јануари 2024 година, иако не го одобрил барањето на Јужна Африка да му наложи на Израел да ги прекине своите воени операции во Газа, сепак Судот му наложил на Израел да преземе мерки за спречување на акти на геноцид во Појасот Газа и да поднесе извештај до Судот до 23 февруари 2024 година за:<ref name="theguardian20240120">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/10/israel-appears-to-be-in-breach-of-icj-orders-on-gaza-senior-un-official-says|title=Israel appears to be in breach of ICJ orders on Gaza, senior UN official says|last=Wintour|first=Patrick|date=10 February 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=10 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210051450/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/10/israel-appears-to-be-in-breach-of-icj-orders-on-gaza-senior-un-official-says|archive-date=10 February 2024|language=en-GB|issn=0261-3077|author-link=Patrick Wintour}}</ref> да спречи и казни поттикнување на геноцид; да дозволи хуманитарна помош во Газа; и генерално, да преземе повеќе мерки за заштита на Палестинците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/26/live-icj-to-issue-preliminary-ruling-in-south-africa-genocide-case-against-i|title=ICJ orders Israel to take steps to prevent acts of genocide in Gaza|last=Adler|first=Nils|last2=Milisic|first2=Alma|work=Al Jazeera|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126124154/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/26/live-icj-to-issue-preliminary-ruling-in-south-africa-genocide-case-against-i|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024}}</ref> Судот ги нареди следните привремени мерки, во споредба со оние што ги побарала Јужна Африка:<ref name="justsecurity20240126">{{Наведени вести|url=https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|title=Unpacking the Int'l Court of Justice Judgment in South Africa v Israel (Genocide Case)|last=Goodman|first=Ryan|date=26 January 2024|work=Just Security|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126133832/https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|archive-date=26 January 2024|last2=Watt|first2=Siven|quote=The jurisdictional threshold which the applicant has to cross is, accordingly, set quite low and any ruling — whether as to law or fact — which the Court makes at the provisional measures stage of a case is necessarily provisional.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/icj-ruling-israel-gaza-genocide-3fa0908d995cc104e8ab4674f5ee75cc|title=Here's a look at the 6 things the UN is ordering Israel to do about its operation in Gaza|date=26 January 2024|work=AP News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126174411/https://apnews.com/article/icj-ruling-israel-gaza-genocide-3fa0908d995cc104e8ab4674f5ee75cc|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024}}</ref><ref name="WP ruling news">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/26/israel-hamas-war-news-gaza-palestine/|title=South Africa welcomes 'landmark' ICJ ruling, Israel vows to continue war|date=26 January 2024|work=Washington Post|access-date=27 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126113419/https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/26/israel-hamas-war-news-gaza-palestine/|archive-date=26 January 2024|language=en}}</ref> {| class="wikitable collapsible" !Резултат !Судска пресуда (26 јануари 2024 година) !Оригинална барања од Јужна Африка (29 декември 2023) {{Меѓупростори}} |- | rowspan="2" |Превенција на геноцидот и престанување од убиство, повредување, уништување на животи и спречување на родените деца | rowspan="2" |<small> (1) Државата Израел, во согласност со своите обврски од Конвенцијата за спречување и казна на геноцидскиот злочин, во однос на Палестинците во Газа, презема сите мерки во рамките на својата моќ за да го спречи извршувањето на сите дела во рамките на примена на член II од оваа конвенција, а посебно:</small>{{Подреден список|убивање на членови на групата;|предизвикување сериозни телесни или ментални повреди на членовите на групата;|намерно наметнување на услови за живот врз групата со цел да се предизвика нејзино физичко уништување, целосно или делумно; и|наметнување мерки наменети за спречување на раѓања во рамките на групата;}}<small> (2) Државата Израел обезбедува со непосредна сила дека нејзините војски не извршуваат никакви акти опишани во точка 1 погоре;<br /></small> |<small> (3) Република Јужна Африка и Државата Израел, во согласност со своите обврски во рамките на Конвенцијата за спречување и казна за геноцид, во однос на палестинскиот народ, преземаат сите разумни мерки во рамките на нивните надлежности за спречување на геноцидот.</small> |- |<small> (4) Државата Израел, во согласност со своите обврски од Конвенцијата за спречување и казна на геноцидот, во однос на палестинскиот народ како група заштитена од Конвенцијата по спречување и казнување на геноцинското злосторство, престанува да извршува сите акти во рамките на опсега на член II од конвенцијата, а посебно:</small>{{Подреден список|убивање на членови на групата;|предизвикување сериозни телесни или ментални повреди на членовите на групата;|намерно наметнување на услови за живот врз групата со цел да се предизвика нејзино физичко уништување, целосно или делумно; и|наметнување мерки наменети за спречување на раѓања во рамките на групата.}} |- |Непоттикнување и казнување на актите и охрабрувањето на геноцид |<small> (3) Државата Израел презема сите мерки во рамките на своите надлежности за да ги спречи и да ги казни директното и јавно поттикнување за извршување на геноцид во однос на припадниците на палестинската група во Газа;</small> |<small> (6) Државата Израел, во однос на Палестинците, обезбедува дека нејзините војски, како и сите нерегулни вооружени единици или поединци кои можат да бидат насочени, поддржани или на друг начин влијаени од неа, како и секоја организација и лице кое може да биде предмет на нејзината контрола, насока или влијание, не извршуваат никакви акти опишани во (4) и (5) погоре, ниту се вклучат во директна и јавна подбудување за извршување на геноцид, заговор за извршување геноцида, обид за извршување гененоцид или complicity во геноцидот, и во мерката што тие се вклучени во тоа, дека се преземат чекори кон нивната казна во согласност со членовите I, II, III и IV од Конвенцијата за спречување и казна на геноцинското злосторство.</small> |- |Обезбедување на основни услуги и хуманитарна помош |<small> (4) Државата Израел презема неотложна и ефикасна акција за да овозможи обезбедување на итно потребните основни услуги и хуманитарна помош за да се справуваат со неблагопријатните услови на живот со кои се соочуваат Палестинците во Газа;</small> |<small> (5) Државата Израел, во согласност со точка 4, буква в) погоре, во однос на Палестинците, се откажува од и презема сите мерки во рамките на својата моќ, вклучувајќи ја и укинувањето на релевантните наредби, ограничувања и/или забрани за да се спречи:</small>{{Подреден список|протерувањето и присилното раселување од нивните домови;|лишување од: <br> i. пристап до соодветна храна и вода; <br> ii. пристап до хуманитарна помош, вклучувајќи пристап до соодветно гориво, засолниште, облека, хигиена и санитација; <br> iii. медицински материјали и помош;|the destruction of Palestinian life in Gaza.}} |- |Зачувување на докази |<small> (5) Државата Израел презема ефективни мерки за спречување уништување и обезбедување на зачувување на докази поврзани со наводите за дејства во рамките на членот II и членот III од Конвенцијата за спречување и казна на геноцидот врз членови на палестинската група во Газа;</small> |<small> (7) Државата Израел презема ефективни мерки за да ја спречи уништувањето и да обезбеди зачувањето на докази поврзани со наводите за дела во рамките на член II од Конвенцијата за спречување и казна на геноцидната криминал; за таа цел, Државата Израел не дејствува за да го одбие или на друг начин да го ограничи пристапот на мисиите за истражување на факти, меѓународните мандати и другите органи во Газа за да помогне во обезбедувањето на зачувањето и зачувањето од овие докази.</small> |- |Преставување на постоечки извештаи на Судот за мерките преземани |<small> (6) Државата Израел му дава извештај на Судот за сите мерки преземани за спроведување на оваа наредба во рок од еден месец од денот на оваа наредba.</small> |<small> (8) Државата Израел му дава извештај на Судот за сите мерки преземани за да ја изврши оваа наредба во рок од една недела, од датумот на оваа наредба, а потоа во редовни интервали што ќе ги наредува Судот, додека Судот не донесе окончателно решение за случајот.</small> |- | rowspan="2" |Престанување на воените операции | rowspan="2" |<small>Н.а.</small> |<small> (1) Државата Израел веднаш ги суспендира своите воени операции во и против Газа.</small> |- |<small> (2) Државата Израел обезбедува дека сите воени или нелегални вооружени единици кои можат да бидат насочени, поддржани или под влијание од неа, како и сите организации и лица кои можат да се подложни на неговата контрола, насока или влијание, не преземат никакви чекори за унапредување на воените операции наведен во точка 1.</small> |- |Воздржување од влошување на ситуацијата |<small>Н.а.</small> |<small> (9) Државата Израел се воздржува од било каква акција и се грижи за тоа да не се преземат никакви мерки кои би можеле да го влошат или прошират спорот пред Судот или да го затрудни решавањето.</small> |} Гласањата за 6 привремени мерки биле следниве: # 15 гласа „за“ и 2 „против“, со несогласување од страна на [[Џулија Себутинде]] и Ахарон Барак # 15 гласа „за“ и 2 „против“, со несогласување помеѓу Себутинде и Барак # 16 гласа „за“ и 1 „против“, со несогласување на Себутинде # 16 гласа „за“ и 1 „против“, со несогласување на Себутинде # 15 гласа „за“ и 2 „против“, со несогласување помеѓу Себутинде и Барак # 15 гласа „за“ и 2 „против“, со несогласување помеѓу Себутинде и Барак Судот воедно изразил „сериозна загриженост“ за судбината на заложниците држени во Појасот Газа и побара нивно итно ослободување<ref name="BBC says ICJ says">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/live/world-68097640|title=Gaza war: ICJ says Israel must prevent genocidal acts in Gaza|work=BBC News|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126093118/https://www.bbc.com/news/live/world-68097640|archive-date=26 January 2024|language=en-gb}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/live/world-68097640 "Gaza war: ICJ says Israel must prevent genocidal acts in Gaza"]. ''BBC News''. [https://web.archive.org/web/20240126093118/https://www.bbc.com/news/live/world-68097640 Archived] from the original on 26 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 January</span> 2024</span>.</cite></ref>, како и признавање на катастрофалната ситуација во Газа „со сериозен ризик од понатамошно влошување“ пред донесувањето на конечната пресуда.<ref name="bbc20240126">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68113223|title=Israel reined in by ICJ rulings on Gaza – but will it obey?|date=26 January 2024|work=BBC News|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126200114/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68113223|archive-date=26 January 2024}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68113223 "Israel reined in by ICJ rulings on Gaza – but will it obey?"]. ''BBC News''. 26 January 2024. [https://web.archive.org/web/20240126200114/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68113223 Archived] from the original on 26 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 January</span> 2024</span>.</cite></ref> Како одговор на пресудата, израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху изјавил: „Обвинението за геноцид упатено против Израел не е само лажно, туку е и скандалозно, и пристојните луѓе насекаде треба да го отфрлат... Израел ќе продолжи да се брани од Хамас, геноцидна терористичка организација“<ref name="jta-20240126">{{Наведени вести|url=https://www.jta.org/2024/01/26/politics/international-court-of-justice-rules-that-some-allegations-of-israel-committing-genocide-are-plausible|title=International Court of Justice rules that some allegations of Israel committing genocide are 'plausible'|last=Kampeas|first=Ron|date=26 January 2024|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126135500/https://www.jta.org/2024/01/26/politics/international-court-of-justice-rules-that-some-allegations-of-israel-committing-genocide-are-plausible|archive-date=26 January 2024|agency=[[Jewish Telegraphic Agency]]}}</ref> и дополнително ја потврдил „непоколебливата посветеност“ на Израел на меѓународното право.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnbc.com/2024/01/26/world-court-rules-israel-must-prevent-genocide-in-gaza-falls-short-of-ordering-a-cease-fire.html|title=Top UN court rules Israel must prevent genocide in Gaza, falls short of ordering a cease-fire|last=Iordache|first=Ruxandra|date=26 January 2024|work=CNBC|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127143402/https://www.cnbc.com/2024/01/26/world-court-rules-israel-must-prevent-genocide-in-gaza-falls-short-of-ordering-a-cease-fire.html|archive-date=27 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/1706277905-netanyahu-on-icj-decision-israel-s-commitment-to-int-l-law-defending-our-people-unwavering|title='Israel's commitment to int'l law, defending our people unwavering'|date=26 January 2024|work=I24news|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127143401/https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/1706277905-netanyahu-on-icj-decision-israel-s-commitment-to-int-l-law-defending-our-people-unwavering|archive-date=27 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref> Министерот за надворешни рабори на државата Палестина [[Ријад Ал-Малики|Ријад ал-Малики]] изјавил дека Судот „пресудил во корист на хуманоста и меѓународното право“.<ref name="BBC says ICJ says">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/live/world-68097640|title=Gaza war: ICJ says Israel must prevent genocidal acts in Gaza|work=BBC News|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126093118/https://www.bbc.com/news/live/world-68097640|archive-date=26 January 2024|language=en-gb}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/news/live/world-68097640 "Gaza war: ICJ says Israel must prevent genocidal acts in Gaza"]. ''BBC News''. [https://web.archive.org/web/20240126093118/https://www.bbc.com/news/live/world-68097640 Archived] from the original on 26 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 January</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.thehindu.com/news/international/israel-south-africa-case-verdict-international-court-of-justice-live-update-january-26-2024/article67779414.ece|title=ICJ first ruling on South Africa genocide case against Israel in Gaza Live Updates The Hindu|work=The Hindu|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126140926/https://www.thehindu.com/news/international/israel-south-africa-case-verdict-international-court-of-justice-live-update-january-26-2024/article67779414.ece|archive-date=26 January 2024}}</ref> Јужна Африка која била долгогодишен застапник на палестинската кауза, ја пофалила пресудата, а претседателот Сирил Рамафоса изразил очекување дека Израел ќе ја почитува пресудата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/key-takeaways-world-court-decision-israei-genocide-case-2024-01-26/|title=ICJ ruling: Key takeaways from the court decision in Israel genocide case|date=26 January 2024|work=[[reuters]]|access-date=27 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126203620/https://www.reuters.com/world/middle-east/key-takeaways-world-court-decision-israei-genocide-case-2024-01-26/|archive-date=26 January 2024}}</ref> Привремената одлука на Судот содржела 6 групи причини: * Наредбата на Судот, * несогласувањето на судијката Јулија Себутинде, * посебното мислење на судијата ''ad hoc'' Ахарон Барак, * изјавите на судиите Сјуе Ханкин, Далвир Бандари и Георг Нолте. === Итно барање за дополнителни мерки === ==== Прво барање ==== На 12 февруари 2024 година, пред планираната израелска воена [[Офанзива на Рафа|копнена инвазија]] на [[Рафа]], било поднесено „итно барање за дополнителни мерки согласно член 75 (1)“ поради „развојот на околностите во Рафа“ од страна на Јужна Африка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/node/203555|title=Request for additional measures under Article 75 (1) of the Rules of Court|work=International Court of Justice|archive-url=https://web.archive.org/web/20240214061153/https://www.icj-cij.org/node/203555|archive-date=14 February 2024|accessdate=14 February 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/02/13/world/middleeast/south-africa-icj-israel-rafah-strikes.html|title=South Africa Asks Top U.N. Court to Act Against Israel's Plans for Rafah|last=Chutel|first=Lynsey|date=13 February 2024|work=The New York Times|access-date=14 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240214000335/https://www.nytimes.com/2024/02/13/world/middleeast/south-africa-icj-israel-rafah-strikes.html|archive-date=14 February 2024}}</ref> која исто така побарала од судот да размисли за спроведување на своите овластувања, бидејќи тврделе дека офанзивата во Рафа би била спротивно на Конвенцијата за геноцид и на привремената наредба на судот од јануари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-02-13-24#h_e14297aff353b491b8d5e876f92bc32c|title=South Africa makes "urgent request" to top UN court to intervene in Israel's planned Rafah incursion|last=Nicholls|first=Catherine|date=13 February 2024|work=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20240214053649/https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-02-13-24/h_e14297aff353b491b8d5e876f92bc32c|archive-date=14 February 2024|accessdate=14 February 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/feb/13/middle-east-crisis-live-updates-israel-gaza-ceasefire-deal-truce-agreement-joe-biden-prevent-rafah-offensive-latest-update-news?filterKeyEvents=false&page=with:block-65cb68088f08b9071077b3ff#block-65cb68088f08b9071077b3ff|title=South Africa makes urgent request for ICJ to consider Rafah intervention|last=Gecsoyler|first=Sammy|date=13 February 2024|work=The Guardian|access-date=14 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510141706/https://www.theguardian.com/world/live/2024/feb/13/middle-east-crisis-live-updates-israel-gaza-ceasefire-deal-truce-agreement-joe-biden-prevent-rafah-offensive-latest-update-news?filterKeyEvents=false&page=with:block-65cb68088f08b9071077b3ff#block-65cb68088f08b9071077b3ff|archive-date=10 May 2024}}</ref> Во својот одговор од 15 февруари, Израел ги опишал тврдењата на Јужна Африка за „невидена воена операција“ во Рафа на 11 февруари за [[Заложничкиот напад во Рафа во 2024 година|спасување на двајца израелски заложници]], за кои Хамас тврдел дека убиле околу 10 Палестинци, како „скандалозно искривување“ и тврдел дека Хамас покажувал „непочитување на законот“ со тоа што не го почитувал повикот на Меѓународниот суд за правда за итно и безусловно ослободување на сите преостанати заложници. Израел го окарактеризира поднесувањето на Јужна Африка како „доказ за обновен и циничен напор од страна на Јужна Африка да користи привремени мерки како меч, а не како штит, и да го манипулира Судот за да го заштити долгогодишниот сојузник на Јужна Африка, Хамас, геноцидна терористичка организација, од вроденото право и обврска на Израел да се брани, во согласност со законот, од терористичкиот напад со кој се соочува и да бара [[Заложничката криза во војната во Газа|ослободување на над 130 заложници]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/top-un-court-rejects-south-african-request-for-urgent-measures-to-safeguard-rafah/|title=ICJ rejects South African request for urgent measures to limit Israeli action in Rafah|date=16 February 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218053842/https://www.timesofisrael.com/top-un-court-rejects-south-african-request-for-urgent-measures-to-safeguard-rafah/|archive-date=18 February 2024|accessdate=18 February 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240215-wri-01-00-en-1.pdf|title=Observations of the State of Israel on the Republic of South Africa's "Urgent Request for Additional Measures Under Article 75 (1) of the Rules of Court"|date=12 February 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|page=3|accessdate=17 February 2024}}</ref> На 16 февруари, Судот го отфрлил барањето на Јужна Африка, наведувајќи дека привремените мерки што ги изреле во јануари биле применливи низ целиот Појас Газа, вклучително и во Рафа, и не барал наведување на дополнителни привремени мерки, истовремено нагласувајќи дека Израел мора да ги почитува тие претходни мерки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/top-court-rejects-south-african-request-urgent-measures-107304051|title=Top UN court rejects South African request for urgent measures to safeguard Rafah|last=Corder|first=Mike|date=16 February 2024|work=ABC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218053946/https://abcnews.go.com/International/wireStory/top-court-rejects-south-african-request-urgent-measures-107304051|archive-date=18 February 2024|accessdate=18 February 2024}}</ref> Откако Меѓународниот суд за правда одбил да го одобри барањето за итна помош, поранешниот директор на Хјуман рајтс воч и професор на [[Принстонски универзитет|Универзитетот Принстон]], [[Кенет Рот]], изјавил: „Она што судот го направи, сепак, рече: „Веќе наредивме сето ова да престане. Наместо да се повторуваме, на владите во светот, на Советот за безбедност на ОН, а пред сè на владата на САД, е да го спречат ова убивање““.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/16/israels-war-on-gaza-live-17000-children-torn-from-parents-un-says?update=2712750|title=ICJ places ball back in US, UN's court with latest decision|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217174510/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/16/israels-war-on-gaza-live-17000-children-torn-from-parents-un-says?update=2712750|archive-date=17 February 2024|accessdate=17 February 2024}}</ref> ==== Второ барање ==== На 6 март, Јужна Африка поднела второ барање, барајќи од судот да наложи дополнителни итни мерки со цел да се побара од Израел да обезбеди хуманитарна помош за справување со гладот и [[Глад во Појасот Газа|ненадејната смрт во Газа]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/south-africa-asks-world-court-more-measures-against-israel-2024-03-06/|title=South Africa asks World Court for more measures against Israel|last=van den Berg|first=Stephanie|last2=Meijer|first2=Bart|date=6 March 2024|work=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310085958/https://www.reuters.com/world/south-africa-asks-world-court-more-measures-against-israel-2024-03-06/|archive-date=10 March 2024|accessdate=9 March 2024}}</ref> а во својата изјава тврдела дека: „Ситуацијата била итна. Јужна Африка нема друг избор освен да се обрати до Судот за зајакнување на привремените мерки што се во сила за да се обиде да спречи целосен глад, ненадејна смрт и болести во Појасот Газа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/sa-requests-icj-act-prevent-famine-gaza|title=SA requests ICJ to act to prevent famine in Gaza|date=7 March 2024|work=ReliefWeb|publisher=Government of South Africa|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510141708/https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/sa-requests-icj-act-prevent-famine-gaza|archive-date=10 May 2024|accessdate=9 March 2024}}</ref> Правниот тим на Израел го опишал барањето на Јужна Африка како „целосно неосновано во факти и закон, морално одвратно и претставува злоупотреба и на Конвенцијата за геноцид и на самиот суд“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/israel-slams-repugnant-south-african-icj-request-for-more-gaza-measures/|title=Israel slams 'repugnant' South African ICJ request for more Gaza measures|date=19 March 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510141547/https://www.timesofisrael.com/israel-slams-repugnant-south-african-icj-request-for-more-gaza-measures/|archive-date=10 May 2024|accessdate=21 March 2024}}</ref> На 28 март 2024 година, судот ги усвоил вонредните мерки,<ref name="aljazeera20240328">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475|title=ICJ orders Israel to stop preventing 'delivery of urgently needed' aid|date=28 March 2024|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402063034/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475|archive-date=2 April 2024|accessdate=2 April 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475 "ICJ orders Israel to stop preventing 'delivery of urgently needed' aid"]. ''Al Jazeera''. 28 March 2024. [https://web.archive.org/web/20240402063034/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475 Archived] from the original on 2 April 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 April</span> 2024</span>.</cite></ref> а судиите на судот рекле дека „Судот забележува дека Палестинците во Газа повеќе не се соочуваат само со ризик од глад (...), туку дека гладот се заканува“ и со тоа едногласно наредувајќи му на Израел да преземе мерки за да обезбеди снабдување со храна за палестинското население без одлагање.<ref name="reuters20240328">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/world-court-orders-israel-take-measures-ensure-food-gets-into-gaza-2024-03-28/|title=World court orders Israel to take action to address Gaza famine|date=28 March 2024|work=Reuters}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.reuters.com/world/middle-east/world-court-orders-israel-take-measures-ensure-food-gets-into-gaza-2024-03-28/ "World court orders Israel to take action to address Gaza famine"]. ''Reuters''. 28 March 2024.</cite></ref> ==== Трето барање ==== На 10 мај 2024 година, Јужна Африка повторно побарала дополнителни привремени мерки што би го заштитиле населението на Рафа во случај на следен израелски напад во таа област<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/5/10/south-africa-asks-icj-to-order-israel-to-withdraw-from-gazas-rafah|title=South Africa asks ICJ to order Israel to withdraw from Gaza's Rafah|date=10 May 2024|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510210409/https://www.aljazeera.com/news/2024/5/10/south-africa-asks-icj-to-order-israel-to-withdraw-from-gazas-rafah|archive-date=10 May 2024|accessdate=16 May 2024}}</ref> со аргументи за овие привремени мерки кои биле усно презентирани на 16 мај,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/05/16/south-africa-israel-rafa-genocide-icj/|title=South Africa asks U.N. court to order Israel to halt Rafah assault|last=Rauhala|first=Emily|date=16 May 2024|work=[[The Washington Post]]|access-date=16 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240516143617/https://www.washingtonpost.com/world/2024/05/16/south-africa-israel-rafa-genocide-icj/|archive-date=16 May 2024}}</ref> додека аргументите на Израел биле презентирани на 17 мај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/law/article/2024/may/17/south-africas-icj-genocide-case-aimed-at-defending-hamas-israel-claims|title=South Africa's ICJ genocide case aimed at defending Hamas, Israel claims|last=Graham-Harrison|first=Emma|date=17 May 2024|work=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517213904/https://www.theguardian.com/law/article/2024/may/17/south-africas-icj-genocide-case-aimed-at-defending-hamas-israel-claims|archive-date=17 May 2024|accessdate=17 May 2024}}</ref> Пред затворањето на расправата на 17 мај, Меѓународниот суд за правда побарал од Израел да достави повеќе информации за хуманитарните услови во неговите прогласени „зони за евакуација“ во Газа, а судијата [[Георг Нолте]] побарал од Израел да ги разјасни условите во овие зони, вклучително и како планирал да обезбеди безбедно поминување на евакуираните лица и обезбедување основни залихи како што се храна и засолниште и со тоа на Израел му било побарано да достави писмен одговор на прашањето до 18 мај во 16 часот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/17/icj-live-israel-to-respond-to-south-africa-appeal-for-rafah-attack-halt|title=ICJ updates: Israel responds to South Africa appeal for Rafah attack halt|last=Quillen|first=Stephen|last2=Marsi|first2=Federica|date=17 May 2024|work=[[Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517064958/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/17/icj-live-israel-to-respond-to-south-africa-appeal-for-rafah-attack-halt|archive-date=17 May 2024|accessdate=17 May 2024}}</ref> На 24 мај 2024 година, судот наредил прекин на израелската [[Офанзива на Рафа|офанзива во Рафа]], наредба што некои експерти била оценета како како двосмислена, особено во однос на тоа дали таа директно ги забранувала или само ги ограничувала офанзивните операции во Рафа,<ref name="haque">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/|title=Halt: The International Court of Justice and the Rafah Offensive|last=Haque|first=Adil|authorlink=Adil Ahmad Haque|date=25 May 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528124015/https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/|archive-date=28 May 2024|accessdate=4 November 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHaque2024">[[Adil Ahmad Haque|Haque, Adil]] (25 May 2024). [https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/ "Halt: The International Court of Justice and the Rafah Offensive"]. ''Just Security''. [https://web.archive.org/web/20240528124015/https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/ Archived] from the original on 28 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 November</span> 2024</span>.</cite></ref> а судијата [[Наваф Салам]] рекол дека судот ја смета ситуацијата во Рафа за „катастрофална“ и дека „Израел мора веднаш да ја прекине својата воена офанзива и секоја друга акција во Рафа што може да им наметне на палестинската група во Газа услови на живот што би можеле да доведат до нејзино физичко уништување целосно или делумно“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/live/2024/05/24/world/israel-gaza-war-hamas-rafah|title=Middle East Crisis: Top U.N. Court Decision Adds to Israel's Growing Isolation|date=24 May 2024|work=[[New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526022021/https://www.nytimes.com/live/2024/05/24/world/israel-gaza-war-hamas-rafah|archive-date=26 May 2024|accessdate=24 May 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/2024/05/24/middleeast/israel-icj-gaza-rafah-south-africa-ruling-intl/index.html|title=UN's top court orders Israel to 'immediately' halt its operation in Rafah|last=Al Lawati|first=Abbas|date=24 May 2024|work=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524142230/https://edition.cnn.com/2024/05/24/middleeast/israel-icj-gaza-rafah-south-africa-ruling-intl/index.html|archive-date=24 May 2024|accessdate=24 May 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240524-ord-01-00-en.pdf|title=Request for the modification of the order of 28 March 2024|date=24 May 2024|work=[[International Court of Justice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524144058/https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240524-ord-01-00-en.pdf|archive-date=24 May 2024|accessdate=24 May 2024}}</ref> Израел го осудил Меѓународниот суд за правда и рекол дека неговиот напад врз Рафа можел да продолжи според пресудата бидејќи таа не претставувала незаконска закана за цивилите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-set-discuss-rafah-mission-borrell-criticises-israels-netanyahu-2024-05-27/|title=EU set to discuss Rafah mission, Borrell criticises Israel's Netanyahu|last=Gray|first=Andrew|last2=Irish|first2=John|date=27 May 2024|work=[[Reuters]]|accessdate=27 May 2024}}</ref> Некои судии тврделе дека некои воени операции во Рафах сè уште биле дозволени според наредбата,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2024/05/25/world/israel-gaza-war-hamas-rafah|title=Negotiators Hope to Restart Cease-Fire Talks Within a Week, Officials Say|last=Kingsley|first=Patrick|date=25 May 2024|work=The New York Times|access-date=27 May 2024|last2=Wong|first2=Edward|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> а од петте судии кои објавиле изјави, само четворица дозволиле некои ограничени воени операции, при што израелските, германските, уганданските и романските судии тврделе дека пресудата не налагала еднострано прекин на огнот во Рафах и дозволувала превентивни и одбранбени дејствија против Хамас, како и спасување на заложници.<ref name="timesofisrael20240525a">{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/four-icj-judges-argue-court-order-does-not-require-idf-to-halt-all-rafah-operations/|title=Four ICJ judges argue court order does not require IDF to stop all Rafah operations|last=Yoaz|first=Yuval|date=25 May 2024|work=The Times of Israel|access-date=27 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527180041/https://www.timesofisrael.com/four-icj-judges-argue-court-order-does-not-require-idf-to-halt-all-rafah-operations/amp/|archive-date=27 May 2024}}</ref><ref name="nytimes20240530">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/05/30/world/europe/icj-israel-rafah-offensive-explained.html|title=What the I.C.J. Ruling Actually Means for Israel's Offensive in Rafah|last=Taub|first=Amanda|date=30 May 2024|work=The New York Times|access-date=30 May 2024|language=en-US|issn=0362-4331}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTaub2024">Taub, Amanda (30 May 2024). [https://www.nytimes.com/2024/05/30/world/europe/icj-israel-rafah-offensive-explained.html "What the I.C.J. Ruling Actually Means for Israel's Offensive in Rafah"]. ''The New York Times''. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 May</span> 2024</span>.</cite></ref> Јужноафриканскиот судија не се согласич, наведувајќи дека иако одбранбените дејствија против одредени напади биле дозволени, сепак какви било офанзивни дејствија немало да бидат дозволени.<ref name="timesofisrael20240525a" /> === Израел поднесе извештај до судот === Како што налагал судот, на 26 февруари 2024 година, Израел поднел извештај за мерките кои наводно биле преземени за усогласување со привремената пресуда, кој не бил објавен за печатот ниту за јавноста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-files-report-with-world-court-gaza-measures-israeli-official-says-2024-02-26/|title=Israel files report with World Court on Gaza measures, Israeli official says &#124; Reuters|date=26 February 2024|work=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307080506/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-files-report-with-world-court-gaza-measures-israeli-official-says-2024-02-26/|archive-date=7 March 2024|accessdate=26 February 2024}}</ref> Хјуман рајтс воч изјавил дека Израел не се придржувал до барем една привремена мерка, наведувајќи дека помалку камиони со хуманитарна помош влегле во Газа по пресудата отколку во неделите пред неа,<ref name="HRW111">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case|title=Israel Not Complying with World Court Order in Genocide Case|date=26 February 2024|work=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227022141/https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case|archive-date=27 February 2024|accessdate=27 February 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case "Israel Not Complying with World Court Order in Genocide Case"]. ''[[Human Rights Watch]]''. 26 February 2024. [https://web.archive.org/web/20240227022141/https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case Archived] from the original on 27 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 February</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/26/has-israel-complied-with-icj-order-in-gaza-genocide-case|title=Has Israel complied with ICJ order in Gaza genocide case?|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305002212/https://www.aljazeera.com/news/2024/2/26/has-israel-complied-with-icj-order-in-gaza-genocide-case|archive-date=5 March 2024|accessdate=26 February 2024}}</ref> а слично на нив ,Амнести интернешнл изјавил дека Израел не се придржувал до пресудата на Меѓународниот суд за правда за да обезбеди доволна помош за Палестинците во Газа, додека [[Специјален известувач на Обединетите нации за правото на храна|специјалниот известувач на Обединетите нации за правото на храна]], Мајкл Факри, го опишал она што се случувало во Газа како „ситуација на геноцид“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/27/un-israel-food-starvation-palestinians-war-crime-genocide|title=Israel is deliberately starving Palestinians, UN rights expert says|last=Lakhani|first=Nina|date=27 February 2024|work=The Guardian|access-date=27 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228041844/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/27/un-israel-food-starvation-palestinians-war-crime-genocide|archive-date=28 February 2024}}</ref> Исто така и [[Оксфам]] дал изјава: „Ризикот од геноцид се зголемува во северна Газа бидејќи Владата на Израел игнорира една од клучните одредби на Меѓународниот суд на правдата, за обезбедување итно потребни основни услуги и хуманитарна помош“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oxfam.org/en/press-releases/golden-time-seasonal-farming-production-destroyed-and-lost-northern-gaza-amid|title="Golden time" seasonal farming production destroyed and lost in northern Gaza amid mounting fears of worsening hunger and starvation|date=27 February 2024|work=Oxfam America|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227145554/https://www.oxfam.org/en/press-releases/golden-time-seasonal-farming-production-destroyed-and-lost-northern-gaza-amid|archive-date=27 February 2024|accessdate=28 February 2024}}</ref> а [[Лекари без граници]] изјавиле: „Нема знаци дека израелските сили се обидуваат да го ограничат губењето на цивилниот живот или да го ублажат страдањето на луѓето“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://msf.org.au/article/project-news/gaza-attacks-humanitarian-staff-make-vital-assistance-near-impossible|title=Gaza: Attacks on humanitarian staff make vital assistance near impossible|date=28 February 2024|work=Doctors Without Borders|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228031015/https://msf.org.au/article/project-news/gaza-attacks-humanitarian-staff-make-vital-assistance-near-impossible|archive-date=28 February 2024|accessdate=28 February 2024}}</ref> === Дополнителни поднесоци од Јужна Африка и Израел === На 5 април 2024 година, судот го одредил распоредот за сеопфатно поднесување на правни мислења од страна на Јужна Африка и Израел, со рок за јужноафриканскиот [[Спомен (закон)|поднесок]] поставен на 28 октомври 2024 година, а за израелскиот одговор на 28 јули 2025 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240405-ord-01-00-en.pdf|title=Order dated 5 April 2024}}</ref> На 28 октомври 2024 година, Јужна Африка го поднела својот поднесок,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thepresidency.gov.za/south-africa-delivers-evidence-israel-genocide-icj|title=South Africa delivers evidence of Israel genocide to ICJ|work=[[President of South Africa|Presidency of South Africa]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20241106104229/https://www.thepresidency.gov.za/south-africa-delivers-evidence-israel-genocide-icj|archive-date=6 November 2024|accessdate=28 October 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.middleeasteye.net/news/icj-genocide-case-south-africa-files-750-page-evidence-against-israel|title=ICJ genocide case: South Africa files 750-page evidence against Israel|work=[[Middle East Eye]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110182723/https://www.middleeasteye.net/news/icj-genocide-case-south-africa-files-750-page-evidence-against-israel|archive-date=10 November 2024|accessdate=28 October 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thehill.com/homenews/ap/ap-international/ap-south-africa-submits-its-main-legal-claim-to-the-top-un-court-which-accuses-israel-of-genocide/|title=South Africa submits its main legal claim to the top UN court which accuses Israel of genocide|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|accessdate=28 October 2024}}</ref> кој во согласност со правилата на Меѓународниот суд за правда не бил јавен и содржел над 750 страници текст и над 4.000 страници доказни материјали и анекси. На 14 април 2025 година, Меѓународниот суд за правда го продолжич рокот за одговор на Израел до 12 јануари 2026 година,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.jpost.com/israel-news/article-850518|title=ICJ publishes order extending Israeli response to genocide claims by six months|last=Bob|first=Yonah Jeremy|date=17 April 2025|access-date=27 April 2025|publisher=The Jerusalem Post}}</ref> а веќе на 20 октомври 2025 година, Меѓународниот суд за правда му одобрил уште едно продолжување на Израел и го променил рокот за одговор на 12 март 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.middleeasteye.net/news/icj-grants-israel-another-extension-submit-evidence-south-africas-genocide-case|title='Disappointing': ICJ grants Israel another extension in South Africa genocide case|last=Asem|first=Sondos|work=middleeasteye.net|publisher=Middle East Eye|accessdate=31 October 2025}}</ref> Се очекувало од Израел да го поднесе својот контра-меморандум на 13 март 2026 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-03-13-pressure-mounts-as-netherlands-iceland-intervene-in-sas-genocide-case-against-israel/#:~:text=Countries%20intervening%20in%20South%20Africa's,final%20judgment%20is%20handed%20down.|title=US intervenes to defend Israel in SA's genocide case at the ICJ|last=O'Regan|first=Victoria|work=dailymaverick.co.za|publisher=Daily Maverick|accessdate=13 March 2026}}</ref> а на 14 март 2026 година, израелското Министерство за надворешни работи објавило на [[Твитер|X]] дека го доставило својот контра-меморандум до Меѓународниот суд за правда. На 15 март 2026 година, претседателството на Јужна Африка изјавило дека Израел го поднел својот контра-меморандум на 12 март 2026 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thepresidency.gov.za/south-africa-notes-israels-response-filing-icj#:~:text=The%20State%20of%20Israel%20filed,Court%2C%20which%20the%20Court%20granted.|title=South Africa notes Israel’s response filing to the ICJ|work=thepresidency.gov.za|publisher=The Presidency, Republic of South Africa|accessdate=22 April 2026}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/south-africa-reviews-israel-s-response-in-icj-genocide-case-over-gaza/3865753|title=South Africa reviews Israel’s response in ICJ genocide case over Gaza|last=Yilmaz|first=Asiye Latife|work=aa.com.tr|publisher=Anadolu Agency|accessdate=22 April 2026}}</ref> и потоа побарало повеќе време да одговори на Израел, а во наредба од 21 мај 2026 година, судот им одобрил продолжување до 22 ноември 2027 година, истовремено поставувајќи рок до 22 мај 2029 година за одговорот на Израел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jns.org/news/israel-news/international-court-of-justice-extends-timeline-in-south-africas-genocide-case-against-israel|title=International Court of Justice extends timeline in South Africa’s genocide case against Israel|last=Wagenheim|first=Mike|date=2026-05-29|work=Israel & Jewish News - JNS|language=en-US|accessdate=2026-05-30}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20260521-ord-01-00-en.pdf|title=APPLICATION OF THE CONVENTION ON THE PREVENTION AND PUNISHMENT OF THE CRIME OF GENOCIDE IN THE GAZA STRIP (SOUTH AFRICA v. ISRAEL)|date=2026-05-21|accessdate=2026-05-30}}</ref> == Анализа == === Пред прелиминарната пресуда === ==== Процедурни прашања ==== ''[[Lawfare (веб-страница)|„Лофер“]]'', веб-страница поврзана со [[Институт Брукингс|Институтот Брукингс]], ја споредил апликацијата на Јужна Африка со [[Случај на геноцид врз Рохинџите|постапката]] покрената од [[Гамбија]] против [[Мјанмар]] во врска со [[Геноцид врз Рохинџите|геноцидот врз Рохинџите]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lawfaremedia.org/article/south-africa-institutes-icj-proceedings-against-israel-for-genocide-convention-violations|title=South Africa Institutes ICJ Proceedings Against Israel for Genocide Convention Violations|last=Han|first=Hyemin|date=3 January 2024|work=[[Lawfare (website)|Lawfare]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107230432/https://www.lawfaremedia.org/article/south-africa-institutes-icj-proceedings-against-israel-for-genocide-convention-violations|archive-date=7 January 2024|accessdate=7 January 2024}}</ref> Алаа Хачем и професорката [[Уна А. Хатавеј]], пишувајќи во ''„Џаст секјурити“'', онлајн форум со седиште во [[Правен факултет на Универзитетот во Њујорк|Центарот за право и безбедност „Рејс“]], го забележувале повикувањето на Јужна Африка на ''[[Ерга омнес|erga omnes partes]]'' која претставува доктрина за [[Постојано право (закон)|правна легитимација]] која „ѝ дозволува на државата-членка на договор за заштита на заедничките законски права да ги спроведе тие права дури и ако државата не е директно засегната од повредата“<ref name="justsecurity20240104">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/|title=The Promise and Risk of South Africa's Case Against Israel|last=Hachem|first=Alaa|last2=Hathaway|first2=Oona A.|date=4 January 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107230432/https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/|archive-date=7 January 2024|accessdate=7 January 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHachemHathaway2024">Hachem, Alaa; Hathaway, Oona A. (4 January 2024). [https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/ "The Promise and Risk of South Africa's Case Against Israel"]. ''Just Security''. [https://web.archive.org/web/20240107230432/https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/ Archived] from the original on 7 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 January</span> 2024</span>.</cite></ref> и наведувале дека случајот со геноцидот врз Рохинџите (поточно, прифаќањето на надлежноста од страна на Меѓународниот суд за правда) „ја револуционизирал“ доктрината за ''erga omnes'' и заклучиле дека било „многу веројатно“ Судот да утврди дека Јужна Африка имала легитимација да ја покрене постапката.<ref name="justsecurity20240104" /> Професорот [[Марк Велер (професор)|Марк Велер]] по меѓународно право и меѓународни уставни студии на професор по меѓународно право и меѓународни уставни студии на [[Кембрички универзитет|Универзитетот Кембриџ]], тврдел дека „Израел не може да избегне проверка на употребата на сила и поврзаните практики, како и можни привремени мерки за заштита, едноставно со повикување на самоодбрана“<ref name="ejiltalk20240110">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ejiltalk.org/does-the-icj-have-the-legal-authority-to-pronounce-itself-on-the-right-to-self-defence/|title=Does the ICJ have the Legal Authority to Pronounce itself on the Right to Self-Defence?|last=Weller|first=Marc|date=10 January 2024|work=EJIL: Talk!|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118222559/https://www.ejiltalk.org/does-the-icj-have-the-legal-authority-to-pronounce-itself-on-the-right-to-self-defence/|archive-date=18 January 2024|accessdate=18 January 2024}}</ref> и иако наведувал дека Израел претрпел она што го опишува како „ѕверски напад“ што веројатно би влијаело врз анализата на Судот за неговото тврдење за самоодбрана, тој сепак заклучува дека тврдењето за самоодбрана не го спречувало издавањето привремени мерки за заштита.<ref name="ejiltalk20240110" /> ==== Анализа на заслугите ==== [[Податотека:A_4-year-old_Palestinian_girl,_lost_her_life_due_to_malnutrition_and_lack_of_treatment_due_to_the_war_on_Gaza.jpg|мини|Четиригодишно палестинско девојче кое умре од глад, 14 август 2024 година]] Ова бил прв случај каде што Меѓународниот суд за правда вовел привремени мерки насочени кон заштита на луѓето од геноцид, а „Сериозноста на ризикот ескалира до тој степен што Судот одлучува дека единствениот начин за заштита на овие права е да се бара итен прекин на непријателствата.“<ref>{{Наведено списание|last=Ulgen|first=Ozlem|date=14 March 2025|title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (S. Afr. v. Isr.); Request for the Indication of Provisional Measures (I.C.J.)|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-legal-materials/article/application-of-the-convention-on-the-prevention-and-punishment-of-the-crime-of-genocide-in-the-gaza-strip-s-afr-v-isr-request-for-the-indication-of-provisional-measures-icj/B4C90975D22BE051CA8DCAB4DEFFCAFA#EN8|journal=International Legal Materials|language=en|volume=64|issue=2|pages=489–614|doi=10.1017/ilm.2024.38|issn=0020-7829|url-access=subscription}}</ref> Првиот [[Амбасадор на Соединетите Американски Држави за прашања поврзани со воени злосторства|амбасадор на Соединетите Американски Држави за прашања поврзани со воените злосторства]], [[Дејвид Шефер]], го критикувал случајот на Јужна Африка за она што го нарекол „целосен недостаток на признавање... дека Израел е во војна“ и тврдел дека сите смртни случаи на палестински цивили се резултат на воена акција против непријател кој Израел има „оправдано право да го нападне во самоодбрана“, а не на геноцидна намера и додал дека во воен и одговорен контекст на настаните од нападот на 7 октомври, заедно со евакуацијата на цивилите од Газа од страна на Израел и [[Хуманитарна криза во Газа|неговите напори за хуманитарна помош]], би било „јасно премногу далеку да се обиде да се тврди дека Израел всушност има намера да изврши геноцид кога Израел одговара на геноциден чин со цел да спречи понатамошен геноцид врз Израел“.<ref name="Scheffer">{{Наведени вести|url=https://www.npr.org/2024/01/12/1224508453/former-war-crimes-ambassador-at-large-on-israel-s-defense-to-genocide-allegation|title=Former war crimes ambassador-at-large on Israel's defense to genocide allegations|last=Burnett|first=Elena|date=12 January 2024|work=NPR|access-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114204418/https://www.npr.org/2024/01/12/1224508453/former-war-crimes-ambassador-at-large-on-israel-s-defense-to-genocide-allegation|archive-date=14 January 2024|last2=Fox|first2=Kathryn|last3=Shapiro|first3=Ari}}</ref> Во коментарот на Хачем и Хатавеј за ''„Џаст Секјурити“'', тие навеле дека утврдувањето на геноцидна намера било „исклучително предизвикувачко“.<ref name="justsecurity20240104">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/|title=The Promise and Risk of South Africa's Case Against Israel|last=Hachem|first=Alaa|last2=Hathaway|first2=Oona A.|date=4 January 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107230432/https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/|archive-date=7 January 2024|accessdate=7 January 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHachemHathaway2024">Hachem, Alaa; Hathaway, Oona A. (4 January 2024). [https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/ "The Promise and Risk of South Africa's Case Against Israel"]. ''Just Security''. [https://web.archive.org/web/20240107230432/https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/ Archived] from the original on 7 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 January</span> 2024</span>.</cite></ref> Професорот по право Дејвид Кин кој е фокусиран на [[Меѓународна конвенција за елиминација на сите форми на расна дискриминација|Меѓународната конвенција за елиминација на сите форми на расна дискриминација]], навел дека тврдењето во барањето на Јужна Африка дека Израел практикува апартхејд била „извонредна изјава што доаѓа од Јужна Африка, која можеби донекаде е засенета од сеопфатното тврдење за геноцид“<ref name="opiniojuris20240116">{{Наведена мрежна страница|url=https://opiniojuris.org/2024/01/16/south-africa-v-israel-and-cerds-early-warning-and-urgent-action-procedure-part-ii/|title=South Africa v Israel and CERD's Early Warning and Urgent Action Procedure: Part II|date=16 January 2024|work=Opinio Juris|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118222557/https://opiniojuris.org/2024/01/16/south-africa-v-israel-and-cerds-early-warning-and-urgent-action-procedure-part-ii/|archive-date=18 January 2024|accessdate=18 January 2024}}</ref> и додатно забележува дека барањето на Јужна Африка се однесувало на работата на Комитетот за елиминација на расната дискриминација.<ref name="opiniojuris20240116" /> Професорот по право [[Универзитет во Хаифа|на Универзитетот во Хаифа,]] Итамар Ман во серија објави на Verfassungsblog изјавил дека „се чини малку веројатно“ дека Судот ќе ги одобри сите привремени мерки што ги барала Јужна Африка, по усната расправа во случајот<ref name="verfassungsblog20240115">{{Наведено списание|last=Mann|first=Itamar|date=15 January 2024|title=Managed Violence: Provisional Measures in South Africa's Genocide Application|url=https://verfassungsblog.de/managed-violence/|journal=Verfassungsblog|language=en-GB|doi=10.17176/20240116-004249-0|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119152705/https://verfassungsblog.de/managed-violence/|archive-date=19 January 2024|access-date=19 January 2024}}</ref> и додатно тврдел дека Судот може да изрече низа привремени мерки, но веројатно нема да му наложи на Израел да ги прекине непријателствата.<ref name="verfassungsblog20240115" /> Тој го опишал недостатокот на упатување на Јужна Африка на тековниот вооружен конфликт како стратегија за судски спор што можел да работи против нејзиниот случај<ref>{{Наведено списание|last=Mann|first=Itamar|date=11 January 2024|title=The Missing Party: On South Africa's Legal Strategy in its Genocide Application before the ICJ|url=https://verfassungsblog.de/the-missing-party/|journal=Verfassungsblog|language=en-GB|doi=10.17176/20240112-004241-0|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119152500/https://verfassungsblog.de/the-missing-party/|archive-date=19 January 2024|access-date=19 January 2024}}</ref> и изразил загриженост дека привремените мерки можеле да го легитимизираат она што го опишал како продолжена или потенцијално [[Вечна војна|„бесконечна“ војна]] во Газа.<ref name="verfassungsblog20240115" /> Во анализа, објавена на форумот ''„Just Security“'', се тврдело дека примарната разлика помеѓу ставовите на Јужна Африка и Израел лежеле во спротивставените наративи презентирани од двете страни. Апликацијата на Јужна Африка следела наратив „...Израел започна масовен напад врз Појасот Газа [по настаните од 7 октомври], ... предизвикувајќи широко распространето уништување од невидена природа и сериозно влијание врз целото население на Газа“. Додека израелскиот одговор следел наратив „...штетата и страдањето што ги доживеаа палестинските цивили беа жална, целосно непожелна, но на крајот неизбежна последица од интензивен вооружен конфликт што се одвиваше во урбана област...“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/91262/south-africa-vs-israel-at-the-international-court-of-justice-a-battle-over-issue-framing-and-the-request-to-suspend-the-war/|title=South Africa v. Israel at Int'l Court of Justice: A Battle Over Issue-Framing and Request to Suspend the War|last=Shany|first=Yuval|last2=Cohen|first2=Amichai|date=16 January 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123154908/https://www.justsecurity.org/91262/south-africa-vs-israel-at-the-international-court-of-justice-a-battle-over-issue-framing-and-the-request-to-suspend-the-war/|archive-date=23 January 2024|accessdate=}}</ref> Тврдењата на Јужна Африка пред Меѓународниот суд за правда, во врска со постапките на Израел, предизвикале критики од некои публикации и поединци, а ''[[Економист|„Економист“]]'', Уредничкиот одбор ''[[The Wall Street Journal|на „Волстрит џурнал“]]'', поранешниот раководител на одделот за меѓународно право на ИДФ, [[Даниел Рајснер|Данкиел Рајснер]], и ''[[Дејли Телеграф|„Дејли телеграф]]''“ тврделе дека етикетирањето на постапките на Израел како „геноцид“ го обезвреднувале терминот и ја поткопувале неговата сериозна природа како што било дефинирано во Конвенцијата на ОН за геноцид.<ref name="economist20240118">{{Наведени вести|url=https://www.economist.com/leaders/2024/01/18/charging-israel-with-genocide-makes-a-mockery-of-the-icj|title=Charging Israel with genocide makes a mockery of the ICJ|work=The Economist|access-date=22 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122144011/https://www.economist.com/leaders/2024/01/18/charging-israel-with-genocide-makes-a-mockery-of-the-icj|archive-date=22 January 2024|issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/articles/u-n-international-court-of-justice-south-africa-israel-genocide-hamas-596dcd8a|title="Genocide Gets Political at the U.N."|date=11 January 2024|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=22 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122213551/https://www.wsj.com/articles/u-n-international-court-of-justice-south-africa-israel-genocide-hamas-596dcd8a|archive-date=22 January 2024}}</ref><ref name="jpost20240109">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-781476|title=How will ICJ rule on Gaza genocide case? Ex-IDF int'l law chief speaks|date=9 January 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|language=en-US|issn=0792-822X|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122213551/https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-781476|archive-date=22 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/01/07/international-court-of-justice-weaponised-against-jewish/|title=The International Court of Justice has been weaponised against the Jewish state|last=Hausdorff|first=Natasha|date=7 January 2024|work=The Telegraph|access-date=22 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122213550/https://www.telegraph.co.uk/news/2024/01/07/international-court-of-justice-weaponised-against-jewish/|archive-date=22 January 2024|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Тврдењата на Јужна Африка биле критикувани и од ''„Економист“'', за одвлекување на вниманието од реалните прашања како [[Воени злосторства во војната во Газа|потенцијалните прекршувања на воените закони]] и хуманитарната криза во Газа,<ref name="economist20240118" /> а биле критикувани и од Дејвид Шефер, за игнорирање на постапките на Хамас.<ref name="Scheffer">{{Наведени вести|url=https://www.npr.org/2024/01/12/1224508453/former-war-crimes-ambassador-at-large-on-israel-s-defense-to-genocide-allegation|title=Former war crimes ambassador-at-large on Israel's defense to genocide allegations|last=Burnett|first=Elena|date=12 January 2024|work=NPR|access-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114204418/https://www.npr.org/2024/01/12/1224508453/former-war-crimes-ambassador-at-large-on-israel-s-defense-to-genocide-allegation|archive-date=14 January 2024|last2=Fox|first2=Kathryn|last3=Shapiro|first3=Ari}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBurnettFoxShapiro2024">Burnett, Elena; Fox, Kathryn; Shapiro, Ari (12 January 2024). [https://www.npr.org/2024/01/12/1224508453/former-war-crimes-ambassador-at-large-on-israel-s-defense-to-genocide-allegation "Former war crimes ambassador-at-large on Israel's defense to genocide allegations"]. ''NPR''. [https://web.archive.org/web/20240114204418/https://www.npr.org/2024/01/12/1224508453/former-war-crimes-ambassador-at-large-on-israel-s-defense-to-genocide-allegation Archived] from the original on 14 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 January</span> 2024</span>.</cite></ref> ''„Економист“'' и „''Тајмс оф Израел“'' тврделе дека постапките на Израел биле одбранбени одговори на Хамас, а не напади врз Палестинците врз основа на идентитет, и предупредуваат дека овие тврдења би можеле да ги ослабнат глобалните закони за геноцид.<ref name="economist20240118" /><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/south-africa-paints-grim-picture-of-gaza-but-obfuscates-foundations-of-genocide-claim/|title=South Africa paints grim picture of Gaza, but obfuscates foundations of genocide claim|date=12 January 2024|work=[[Times of Israel]]|access-date=22 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122021511/https://www.timesofisrael.com/south-africa-paints-grim-picture-of-gaza-but-obfuscates-foundations-of-genocide-claim/|archive-date=22 January 2024}}</ref> Австрискиот [[Канцелар на Австрија|канцелар]] [[Карл Нехамер]] и чешкиот [[Премиер на Чешка|премиер]] [[Петр Фијала]] тврделе дека постапките на земјата би можеле да резултираат со политизација на Меѓународниот суд за правда.<ref name="euronews20240112">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|title=Why is the EU silent on South Africa's genocide case against Israel?|date=12 January 2024|work=euronews|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113234906/https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|archive-date=13 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/opinion/article-782831|title=My Word: South Africa's hypocrisy was loud at ICJ Gaza genocide hearing|date=19 January 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|language=en-US|issn=0792-822X|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122171508/https://www.jpost.com/opinion/article-782831|archive-date=22 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref><ref name="jpost20240109" /> ==== Израелската одбрана ==== Во изјавите пред судот, од адвокатите на Израел било тврдено дека биле спроведени „хуманитарни заштитни мерки“, како [[Евакуација од Појасот Газа|систем за известување за евакуација]] во широк обем, со цел спречување на нови цивилни жртви,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/world-court-israel-genocide-gaza-south-africa-65b087102893dd06222370b10f0b4e4d|title=Israel defends itself at the UN's top court against allegations of genocide in Gaza|last=Corder|first=Mike|last2=Casert|first2=Raf|date=12 January 2024|work=Associated Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314183657/https://apnews.com/article/world-court-israel-genocide-gaza-south-africa-65b087102893dd06222370b10f0b4e4d|archive-date=14 March 2024|accessdate=17 March 2024}}</ref> а во извештајот, истражувачкиот тим [[Голдсмитс, Универзитет во Лондон|на колеџот „Голдсмитс“]], [[Форензичка архитектура|„Форензичка архитектура“,]] го довеле во прашање ова тврдење, наведувајќи дека наместо евакуациите да спречат цивилни жртви, тие „довеле до масовно раселување и присилно преместување и придонесоа за убиствата на цивили низ Газа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/13/gaza-safe-zones-led-to-displacement-israeli-attacks-on-civilians-report|title=Gaza 'safe zones' led to displacement, Israeli attacks on civilians: Report|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240316104628/https://www.aljazeera.com/news/2024/3/13/gaza-safe-zones-led-to-displacement-israeli-attacks-on-civilians-report|archive-date=16 March 2024|accessdate=17 March 2024}}</ref> Во посебен извештај, Forensic Architecture откриле дека во 8 случаи, израелската одбрана „погрешно ги претставила визуелните докази што ги цитирала, преку комбинација од неточни анотации и етикетирање и погрешни вербални описи“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://forensic-architecture.org/investigation/assessment-israeli-material-icj-jan-2024|title=An Assessment Of Visual Material Presented By The Israeli Legal Team At The Icj, 12 January 2024|work=Forensic Architecture|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303012252/https://forensic-architecture.org/investigation/assessment-israeli-material-icj-jan-2024|archive-date=3 March 2024|accessdate=5 March 2024}}</ref> === По наредбата за привремени мерки === Третите држави кои ги финансирале или поддржувале акциите на Израел во Газа можеби ќе требало да го земат во предвид влијанието на пресудата на судот врз нивните акции, а се сметало дека пресудата веројатно ќе покренела случаи во домашните јурисдикции.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/91457/top-experts-views-of-intl-court-of-justice-ruling-on-israel-gaza-operations-south-africa-v-israel-genocide-convention-case/|title=Top Experts' Views of Int'l Court of Justice Ruling on Israel Gaza Operations (South Africa v Israel, Genocide Convention Case)|date=26 January 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126200619/https://www.justsecurity.org/91457/top-experts-views-of-intl-court-of-justice-ruling-on-israel-gaza-operations-south-africa-v-israel-genocide-convention-case/|archive-date=26 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.universiteitleiden.nl/en/news/2024/01/icj-delivers-interim-ruling-in-south-africas-genocide-case-against-israel|title=ICJ delivers interim ruling in South Africa's genocide case against Israel|date=27 January 2024|work=Leiden University|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127142945/https://www.universiteitleiden.nl/en/news/2024/01/icj-delivers-interim-ruling-in-south-africas-genocide-case-against-israel|archive-date=27 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dawn.com/news/1808925|title=War and order: What the ICJ preliminary ruling really means for Gaza|last=Malik|first=Ayesha|date=27 January 2024|work=DAWN.COM|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127095845/https://www.dawn.com/news/1808925|archive-date=27 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ejiltalk.org/the-obligation-to-prevent-genocide-in-south-africa-v-israel-finally-a-duty-with-global-scope/|title=The Obligation to Prevent Genocide in South Africa v. Israel: Finally a Duty with Global Scope?|last=Pezzano|first=Luciano|date=4 January 2024|work=EJIL: Talk!|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107232848/https://www.ejiltalk.org/the-obligation-to-prevent-genocide-in-south-africa-v-israel-finally-a-duty-with-global-scope/|archive-date=7 January 2024|accessdate=7 January 2024}}</ref> Во анализа објавена од [[Opinio Juris (blog)|Opinio Juris]] се заклучило дека одлуката на Судот за привремени мерки „не е претежно изненадувачка, правно и политички значајна и претставува победа за Јужна Африка во фазата на привремени мерки“.<ref name="opiniojuris20240127" /> Во оваа анализа се воедно и се наведува дека наредбата на Судот за привремени мерки со значително мнозинство „испраќа силна правна и политичка порака до Израел дека неговиот тековен тек на дејствување е неприфатлив“ и дека „Судот цврсто потврди дека ситуацијата на терен во Газа е катастрофална“.<ref name="opiniojuris20240127" /> Израелските правни аналитичари потврдиле дека судот во голема мера го усвоил аргументот на Јужна Африка.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-27/ty-article/.premium/israeli-legal-experts-say-icj-judges-largely-adopted-south-africas-narrative/0000018d-4bb7-d02c-a79f-4bbf16f60000|title=Israeli Legal Experts Say ICJ Judges Largely Adopted South Africa's Narrative|work=Haaretz|access-date=27 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127165416/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-27/ty-article/.premium/israeli-legal-experts-say-icj-judges-largely-adopted-south-africas-narrative/0000018d-4bb7-d02c-a79f-4bbf16f60000|archive-date=27 January 2024}}</ref> По наводното учество на вработени на UNRWA во нападот предводен од Хамас врз Израел, неколку земји го прекинале нивното финансирањето, а според специјалниот известувач на ОН за окупираните палестински територии, [[Франческа Албанезе]], одлуката за прекинување на финансирањето можела да биде прекршување на Конвенцијата за геноцид и „отворено се спротивставувала“ на привремените одлуки.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newarab.com/news/gaza-defunding-unrwa-may-be-violating-genocide-convention|title=Gaza: Defunding UNRWA 'may be violating genocide convention'|date=28 January 2024|access-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128180304/https://www.newarab.com/news/gaza-defunding-unrwa-may-be-violating-genocide-convention|archive-date=28 January 2024|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/01/27/world/middleeast/pause-funding-gaza-unrwa.html|title=Major Donors Pause Funding for U.N. Agency as Scandal Widens|last=Abdulrahim|first=Raja|date=27 January 2024|work=The New York Times|access-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128000754/https://www.nytimes.com/2024/01/27/world/middleeast/pause-funding-gaza-unrwa.html|archive-date=28 January 2024|last2=Barnes|first2=Julian E.|last3=Boxerman|first3=Aaron|last4=Kingsley|first4=Patrick}}</ref><ref name="structural-relation">{{Наведени вести|url=https://www.ynetnews.com/article/b100f3oq9t|title=Israel says UNRWA staff implicate themselves, more complicit in crimes|last=Eichner|first=Itamar|date=28 January 2024|work=Ynetnews|access-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128235826/https://www.ynetnews.com/article/b100f3oq9t|archive-date=28 January 2024|language=en}}</ref> Таа исто така напишала на [[Твитер|X]]: „Денот откако Меѓународниот кривичен суд (МСП) заклучи дека Израел веројатно врши геноцид во Газа, некои држави одлучија да го прекинат финансирањето на Агенцијата на ОН за палестински бегалци (UNRWA)“.<ref name="European Council on Refugees and Exiles (ECRE) 2024 v035">{{Наведена мрежна страница|url=https://ecre.org/eu-external-partners-violence-against-migrants-in-tunisia-and-libya-continues-%E2%80%95-eu-to-determine-upcoming-funding-decision-for-unrwa-amid-strong-concern-over-the-dramatic-hum/|title=EU External Partners: Violence Against Migrants in Tunisia and Libya Continues ― EU to Determine Upcoming Funding Decision for UNRWA Amid "Strong Concern" Over the Dramatic Humanitarian Situation ― Europe Looking for New Partners to Externalise Asylum|date=2 February 2024|work=European Council on Refugees and Exiles (ECRE)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309183934/https://ecre.org/eu-external-partners-violence-against-migrants-in-tunisia-and-libya-continues-%e2%80%95-eu-to-determine-upcoming-funding-decision-for-unrwa-amid-strong-concern-over-the-dramatic-hum/|archive-date=9 March 2024|accessdate=4 March 2024}}</ref> Специјалниот известувач на ОН за правото на храна, Мајкл Факри, рекол дека гладот бил неизбежен и дека одлуките за финансирање „колективно казнуваат над 2,2 милиони Палестинци“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/28/famine-in-gaza-is-being-made-inevitable-says-un-rapporteur|title=Famine in Gaza is being made 'inevitable' says UN rapporteur|last=McKernan|first=Bethan|date=28 January 2024|work=The Guardian|access-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128182129/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/28/famine-in-gaza-is-being-made-inevitable-says-un-rapporteur|archive-date=28 January 2024|last2=Michaelson|first2=Ruth}}</ref> Според поранешниот [[Амбасадор на Соединетите Американски Држави за глобална кривична правда|американски амбасадор за прашања поврзани со воени злосторства]] [[Стивен Рап]], се очекувало наредбата да влијае на однесувањето на Израел во Газа, а на сојузниците на Израел ќе им биде тешко да го прифатат непочитувањето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thehill.com/policy/international/4432413-icj-ruling-israel-biden/|title=ICJ ruling puts Israel on the clock; raises heat on Biden|last=Kelly|first=Laura|date=26 January 2024|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126235347/https://thehill.com/policy/international/4432413-icj-ruling-israel-biden/|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024|quote='The U.S. will find it hard to accept noncompliance by Israel, because the U.S. judge [on the ICJ panel] joined what was essentially a consensus decision and because the U.S. has strongly supported the Court's provisional orders in Ukraine, Myanmar, and Syria,' [[Stephen Rapp]], who served as [[United States Ambassador-at-Large for Global Criminal Justice|U.S. Ambassador-at-Large for War Crimes Issues]] during the Obama administration, wrote in an email to The Hill. 'Israel has taken this case very seriously because the Court's orders do have real impact. All of the other major allies of the U.S. will expect Israel to comply, so that if it defies the orders, the Israeli government may find itself treated as a pariah.'|ref=none}}</ref> На 28 јануари 2024 година, на конференција за преселување на Газа присуствувале 11 министри од кабинетот и 15 членови на коалицијата во израелскиот Кнесет, а според ''Гардијан'', нивното присуство изгледало дека „ја прекршува пресудата на Меѓународниот суд на правдата од минатата недела дека Израел мора да „преземе сите мерки во негова моќ“ за да избегне акти на геноцид во војната во Газа, вклучително и „спречување и казнување на геноцидна реторика{{Полунаводник+наводник}}<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/29/israeli-ministers-attend-conference-calling-for-voluntary-migration-of-palestinians|title=Israeli ministers attend conference calling for 'voluntary migration' of Palestinians|last=McKernan|first=Bethan|date=29 January 2024|work=The Guardian|access-date=29 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129181036/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/29/israeli-ministers-attend-conference-calling-for-voluntary-migration-of-palestinians|archive-date=29 January 2024}}</ref> Во февруари 2024 година, Франческа Албанезе изјавила дека изгледа Израел ги крши наредбите на Меѓународниот суд за правда во врска со Газа,<ref name="theguardian20240120" /> а израелската организација за човекови права [[Гиша (организација за човекови права)|Гиша]], изјавила дека Израел не ја следел привремената мерка за овозможување хуманитарна помош, наведувајќи дека агенциите за помош биле нападнати и не можеле безбедно да достават помош и не добивале координација за деконфликт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/28/israels-war-on-gaza-live-thousands-could-die-in-days-as-israel-blocks-aid?update=2738683|title=Israel continues to deny its responsibility to Palestinians: NGO|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229034739/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/28/israels-war-on-gaza-live-thousands-could-die-in-days-as-israel-blocks-aid?update=2738683|archive-date=29 February 2024|accessdate=29 February 2024}}</ref> Во март 2024 година, анализата на [[Меѓународни бегалци|„Рефугејс интернешнл“]] покажала дека Израел не ги исполнува своите обврски според привремените наредби, наведувајќи дека Израел имал „јасен модел на пошироко попречување на испораките на помош во Газа и спроведување воени операции што систематски ја попречувала ефикасната хуманитарна акција во Газа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/7/israels-war-on-gaza-live-20-starve-to-death-in-gaza-more-feared-dead?update=2755331|title=Report debunks Israel's claims to ICJ it facilitates aid delivery to Gaza|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510142223/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/7/israels-war-on-gaza-live-20-starve-to-death-in-gaza-more-feared-dead?update=2755331|archive-date=10 May 2024|accessdate=9 March 2024}}</ref> Група од 12 најистакнати организации за човекови права во Израел изјавиле дека Израел не ја почитувал одлуката на судот за олеснување на хуманитарната помош во Газа.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/11/israeli-human-rights-groups-icj-gaza-aid-ruling|title=Israeli human rights groups accuse country of failing to abide by ICJ's Gaza aid ruling|last=Beaumont|first=Peter|date=11 March 2024|work=The Guardian|access-date=14 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314053344/https://www.theguardian.com/world/2024/mar/11/israeli-human-rights-groups-icj-gaza-aid-ruling|archive-date=14 March 2024|last2=Burke|first2=Jason}}</ref> Откако Судот го одобрил барањето на Јужна Африка за итни мерки за зголемување на хуманитарната помош, се појавила изјава правниот експерт Алонсо Гурменди дека хуманитарната помош за Газа „е потенцијално она што може да го направи или да го уништи случајот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2805408|title=New ICJ order shows aid deliveries key in genocide case against Israel|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510142636/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2805408|archive-date=10 May 2024|accessdate=1 April 2024}}</ref> Во октомври 2024 година, [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешнл]] изјавил: „Поминаа девет месеци откако МСП предупреди дека ризикот од геноцид во Газа е реален, но израелските власти продолжуваат да ги кршат привремените мерки наредени од судот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/10/israel-opt-israel-must-rescind-latest-evacuation-orders-for-north-gaza-and-allow-immediate-unhindered-humanitarian-access/|title=Israel must rescind latest 'evacuation' orders for North Gaza and allow immediate, unhindered humanitarian access|date=15 October 2024|work=Amnesty International|archive-url=https://web.archive.org/web/20241106085423/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/10/israel-opt-israel-must-rescind-latest-evacuation-orders-for-north-gaza-and-allow-immediate-unhindered-humanitarian-access/|archive-date=6 November 2024|accessdate=20 October 2024}}</ref> Во јуни 2024 година, комитет составен од три члена и поддржан од Обединетите нации објавил извештај за војната во Газа во кој ги обвинил палестинските вооружени групи и Израел за извршување воени злосторства, вклучително и [[Злосторство против човештвото|злосторства против човештвото]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2024/06/1150946|title=Gaza: Hamas, Israel committed war crimes, claims independent rights probe|date=12 June 2024|work=[[United Nations]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613005506/https://news.un.org/en/story/2024/06/1150946|archive-date=13 June 2024|accessdate=12 June 2024}}</ref> а во она што било опишано како „обезбедување на најдетално испитување на ОН досега за настаните од и по 7 октомври“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2024/06/12/world/middleeast/un-report-israel-hamas-war-crimes.html|title=U.N. Report Accuses Both Israel and Palestinian Groups of War Crimes|last=Cumming-Bruce|first=Nick|date=12 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613005506/https://www.nytimes.com/2024/06/12/world/middleeast/un-report-israel-hamas-war-crimes.html|archive-date=13 June 2024|accessdate=12 June 2024|quote=In a report released on Wednesday, the three-person commission — led by Navi Pillay, a former United Nations human rights chief — provided the most detailed U.N. examination yet of events on and since Oct. 7.}}</ref> комитетот ги забележал тортурата и смртта на Израелците, наводите за силување и сексуално насилство и киднапирањето на заложници за време на нападот од 7 октомври.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf|title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel|date=10 June 2024|work=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|OHCHR]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614130943/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf|archive-date=14 June 2024|accessdate=12 June 2024}}</ref> Во извештајот, меѓу другото, се забележувало и употребата на „глад како оружје на војната“ од страна на Израел во Газа, „несразмерно“ високиот број цивилни жртви и употребата на тешко оружје во густо населените области<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-4.pdf|title=Detailed findings on the military operations and attacks carried out in the Occupied Palestinian Territory from 7 October to 31 December 2023|date=10 June 2023|work=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|accessdate=12 June 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cl55gzp7vn9o|title=Israel, Hamas accused of war crimes in new UN report|last=Murphy|first=Matt|date=12 June 2023|work=[[BBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613020835/https://www.bbc.com/news/articles/cl55gzp7vn9o|archive-date=13 June 2024|accessdate=12 June 2024}}</ref> и иако наодите од извештајот не резултирале со никакви казни за Израел или Хамас и неговите сојузници, сепак доказите во извештајот би можеле да бидат основа за гонења и спорови за воени злосторства пред Меѓународниот кривичен суд и Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://reuters.com/world/middle-east/immense-scale-gaza-killings-amount-crime-against-humanity-un-inquiry-says-2024-06-12|title='Immense' scale of Gaza killings amount to crime against humanity, UN inquiry says|last=Farge|first=Emma|date=12 June 2023|work=[[Reuters]]|accessdate=12 June 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aljazeera.com/news/2024/6/12/un-backed-commission-accuses-israel-and-palestinian-groups-of-war-crimes|title=UN-backed commission accuses Israel and Palestinian groups of war crimes|date=12 June 2023|work=[[Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613005505/https://www.aljazeera.com/news/2024/6/12/un-backed-commission-accuses-israel-and-palestinian-groups-of-war-crimes|archive-date=13 June 2024|accessdate=12 June 2024}}</ref> ==== Имплементација на трето барање ==== Израелскиот адвокат и предавач на Универзитетот во Тел Авив, [[Јувал Јоаз]], го опишал суштинското прашање како „дали квалификацијата - „што можела да наметне услови за живот на палестинската група во Газа што би можеле да доведат до нејзино физичко уништување целосно или делумно“ - се однесува само на „која било друга акција“ или и на „воена офанзива““<ref name="timesofisrael20240525b">{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/confused-by-the-icjs-decision-on-gaza-blame-the-judges-deliberate-ambiguity/|title=Confused by the ICJ's decision on Gaza? Blame the judges' deliberate ambiguity|last=Yoaz|first=Yuval|date=25 May 2024|work=The Times of Israel|access-date=31 May 2024}}</ref> и исто така се изјаснил со критичен став кон употребата на двосмислен јазик од страна на судот, објаснувајќи дека тоа веројатно бил резултат на обид да се создаде наредба поддржана од што е можно повеќе судии и почетното толкување на медиумите кое не се совпаѓало со значењето како што подоцна го наведле судиите. Сепак, неговата примарна загриженост била дека нејасната наредба довела до различни толкувања и тој бил многу критичен кон изјавите дадени од членовите на израелската влада, за кои вели дека придонеле за измена на наредбата.<ref name="timesofisrael20240525b" /> Други, како [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешнл]] и Алонсо Гурменди, кој бил предавач по меѓународни односи на [[Оксфордски универзитет|Универзитетот во Оксфорд]], ја протолкувале наредбата како целосна забрана на офанзивата во Рафа.<ref name="theguardian20240529" /> Во соопштението, Амнести изјавил: „Копнениот упад и придружното масовно присилно раселување што го предизвика, претставуваат дополнителен непоправлив ризик за правата на палестинскиот народ заштитени со Конвенцијата за геноцид“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/israel-must-comply-with-international-court-of-justice-order-calling-it-to-immediately-halt-military-operations-in-rafah/|title=Israel must comply with International Court of Justice order calling it to immediately halt military operations in Rafah|date=24 May 2024|work=Amnesty International|accessdate=2 June 2024}}</ref> Обвинителот за воени злосторства [[Рид Броди]], изјавил: „Ова се многу специфични наредби; запрете ја офанзивата врз Рафа, отворете го граничниот премин, дозволете ги мисиите за утврдување факти. Тука нема многу простор за маневрирање“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/24/israels-war-on-gaza-live-news-at-least-60-palestinians-killed-in-attacks?update=2922875|title=ICJ and ICC moves deal 'one-two legal punch' to Israel|date=24 May 2024|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602025001/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/24/israels-war-on-gaza-live-news-at-least-60-palestinians-killed-in-attacks?update=2922875|archive-date=2 June 2024|accessdate=2 June 2024}}</ref> Професорот по меѓународно право на [[Универзитет во Бон|Универзитетот во Бон]] и поранешен професор на [[Оксфордски универзитет|Универзитетот во Оксфорд]], Стефан Талмон,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/de/us-angriff-war-v%C3%B6lkerrechtswidrig/a-38373866|title="US-Angriff war völkerrechtswidrig"|date=10 April 2017|work=dw.com|publisher=DW|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530104052/https://www.dw.com/de/us-angriff-war-v%C3%B6lkerrechtswidrig/a-38373866|archive-date=30 May 2024|accessdate=30 May 2024}}</ref> тврдел дека иако офанзивата во Рафа не можела да продолжи во сегашната форма, сепак таа можела да продолжи само откако ќе се преземеле чекори со цел да се обезбеди пристап на цивилното население до храна, вода и лекови, што тој го опишал како „тешко за спроведување“ <ref name="nytimes20240530" /><ref>{{Наведени вести|url=https://www.spiegel.de/ausland/igh-entscheidung-zu-israel-gaza-krieg-eine-so-weitreichende-verfuegung-gab-es-bisher-noch-nie-a-a5e566fc-889a-42e8-8a41-cad81618e555|title=(S+) IGH-Entscheidung zu Israel-Gaza-Krieg: »Eine so weitreichende Verfügung gab es bisher noch nie«|last=Collini|first=Francesco|date=25 May 2024|work=Der Spiegel|access-date=30 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530043847/https://www.spiegel.de/ausland/igh-entscheidung-zu-israel-gaza-krieg-eine-so-weitreichende-verfuegung-gab-es-bisher-noch-nie-a-a5e566fc-889a-42e8-8a41-cad81618e555|archive-date=30 May 2024|language=de|issn=2195-1349}}</ref> === Декларации за интервенција === На 1 мај 2024 година, турската влада излегла со одлука и изјавила дека се придружува на случајот на Јужна Африка во Меѓународниот суд за правда,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-to-join-south-africas-genocide-case-against-israel-at-world-court/|title=Turkey to join South Africa's genocide case against Israel at World Court|date=1 May 2024|work=The Times of Israel|publisher=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20240501143431/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-to-join-south-africas-genocide-case-against-israel-at-world-court/|archive-date=1 May 2024|accessdate=1 May 2024}}</ref> а малку подоцна истиот месец се придружиле Египет и Малдивите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/egypt-intervene-icj-case-israel-tensions-rise-2024-05-12/|title=Egypt to intervene in ICJ case as Israel tensions rise|last=Abdallah|first=Nayera|date=12 May 2024|work=Reuters|accessdate=18 May 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/13/israels-war-on-gaza-live-israel-reinvades-north-gaza-as-people-flee-south?update=2897629|title=Maldives to join South Africa's ICJ genocide case against Israel|last=Gadzo|first=Mersiha|last2=Motamedi|first2=Maziar|date=13 May 2024|work=Al Jazeera|accessdate=18 May 2024}}</ref> На 24 мај 2024 година, Мексико поднел декларација за интервенција<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/node/204113|title=Declaration of intervention filed by Mexico|work=ICJ|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529203625/https://www.icj-cij.org/node/204113|archive-date=29 May 2024|accessdate=29 May 2024}}</ref> за да се придружи на случајот против Израел во кој се тврдиело за „намерно попречување на пристапот до хуманитарна помош“ и „уништување на културното наследство“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newarab.com/news/mexico-seeks-join-genocide-case-against-israel-icj|title=Mexico seeks to join genocide case against Israel at ICJ|date=29 May 2024|work=[[The New Arab]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529203628/https://www.newarab.com/news/mexico-seeks-join-genocide-case-against-israel-icj|archive-date=29 May 2024|accessdate=29 May 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-804084|title=Mexico files declaration of intervention in South Africa ICJ case against Israel|date=28 May 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|language=en|accessdate=29 May 2024}}</ref> Неколку дена подоцна, претседателот на Чиле [[Габриел Борик]] објавил за време на годишното обраќање пред Конгресот дека ќе интервенира и ќе го поддржи случајот на Јужна Африка против Израел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latercera.com/politica/noticia/boric-anuncia-que-chile-se-hara-parte-de-la-demanda-que-presento-sudafrica-contra-israel-en-la-cij-por-genocidio/VXEA4LHUYRCATBQO64YNJUG3HU/|title=Boric anuncia que Chile se hará parte de la demanda que presentó Sudáfrica contra Israel en la CIJ por genocidio|last=Rubio|first=Paz|date=1 June 2024|work=La Tercera|accessdate=1 June 2024}}</ref> На 3 јуни 2024 година, владата на Државата Палестина се приклучила на случајот против Израел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/palestinians-gaza-israel-genocide-court-united-nations-cec7a3e2f3b2ca0705be7e4da44cb9cc|title=Palestinian officials apply to join South Africa's case at top UN court accusing Israel of genocide|last=Corder|first=Mike|date=3 June 2024|work=[[Associated Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604011304/https://apnews.com/article/palestinians-gaza-israel-genocide-court-united-nations-cec7a3e2f3b2ca0705be7e4da44cb9cc|archive-date=4 June 2024|accessdate=6 June 2024}}</ref> На 6 јуни 2024 година, Шпанија објавила дека се приклучува кон случајот на Јужна Африка против Израел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/spain-israel-icj-genocide-case-67d4d9b8ecf6fd88e718319a5d93465a|title=Spain applies to join South Africa's case at top UN court accusing Israel of genocide|date=6 June 2024|work=AP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725192606/https://apnews.com/article/spain-israel-icj-genocide-case-67d4d9b8ecf6fd88e718319a5d93465a|archive-date=25 July 2024|accessdate=6 June 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240628-int-01-00-en.pdf|title=Declaration of intervention filed by Spain}}</ref> На 22 јуни, Куба објавила дека исто така ќе се придружи на случајот на Јужна Африка против Израел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/cuba-says-it-will-join-south-africas-icj-genocide-case-against-israel/|title=Cuba says it will join South Africa's ICJ 'genocide' case against Israel|date=22 June 2024|work=[[The Times of Israel]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623105147/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/cuba-says-it-will-join-south-africas-icj-genocide-case-against-israel/|archive-date=23 June 2024|accessdate=23 June 2024}}</ref> На 7 август 2024 година, Турција поднела барање за приклучување кон случајот пред Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/turkey-request-israel-genocide-international-court-b108804917281ea3576d8c2516282a2d|title=Turkey submits request to join genocide case against Israel in UN court|date=7 August 2024|work=AP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807140734/https://apnews.com/article/turkey-request-israel-genocide-international-court-b108804917281ea3576d8c2516282a2d|archive-date=7 August 2024|accessdate=7 August 2024}}</ref> На 12 септември 2024 година, барање поднеле и од Чиле за приклучување кон случајот на Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/13/israels-war-on-gaza-live-dozens-more-killed-amid-anger-over-school-attack|title=Chile files request to join South Africa case against Israel at ICJ|last=Marsi|first=Federica|last2=Gostoli|first2=Ylenia|date=13 September 2024|work=Al Jazeera|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240913180654/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/13/israels-war-on-gaza-live-dozens-more-killed-amid-anger-over-school-attack|archive-date=13 September 2024|accessdate=13 September 2024}}</ref> На 8 октомври 2024 година, барање поднела и Боливија за приклучување кон случајот пред Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/node/204292|title=Bolivia files a Declaration of intervention in the proceedings under Article 63 of the Statute|work=ICJ|accessdate=2025-01-07}}</ref> На 6 јануари 2025 година, свое барање поднела и Ирска за приклучување кон случајот пред Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20250107-pre-01-00-en.pdf|title=Ireland files a declaration of intervention in the proceedings under Article 63 of the Statute|work=ICJ|language=en|accessdate=2025-01-08}}</ref> На 31 јануари 2025 година, барање за приклучување поднеле и од Белизе кон случајот пред Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/1/31/live-israels-release-of-110-palestinians-celebrated-in-gaza-west-bank?update=3481262|title=Belize files application to join South Africa's ICJ case against Israel|work=[[Al Jazeera]]|language=en|accessdate=2025-01-08}}</ref> На 3 април 2025 година, Никарагва го повлекла своето барање за приклучување кон случајот пред Меѓународниот суд за права.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/node/205201|title=Nicaragua withdraws its Application for permission to intervene in the proceedings|work=ICJ|accessdate=2025-04-07}}</ref> На 13 јули 2025 година, бразилскиот министер за надворешни работи [[Мауро Виеира]] објавил дека Бразил официјално ќе ѝ се придружи на Јужна Африка во случајот пред Меѓународниот суд за правда, во кој Израел бил обвинет за геноцид во Газа.<ref name="veja.abril.com.br">{{Наведена мрежна страница|url=https://veja.abril.com.br/mundo/brasil-vai-aderir-a-processo-na-onu-que-acusa-israel-de-genocidio/|title=Brasil vai aderir a processo na ONU que acusa Israel de 'genocídio'|work=VEJA|language=pt-BR|accessdate=2025-07-14}}</ref> На 19 септември 2025 година, Бразил поднел барање за приклучување кон случајот пред Меѓународниот суд за правда. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aa.com.tr/en/americas/brazil-files-intervention-in-south-africa-s-genocide-case-against-israel-at-icj/3692918|title=Brazil files intervention in South Africa's genocide case against Israel at ICJ|work=Anadolu Ajansı|language=pt-BR|accessdate=2025-09-20}}</ref> На 23 декември 2025 година, Белгија поднела барање за приклучувување кон случајот пред Меѓународниот суд за правда. == Други меѓународни одговори == === Држави и меѓународни организации === ==== Во поддршка ==== Случајот на Јужна Африка бил поддржан од следниве држави и меѓународни организации: {{div col|colwidth=12em}} * {{flag| Algeria}}<ref>{{cite web |script-title=ar:كلمة الوزير أحمد عطاف في الاجتماع الوزاري التحضيري للقمة التاسعة عشر لحركة عدم الانحياز |title=kalimat alwazir 'ahmad eataaf fi alaijtimae alwizarii altahdirii lilqimat altaasieat eashar liharakat eadam alainhiaz |trans-title=Minister Ahmed Attaf's speech at the ministerial preparatory meeting for the nineteenth Summit of the Non-Aligned Movement |url=https://www.mfa.gov.dz/ar/press-and-information/video-news/speech-by-minister-ahmed-attaf-at-the-ministerial-preparatory-meeting-for-the-19th-summit-of-the-nam |access-date=22 January 2024 |language=ar |archive-date=24 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124181306/https://www.mfa.gov.dz/ar/press-and-information/video-news/speech-by-minister-ahmed-attaf-at-the-ministerial-preparatory-meeting-for-the-19th-summit-of-the-nam |url-status=live}}</ref> * {{flag| Bangladesh}}{{sfn|Human Rights Watch|2024}} * {{flag| Belgium}}<ref name="AFP">{{Cite web |title=Belgium Joins S.Africa's Genocide Case Against Israel|url=https://www.barrons.com/news/belgium-joins-s-africa-s-genocide-case-against-israel-96536f1d |access-date=2025-12-23 |publisher=Barron's |agency=[[Agence France Presse]]}}</ref> * {{flag| Bolivia}}<ref>{{cite news |date=8 January 2024 |title=Bolivia to support South Africa's ICJ genocide case against Israel |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-781214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108114420/https://www.jpost.com/breaking-news/article-781214 |archive-date=8 January 2024 |access-date=8 January 2024 |work=[[The Jerusalem Post]] |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |title=Bolivia backs South Africa's 'historic' ICJ action against Israeli regime |url=https://en.irna.ir/news/85347422/Bolivia-backs-South-Africa-s-historic-ICJ-action-against-Israeli |access-date=8 January 2024 |work=Islamic Republic News Agency |date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108182738/https://en.irna.ir/news/85347422/Bolivia-backs-South-Africa-s-historic-ICJ-action-against-Israeli |archive-date=8 January 2024}}</ref> * {{flag| Brazil}}<ref name="CNBC01">{{cite news |title=Israel to face Gaza genocide charges at World Court |url=https://www.cnbc.com/2024/01/11/israel-to-face-gaza-genocide-charges-at-world-court.html |work=[[CNBC]] |date=11 January 2024 |access-date=15 January 2024 |archive-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115071720/https://www.cnbc.com/2024/01/11/israel-to-face-gaza-genocide-charges-at-world-court.html |url-status=live}}</ref><ref name="AlJazeera2609413">{{cite news |title=Brazil's Lula expresses support for South Africa ICJ submission |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/10/israels-war-on-gaza-us-laments-gaza-deaths-but-opposes-ceasefire?update=2609413 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110233255/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/10/israels-war-on-gaza-us-laments-gaza-deaths-but-opposes-ceasefire?update=2609413 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |title=What to Know About South Africa's Genocide Case Against Israel |url=https://time.com/6553912/israel-south-africa-icj-genocide/ |magazine=[[Time (magazine)|TIME]] |date=10 January 2024 |access-date=15 January 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113110216/https://time.com/6553912/israel-south-africa-icj-genocide/ |url-status=live}}</ref> * {{flag| Chile}}<ref name="chileparaguay">{{cite news |date=11 January 2024 |title=Chile apoya demanda de Sudáfrica contra Israel por genocidio ante la CIJ |trans-title=Chile supports South Africa's lawsuit against Israel for genocide before the ICJ |url=https://www.swissinfo.ch/spa/israel-palestina_chile-apoya-demanda-de-sud%C3%A1frica-contra-israel-por-genocidio-ante-la-cij/49120184 |access-date=14 January 2024 |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114222316/https://www.swissinfo.ch/spa/israel-palestina_chile-apoya-demanda-de-sud%C3%A1frica-contra-israel-por-genocidio-ante-la-cij/49120184 |url-status=live}}</ref> * {{flag| China}}<ref>{{cite news |date=22 February 2024 |title=China tells ICJ justice 'must not be denied' to Palestinians |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/22/china-tells-icj-justice-must-not-be-denied-to-palestinians |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240421201200/https://www.aljazeera.com/news/2024/2/22/china-tells-icj-justice-must-not-be-denied-to-palestinians |archive-date=21 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |date=10 January 2024 |title=China wants Israel to end 'collective punishment' of Palestinians in Gaza |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240110-china-wants-israel-to-end-collective-punishment-of-palestinians-in-gaza/ |work=[[Middle East Monitor]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418023008/https://www.middleeastmonitor.com/20240110-china-wants-israel-to-end-collective-punishment-of-palestinians-in-gaza/ |archive-date=18 April 2024}}</ref> * {{flag| Colombia}}<ref name="CNBC01"/><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Comunicado sobre la demanda presentada por Sudáfrica contra Israel en la Corte Internacional de Justicia |trans-title=Statement on the lawsuit filed by South Africa against Israel at the International Court of Justice |url=https://www.cancilleria.gov.co/newsroom/news/comunicado-demanda-presentada-sudafrica-israel-corte-internacional-justicia |access-date=11 January 2024 |website=www.cancilleria.gov.co |language=es |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111021625/https://www.cancilleria.gov.co/newsroom/news/comunicado-demanda-presentada-sudafrica-israel-corte-internacional-justicia |url-status=live}}</ref> * {{flag| Comoros}}<ref name="djibouticomoros"/> * {{flag| Cuba}}<ref>{{cite web |title=Cuba apoya la demanda de Sudáfrica ante la Corte Internacional de Justicia contra el genocidio de Israel en Palestina |date=11 January 2024 |url=https://cubaminrex.cu/es/cuba-apoya-la-demanda-de-sudafrica-ante-la-corte-internacional-de-justicia-contra-el-genocidio-de |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Cuba)|Cuba Ministry of Foreign Affairs]] |language=es |trans-title=Cuba supports South Africa's lawsuit before the International Court of Justice against Israel's genocide in Palestine |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111181941/http://cubaminrex.cu/es/cuba-apoya-la-demanda-de-sudafrica-ante-la-corte-internacional-de-justicia-contra-el-genocidio-de |archive-date=11 January 2024 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Djibouti}}<ref name="djibouticomoros">{{cite news |date=9 January 2024 |script-title=ar:ما هي الدول التي تدعم قضية الإبادة الجماعية التي رفعتها جنوب أفريقيا ضد إسرائيل في محكمة العدل الدولية؟ |title=ma hi alduwal alati tadeam qadiat al'iibadat aljamaeiat alati rafaeatha janub 'afriqia dida 'iisrayiyl fi mahkamat aleadl alduwaliati? |trans-title=Which countries support South Africa's genocide case against Israel at the International Court of Justice? |url=https://sharqpress.com/news/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D9%82%D8%B6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85/ |access-date=15 January 2024 |language=ar |archive-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170151/https://sharqpress.com/news/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D9%82%D8%B6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85/ |url-status=live}}</ref> * {{flag| Egypt}}<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/28/israels-war-on-gaza-live-aid-cuts-are-collective-punishment-unrwa |title=Drone attack kills three US service members at Jordan base near Syria |first1=Maziar |last1=Motamedi |first2=Nils |last2=Adler |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=28 January 2024 |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128151001/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/28/israels-war-on-gaza-live-aid-cuts-are-collective-punishment-unrwa |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |last2=Rasheed |first2=Zaheena |last3=Adler |first3=Nils |last4=Khalid |first4=Saif |last5=Gadzo |first5=Mersiha |title=Israel's war on Gaza updates: Israel has no 'credible plan' for Rafah – US |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/12/israels-war-on-gaza-live-major-rafah-attack-feared-after-evacuation-order |access-date=13 May 2024 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-date=13 May 2024 |archive-url=https://archive.today/20240513085423/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/12/israels-war-on-gaza-live-major-rafah-attack-feared-after-evacuation-order |url-status=live}}</ref> * {{flag| Iceland}}<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-12-island-tekur-thatt-i-mali-sudur-afriku-gegn-israel-469635|title=Ísland tekur þátt í máli Suður-Afríku gegn Ísrael|publisher=RÚV|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|lang=is|author=Mist Þormóðsdóttir Grönvold}}</ref> * {{flag| Iraq}}<ref>{{cite news |title=Iraq backs South Africa's case against Israel at ICJ |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/11/israels-war-on-gaza-live-israel-pounds-gaza-ahead-of-icj-genocide-hearing?update=2612364 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112001824/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/11/israels-war-on-gaza-live-israel-pounds-gaza-ahead-of-icj-genocide-hearing?update=2612364 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Ireland}}<ref>{{cite news |title=UN rapporteur welcomes Ireland joining South Africa in ICJ case |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/29/israels-war-on-gaza-live-netanyahu-says-army-preparing-to-enter-rafah?update=2806505 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=5 April 2024 |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405025946/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/29/israels-war-on-gaza-live-netanyahu-says-army-preparing-to-enter-rafah?update=2806505 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Jordan}}<ref name="The New Arab 2024 o195">{{cite news |date=5 January 2024 |title=Jordan backs South Africa ICJ genocide file against Israel |url=https://www.newarab.com/news/jordan-backs-south-africa-icj-genocide-file-against-israel |access-date=6 January 2024 |work=[[The New Arab]] |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106101807/https://www.newarab.com/news/jordan-backs-south-africa-icj-genocide-file-against-israel |url-status=live}}</ref> * {{flag| Lebanon}}<ref>{{cite news |date=11 January 2024 |script-title=ar:الخارجية تعلن تأييدها لدعوى جنوب إفريقيا ضد إسرائيل أمام محكمة العدل الدولية |title=alkharijiat tuelin tayidaha lidaewaa janub 'iifriqia dida 'iisrayiyl 'amam mahkamat aleadl alduwalia |trans-title=The Foreign Ministry announces its support for South Africa's lawsuit against Israel before the International Court of Justice |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon/746667/lbci-lebanon-article/ar |access-date=14 January 2024 |language=ar |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114224156/https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon/746667/lbci-lebanon-article/ar |url-status=live}}</ref> * {{flag| Libya}}<ref>{{cite news |date=14 January 2024 |title=Libya Supports South Africa In Case Against Israel At International Court Of Justice – OpEd |url=https://www.eurasiareview.com/14012024-libya-supports-south-africa-in-case-against-israel-at-international-court-of-justice-oped/ |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114004633/https://www.eurasiareview.com/14012024-libya-supports-south-africa-in-case-against-israel-at-international-court-of-justice-oped/ |url-status=live}}</ref> * {{flag| Malaysia}}<ref name="CD">{{cite news |last1=Conley |first1=Julia |title=Turkey, Malaysia Back South Africa's ICJ Genocide Case Against Israel |url=https://www.commondreams.org/news/turkey-malaysia-genocide-icj |access-date=4 January 2024 |work=[[Common Dreams]] |date=3 January 2024a |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103220207/https://www.commondreams.org/news/turkey-malaysia-genocide-icj |archive-date=3 January 2024}}</ref> * {{flag| Maldives}}<ref>{{cite news |date=4 January 2024 |title=Maldives supports ICJ inquiry into alleged Israeli genocide |url=https://psmnews.mv/en/131048 |work=PSM News |access-date=9 January 2024 |archive-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170103/https://psmnews.mv/en/131048 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Mexico}}<ref>{{cite news |first1=Joseph |last1=Stepansky |first2=Jillian |last2=Kestler-D'Amours |date=29 May 2024 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/29/israels-war-on-gaza-live-tent-cities-attacked-as-tanks-roll-into-rafah?update=2932761 |title=Israel's war on Gaza updates: 'Rafah is on fire' – Mexico seeks to join South Africa's genocide case against Israel |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712125040/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/29/israels-war-on-gaza-live-tent-cities-attacked-as-tanks-roll-into-rafah?update=2932761 |archive-date=12 July 2024}}</ref> * {{flag| Namibia}}{{sfn|Human Rights Watch|2024}} * {{flag| Netherlands}}<ref>{{Cite news|date=13 March 2026 |title=Netherlands, Iceland intervene in genocide case against Israel|url=https://www.brusselstimes.com/2019805/netherlands-iceland-intervene-in-genocide-case-against-israel |access-date=13 March 2026 |work=[[The Brussels Times]]}}</ref> * {{flag| Pakistan}}<ref>{{Cite news |last1=Shamim |first1=Sarah |date=11 January 2024 |title=Which countries back South Africa's genocide case against Israel at ICJ? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/which-countries-back-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj |access-date=12 January 2024 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126071244/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/which-countries-back-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj |archive-date=26 January 2024 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Palestine}}{{sfn|Human Rights Watch|2024}} * {{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}}<ref>{{Cite web |date=27 January 2024 |title=SADR Government Welcomes the ICJ Ruling on South Africa vs. Israel |url=https://www.spsrasd.info/en/2024/01/27/2062.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128003154/https://www.spsrasd.info/en/2024/01/27/2062.html |archive-date=28 January 2024 |access-date=27 January 2024 |website=Sahara Press Service |language=en}}</ref> * {{flag| Saint Vincent and the Grenadines}}<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=St Vincent backs South Africa at ICJ against Israel |url=https://www.guardian.co.tt/news/st-vincent-backs-south-africa-at-icj-against-israel-6.2.1897439.a2fa43732d |work=Trinidad & Tobago Guardian |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114130502/https://www.guardian.co.tt/news/st-vincent-backs-south-africa-at-icj-against-israel-6.2.1897439.a2fa43732d |url-status=live}}</ref> * {{flag| Spain}}<ref>{{cite news |url=https://www.eldiario.es/internacional/espana-suma-procedimiento-israel-iniciado-sudafrica-corte-internacional-justicia_1_11426547.html |title=España se suma al procedimiento contra Israel iniciado por Sudáfrica en la Corte Internacional de Justicia |trans-title=Spain joins the proceeding against Israel initiated by South Africa at the International Court of Justice |work=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |date=6 June 2024 |access-date=6 June 2024 |archive-date=6 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606081752/https://www.eldiario.es/internacional/espana-suma-procedimiento-israel-iniciado-sudafrica-corte-internacional-justicia_1_11426547.html |url-status=live |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/6/28/israel-war-on-gaza-live-people-flee-in-terror-as-tanks-drones-attack?update=3011338|title=Israel war on Gaza updates: Israelis reported killed in fierce battles |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] }}</ref> * {{flag| Syria}}<ref>{{cite web |url=https://sana.sy/en/?p=323468 |title=Syria condemns US-British aggression on Yemen |date=12 January 2024 |access-date=13 January 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113023012/https://sana.sy/en/?p=323468 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Turkey}}<ref name="CD"/> * {{flag| Venezuela}}{{sfn|Human Rights Watch|2024}} * {{flag| Zimbabwe}}<ref>{{cite news |url=https://www.herald.co.zw/zanu-pf-hails-sa-suit-against-israeli-genocide/ |title=Zanu PF hails SA suit against Israeli genocide |work=[[The Herald (Zimbabwe)|The Herald]] |access-date=20 January 2024 |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118164942/https://www.herald.co.zw/zanu-pf-hails-sa-suit-against-israeli-genocide/amp/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsday.co.zw/local-news/article/200022103/zanu-pf-wades-into-gaza-conflict |title=Zanu PF wades into Gaza conflict |access-date=20 January 2024 |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118231606/https://www.newsday.co.zw//local-news/article/200022103/zanu-pf-wades-into-gaza-conflict |url-status=live}}</ref> * Африканска Унија<ref>{{cite news |date=27 January 2024 |title=African Union chief 'welcomes' UN court Gaza ruling |url=https://today.lorientlejour.com/article/1365960/african-union-chief-welcomes-un-court-gaza-ruling-.html |work=[[L'Orient Today]] |agency=[[Agence France-Presse]] |archive-url=https://archive.today/20240824180009/https://today.lorientlejour.com/article/1365960/african-union-chief-welcomes-un-court-gaza-ruling-.html |archive-date=24 August 2024}}</ref><ref>{{cite news |first1=Mersiha |last1=Gadzo |first2=Brian |last2=Osgood |date=27 January 2024 |title=African Union chief reacts to UN court Gaza ruling |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653198 |access-date=9 February 2024 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-date=27 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127142818/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653198 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |date=27 January 2024 |title=Gaza Ruling |url=https://www.barrons.com/news/african-union-chief-welcomes-un-court-gaza-ruling-14707d49 |access-date=9 February 2024 |magazine=[[Barron's]] |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208201653/https://www.barrons.com/news/african-union-chief-welcomes-un-court-gaza-ruling-14707d49 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Arab League}}<ref name="Arab League">{{Cite web |date=10 January 2024 |title=League of Arab States endorses South Africa's legal action against Israel |url=http://www.leagueofarabstates.net/en/news/Pages/NewsDetails.aspx?RID=2541 |access-date=11 January 2024 |website=www.leagueofarabstates.net |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111022023/http://www.leagueofarabstates.net/en/news/Pages/NewsDetails.aspx?RID=2541 |url-status=live}}</ref> * Организација за исламска соработка<ref name="Cooperation 2023 p.">{{cite journal |title=OIC Welcomes South Africa's International Court of Justice Suit against Israel Over Genocide |journal=The Fifth Islamic Conference of Labour Ministers |date=30 December 2023 |url=https://www.oic-oci.org/topic/?t_id=40161&t_ref=26840&lan=en |access-date=6 January 2024 |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106135431/https://www.oic-oci.org/topic/?t_id=40161&t_ref=26840&lan=en#:~:text=The%20Organization%20of%20Islamic%20Cooperation,by%20Israel,%20the%20occupying%20power. |url-status=live}}</ref><ref name="OIC PC">{{cite news |title=Türkiye, Malaysia, OIC Back South Africa's Case Against Israel at ICJ |url=https://www.palestinechronicle.com/turkiye-malaysia-oic-back-south-africas-case-against-israel-at-icj/ |access-date=8 January 2024 |work=[[The Palestine Chronicle]] |date=5 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109075331/https://www.palestinechronicle.com/turkiye-malaysia-oic-back-south-africas-case-against-israel-at-icj/ |archive-date=9 January 2024}}</ref> * Движење на неврзаните<ref name="NAM 1">{{cite news |author=Kwabena Adu-Gyamfi |date=20 January 2024 |title=African leaders criticize Israel's military campaign in Gaza, call for an immediate cease-fire |url=https://www.africanews.com/2024/01/20/african-leaders-criticize-israels-military-campaign-in-gaza-call-for-an-immediate-cease-fi/ |work=Africa News |archive-url=https://archive.today/20240824175259/https://www.africanews.com/2024/01/20/african-leaders-criticize-israels-military-campaign-in-gaza-call-for-an-immediate-cease-fi/ |archive-date=24 August 2024}}</ref><ref name="NAM 2">{{cite news |first=Ali |last=Harb |date=21 January 2024 |title='End Israel's colonialism': Palestine welcomes ceasefire call |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/21/israels-war-on-gaza-live-deadly-israeli-attacks-across-gaza?update=2637040 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=22 January 2024 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121100941/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/21/israels-war-on-gaza-live-deadly-israeli-attacks-across-gaza?update=2637040 |url-status=live}}</ref> {{div col end}} [[File:International stances on South Africa v. Israel lawsuit-2026.03.13.svg|thumb|Државни позиции:{{legend|#3f612d|Јужна Африка}} {{legend|#6da84d|Земји кои го поддржаа случајот на Јужна Африка}} {{legend|#3d62a4|Countries that have opposed South Africa's case}} {{legend|#213659|Израел}}]] На 10 јануари 2024 година, поддршка за тужбата изразил бразилскиот претседател [[Луиз Инасио Лула да Силва]], а [[Министерство за надворешни работи (Бразил)|Министерството за надворешни работи]] изјавило: „Претседателот ја изрази својата поддршка за иницијативата на Јужна Африка да го повика Меѓународниот суд на правдата да му наложи на Израел веднаш да ги прекине сите акти и мерки што можат да претставуваат геноцид“. Словенија објавила дека ќе учествува во постапката пред Меѓународниот суд за правда покрената од Генералното собрание на ОН во врска со наводно контроверзните активности на Израел во Газа и Западниот Брег, вклучувајќи го и Источен Ерусалим.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.si/en/news/2024-01-11-minister-fajon-slovenia-one-of-the-few-eu-member-states-in-the-icj-proceedings-against-israel/|title=Minister Fajon: Slovenia one of the few EU Member States in the ICJ proceedings against Israel|date=11 January 2024|work=Portal GOV.SI|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116145434/https://www.gov.si/en/news/2024-01-11-minister-fajon-slovenia-one-of-the-few-eu-member-states-in-the-icj-proceedings-against-israel/|archive-date=16 January 2024|accessdate=16 January 2024}}</ref> На 9 јануари 2024 година, изјава дала и белгиската вицепремиерка [[Петра де Сутер]] охрабрувајќи ја својата влада да ја поддржи тужбата, наведувајќи: „Белгија не може да стои настрана и да го гледа огромното човечко страдање во Газа. Мора да дејствуваме против заканата од геноцид“<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/jan/09/middle-east-crisis-live-updates-hamas-israel-gaza-palestine-war-us-antony-blinken-tel-aviv-visit?filterKeyEvents=false&page=with:block-659db9608f087ed727d2804a#block-659db9608f087ed727d2804a|title=Belgium's deputy prime minister voices support for genocide case against Israel|last=Fulton|first=Adam|date=9 January 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=9 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240109233232/https://www.theguardian.com/world/live/2024/jan/09/middle-east-crisis-live-updates-hamas-israel-gaza-palestine-war-us-antony-blinken-tel-aviv-visit?filterKeyEvents=false&page=with:block-659db9608f087ed727d2804a#block-659db9608f087ed727d2804a|archive-date=9 January 2024|last2=Chao-Fong|first2=Léonie|last3=Belam|first3=Martin|last4=Livingstone|first4=Helen}}</ref> Белгиската министерка за развој, [[Каролина Генез|Каролина Генез,]] го довела во прашање ставот на Германија, велејќи: „Германски пријатели: дали навистина ќе бидете на погрешната страна од историјата двапати? Дали ќе продолжиме да стоиме настрана ако се случи етничко чистење? Сигурно тоа беше ''„ни видер“''? Затоа се надевам дека Германците ќе сакаат да погледнат длабоко во своите срца, ослободени од сопствените историски трауми“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.brusselstimes.com/belgium/871743/belgiums-development-minister-criticises-germany-over-pro-israeli-stance|title=Belgium's Development Minister criticises Germany over pro-Israeli stance|date=12 January 2024|work=[[The Brussels Times]]|access-date=16 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118140635/https://www.brusselstimes.com/belgium/871743/belgiums-development-minister-criticises-germany-over-pro-israeli-stance|archive-date=18 January 2024|language=en}}</ref> Белгискиот премиер [[Александар де Кро]] и министерката за надворешни работи [[Хаџа Лахиб]] изразиле неодобрување со коментарите на Генез, при што вториот рекол: „Ако сакаме да играме улога, таа треба да биде улога на медијатор, а не на обвинител“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.belganewsagency.eu/de-croo-distances-itself-from-gennezs-statements-on-germanys-support-of-israel|title=De Croo distances himself from minister's statement on German support for Israel|date=12 January 2024|work=[[Belga (news agency)|Belga]]|language=en-BE|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118140648/https://www.belganewsagency.eu/de-croo-distances-itself-from-gennezs-statements-on-germanys-support-of-israel|archive-date=18 January 2024|accessdate=16 January 2024}}</ref> На 12 јануари 2024 година, своја поддршка за тужбата дал и турскиот претседател [[Реџеп Таип Ердоган]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-providing-documents-genocide-hearings-against-israel-erdogan-2024-01-12/|title=Turkey providing documents for genocide hearings against Israel -Erdogan|date=12 January 2024|work=Reuters}}</ref> На 12 јануари, портпаролката на руското Министерство за надворешни работи, [[Марија Захарова|Марија Захарова,]] изјавила дека: „Масовните цивилни жртви за време на сегашната ескалација на палестинско-израелскиот конфликт се скандалозни и длабоко жални... И во овој поглед, ги разбираме мотивите на жалбата на Јужна Африка до Меѓународниот суд на правдата“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.anews.com.tr/world/2024/01/12/russia-understands-motives-of-south-africas-lawsuit-to-israel|title=Russia understands motives of South Africas lawsuit to Israel|date=12 January 2024|work=[[A Haber]]|publisher=[[Anadolu Agency]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131161038/https://www.anews.com.tr/world/2024/01/12/russia-understands-motives-of-south-africas-lawsuit-to-israel|archive-date=31 January 2024|accessdate=31 January 2024}}</ref> А на 21 јануари, Захарова ја критикувала Германија за нејзината „неограничена поддршка [...] на Израел, отфрлајќи ги сите можни последици“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ynetnews.com/article/r1wuelsya|title='Holocaust isn't related to Jews': Russia slams Germany over support of Israel at The Hague|last=Eichner|first=Itamar|date=21 January 2024|work=[[Ynetnews]]|access-date=31 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131161037/https://www.ynetnews.com/article/r1wuelsya|archive-date=31 January 2024|language=en}}</ref><ref>{{Наведено видео|title=Russia Blasts Germany For Defending Israel In Gaza Genocide Case At ICJ: Details|date=21 January 2024|url=https://www.youtube.com/watch?v=zd8HEQ6P6oQ|access-date=31 January 2024|language=en}}</ref> На 25 јануари своја изјава дал и специјалниот претставник на Русија за Сирија, Александар Лаврентиев, дека Меѓународниот суд за правда треба законски да ги класифицира дејствијата на Израел во Појасот Газа како геноцид.<ref>{{Наведени вести|url=https://tass.com/politics/1737269|title=UN court should recognize Israel's actions in Gaza Strip as genocide — Russian envoy|date=25 January 2024|work=[[TASS]]|access-date=31 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201212328/https://tass.com/politics/1737269|archive-date=1 February 2024}}</ref> На 14 јануари 2024 година, [[Министерство за социјални работи (Шпанија)|шпанскиот министер за социјални права]] [[Пабло Бустиндуј]] изјавил дека работат на тоа шпанската влада да ја поддржи тужбата, со тоа што навел: „Целосна поддршка за тужбата што Јужна Африка ја поднесе против Израел за запирање на геноцидот врз палестинскиот народ. Ќе продолжиме да бараме Шпанија да се придружи на оваа тужба и да побараме итно признавање на палестинската држава“. На 26 јануари 2024 година, [[Владата на Шпанија|шпанската влада]] издала соопштение во кое ја прославувала одлуката на Меѓународниот суд на правдата, повикувајќи ги сите страни „да ги почитуваат и да се придржуваат кон овие мерки во целост“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lavanguardia.com/nacional/20240126/9506678/gobierno-aplaude-medidas-impuestas-israel-corte-internacional-frenar-asesinato-civiles-palestinos-agenciaslv20240126.html|title=El Gobierno aplaude las medidas impuestas a Israel por la Corte Internacional para frenar el asesinato de civiles palestinos|date=26 January 2024|work=La Vanguardia|language=es|trans-title=The Government applauds the measures imposed on Israel by the International Court to stop the murder of Palestinian civilians|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126165631/https://www.lavanguardia.com/nacional/20240126/9506678/gobierno-aplaude-medidas-impuestas-israel-corte-internacional-frenar-asesinato-civiles-palestinos-agenciaslv20240126.html|archive-date=26 January 2024|accessdate=30 January 2024}}</ref> Исто така првично владата на Ирска објавила дека нема да се придружи на случајот на Јужна Африка против Израел, а таоизахот [[Лео Варадкар]] рекол: „Би ми било малку непријатно да го обвинам Израел, еврејска држава, за геноцид, со оглед на фактот дека шест милиони Евреи - над половина од населението на Евреите во Европа - беа убиени.“<ref>{{Наведени вести|url=https://www.rte.ie/news/2024/0111/1425974-genocide-case/|title=Explained: Ireland's position on the genocide case against Israel|date=11 January 2024|work=[[RTÉ]]|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115065100/https://www.rte.ie/news/2024/0111/1425974-genocide-case/|archive-date=15 January 2024}}</ref> На 24 јануари 2024 година, ирскиот парламент гласал да не го поддржи случајот на Јужна Африка и наместо тоа гласаше за „силно разгледување“ на интервенцијата откако Меѓународниот суд за правда ќе донесе одлука за прелиминарни мерки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newarab.com/news/ireland-will-not-back-south-africa-israel-icj-genocide-case|title=Ireland will not back South Africa-Israel ICJ genocide case|date=25 January 2024|work=The New Arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125162943/https://www.newarab.com/news/ireland-will-not-back-south-africa-israel-icj-genocide-case|archive-date=25 January 2024|accessdate=25 January 2024}}</ref> На 27 март, Ирска објавила дека ќе интервенира во случајот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/ireland-intervene-south-africa-genocide-case-against-israel-2024-03-27/|title=Ireland to intervene in South Africa genocide case against Israel|date=27 March 2024|work=Reuters|access-date=29 March 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.ie/en/press-release/4e9a7-statement-by-the-tanaiste-on-the-south-africa-vs-israel-case-at-the-international-court-of-justice/|title=Statement by the Tánaiste on the South Africa vs Israel case at the International Court of Justice|date=27 March 2024|work=Government of Ireland|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330000809/https://www.gov.ie/en/press-release/4e9a7-statement-by-the-tanaiste-on-the-south-africa-vs-israel-case-at-the-international-court-of-justice/|archive-date=30 March 2024|accessdate=29 March 2024}}</ref> По гласањето на судијката од Уганда, Џулија Себутинде, за отфрлање на барањето на Јужна Африка за привремени мерки, [[Министерство за надворешни работи (Уганда)|Министерството за надворешни работи на Уганда]] објавило соопштение во кое се вели дека ја поддржува позицијата на Јужна Африка и дека гласањето на Себутинде „во никој случај не ја одразува позицијата на Владата на Република Уганда“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653515|title=Ugandan government distances itself from judge who cast sole dissenting vote in ICJ case|date=27 January 2024|work=Al Jazeera|access-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127190815/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653515|archive-date=27 January 2024}}</ref> Како одговор на привремената одлука на судот за привремените мерки, претседателот на Комисијата [[Африканска Унија|на Африканската унија]], [[Муса Факи Махамат|Муса Факи Махамат,]] изјави: „Пресудата го потврдува почитувањето на меѓународното право и потребата Израел императивно да ги исполни своите обврски“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653198|title=African Union chief reacts to UN court Gaza ruling|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127142818/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653198|archive-date=27 January 2024|accessdate=28 January 2024}}</ref> На 28 јануари Арапската лига одржала вонредна седница за да постигне „унифициран арапски став“ за тоа како да се обезбеди усогласеност на Израел со привремената одлука и како да се смета за „одговорен за поттикнување на геноцид во Газа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/28/israels-war-on-gaza-live-aid-cuts-are-collective-punishment-unrwa?update=2655061|title=Arab League holds session on Israel's ICJ court case|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128145419/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/28/israels-war-on-gaza-live-aid-cuts-are-collective-punishment-unrwa?update=2655061|archive-date=28 January 2024|accessdate=29 January 2024}}</ref> Палестинскиот министер за надворешни работи, Ријад ал-Малики, ја поздрави привремената пресуда на Меѓународниот суд за правда, велејќи дека таа „ја признавала сериозноста на ситуацијата на терен“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/26/world-reacts-to-icj-ruling-on-south-africas-genocide-case-against-israel|title=World reacts to ICJ interim ruling in Gaza genocide case against Israel|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131142341/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/26/world-reacts-to-icj-ruling-on-south-africas-genocide-case-against-israel|archive-date=31 January 2024|accessdate=31 January 2024}}</ref> На 30 јануари 2024 година, заменик-палестинскиот претставник во ОН изјави: „Повикувањето на конвенцијата за геноцид... е дел од важна и одлучувачка промена што се случува веќе долго време“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/30/israels-war-on-gaza-live-israeli-forces-detain-dozens-in-un-shelter-raid?update=2660714|title=UN resolutions and ICJ ruling are 'building blocks': Palestinian ambassador|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131072015/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/30/israels-war-on-gaza-live-israeli-forces-detain-dozens-in-un-shelter-raid?update=2660714|archive-date=31 January 2024|accessdate=31 January 2024}}</ref> Во март 2024 година, министерот за надворешни работи на Нов Зеланд, [[Винстон Питерс|Винстон Питерс,]] изјавил: „Нов Зеланд ги забележува и ги поздравува новите дополнителни мерки издадени од Меѓународниот суд на правдата во неговиот тековен случај за Газа и го повикуваме Израел да се придржува до новите мерки“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804846|title=New Zealand welcomes new ICJ measures|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401143348/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804846|archive-date=1 April 2024|accessdate=1 April 2024}}</ref> ==== Во опозиција ==== Својата поддршка за Израел во спротиставување на случајот изразиле:{{Столбови-список|{{div col|colwidth=12em}} *{{flag|Austria}}<ref name="euronews20240112" /> * {{flag|Czech Republic}}<ref name="euronews20240112"/> * {{flag|France}}<ref>{{Cite news|title=France says accusing Israel of genocide 'crosses moral threshold,' is exploitative|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/france-says-accusing-israel-of-genocide-crosses-moral-threshold-is-exploitative/|work=The Times of Israel|date=17 January 2024|access-date=17 January 2024|archive-date=17 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117171852/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/france-says-accusing-israel-of-genocide-crosses-moral-threshold-is-exploitative/|url-status=live}}</ref> * {{flag|Germany}} (подоцна се повлече)<ref name="Germany withdraws">{{cite news |url=https://www.middleeastmonitor.com/20260319-germany-withdraws-legal-backing-for-israel-in-icj-genocide-case/ |title=Germany withdraws legal backing for Israel in ICJ genocide case |newspaper=Middle East Monitor |date=19 March 2026}}</ref> * {{flag|Guatemala}}<ref name="jpost20240109"/> *{{flag|Hungary}}<ref name="euronews20240112"/> * {{flag|Italy}}<ref>{{Cite news|title=Israel has hit civilians in Gaza but no genocide- Tajani|url=https://www.ansa.it/english/news/world/2024/01/11/israel-has-hit-civilians-in-gaza-but-no-genocide-tajani_cb782ef9-62da-4959-b7ad-5176b8b40950.html|work=[[Agenzia Nazionale Stampa Associata]]|date=11 January 2024|access-date=16 January 2024|archive-date=16 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116120841/https://www.ansa.it/english/news/world/2024/01/11/israel-has-hit-civilians-in-gaza-but-no-genocide-tajani_cb782ef9-62da-4959-b7ad-5176b8b40950.html|url-status=live}}</ref> * {{flag|Paraguay}}<ref name="chileparaguay"/> * {{flag|United States}}<ref>{{Cite news|url=https://news.yahoo.com/us-not-seeing-acts-genocide-203435042.html|title=US 'not seeing acts of genocide' in Gaza, State Dept says|agency=[[Reuters]]|work=[[Yahoo! News]]|date=4 January 2024|access-date=16 January 2024|archive-date=16 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116120842/https://news.yahoo.com/us-not-seeing-acts-genocide-203435042.html|url-status=live}}</ref> * {{flag|United Kingdom}}<ref name="Raffi" /> {{div col end}}|colwidth=12em}} Случајот на Јужна Африка бил оспорен од [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], а портпаролот [[Совет за државна безбедност на САД|на Советот за национална безбедност]] на САД, [[Џон Кирби|Џон Кирби,]] изјавил дека САД го оцениле „поднесокот како неоснован, контрапродуктивен, целосно без никаква основа во фактите“,<ref>{{Наведени вести|url=https://jewishchronicle.timesofisrael.com/us-rebukes-south-africa-for-meritless-genocide-suit-against-israel/|title=US rebukes South Africa for 'meritless' genocide suit against Israel|date=4 January 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://archive.today/20240105145530/https://jewishchronicle.timesofisrael.com/us-rebukes-south-africa-for-meritless-genocide-suit-against-israel/|archive-date=5 January 2024|publisher=[[Jewish News Syndicate]]}}</ref> а американскиот државен секретар, [[Ентони Блинкен|Ентони Блинкен,]] го нарекол обвинението за геноцид против Израел „неоснован“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/us-news/2024-01-09/ty-article/.premium/blinken-genocide-charge-against-israel-meritless-palestinians-must-be-allowed-return/0000018c-ef8f-da6b-abdd-ffcf48d60000|title=Blinken: Genocide Charge Against Israel Is 'Meritless'; Palestinians Must Be Allowed Return to North Gaza|date=9 January 2024|work=[[Haaretz]]|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110034547/https://www.haaretz.com/us-news/2024-01-09/ty-article/.premium/blinken-genocide-charge-against-israel-meritless-palestinians-must-be-allowed-return/0000018c-ef8f-da6b-abdd-ffcf48d60000|archive-date=10 January 2024}}</ref> Гватемалската влада издала соопштение во кое се кажува дека поднесувањето било жално и дека Израел презема „легитимна одбрана од нападите на терористичката група Хамас“.<ref name="jpost20240109">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-781476|title=How will ICJ rule on Gaza genocide case? Ex-IDF int'l law chief speaks|date=9 January 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|language=en-US|issn=0792-822X|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122213551/https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-781476|archive-date=22 January 2024|accessdate=22 January 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-781476 "How will ICJ rule on Gaza genocide case? Ex-IDF int'l law chief speaks"]. ''[[The Jerusalem Post]]''. 9 January 2024. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0792-822X 0792-822X]. [https://web.archive.org/web/20240122213551/https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-781476 Archived] from the original on 22 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 January</span> 2024</span>.</cite></ref> Австрискиот канцелар [[Карл Нехамер]] и чешкиот премиер [[Петр Фијала|Петр Фиала]] во заедничка изјава рекле дека „се спротивставуваат на какви било обиди за политизирање на Меѓународниот суд за правда“.<ref name="euronews20240112">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|title=Why is the EU silent on South Africa's genocide case against Israel?|date=12 January 2024|work=euronews|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113234906/https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|archive-date=13 January 2024|accessdate=22 January 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel "Why is the EU silent on South Africa's genocide case against Israel?"]. ''euronews''. 12 January 2024. [https://web.archive.org/web/20240113234906/https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel Archived] from the original on 13 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 January</span> 2024</span>.</cite></ref> Унгарскиот министер за надворешни работи [[Петер Сијарто]] го осудил „легалниот напад извршен против Израел“.<ref name="euronews20240112">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|title=Why is the EU silent on South Africa's genocide case against Israel?|date=12 January 2024|work=euronews|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113234906/https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|archive-date=13 January 2024|accessdate=22 January 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel "Why is the EU silent on South Africa's genocide case against Israel?"]. ''euronews''. 12 January 2024. [https://web.archive.org/web/20240113234906/https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel Archived] from the original on 13 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 January</span> 2024</span>.</cite></ref> Британскиот премиер [[Риши Сунак]] сметал дека случајот на Јужна Африка бил „целосно неоправдан и погрешен“, според неговиот портпарол,<ref name="Raffi">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67922346|title=What is South Africa's genocide case against Israel at the ICJ?|last=Berg|first=Raffi|date=12 January 2024|work=[[BBC News]]|access-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113013335/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67922346|archive-date=13 January 2024}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBerg2024">Berg, Raffi (12 January 2024). [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67922346 "What is South Africa's genocide case against Israel at the ICJ?"]. ''[[BBC News]]''. [https://web.archive.org/web/20240113013335/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67922346 Archived] from the original on 13 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 January</span> 2024</span>.</cite></ref> а британската влада била обвинета за двојни стандарди и лицемерие, бидејќи Велика Британија, како и Канада, Германија, Данска, Франција и Холандија, се придружиле на случајот на Гамбија пред Меѓународниот суд за правда против Мјанмар во ноември 2023 година за извршување на геноцид врз Рохинџите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/law/2024/jan/07/uk-accused-of-hypocrisy-in-not-backing-claim-of-genocide-in-gaza-before-icj|title=UK accused of hypocrisy in not backing claim of genocide in Gaza before ICJ|date=7 January 2024|work=The Guardian|access-date=24 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125162942/https://www.theguardian.com/law/2024/jan/07/uk-accused-of-hypocrisy-in-not-backing-claim-of-genocide-in-gaza-before-icj|archive-date=25 January 2024}}</ref> Министерот за надворешни работи, [[Дејвид Камерон|Дејвид Камерон,]] го отфрлил случајот на Јужна Африка за геноцид пред Меѓународниот суд за правда класифицирајќи го како „глупост“ и велејќи дека Израел бил „демократија, земја со владеење на правото, земја со вооружени сили кои се посветени на почитување на владеењето на правото“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/israel-cameron-international-court-of-justice-gaza-mps-b2478376.html|title=Lord Cameron denies suggesting Israel has committed war crimes in Gaza|date=14 January 2024|work=The Independent|access-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203120306/https://www.independent.co.uk/news/uk/israel-cameron-international-court-of-justice-gaza-mps-b2478376.html|archive-date=3 February 2024}}</ref> Германската влада го објавила своето противење на барањето на Јужна Африка и својата намера да интервенира пред Меѓународниот суд за правда во име на Израел.<ref name="barrons20240112">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.barrons.com/news/germany-rejects-un-genocide-charge-against-israel-6af01195|title=Germany Rejects UN 'Genocide' Charge Against Israel|date=12 January 2024|work=Barron's|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113004908/https://www.barrons.com/news/germany-rejects-un-genocide-charge-against-israel-6af01195|archive-date=13 January 2024|accessdate=13 January 2024}}</ref> Германскиот вицеканцелар [[Роберт Хабек]] изјавил дека Израел не вршел геноцид во Газа,<ref name="euronews20240112">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|title=Why is the EU silent on South Africa's genocide case against Israel?|date=12 January 2024|work=euronews|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113234906/https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|archive-date=13 January 2024|accessdate=22 January 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel "Why is the EU silent on South Africa's genocide case against Israel?"]. ''euronews''. 12 January 2024. [https://web.archive.org/web/20240113234906/https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel Archived] from the original on 13 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 January</span> 2024</span>.</cite></ref> а германската министерка за надворешни работи, [[Аналена Бербок|Аналена Бербок,]] изјавила дека војната во Газа требало да се окарактеризира како „самоодбрана“, а не како геноцид.<ref>{{Наведени вести|url=https://gpil.jura.uni-bonn.de/2024/01/germany-rushes-to-declare-intention-to-intervene-in-the-genocide-case-brought-by-south-africa-against-israel-before-the-international-court-of-justice/|title=Germany Rushes to Declare Intention to Intervene in the Genocide Case brought by South Africa Against Israel Before the International Court of Justice|last=Talmon|first=Stefan|date=15 January 2024|access-date=24 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123095212/https://gpil.jura.uni-bonn.de/2024/01/germany-rushes-to-declare-intention-to-intervene-in-the-genocide-case-brought-by-south-africa-against-israel-before-the-international-court-of-justice/|archive-date=23 January 2024|publisher=German Practice in International Law}}</ref> Германската поддршка за Израел била критикувана од намибискиот претседател [[Херг Кеингоб|Хејг Геингоб,]] кој рекол дека Германија не успеала да извлече лекции откако го извршила [[Геноцидот на Хереро и Намакуа|геноцидот врз Хереро и Намакуа]] во 1904 година (во денешна Намибија): „Германија не може морално да изрази посветеност на Конвенцијата на Обединетите нации против геноцид, вклучително и искупување за геноцидот во Намибија, додека поддржува еквивалент на холокауст и геноцид во Газа.“<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/namibia-condemns-germany-for-defending-israel-in-icj-genocide-case|title=Namibia condemns Germany for defending Israel in ICJ genocide case|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114163817/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/namibia-condemns-germany-for-defending-israel-in-icj-genocide-case|archive-date=14 January 2024|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/namibia-pans-former-colonial-ruler-germany-for-defending-israel-from-genocide-claim/|title=Namibia pans former colonial ruler Germany for defending Israel from genocide claim|work=[[The Times of Israel]]|access-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114102604/https://www.timesofisrael.com/namibia-pans-former-colonial-ruler-germany-for-defending-israel-from-genocide-claim/|archive-date=14 January 2024|issn=0040-7909}}</ref> Во март 2026 година, Германија се повлекла од случајот и објавила дека повеќе нема да поднесува поднесоци во име на Израел, наведувајќи ја потребата да се подготви за [[Nicaragua v. Germany|сопствениот случај пред Меѓународниот суд за правда]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/germany-pulls-support-for-israel-in-icj-genocide-case-as-it-faces-own-accusations/|title=Germany pulls support for Israel in ICJ genocide case as it faces own accusations|last=Bartov|first=Shira Li|date=21 March 2026|work=The Times of Israel}}</ref> ==== Неутралност ==== Канадскиот премиер, [[Џастин Трудо]], изјавил дека не ја прифаќа премисата на предлогот за геноцид на Јужна Африка, иако „Глобал Аферс Канада“ изјавил дека Канада ќе се придржува до пресудата на Меѓународниот суд за правда во случајот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/canadian-uk-leaders-reject-premise-of-icj-genocide-case-against-israel/|title=Canadian, UK leaders reject premise of ICJ genocide case against Israel|date=13 January 2024|work=The Times of Israel|access-date=18 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116124953/https://www.timesofisrael.com/canadian-uk-leaders-reject-premise-of-icj-genocide-case-against-israel/|archive-date=16 January 2024}}</ref><ref name="cbc20240116" /> а лидерот на опозициските конзервативци, [[Пјер Поилиев|Пјер Поилиев,]] го обвинил Трудо за „злокобен и лицемерен“ двоен говор по ова прашање.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/americas/canada-doesnt-accept-premise-s-africa-genocide-motion-pm-2024-01-12/|title=Canada doesn't accept premise of S. Africa genocide motion -PM|date=12 January 2024|work=Reuters}}</ref> Нејасната позиција на Канада предизвикала конфузија и првично била погрешно објавено дека Канада се спротивставила на барањето,<ref name="cbc20240116">{{Наведени вести|url=https://www.cbc.ca/news/politics/israel-gaza-genocide-international-court-justice-hague-south-africa-1.7084682|title=After days of confusion, Trudeau government says it will abide by ICJ on genocide case against Israel|date=16 January 2024|work=CBC News|access-date=18 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118183253/https://www.cbc.ca/news/politics/israel-gaza-genocide-international-court-justice-hague-south-africa-1.7084682|archive-date=18 January 2024}}</ref> а генералниот конзул на Израел во Торонто, Идит Шамир, тврдел дека „Канада била на страната на Израел во неговата одбрана од обвинувањата за геноцид“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thestar.com/politics/federal/justin-trudeau-breaks-silence-over-canadas-position-on-israel-genocide-allegations/article_613ade0a-b16b-11ee-b3e1-4b98cc95f239.html|title=Justin Trudeau breaks silence over Canada's position on Israel genocide allegations|date=12 January 2024|work=[[Toronto Star]]|access-date=18 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118030639/https://www.thestar.com/politics/federal/justin-trudeau-breaks-silence-over-canadas-position-on-israel-genocide-allegations/article_613ade0a-b16b-11ee-b3e1-4b98cc95f239.html|archive-date=18 January 2024}}</ref> На 18 јануари 2024 година, амбасадорот на Израел во Канада ја повикал канадската влада да ја разјасни својата позиција.<ref>{{Наведени вести|url=https://edmontonjournal.com/news/politics/trudeau-government-needs-to-clarify-stance-on-genocide-claims-against-israel-ambassador-says|title=Trudeau government needs to clarify stance on 'genocide' claims against Israel, ambassador says|date=18 January 2024|work=Edmonton Journal|access-date=19 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123214900/https://edmontonjournal.com/news/politics/trudeau-government-needs-to-clarify-stance-on-genocide-claims-against-israel-ambassador-says|archive-date=23 January 2024}}</ref> Австралискиот премиер [[Ентони Албанезе]] изјавил дека австралиската влада нема да учествува во случајот за геноцид на Јужна Африка против Израел,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/15/albanese-australia-un-icj-genocide-trial-israel-south-africa-wont-participate|title=Albanese says Australia will not participate in ICJ case against Israel and instead focus on 'political solution'|last=Hurst|first=Daniel|date=15 January 2024|work=The Guardian|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115165854/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/15/albanese-australia-un-icj-genocide-trial-israel-south-africa-wont-participate|archive-date=15 January 2024}}</ref> а австралиската министерка за надворешни работи [[Пени Вонг]] изјавила дека „Нашата поддршка за Меѓународниот суд за правда и почитувањето на неговата независност не значи дека ја прифаќаме премисата на случајот на Јужна Африка“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_WRE170_a_GGL&dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fnation%2Fpolitics%2Fpenny-wong-unveils-21m-in-gaza-aid%2Fnews-story%2F04a09d19e2f37cd893a7307cef546358&memtype=anonymous&mode=premium&v21=GROUPA-Segment-2-NOSCORE&V21spcbehaviour=append|title='We don't accept' genocide case: Wong|date=16 January 2024|work=[[The Australian]]}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.afr.com/world/middle-east/albanese-ducks-taking-a-stand-on-israeli-genocide-court-case-20240116-p5exlk|title=Australia doesn't accept 'premise' of Israel genocide claim: Wong|date=16 January 2024|work=Financial Review|access-date=17 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117180051/https://www.afr.com/world/middle-east/albanese-ducks-taking-a-stand-on-israeli-genocide-court-case-20240116-p5exlk|archive-date=17 January 2024}}</ref> Лидерот на опозицијата, [[Питер Датон]], го критикувал ставот на австралиската влада за тоа што не се спротивставила на случајот против Израел, за гласањето за доделување дополнителни права на палестинската делегација во ОН, за доделувањето визи на Палестинците кои бегале од конфликтот и за тоа што не гласале против гласањето на ОН со кое бил повикан Израел да ја прекине окупацијата на палестинските територии.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/oct/13/how-australias-political-parties-have-split-over-israel-and-gaza|title=How Australia's political parties have split over Israel and Gaza|last=Hurst|first=Daniel|date=12 October 2024|work=The Guardian|access-date=8 January 2025}}</ref> Портпаролот на [[Европска комисија|Европската комисија]] за надворешни работи, Питер Стано, изјавил дека „Европската Унија не била дел од оваа тужба... Ова воопшто не е наша работа да го коментираме.“<ref name="euronews20240112">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|title=Why is the EU silent on South Africa's genocide case against Israel?|date=12 January 2024|work=euronews|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113234906/https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|archive-date=13 January 2024|accessdate=22 January 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel "Why is the EU silent on South Africa's genocide case against Israel?"]. ''euronews''. 12 January 2024. [https://web.archive.org/web/20240113234906/https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel Archived] from the original on 13 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 January</span> 2024</span>.</cite></ref><ref>{{Наведени вести|url=https://euobserver.com/africa/157935|title=Understanding EU's silence on ICJ Gaza 'genocide' case|date=17 January 2024|work=[[EUobserver]]|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126100956/https://euobserver.com/africa/157935|archive-date=26 January 2024}}</ref> Подоцна, откако Меѓународниот суд за правда донел одлука за привремени мерки, Комисијата изјавила: „Наредбите на Меѓународниот суд на правдата се обврзувачки за страните и тие мора да ги почитуваат. ЕУ очекува нивно целосно, непосредно и ефикасно спроведување.“<ref name="telegraph-20240126">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/01/26/icj-genocide-ruling-israel-threatens-global-support-biden/|title=ICJ genocide ruling threatens global support for Israel|last=Nuki|first=Paul|date=26 January 2024|work=The Daily Telegraph|access-date=27 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127002158/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/01/26/icj-genocide-ruling-israel-threatens-global-support-biden/|archive-date=27 January 2024}}</ref> На 3 април 2025 година Никарагва ја повлекла својата интервенција иако првично интервенирала во случајот против Израел.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/nicaragua-walks-back-request-to-join-icj-genocide-case-against-israel/|title=Nicaragua walks back request to join ICJ genocide case against Israel|last=Berman|first=Lazar|date=April 3, 2025|publisher=[[The Times of Israel]]}}</ref> === Движења, партии и синдикати === Тужбата била поддржана и од стотици активистички групи, невладини организации, политички партии, синдикати и други организации, при што (до средината на јануари 2024 година) над 1.400 изразиле поддршка во форма на писмо организирано од новоформираната Меѓународна коалиција за запирање на геноцидот во Палестина.<ref name="News Central TV">{{Наведена мрежна страница|url=https://newscentral.africa/over-100-global-organisations-rally-for-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj/|title=Over 100 Global Organisations Rally for South Africa's Genocide Case Against Israel at ICJ|last=Jimoh|first=Abdullahi|date=4 January 2024|work=News Central TV|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106123615/https://newscentral.africa/over-100-global-organisations-rally-for-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj/|archive-date=6 January 2024|accessdate=6 January 2024}}</ref><ref name="Common Dreams">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.commondreams.org/news/support-south-africa-icj|title=100+ Global Rights Groups Urge Support for South Africa's Genocide Case Against Israel at ICJ|last=Conley|first=Julia|date=3 January 2024|work=[[Common Dreams]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106123613/https://www.commondreams.org/news/support-south-africa-icj|archive-date=6 January 2024|accessdate=6 January 2024}}</ref><ref name="Progressive International 2024">{{Наведена мрежна страница|url=https://progressive.international/wire/2024-01-08-we-support-south-africas-genocide-convention-case-against-israel/en/|title=We Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel|date=8 January 2024|work=Progressive International|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108224921/https://progressive.international/wire/2024-01-08-we-support-south-africas-genocide-convention-case-against-israel/en/|archive-date=8 January 2024|accessdate=8 January 2024}}</ref><ref name="South Africa's ICJ Case Against Israel Backed by Over 1,000 Organizations">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.palestinechronicle.com/south-africas-icj-case-against-israel-backed-by-over-1000-organizations/|title=South Africa's ICJ Case Against Israel Backed by Over 1,000 Organizations|date=10 January 2024|work=The Palestine Chronicle|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112210235/https://www.palestinechronicle.com/south-africas-icj-case-against-israel-backed-by-over-1000-organizations/|archive-date=12 January 2024|accessdate=13 January 2024}}</ref><ref name="Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ">{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSckfVUjnsu-ypbFsbczDRc6XxUoQ-5sVJPLQcVLnfRkkLpiyg/viewform|title=Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ|date=30 December 2023|work=Google Forms|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112210234/https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSckfVUjnsu-ypbFsbczDRc6XxUoQ-5sVJPLQcVLnfRkkLpiyg/viewform|archive-date=12 January 2024|accessdate=13 January 2024}}</ref> Некои од потписниците на тоа писмо и други поддржувачки организации биле:{{Столбови-список|{{div col|colwidth=12em}} * [[Ал-Хак]]<ref name="Al-Haq">{{Cite web|title=Welcoming South Africa's Principled Move to Pursue Justice for Israel's Genocide against Palestinians in Gaza at the International Court of Justice|url=https://www.alhaq.org/advocacy/22456.html|website=Al-Haq|access-date=14 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113203535/https://www.alhaq.org/advocacy/22456.html|url-status=live}}</ref> * [[Центар за човекови права Ал-Мезан]]<ref name="Al-Haq" /> * [[Амнести Интернешнл]]<ref>{{Cite web|title=Amnesty International calls ICJ hearings 'vital step' to protect Palestinians|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/11/israels-war-on-gaza-live-israel-pounds-gaza-ahead-of-icj-genocide-hearing?update=2612254|website=Al Jazeera|access-date=12 January 2024|archive-date=12 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112003609/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/11/israels-war-on-gaza-live-israel-pounds-gaza-ahead-of-icj-genocide-hearing?update=2612254|url-status=live}}</ref> * [[Бојкот одвнатре]]<ref name="Progressive International 2024" /><ref name="Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ" /><ref>{{Cite web|title=Boycott from Within Twitter Page: Likes|url=https://twitter.com/BFW_IL/likes|website=Twitter|access-date=14 January 2024|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170304/https://twitter.com/BFW_IL/likes|url-status=live}}</ref> * [[КодРозов]]<ref name="peace">{{Cite press release|last=Garriga|first=Melissa|date=2 January 2024|title=Peace Groups Urge Countries to Join South Africa in Charging Israel With Genocide|url=https://www.codepink.org/icj_petition_delivery|location=Washington, D.C.|publisher=[[CodePink]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103001846/https://www.codepink.org/icj_petition_delivery|archive-date=3 January 2024|url-status=live}}</ref><ref name="News Central TV" /><ref name="Common Dreams" /> * Деколонизатор<ref>{{Cite web|author=De-Colonizer|title=N/A|url=https://www.facebook.com/decolonizer/posts/pfbid0y1kA5e1ozRmMr8xJbQvnTmCVMUUikvGGA7qVFunmdVwiTRVdzySPA6kUiwQLxjPhll|website=Facebook|date=16 January 2024|access-date=18 January 2024|archive-date=19 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119114006/https://www.facebook.com/decolonizer/posts/pfbid0y1kA5e1ozRmMr8xJbQvnTmCVMUUikvGGA7qVFunmdVwiTRVdzySPA6kUiwQLxjPhll|url-status=live}}</ref><ref name="Progressive International 2024" /><ref name="Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ" /> * [[Демократски социјалисти на Америка]]<ref name="Progressive International 2024" /> * [[Хјуман рајтс воч]]<ref name="apnews20231229"/><ref>{{Cite web|title=Genocide Case against Israel at World Court|url=https://www.hrw.org/the-day-in-human-rights/2024/01/10|website=Human Rights Watch|date=10 January 2024|access-date=14 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113161236/https://www.hrw.org/the-day-in-human-rights/2024/01/10|url-status=live}}</ref>{{sfn|Human Rights Watch|2024}} * [[Меѓународна еврејска антиционистичка мрежа]]<ref name="Progressive International 2024" /> * [[Меѓународно народно собрание]]<ref name="ejiltalk20240110"/> * [[Израелски комитет против рушење куќи]]<ref name="Progressive International 2024" /><ref name="Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ" /><ref>{{Cite web |author=Israeli Committee Against House Demolitions |title=N/A |url=https://www.facebook.com/ICAHDRebuilding/posts/pfbid02Vo7Ms9W7Te4q4S36e5kMqxZe6FSZF8MpGww66Y7YobpV6LFTvk5PPxYKiiUAQ465l |website=Facebook |date=4 January 2024 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114051745/https://www.facebook.com/ICAHDRebuilding/posts/pfbid02Vo7Ms9W7Te4q4S36e5kMqxZe6FSZF8MpGww66Y7YobpV6LFTvk5PPxYKiiUAQ465l |url-status=live}}</ref> * Израелците против апартхејдот<ref name="Progressive International 2024" /><ref name="Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ" /><ref>{{Cite web |first=Ofer |last=Neiman |title=N/A |url=https://twitter.com/ofer_n/status/1745799669517541813|website=Twitter |date=12 January 2024 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114055741/https://twitter.com/ofer_n/status/1745799669517541813 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |first=Alasdair |last=Soussi |title=Who is Israeli MP Ofer Cassif, why is he backing South Africa at the ICJ? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/11/who-is-israeli-mp-ofer-cassif-why-is-he-backing-south-africa-at-the-icj |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=11 January 2024 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114093746/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/11/who-is-israeli-mp-ofer-cassif-why-is-he-backing-south-africa-at-the-icj |url-status=live}}</ref> * [[Еврејски глас за мир]]<ref name="Progressive International 2024" /> * [[Виа Кампесина|Ла Виа Кампесина]]<ref name="ejiltalk20240110" /> * [[Национална адвокатска асоцијација]]<ref name="News Central TV" /> * [[Фондација Нелсон Мандела]]<ref>{{Cite news |last1=Heinrich |first1=Mark |title=Reaction to South Africa's UN court case against Israel's war in Gaza |url=https://www.reuters.com/world/reaction-south-africas-un-court-case-against-israels-war-gaza-2024-01-11/ |access-date=11 January 2024 |work=[[Reuters]] |archive-date=15 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515182529/https://www.reuters.com/world/reaction-south-africas-un-court-case-against-israels-war-gaza-2024-01-11/ |url-status=live}}</ref> * [[Лабуристичка партија на Нов Зеланд]]<ref>{{Cite news |title=Labour urges government to back Gaza genocide case at International Court |url=https://www.rnz.co.nz/news/political/506371/labourljnmmdbginj-urges-government-to-back-gaza-genocide-case-at-international-court|access-date=13 January 2024 |work=[[Radio New Zealand]] |date=10 January 2024 |archive-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170031/https://www.rnz.co.nz/news/political/506371/labour-urges-government-to-back-gaza-genocide-case-at-international-court |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |work=[[New Zealand Labour Party]] |title=Release: Labour calls on Govt to intervene in case against Israel |url=https://www.labour.org.nz/news-labour_calls_on_govt_to_join_case_against_israel |date=10 January 2024 |access-date=19 January 2024 |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118152715/https://www.labour.org.nz/news-labour_calls_on_govt_to_join_case_against_israel |url-status=live}}</ref> * [[Палестински центар за човекови права]]<ref name="Al-Haq" /> * [[Палестинска општа федерација на синдикати]]<ref name="ejiltalk20240110" /> * [[Мрежа на палестински невладини организации|Мрежа на палестински невладини организации]]<ref name="ejiltalk20240110" /> * [[Прогресивна интернационала]]<ref name="peace" /><ref name="News Central TV" /><ref name="Common Dreams" /> * [[Акција на корените]]<ref name="peace" /><ref name="News Central TV" /><ref name="Common Dreams" /> * [[Народен форум]]<ref name="peace" /><ref name="News Central TV" /><ref name="Common Dreams" /> * [[Меѓународна лига на жени за мир и слобода]]<ref>{{Cite web|date=11 January 2024|title=Nothing Justifies Genocide: ICJ Hearings – South Africa v. Israel|url=https://www.wilpf.org/nothing-justifies-genocide-icj-hearings-south-africa-v-israel/|access-date=11 January 2024|website=WILPF|language=en-GB|archive-date=11 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111145031/https://www.wilpf.org/nothing-justifies-genocide-icj-hearings-south-africa-v-israel/|url-status=live}}</ref> * [[Свет надвор од војната]]<ref name=peace/><ref name="News Central TV"/><ref name="Common Dreams"/> * [[Marche mondiale des Femmes|Светски марш на жените]]<ref name="ejiltalk20240110" /> {{div col end}}|colwidth=20em}} === Поединци и други групи === ==== Јавно мислење ==== Во август 2025 година, спроведената анкета од страна на „Економист“ и „ЈуГов“ покажала зголемување на процентот на Американци кои верувале дека Израел вршел геноцид врз палестинските цивили. Во оваа анкета, 43% одговориле со „да“, во споредба со 28% кои рекле „не“, додека 29% останале несигурни<ref>{{Наведени вести|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/national/article311593997.html|title=Is a genocide happening in Gaza? Poll reveals huge divide|last=Rascius|first=Brendan|date=5 August 2025|work=[[Miami Herald]]|access-date=11 August 2025}}</ref> што претставувало пораст во однос на анкетата од јануари 2024 година спроведена од истите организации, каде што 35% одговориле со „да“, 36% рекле „не“, а 29% не биле сигурни.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/jan/24/americans-believe-israel-committing-genocide-poll|title=More than one-third of Americans believe Israel is committing genocide, poll shows|last=Luscombe|first=Richard|date=24 January 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=11 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125091836/https://www.theguardian.com/us-news/2024/jan/24/americans-believe-israel-committing-genocide-poll|archive-date=25 January 2024}}</ref> Во јуни 2024 година во анкетата спроведена од [[Леже (компанија)|Леже]], а нарачана од [[National Post|„Нешнал пост“]], резултатите покажувале дека 45% од Канаѓаните верувале дека Израел вршел геноцид во Појасот Газа, при што 23% велат дека не е, а 32% велат дека не знаат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://leger360.com/wp-content/uploads/2024/06/Leger-x-CP-_Conflicts.pdf|title=Perception and Insights on Middle East and Ukraine-Russia Conflicts|publisher=Léger|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627104449/https://leger360.com/wp-content/uploads/2024/06/Leger-x-CP-_Conflicts.pdf|archive-date=27 June 2024|accessdate=1 October 2024}}</ref> Во јуни 2025 година, анкета на YouGov нарачана од [[Акција за човештвото|„Акција за хуманост“]] и [[Меѓународен центар за правда за Палестинците|Меѓународниот центар за правда за Палестинците]] покажала дека 45% од возрасните во Велика Британија верувале дека дејствијата на Израел во Газа „претставуваат злосторство на геноцид“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.middleeasteye.net/news/poll-nearly-half-uk-believe-israel-committing-genocide-gaza-two-thirds-support-arresting|title=Poll: Half of UK say Israel committing genocide in Gaza, majority support Netanyahu arrest|date=18 June 2025|work=[[Middle East Eye]]|access-date=11 August 2025}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/18/growing-number-of-britons-view-israels-actions-in-gaza-as-genocide-poll|title='Growing number' of Britons view Israel's actions in Gaza as genocide: Poll|date=18 June 2025|work=[[Al Jazeera]]|access-date=11 August 2025}}</ref> ==== Академици ==== Израелскиот историчар за ,,геноцид", [[Раз Сегал]], изјавил дека случајот бил значаен поради „планината од докази за геноцидна намера што ја изразиле луѓе со команден авторитет“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/12/israels-war-on-gaza-live-us-uk-launch-strikes-on-houthis-report?update=2615701|title=Genocide scholar says South Africa has made 'strong case'|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113022430/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/12/israels-war-on-gaza-live-us-uk-launch-strikes-on-houthis-report?update=2615701|archive-date=13 January 2024|accessdate=13 January 2024}}</ref> Професорот Илијас Бантекас од [[Универзитет „Хамад бин Калифа“|Универзитетот Хамад Бин Калифа]], одговарајќи на пресудата на судот за привремените мерки изјавил: „Читајќи меѓу редовите, ова е јасен повик дека постојат докази дека Израел извршил геноцид“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652434|title=ICJ ruling highlights 'evidence that Israel has committed genocide'|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128054141/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652434|archive-date=28 January 2024|accessdate=28 January 2024}}</ref> Професорката [[Дијана Буту]] го критикувала одговорот на Канада на привремената пресуда за вклучување на „расистички израелски теми за разговор“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652067|title=Buttu slams Canada's response to ICJ ruling on Gaza genocide|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128062834/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652067|archive-date=28 January 2024|accessdate=28 January 2024}}</ref> Група правни експерти од Нов Зеланд, предводени од [[Дејвид Вилијамс (новозеландски правен научник)|Дејвид Вилијамс]] и [[Џејн Келси]], потпишале отворено писмо во кое го повикувале новозеландскиот премиерот [[Кристофер Луксон]] да ја поддржи петицијата на Јужна Африка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thepost.co.nz/nz-news/350142118/government-urged-join-genocide-case-against-israel|title=Government urged to join genocide case against Israel|last=Wong|first=Justin|work=The Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111044013/https://www.thepost.co.nz/nz-news/350142118/government-urged-join-genocide-case-against-israel|archive-date=11 January 2024|accessdate=14 January 2024}}</ref> Професор по меѓународно право на [[Универзитетот во Женева]], Марко Сасоли рекол дека не „сите на Запад се за Израел и [не] сите на Глобалниот Југ се против Израел“, додавајќи дека „И западните држави и Глобалниот Југ имаат двојни стандарди, а двојните стандарди се отров за кредибилитетот на меѓународното право“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.france24.com/en/live-news/20240126-south-africa-s-genocide-case-against-israel-rallies-global-south-support|title=South Africa's genocide case against Israel rallies Global South support|date=26 January 2024|work=France 24|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126113950/https://www.france24.com/en/live-news/20240126-south-africa-s-genocide-case-against-israel-rallies-global-south-support|archive-date=26 January 2024}}</ref> Професорот [[Алан Дершовиц]] тврдел дека Израел направил грешка што се потчинил на надлежноста на судот на Меѓународниот суд за правда, бидејќи „...тоа не бил вистински суд...тој ја одразува надворешната политика, а не владеењето на правото, а не судството“ и понатаму тврдел дека „[обвинението за геноцид против Израел] ...е една од најапсурдните злоупотреби на судскиот процес во модерната историја“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ynetnews.com/article/sytmqorf6|title=Israel erred in submitting to ICJ jurisdiction, says Alan Dershowitz|last=Cohen|first=Nir (Shoko)|date=24 January 2024|work=Ynetnews|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124134125/https://www.ynetnews.com/article/sytmqorf6|archive-date=24 January 2024}}</ref> ==== Службеници ==== Поранешната судијка во [[Врховен суд на Канада|Врховниот суд на Канада]], [[Розали Абела|Розали Силберман Абела]], ја нарекла постапката пред Меѓународниот суд за правда како „злоупотреба на принципите на меѓународниот правен поредок“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/article-south-africas-genocide-case-against-israel-exploits-the-post-war-legal/|title=The genocide case against Israel is an abuse of the postwar legal order|date=9 January 2024|work=The Globe and Mail|access-date=3 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241116070706/https://www.theglobeandmail.com/opinion/article-south-africas-genocide-case-against-israel-exploits-the-post-war-legal/|archive-date=16 November 2024}}</ref> Пјер Поилиевре, кој бил лидер на [[Парламентарната опозиција|официјалната опозиција]] на Канадската [[Конзервативна партија на Канада|конзервативна партија]], го нарекол обвинението „бесрамен и нечесен напад врз еврејскиот народ и еврејската држава“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nst.com.my/world/world/2024/01/1000707/canada-doesnt-accept-premise-s-africa-genocide-motion-pm|title=Canada doesn't accept premise of S. Africa genocide motion -PM|date=13 January 2024|work=[[New Straits Times]]|publisher=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115200642/https://www.nst.com.my/world/world/2024/01/1000707/canada-doesnt-accept-premise-s-africa-genocide-motion-pm|archive-date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024|quote=Canada's opposition Conservative Party, which has a commanding lead in the polls, accused Trudeau of "sinister and hypocritical" double speak on the issue.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-position-south-africa-icj-genocide-israel-1.7081896|title=Trudeau says Canada supports the UN court but not necessarily genocide claim against Israel|date=12 January 2024|work=[[CBC News]]|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115182015/https://www.cbc.ca/news/politics/canada-position-south-africa-icj-genocide-israel-1.7081896|archive-date=15 January 2024|quote=Conservative Leader Pierre Poilievre dismissed South Africa's genocide allegations against Israel, calling them a shameless and dishonest attack on Jewish people and the Jewish state. "I find it incredible these countries have not accused Hamas of genocide when it's in Hamas's charter that they want to commit genocide against Israel."}}</ref> Израелскиот политичар и претставник на левичарската партија [[Хадаш]], [[Офер Касиф]], ја потпишал петицијата на Јужна Африка и го обвинил Израел за геноцид,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-08/ty-article/.premium/israeli-mk-causes-uproar-in-knesset-after-signing-petition-accusing-israel-of-genocide/0000018c-e918-db55-a39e-ff9c0cf70000|title=Israeli MK Causes Uproar in Knesset After Signing Petition Accusing Israel of Genocide in Gaza|work=Haaretz|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240109193729/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-08/ty-article/.premium/israeli-mk-causes-uproar-in-knesset-after-signing-petition-accusing-israel-of-genocide/0000018c-e918-db55-a39e-ff9c0cf70000|archive-date=9 January 2024|language=en}}</ref> а како одговор на оваа акција, пратениците започнале постапка за негово исклучување од Кнесетот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-09/ty-article/.premium/70-israeli-lawmakers-sign-motion-to-expel-mk-for-supporting-icj-genocide-charges/0000018c-ed46-d7fa-a9be-fd67f72f0000|title=70 Israeli Lawmakers Sign Motion to Expel MK for Supporting ICJ Genocide Charges|work=Haaretz|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240109193426/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-09/ty-article/.premium/70-israeli-lawmakers-sign-motion-to-expel-mk-for-supporting-icj-genocide-charges/0000018c-ed46-d7fa-a9be-fd67f72f0000|archive-date=9 January 2024|language=en}}</ref> но на крајот не успеал да го добие потребното [[супермнозинство]] во [[Кнесет|Кнесетот]] и Касиф го задржал своето место.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-assembly-falls-short-vote-expel-lawmaker-over-genocide-case-2024-02-19/|title=Israel assembly falls short in vote to expel lawmaker over genocide case|date=19 February 2024|work=Reuters|accessdate=26 February 2024}}</ref> Сепак, други израелски претставници ја отфрлиле пресудата, а двајца министри во коалициската влада го обвиниле судот за антисемитска пристрасност.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/26/israeli-officials-accuse-international-court-of-justice-of-antisemitic-bias|title=Israeli officials accuse international court of justice of antisemitic bias|last=McKernan|first=Bethan|date=26 January 2024|work=The Guardian|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126183321/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/26/israeli-officials-accuse-international-court-of-justice-of-antisemitic-bias|archive-date=26 January 2024|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ben-gvir-slams-icj-as-antisemitic-says-israel-should-ignore-ruling-on-provisional-measures/|title=Ben Gvir slams ICJ as antisemitic, says Israel should ignore ruling on provisional measures|date=26 January 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126173139/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ben-gvir-slams-icj-as-antisemitic-says-israel-should-ignore-ruling-on-provisional-measures/|archive-date=26 January 2024}}</ref> Високиот комесар на ОН за човекови права, [[Фолкер Турк]], изјавил: '''„Не е крвна клевета да се осудува неуспехот да се повикаат на одговорност израелските војници и вооружените доселеници кои убија стотици Палестинци на Западниот Брег од 7 октомври, или продолжувањето на војната чиешто спроведување покрена сериозни загрижености во однос на меѓународното хуманитарно право и правото за човекови права.'''“<ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/opinion/2024-01-10/ty-article-opinion/concern-about-palestinian-and-israeli-human-rights-isnt-a-blood-libel/0000018c-ea41-d0e9-a3de-fecd536b0000|title=Concern About Palestinian and Israeli Human Rights Is Not a 'Blood Libel'|work=Haaretz|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110170902/https://www.haaretz.com/opinion/2024-01-10/ty-article-opinion/.premium/concern-about-palestinian-and-israeli-human-rights-isnt-a-blood-libel/0000018c-ea41-d0e9-a3de-fecd536b0000|archive-date=10 January 2024}}</ref> Британскиот министер за надворешни работи во сенка [[Дејвид Лами]], изјавил дека привремената одлука на Меѓународниот суд за правда „утврдувала итни привремени мерки што мора да се следат, а Израел сега мора целосно да ги почитува наредбите во оваа пресуда“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652033|title=UK's Labour Party calls on Israel to comply with ICJ genocide ruling 'in full'|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128063002/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652033|archive-date=28 January 2024|accessdate=28 January 2024}}</ref> ==== Религиозни групи ==== [[Национален совет на канадски муслимани|Националниот совет на канадски муслимани]] изјавил дека биле „премногу разочаран“ од одговорот на канадската влада.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ctvnews.ca/politics/canada-doesn-t-support-premise-of-south-africa-s-case-against-israel-at-world-court-1.6723350|title=Canada not getting behind 'premise' of South Africa's genocide case against Israel|date=12 January 2024|work=[[CTV News]]|access-date=18 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117211124/https://www.ctvnews.ca/politics/canada-doesn-t-support-premise-of-south-africa-s-case-against-israel-at-world-court-1.6723350|archive-date=17 January 2024}}</ref> [[Христијански ционисти|Христијанските ционистички]] групи низ цела Јужна Африка, вклучувајќи ја „Christian View Network“, „Bridges for Peace“ и „International Christian Embassy in Jerusalem“, ја осудиле одлуката на нивната влада да го тужи Израел пред Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведени вести|url=https://m.jpost.com/christianworld/article-781640|title=South African Christian leaders oppose ICJ charge: Cannot keep silent|date=10 January 2024|work=[[Jerusalem Post]]|access-date=12 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170047/https://www.jpost.com/christianworld/article-781640|archive-date=15 January 2024}}</ref> ==== Друго ==== На 9 јануари 2024 година, во отворено писмо до Меѓународниот суд за правда потпишано од над 600 Израелци ја искажале својата поддршка за случајот на Јужна Африка.<ref name="Jerusalem 2024 n767">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newarab.com/news/over-650-israelis-back-south-africa-icj-case-against-israel|title=Over 650 Israelis back South Africa ICJ case against Israel|last=Husseini|first=Ibrahim|date=9 January 2024|work=The New Arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110102414/https://www.newarab.com/news/over-650-israelis-back-south-africa-icj-case-against-israel|archive-date=10 January 2024|accessdate=10 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.ewn.co.za/2024/01/08/over-400-israeli-citizens-sign-petition-backing-sa-s-genocide-case-vs-israel|title=Over 400 Israeli citizens sign petition backing SA's genocide case vs Israel|last=Dentlinger|first=Lindsay|date=8 January 2024|work=[[Eyewitness News (South Africa)]]|access-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108161221/https://www.ewn.co.za/2024/01/08/over-400-israeli-citizens-sign-petition-backing-sa-s-genocide-case-vs-israel|archive-date=8 January 2024}}</ref> На 18 јануари, група преживеани од [[босанскиот геноцид]] напишале отворено писмо до Меѓународниот суд за правда, барајќи од судот „брзо да ги спроведе потребните привремени мерки за заштита на Палестинците во Газа“ и да избегне повторување на „тешката грешка“ на неуспехот да се заштитат цивилите од геноцид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/18/israels-war-on-gaza-live-medicine-arrives-for-captives-palestinians?update=2629533|title=Bosnia's Srebrenica genocide survivors urge UN court to protect Gaza|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118105441/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/18/israels-war-on-gaza-live-medicine-arrives-for-captives-palestinians?update=2629533|archive-date=18 January 2024|accessdate=19 January 2024}}</ref> [[Саша Полаков-Сурански]], пишувајќи за ''[[Foreign Policy|„Форин полиси“]]'', ја критикувал јужноафриканската влада за лицемерие и двојни стандарди, потсетувајќи дека Јужна Африка не успеала да го уапси суданскиот претседател [[Омар ал-Башир]] за време на неговата посета на Јужна Африка, и покрај тоа што Башир бил обвинет за [[Геноцид во Дарфур (2003–2005)|геноцид]] и бил баран од [[Меѓународен кривичен суд|Меѓународниот кривичен суд]] (МКС), и не ја осуди рускиот [[Руска инвазија на Украина (2022)|напад на Украина]], а воедно и не сакала да се придржува до налогот за апсење на Меѓународниот кривичен суд за рускиот претседател [[Владимир Путин]].<ref>{{Наведени вести|url=https://foreignpolicy.com/2024/02/01/south-africa-israel-gaza-genocide-icj-global-south-ukraine/|title=What South Africa Really Won at the ICJ|date=1 February 2024|work=Foreign Policy|access-date=28 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409091054/https://foreignpolicy.com/2024/02/01/south-africa-israel-gaza-genocide-icj-global-south-ukraine/|archive-date=9 April 2024}}</ref> Во ''„Форин полиси“'' исто така нешто рекол и аналитичарот Стефан Печдималџи, односно дека барањето на Турција да се приклучи на случајот „ја истакнува неограничената лицемерие што ги карактеризира обвинувањата за геноцид изнесени од многу влади“, пишувајќи дека континуираното негирање на [[Ерменски геноцид|ерменскиот геноцид]] од страна на Турција ѝ дава „мал кредибилитет да биде арбитер за тоа што претставува геноцид“.<ref name="FP: Turkey" /> Воедно тврдел дека дозволувањето на Турција да се приклучи на случајот ја покажувало тенденцијата на меѓународната заедница да ги третира обвинувањата за геноцид како [[политички фудбал]], а не како сериозно прашање.<ref name="FP: Turkey">{{Наведена мрежна страница|url=https://foreignpolicy.com/2024/05/16/turkey-armenian-genocide-israel-gaza-icj-south-africa/|title=Genocide Allegations Are Not a Political Football|last=Pechdimaldji|first=Stephan|date=16 May 2024|work=[[Foreign Policy]]|accessdate=4 September 2025}}</ref> == Влијание == Една недела откако Меѓународниот суд за правда ја донела својата привремена одлука, јужноафриканскиот министер за надворешни работи, [[Наледи Пандор|Наледи Пандор,]] изјавил дека Израел ја игнорира наредбата на судот, при што ИДФ убиле речиси 1.000 луѓе во тие 7 дена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/2/one-week-after-icj-ruling-is-israel-following-the-courts-orders|title=One week after ICJ ruling, is Israel following the court's orders?|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203221640/https://www.aljazeera.com/news/2024/2/2/one-week-after-icj-ruling-is-israel-following-the-courts-orders|archive-date=3 February 2024|accessdate=4 February 2024}}</ref>{{Efn|One week after making this statement, Pandor stated that she had received threatening messages from Israeli intelligence against her and her family.<ref>{{Cite web|title=South Africa's foreign minister seeks extra security after threats|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/9/israels-war-on-gaza-live-fear-in-rafah-as-israel-prepares-ground-attack?update=2694700|website=Al Jazeera|access-date=11 February 2024|archive-date=10 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210200720/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/9/israels-war-on-gaza-live-fear-in-rafah-as-israel-prepares-ground-attack?update=2694700|url-status=live}}</ref>}} Уште во декември 2023 година, активистите во Израел се обидувале да го блокираат влегувањето на хуманитарна помош во Појасот Газа, а некои активисти или се повикувале или се поврзувале со заложниците што сè уште биле во Газа, дури и по одлуката.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/protest-barred-from-bid-to-block-aid-trucks-at-gaza-crossing/|title=Protest barred from bid to block aid trucks at Gaza crossing|work=[[The Times of Israel]]|access-date=23 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20240212153112/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/protest-barred-from-bid-to-block-aid-trucks-at-gaza-crossing/|archive-date=12 February 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/19/israels-war-on-gaza-live-us-support-for-israel-ironclad-despite-rebuff?update=2632550|title=Families of Israeli captives promise 'extreme actions', including blocking Gaza aid|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=20 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119122501/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/19/israels-war-on-gaza-live-us-support-for-israel-ironclad-despite-rebuff?update=2632550|archive-date=19 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/activists-block-nitzana-border-crossing-to-prevent-entry-of-humanitarian-aid-into-gaza/|title=Activists block Nitzana border crossing to prevent entry of humanitarian aid into Gaza|work=[[The Times of Israel]]|access-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203005435/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/activists-block-nitzana-border-crossing-to-prevent-entry-of-humanitarian-aid-into-gaza/|archive-date=3 February 2024}}</ref> Добротворната организација со седиште во Велика британија, [[Исламска помош]], на 9 фебруари изјавила дека ситуацијата во Газа се влошила откако Меѓународниот суд за правда ја издал својата привремена наредба.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/9/israels-war-on-gaza-live-fear-in-rafah-as-israel-prepares-ground-attack?update=2694494|title=Situation in Gaza worse two weeks after genocide ruling|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=11 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240209133439/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/9/israels-war-on-gaza-live-fear-in-rafah-as-israel-prepares-ground-attack?update=2694494|archive-date=9 February 2024}}</ref> На 5 февруари 2024 година, воздухопловната единица на Иточу изјавиа дека го прекинува своето стратешко партнерство со [[Elbit Systems|„Елбит Системс“]], повикувајќи се на привремената наредба на Меѓународниот суд за правда за спречување на акти на геноцид врз Палестинците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/business/japans-itochu-end-cooperation-with-israels-elbit-over-gaza-war-2024-02-05/|title=Japan's Itochu to end cooperation with Israel's Elbit amid Gaza war|last=Obayashi|first=Yuka|date=5 February 2024|work=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205153710/https://www.reuters.com/business/japans-itochu-end-cooperation-with-israels-elbit-over-gaza-war-2024-02-05/|archive-date=5 February 2024|accessdate=6 February 2024}}</ref> На 6 февруари, [[Влада на Валонија|Владата на Валонија]] во Белгија објавила дека привремено ги суспендирала двете лиценци за извоз на муниција во Израел, повикувајќи се на привремената одлука на Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/6/israels-war-on-gaza-live-staggering-destruction-in-north-gaza-unrwa?update=2682061|title=Region of Wallonia in Belgium suspends arms licences to Israel|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=7 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206100856/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/6/israels-war-on-gaza-live-staggering-destruction-in-north-gaza-unrwa?update=2682061|archive-date=6 February 2024}}</ref> Од 10 февруари, специјалната известувачка на ОН, Франческа Албанезе, изјавила дека се гледа дека Израел ги прекршувал наредбите на Меѓународниот суд за правда, бидејќи израелските сили убиле најмалку 1.755 Палестинци откако била издадена наредбата и продолжиле да ја блокираат хуманитарната помош за населението во Газа.<ref name="theguardian20240120">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/10/israel-appears-to-be-in-breach-of-icj-orders-on-gaza-senior-un-official-says|title=Israel appears to be in breach of ICJ orders on Gaza, senior UN official says|last=Wintour|first=Patrick|date=10 February 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=10 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210051450/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/10/israel-appears-to-be-in-breach-of-icj-orders-on-gaza-senior-un-official-says|archive-date=10 February 2024|language=en-GB|issn=0261-3077|author-link=Patrick Wintour}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWintour2024">[[Patrick Wintour|Wintour, Patrick]] (10 February 2024). [https://www.theguardian.com/world/2024/feb/10/israel-appears-to-be-in-breach-of-icj-orders-on-gaza-senior-un-official-says "Israel appears to be in breach of ICJ orders on Gaza, senior UN official says"]. ''[[Гардијан|The Guardian]]''. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]. [https://web.archive.org/web/20240210051450/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/10/israel-appears-to-be-in-breach-of-icj-orders-on-gaza-senior-un-official-says Archived] from the original on 10 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 February</span> 2024</span>.</cite></ref> На 15 февруари британскиот академик [[Алекс де Вал]], изјавил дека наместо да се придржува до наредбата на Меѓународниот суд за правда, Израел „ја интензивирал својата активност“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/15/israels-war-on-gaza-live-four-dead-as-israel-hits-city-in-lebanons-south?update=2710393|title=More from Alex de Waal|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240222101144/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/15/israels-war-on-gaza-live-four-dead-as-israel-hits-city-in-lebanons-south?update=2710393|archive-date=22 February 2024|accessdate=17 February 2024}}</ref> На 26 фебруари изјава дала и [[Амнести интернешенал|Амнести интернешнл]] дека Израел не успеал да преземе „минимални“ чекори за да се придржува до наредбата на Меѓународниот суд за правда, создавајќи „една од најлошите [[Хуманитарна криза во Газа|хуманитарни кризи]] во светот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnestyusa.org/press-releases/israel-defying-icj-ruling-to-prevent-genocide-by-failing-to-allow-adequate-humanitarian-aid-to-reach-gaza/|title=Israel Defying ICJ Ruling to Prevent Genocide by Failing to Allow Adequate Humanitarian Aid to Reach Gaza|work=[[Amnesty International]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227045144/https://www.amnestyusa.org/press-releases/israel-defying-icj-ruling-to-prevent-genocide-by-failing-to-allow-adequate-humanitarian-aid-to-reach-gaza/|archive-date=27 February 2024|accessdate=27 February 2024}}</ref> [[Хјуман рајтс воч]] изјавил дека Израел „не се придржувал“ кон привремените мерки на Меѓународниот суд за правда и наместо тоа извршил „дела на колективно казнување што претставуваат [[Воени злосторства во војната во Газа|воени злосторства]] и вклучуваат употреба на [[Глад во Појасот Газа|гладување на цивили]] како оружје на војна“.<ref name="HRW111">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case|title=Israel Not Complying with World Court Order in Genocide Case|date=26 February 2024|work=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227022141/https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case|archive-date=27 February 2024|accessdate=27 February 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case "Israel Not Complying with World Court Order in Genocide Case"]. ''[[Human Rights Watch]]''. 26 February 2024. [https://web.archive.org/web/20240227022141/https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case Archived] from the original on 27 February 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 February</span> 2024</span>.</cite></ref> == Поврзано == * [[Односите меѓу Израел и Јужна Африка]] * Судски случаи ** [[Истрага на Меѓународниот кривичен суд во Палестина]] ** МСП *** [[Правни последици од изградбата на ѕид на окупираната палестинска територија]] *** [[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии|Случајот на МСП за израелската окупација]] *** [[Список на случаи пред Меѓународниот суд на правдата]] ** [[Случај на геноцид врз Рохинџите]] ** [[Случајот за геноцид меѓу Хрватска и Србија]] ** [[Руската Федерација против Украина (2022)]] ** [[Никарагва против Германија]] * Воени злосторства и геноцид ** [[Израелски воени злосторства]] ** [[Војна и геноцид]] ** [[Genocides in history (21st century)|Геноциди во историјата (21 век)]] ** [[Десет фази на геноцид]] ** [[Израелски апартхејд]] ** [[Планот на израелските генерали]] * [[Геноциди од 21 век]] == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведено списание|last=Alexander|first=Atul|date=2024|title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel) at the International Court of Justice|journal=Chinese Journal of International Law|language=en|volume=23|issue=1|pages=185–190|doi=10.1093/chinesejil/jmae004|issn=1540-1650}} * {{Наведено списание|last=Krever|first=Tor|last2=Veličković|first2=Marina|last3=Mégret|first3=Frédéric|last4=Engle|first4=Karen|last5=Ní Aoláin|first5=Fionnuala|last6=Knox|first6=Robert|last7=Hammouri|first7=Shahd|last8=Quigley|first8=John|last9=Jaber|first9=Nora|date=2024|title=On international law and Gaza: critical reflections|journal=London Review of International Law|volume=12|issue=2|pages=217–301|doi=10.1093/lril/lrae012}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/news/2024/01/10/world-court-hear-genocide-case-against-israel|title=World Court to hear Genocide Case Against Israel|date=10 January 2024|publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110151152/https://www.hrw.org/news/2024/01/10/world-court-hear-genocide-case-against-israel|archive-date=10 January 2024|accessdate=10 January 2024|ref={{sfnref|Human Rights Watch|2024}}}} * {{Наведена книга|title=Unity in Diversity: Perspectives on the Law of International Organizations|last=Duffy|first=Helen|last2=Pinzauti|first2=Giulia|date=2025|publisher=[[Brill Publishers|Brill Nijhoff]]|isbn=978-90-04-69993-9|pages=232–248|language=en|chapter=The International Court of Justice in Conflict: Reflections on the Role and Impact of the Palestine Litigation}} == Надворешни врски == * [https://www.icj-cij.org/case/192 Официјална веб-страница на случајот] (од веб-страницата [[Меѓународен суд на правдата|на Меѓународниот суд на правдата]] ) * [https://www.icj-cij.org/multimedia/203403 Видеа од јавна расправа: Усни аргументи на Јужна Африка и Израел] (веб-страница на [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] ) * [https://www.un.org/en/genocideprevention/documents/atrocity-crimes/Doc.1_Convention%20on%20the%20Prevention%20and%20Punishment%20of%20the%20Crime%20of%20Genocide.pdf Конвенција за спречување и казнување на кривичното дело геноцид] (веб-страница на Канцеларијата на Обединетите нации за спречување на геноцид и одговорност за заштита ) * [https://docs.un.org/en/S/2025/130 Писмо од 27 февруари 2025 година од постојаниот претставник на Јужна Африка во Обединетите нации упатено до претседателот на Советот за безбедност] - Јавно досие на отворено достапни докази за геноцидните дела на Државата Израел врз Палестинците во Газа на 4 февруари 2025 година (веб-страница [[Обединети нации|на Обединетите нации]] ) [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Статии со извори на исландски (is)]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Статии со извори на арапски (ar)]] [[Категорија:CS1 со писмо на арапски (ar)]] pyfpe17zsgm3i94y0reurf3wcanti17 5575292 5575289 2026-06-11T10:03:07Z BosaFi 115936 5575292 wikitext text/x-wiki {{Разликување|Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии}}{{Судски случај|italic title=no|name=Примена на Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид во Појасот Газа (Јужна Африка против Израел)|court=[[Меѓународен суд на правдата]]|image=Seal of the International Court of Justice.png|imagesize=|imagelink=|imagealt=|caption=|full name=Примена на Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид во Појасот Газа (Јужна Африка против Израел)|start_date=29 Декември 2023<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=12|day1=29|year1=2023}}) <br /> Зборник на трудови [https://www.courthousenews.com/wp-content/uploads/2023/12/South-Africa-v-Israel.pdf]|date_decided=|citations=|ECLI=|transcripts={{ubli|[https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240111-ora-01-00-bi.pdf Транскрипт од поднесоците на Јужна Африка во врска со привремените мерки] |[https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf Транскрипт од поднесоците на Израел во врска со привремените мерки] |[[:s:South Africa v. Israel (Order of 26 January 2024)|Наредбата на судот во врска со привремените мерки]]}}|judges=Главен судија {{indented plainlist| * [[Џоан Доногју]] (Претседател) * [[Кирил Геворгијан]] (Потпретседател) }} Придружни судии {{indented plainlist| * [[Питер Томка]] * [[Рони Абрахам]] * [[Мохамед Бенуна]] * [[Абдулкави Јусуф]] * [[Ксуе Ханќин]] * [[Далвеер Бандари]] * [[Патрик Липтон Робинсон]] * [[Наваф Салам]] * [[Јуџи Ивасава]] * [[Георг Нолте]] * [[Леонардо Немер Калдеира Брант]] * [[Јулија Себутинде]] * [[Хилари Чарлсворт]] * [[Ахарон Барак]] ("ad hoc") * [[Дикганг Мосенеке]] ("ad hoc")}}|number of judges=17|decision by=|concurring=|dissenting=|concur/dissent=|prior actions=|appealed from=|appealed to=|subsequent actions=|related actions=|opinions=|keywords={{Hlist|[[Израелско-палестински конфликт]]|[[воена окупација]]|[[јавно меѓународно право]]}}|indictment=Израел извршил и врши геноцидни дела и геноцид врз Палестинците во Појасот Газа, кршејќи ја [[Конвенцијата за геноцид]]}}'''''Примената на Конвенцијата за спречување и казнување на злосторството геноцид во Појасот Газа (Јужна Африка против Израел)''''' — тековен [[Меѓународно право|случај]] што бил поднесен пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] на 29 декември 2023 година од страна на [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]] во врска со однесувањето и делото извршено од страна на [[Израел]] во [[Појас Газа|Појасот Газа]] за време на [[Израелско-палестинска војна (2023)|Израелско-палестинската војна]] што резултирало со [[Хуманитарна криза во Газа|хуманитарна криза]] и масовни убиства. Јужна Африка тврдела дека Израел извршил и врши геноцид во Газа, кршејќи ја [[Конвенција за спречување и казнување на злосторството за геноцид|Конвенцијата за геноцид]], вклучувајќи го и она што Јужна Африка го опишала како [[Израелски апартхејд|75-годишен апартхејд]] на Израел, [[Територии окупирани од Израел|56-годишна окупација]] и [[Блокада на појасот Газа|16-годишна блокада на Појасот Газа]].<ref name="Powell 2024 g408">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.voanews.com/a/south-africa-to-take-israel-to-top-un-court-on-genocide-claim-in-gaza-/7427539.html|title=South Africa to Take Israel to Top UN Court on Genocide Claim in Gaza|last=Powell|first=Anita|date=5 January 2024|work=[[Voice of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106225145/https://www.voanews.com/a/south-africa-to-take-israel-to-top-un-court-on-genocide-claim-in-gaza-/7427539.html|archive-date=6 January 2024|accessdate=6 January 2024|quote=In the court application, South Africa argues that the treatment of Palestinians also bears strong resemblance to South Africa's own racially motivated apartheid regime, which ended in 1994 with Mandela's election. 'It is important', the submission reads, 'to place the acts of genocide in the broader context of Israel's conduct towards Palestinians during its 75-year-long apartheid, its 56-year-long belligerent occupation of Palestinian territory and its 16-year-long blockade of Gaza, including the serious and ongoing violations of international law associated therewith, including grave breaches of the Fourth Geneva Convention, and other war crimes and crimes against humanity.'}}</ref> Јужна Африка побарала од Меѓународниот суд за правда да посочи [[Привремена мерка за заштита|привремени мерки за заштита]], вклучително и итно прекинување на операциите на Израел,<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf|title=Proceedings instituted by South Africa against the State of Israel on 29 December 2023|date=29 December 2023|work=[[International Court of Justice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105144115/https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394|archive-date=5 January 2024|accessdate=5 January 2024}} [https://jusmundi.com/en/document/pdf/other/en-proceedings-instituted-by-south-africa-against-the-state-of-israel-on-29-december-2023-application-instituting-proceedings-and-request-for-the-indication-of-provisional-measures-friday-29th-december-2023 ALT Link]</ref>{{Sfn|Human Rights Watch|2024}}<ref name="Masweneng">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-dikgang-moseneke-to-join-bench-of-judges-in-israel-hamas-world-court-case/|title=Dikgang Moseneke to join bench of judges in Israel-Hamas world court case|last=Masweneng|first=Kgaugelo|date=5 January 2024|work=[[TimesLIVE]]|language=en-ZA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114141439/https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-dikgang-moseneke-to-join-bench-of-judges-in-israel-hamas-world-court-case/|archive-date=14 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> обвинувајќи ги барањата што Израел ги окарактеризирал како „неосновани“, обвинувајќи ја земјата дека „функционира како легална рака“ на [[Хамас]]<ref name="X-Haiat-11Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/LiorHaiat/status/1745427037039280207|title=Lior Haiat – Spokesperson of the Israeli Ministry of Foreign Affairs|date=11 January 2024|work=X (formerly Twitter)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117031246/https://twitter.com/LiorHaiat/status/1745427037039280207|archive-date=17 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref><ref name="JP0-11-01">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/international/article-781745|title=Israel: South African genocide claims at ICJ are baseless|date=11 January 2024|work=The Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121155231/https://www.jpost.com/international/article-781745|archive-date=21 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> и воедно изјавил дека води војна за [[Самоодбрана во меѓународното право|самоодбрана]] во согласност со меѓународното право по [[Нападите од 7 октомври|нападот предводен од Хамас]] на нејзина територија на 7 октомври 2023 година.<ref name="UNnews12">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|title=War against Hamas in Gaza is act of self-defence, Israel tells world court|date=12 January 2024|work=UN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112144239/https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|archive-date=12 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref> Во јануари 2024 година биле водени дводневни јавни расправи на 11 и 12 јануари во [[Палата на мирот|Палатата на мирот]] во [[Хаг]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-pre-01-00-en.pdf|title=12 January press release: Conclusion of the public hearings held on Thursday 11 and Friday 12 January 2024|date=12 January 2023|publisher=International Court of Justice|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112185835/https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-pre-01-00-en.pdf|archive-date=12 January 2024|accessdate=13 January 2024}}</ref> каде судот пресудил дека било веројатно дека дејствијата на Израел би можеле да ги прекршат правата на палестинскиот народ заштитени со Конвенцијата за геноцид и издаде привремени мерки,<ref>[https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/01/gaza-icj-ruling-offers-hope-protection-civilians-enduring-apocalyptic "Gaza: ICJ ruling offers hope for protection of civilians enduring apocalyptic conditions, say UN experts"]. {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240201142418/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/01/gaza-icj-ruling-offers-hope-protection-civilians-enduring-apocalyptic|date=1 February 2024}}. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. 31 January 2024. "The ICJ found it plausible that Israel's acts could amount to genocide and issued six provisional measures, ordering Israel to take all measures within its power to prevent genocidal acts, including preventing and punishing incitement to genocide, ensuring aid and services reach Palestinians under siege in Gaza, and preserving evidence of crimes committed in Gaza."</ref> во кои му наложил на Израел да ги преземе сите мерки со цел да спречи какви било дејствија спротивни на [[Конвенција за спречување и казнување на злосторството за геноцид|Конвенцијата за геноцид од 1948 година]],<ref name="Patrick Kingsley">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/333c0a8f-4e98-5a9f-8514-ef9aaf4f1e53|title=Israel-Hamas War: Update from Patrick Kingsley|date=26 January 2024|work=The New York Times|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126131634/https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/333c0a8f-4e98-5a9f-8514-ef9aaf4f1e53|archive-date=26 January 2024}}</ref><ref name="Time">{{Наведен нестручен часопис|location=|access-date=26 January 2024}}</ref> но не му наложил на Израел да ја прекине својата воена кампања.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-braces-world-court-ruling-focuses-attack-south-gaza-2024-01-26/|title=World Court stops short of Gaza ceasefire order for Israel|date=27 January 2024|work=Reuters|access-date=27 January 2024}}</ref> Судот, исто така, изразил загриженост за судбината на заложниците држени во Појасот Газа<ref name="BBC says ICJ says">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/live/world-68097640|title=Gaza war: ICJ says Israel must prevent genocidal acts in Gaza|work=BBC News|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126093118/https://www.bbc.com/news/live/world-68097640|archive-date=26 January 2024|language=en-gb}}</ref> и ја признал [[Хуманитарна криза во Газа|катастрофалната ситуација во Газа]].<ref name="bbc20240126">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68113223|title=Israel reined in by ICJ rulings on Gaza – but will it obey?|date=26 January 2024|work=BBC News|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126200114/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68113223|archive-date=26 January 2024}}</ref> Кон крајот на февруари, [[Хјуман рајтс воч]] и [[Амнести интернешенал|Амнести интернешнл]] потврдиле дека Израел не ги почитувал привремените мерки на Меѓународниот суд за правда и дека попречувањето на влезот и дистрибуцијата на помош претставувале воени злосторства.<ref name="HRW111">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case|title=Israel Not Complying with World Court Order in Genocide Case|date=26 February 2024|work=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227022141/https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case|archive-date=27 February 2024|accessdate=27 February 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/02/israel-defying-icj-ruling-to-prevent-genocide-by-failing-to-allow-adequate-humanitarian-aid-to-reach-gaza/|title=Israel defying ICJ ruling to prevent genocide by failing to allow aid into Gaza|date=26 February 2024|publisher=Amnesty International|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227035450/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/02/israel-defying-icj-ruling-to-prevent-genocide-by-failing-to-allow-adequate-humanitarian-aid-to-reach-gaza/|archive-date=27 February 2024|accessdate=25 May 2024}}</ref> На 28 март 2024 година, по второто барање за дополнителни мерки, Меѓународниот суд за правда наредил нови итни мерки, наредувајќи му на Израел да обезбеди основни резерви на храна, без одлагање, бидејќи жителите на Газа [[Глад во Појасот Газа|се соочувале со глад и глад]].<ref name="aljazeera20240328">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475|title=ICJ orders Israel to stop preventing 'delivery of urgently needed' aid|date=28 March 2024|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402063034/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804475|archive-date=2 April 2024|accessdate=2 April 2024}}</ref><ref name="reuters20240328">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/world-court-orders-israel-take-measures-ensure-food-gets-into-gaza-2024-03-28/|title=World court orders Israel to take action to address Gaza famine|date=28 March 2024|work=Reuters}}</ref> На 24 мај, со 13 гласови „за“, судот го издал она што некои експерти го сметале за двосмислена наредба, но која била широко разбрана како барање од Израел веднаш да ја запре својата [[Офанзива на Рафа|офанзива во Рафа]]<ref name="nytimes20240530">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/05/30/world/europe/icj-israel-rafah-offensive-explained.html|title=What the I.C.J. Ruling Actually Means for Israel's Offensive in Rafah|last=Taub|first=Amanda|date=30 May 2024|work=The New York Times|access-date=30 May 2024|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="theguardian20240529">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/global/article/2024/may/29/how-a-single-comma-is-allowing-israel-to-question-icj-rafah-ruling|title=How a single comma is allowing Israel to question ICJ Rafah ruling|last=Wintour|first=Patrick|date=29 May 2024|work=The Guardian|access-date=30 May 2024|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-icj-order-halt-rafah-offensive-what-next-rcna154102|title=Isolated Israel argues U.N. court ruling leaves door open to Rafah offensive|date=27 May 2024|work=NBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529194718/https://www.nbcnews.com/news/world/israel-icj-order-halt-rafah-offensive-what-next-rcna154102|archive-date=29 May 2024|accessdate=2 November 2024|quote=It was widely viewed as an unambiguous statement: The top United Nations court ordered Israel to immediately halt its military assault on Rafah – a dramatic intervention that left the nation and its chief ally, the U.S., increasingly isolated on the world stage.}}</ref><ref name="haque">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/|title=Halt: The International Court of Justice and the Rafah Offensive|last=Haque|first=Adil|authorlink=Adil Ahmad Haque|date=25 May 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528124015/https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/|archive-date=28 May 2024|accessdate=4 November 2024}}</ref> кое толкување го отфрлил и продолжил со своите [[Напад во Тел ал-Султан|офанзивни операции]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/c722zv1r5yro|title=Israel-Gaza: What does ICJ ruling on Israel's Rafah offensive mean?|date=28 May 2024|work=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529173848/https://www.bbc.com/news/articles/c722zv1r5yro|archive-date=29 May 2024|accessdate=30 May 2024}}</ref> Во април 2024 година, Меѓународниот суд за правда побарал сеопфатни правни мислења од двете земји, со што Јужна Африка го поднела својот [[Спомен (закон)|поднесок]] во октомври 2024 година, додека Израел го поднел своето мислење во март 2026 година по две одложувања. == Позадина == {{Главна|Геноцид во Газа|Обвинение за палестински геноцид|Израелска инвазија на Појасот Газа|Конвенција за геноцид}}Во 1948 година, [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на Обединетите нации]] едногласно ја усвоило Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид, која го дефинирала геноцидот како кое било од петте „дела извршени со [[Геноцидна намера|намера да се уништи]] или исчисти, целосно или делумно, национална, етничка, расна или религиозна група“, а делата биле: 1. убивање на членови на заштитената група, Нанесување сериозни телесни или ментални повреди, 2. наметнување услови за живот со намера да се уништи групата, 3. спречување на раѓања и насилно преместување на деца надвор од заштитената група. Жртвите морале да бидат цел поради нивното вистинско или перцепирано членство во заштитена национална, етничка, расна или религиозна група.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/ar/preventgenocide/adviser/pdf/osapg_analysis_framework.pdf|title=Legal definition of genocide|last=Office of the UN Special Adviser on the Prevention of Genocide|date=2014|publisher=[[United Nations]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130033138/http://www.un.org/ar/preventgenocide/adviser/pdf/osapg_analysis_framework.pdf|archive-date=30 January 2016|accessdate=29 December 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.voanews.com/a/what-is-genocide/3238713.html|title=What Is Genocide?|date=15 March 2016|publisher=[[Voice of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811221949/https://www.voanews.com/a/what-is-genocide/3238713.html|archive-date=11 August 2017|accessdate=29 December 2023}}</ref> И Израел и Јужна Африка ја потпишале и ратификувале Конвенцијата за геноцид без [[Резервација (закон)|резерва]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-1&chapter=4&clang=_en|title=United Nations Treaty Collection|work=treaties.un.org|language=EN|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123110816/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=IND&mtdsg_no=IV-1&chapter=4&clang=_en|archive-date=23 January 2023|accessdate=16 January 2024}}</ref><ref name="apnews20231229">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza|date=29 December 2023|work=[[Associated Press]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102144544/https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|archive-date=2 January 2024|language=en}}</ref> == Зборник на трудови == [[Податотека:La_haye_palais_paix_jardin_face.JPG|мини|Јавните расправи ќе се одржат во [[Палата на мирот|Палатата на мирот]] во [[Хаг]].]] Постапката била покрената на 29 декември 2023 година пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] согласно [[Конвенција за спречување и казнување на злосторството за геноцид|Конвенцијата за геноцид]]<ref name="apnews20231229">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza|date=29 December 2023|work=[[Associated Press]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102144544/https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|archive-date=2 January 2024|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/01/11/world/middleeast/genocide-case-israel-south-africa.html|title=Israel Faces Accusation of Genocide as South Africa Brings Case to U.N. Court|last=Rabin|first=Roni Caryn|date=11 January 2024|work=The New York Times|access-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113053852/https://www.nytimes.com/2024/01/11/world/middleeast/genocide-case-israel-south-africa.html|archive-date=13 January 2024|last2=Yazbek|first2=Hiba|language=en-US|issn=0362-4331|last3=Fuller|first3=Thomas}}</ref> и покрената согласно член IX од конвенцијата.<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf|title=Proceedings instituted by South Africa against the State of Israel on 29 December 2023|date=29 December 2023|work=[[International Court of Justice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105144115/https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394|archive-date=5 January 2024|accessdate=5 January 2024}} [https://jusmundi.com/en/document/pdf/other/en-proceedings-instituted-by-south-africa-against-the-state-of-israel-on-29-december-2023-application-instituting-proceedings-and-request-for-the-indication-of-provisional-measures-friday-29th-december-2023 ALT Link]</ref><ref>{{Наведена изјава за печат|date=29 December 2023|title=South Africa institutes proceedings against Israel and requests the International Court of Justice to indicate provisional measures|url=https://www.un.org/unispal/document/icj-southafrica-israel-genocide-29dec2023/|location=The Hague, Netherlands|access-date=5 January 2023}}</ref> Заменик-директорот за меѓународна правда во [[Хјуман рајтс воч|„Хјуман рајтс воч“]], [[Балкис Џарах]], забележал дека случајот пред Меѓународниот суд за правда не бил гонење на поединци и директно не го вклучувал [[Меѓународен кривичен суд|Меѓународниот кривичен суд]], посебно тело<ref name="apnews20231229">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza|date=29 December 2023|work=[[Associated Press]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102144544/https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|archive-date=2 January 2024|language=en}}</ref> кое моментално спроведува [[Истрага на Меѓународниот кривичен суд во Палестина|сопствена истрага]]<ref name="ICC_Bensouda_Palestine_investigation_confirmed">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icc-cpi.int/news/statement-icc-prosecutor-fatou-bensouda-respecting-investigation-situation-palestine|title=Statement of ICC Prosecutor, Fatou Bensouda, respecting an investigation of the Situation in Palestine|date=3 March 2021|work=[[International Criminal Court]]|archive-url=https://archive.today/20230722194420/https://www.icc-cpi.int/news/statement-icc-prosecutor-fatou-bensouda-respecting-investigation-situation-palestine|archive-date=22 July 2023}}</ref> и изјавил дека случајот претставувал можност да се „дадат јасни, дефинитивни одговори на прашањето дали Израел врши геноцид врз палестинскиот народ“.<ref name="apnews20231229" /> Според правните академици, барањето на Јужна Африка за привремени мерки против Израел не барала утврдување дали Израел всушност извршил геноцид, туку барала утврдување дека е „веројатно“ дека палестинските права според конвенцијата биле прекршени.<ref name="Human Rights Watch 2024 n200">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/news/2024/01/26/gaza-world-court-orders-israel-prevent-genocide|title=Gaza: World Court Orders Israel to Prevent Genocide|date=26 January 2024|work=Human Rights Watch|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201003752/https://www.hrw.org/news/2024/01/26/gaza-world-court-orders-israel-prevent-genocide|archive-date=1 February 2024|accessdate=9 February 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/12/south-africa-israel-icj-genocide-allegations/|title=Israel rejects genocide allegations at international court|last=Rauhala|first=Emily|date=12 January 2024|work=[[The Washington Post]]|access-date=14 January 2024|archive-url=https://archive.today/20240112155436/https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/12/south-africa-israel-icj-genocide-allegations/|archive-date=12 January 2024|last2=Hendrix|first2=Steve}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/we-should-be-worried-israel-faces-peril-at-the-hague-in-gaza-genocide-case/|title='We should be worried': Israel faces peril at The Hague in Gaza 'genocide' case|last=Sharon|first=Jeremy|date=10 January 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114025458/https://www.timesofisrael.com/we-should-be-worried-israel-faces-peril-at-the-hague-in-gaza-genocide-case/|archive-date=14 January 2024}}</ref> Неодамнешните одлуки во врска со доделувањето привремени мерки биле донесени помеѓу две недели и еден месец по сослушувањата,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mondoweiss.net/2024/01/south-africas-icj-case-could-be-a-game-changer/|title=South Africa's ICJ case could be a game changer|date=10 January 2024|work=Mondoweiss|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111161251/https://mondoweiss.net/2024/01/south-africas-icj-case-could-be-a-game-changer/|archive-date=11 January 2024|accessdate=11 January 2024}}</ref> а конечната пресуда за случајот можела да трае со години. <ref name="apnews20231229">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza|date=29 December 2023|work=[[Associated Press]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102144544/https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|archive-date=2 January 2024|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ft.com/content/63a829c9-befc-4647-bdcd-a59bb683652c|title=Hague court begins hearing case alleging Israeli genocide in Gaza|work=www.ft.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111152205/https://www.ft.com/content/63a829c9-befc-4647-bdcd-a59bb683652c|archive-date=11 January 2024|accessdate=11 January 2024}}</ref> Во фебруари 2024 година започнале одделно сослушувањата во врска со барањето на ОН за необврзувачко советодавно мислење за [[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии|правните последици што произлегуваат од политиките и практиките на Израел на окупираната палестинска територија, вклучувајќи го и Источен Ерусалим]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/world-court-israel-genocide-gaza-south-africa-774ab3c3d57fd7bcc627602eaf47fd98|title=South Africa tells the UN top court Israel is committing genocide in Gaza as a landmark case begins|date=11 January 2024|work=AP News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111150312/https://apnews.com/article/world-court-israel-genocide-gaza-south-africa-774ab3c3d57fd7bcc627602eaf47fd98|archive-date=11 January 2024|accessdate=11 January 2024}}</ref> На 24 јануари 2024 година, Судот објавил дека ќе донесе одлука по барањето за привремени мерки на 26 јануари 2024 година.<ref name="www.icj-cij.org">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240124-pre-01-00-en.pdf|title=The Court to deliver its Order on Friday 26 January 2024 at 1 p.m.|date=24 January 2024|work=International Court of Justice|accessdate=25 January 2024}}</ref> На 12 февруари 2024 година, Јужна Африка побарала од судот да разгледа дали планираната израелска воена офанзива врз Рафа „веќе довела до и ќе резултира со понатамошни убиства, штети и уништувања од големи размери“, што било де факто прекршување и на Конвенцијата за геноцид и на Наредбата на Судот од 26 јануари.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/south-africa-israel-gaza-rafah-un-court-b2495397.html|title=South Africa launches 'urgent request' to UN court over Israel's Rafah attack|date=13 February 2024|work=The Independent|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510141709/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/south-africa-israel-gaza-rafah-un-court-b2495397.html|archive-date=10 May 2024|accessdate=13 February 2024}}</ref> === Позицијата на владата на Јужна Африка === [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]] го обвинувала Израел за извршување акти на геноцид во Појасот Газа, со тоа кршејќи ја Конвенцијата за геноцид од 1948 година, која го дефинирала и забранувала геноцидот<ref name="Violationof1948GC1">{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/3/can-south-africas-icj-case-against-israel-stop-war-in-gaza|title=Can South Africa's ICJ case against Israel stop war in Gaza?|last=Lawal|first=Shola|date=3 January 2024|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240104230049/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/3/can-south-africas-icj-case-against-israel-stop-war-in-gaza|archive-date=4 January 2024}}</ref><ref name="Violationof1948GC2">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/04/stakes-high-as-south-africa-brings-claim-of-genocidal-intent-against-israel|title=Stakes high as South Africa brings claim of genocidal intent against Israel|last=Wintour|first=Patrick|date=4 January 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106152436/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/04/stakes-high-as-south-africa-brings-claim-of-genocidal-intent-against-israel|archive-date=6 January 2024}}</ref> и воедно го покренала случајот повикувајќи се на својата „обврска да спречи геноцид“ како потписничка на [[Конвенција за спречување и казнување на злосторството за геноцид|Конвенцијата за геноцид на Обединетите нации]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/israels-war-on-gaza-and-the-obligation-to-prevent-genocide|title=Israel's war on Gaza and the 'obligation to prevent genocide'|last=Kestler-D'Amours|first=Jillian|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122073538/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/israels-war-on-gaza-and-the-obligation-to-prevent-genocide|archive-date=22 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> Правниот тим на Јужна Африка ги вклучувал [[Џон Дугард]], [[Адила Хасим]], [[Тембека Нгчукаитоби]], [[Макс ду Плеси|Макс ду Плесис]], [[Тшидисо Рамогале]], [[Сара Пудифин-Џонс]], Лерато Зикалала, [[Воган Лоу|Вон Лоу]] и [[Блин Ни Гралај|Блин Ни Гралаи]],<ref name="Kgosana 2024 x418">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-the-a-team-lawyers-representing-south-africa-at-the-world-court-against-israel/|title=The 'A-team' lawyers representing South Africa at the world court against Israel|last=Kgosana|first=Rorisang|date=5 January 2024|work=[[TimesLIVE]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106140521/https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-the-a-team-lawyers-representing-south-africa-at-the-world-court-against-israel/|archive-date=6 January 2024|accessdate=6 January 2024}}</ref> а исто таа и го назначила поранешниот [[Заменик-врховен судија на Јужна Африка|заменик-врховен судија]] [[Дикганг Мосенеке]] за [[Судии на Меѓународниот суд на правдата|''ад хок'' судија]].<ref name="Masweneng">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-dikgang-moseneke-to-join-bench-of-judges-in-israel-hamas-world-court-case/|title=Dikgang Moseneke to join bench of judges in Israel-Hamas world court case|last=Masweneng|first=Kgaugelo|date=5 January 2024|work=[[TimesLIVE]]|language=en-ZA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114141439/https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2024-01-05-dikgang-moseneke-to-join-bench-of-judges-in-israel-hamas-world-court-case/|archive-date=14 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref><ref name="repubblica20240111">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.repubblica.it/esteri/2024/01/11/news/aia_ritratto_giudici_sudafrica_moseneke-421858564/|title=L'Aia, il giudice sudafricano cresciuto accanto a Mandela|last=Lombardi|first=Anna|date=11 January 2024|work=[[la Repubblica]]|language=it-IT|trans-title=The Hague, the South African judge who grew up with Mandela|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115104238/https://www.repubblica.it/esteri/2024/01/11/news/aia_ritratto_giudici_sudafrica_moseneke-421858564/|archive-date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> За време на неговиот затвор на [[островот Робен]], Мосенеке се запознал и се спријателил со својот колега активист [[Внатрешен отпор кон апартхејдот|против апартхејдот]] и иден [[Претседател на ЈАР|претседател]] [[Нелсон Мандела]],<ref name="repubblica20240111" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.news24.com/Archives/City-Press/Dikgang-Moseneke-tries-as-a-judge-to-live-out-Mandelas-ideals-20150430|title=Dikgang Moseneke tries as a judge to live out Mandela's ideals|date=7 December 2012|publisher=News24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608221137/http://www.news24.com/archives/city-press/dikgang-moseneke-tries-as-a-judge-to-live-out-mandelas-ideals-20150430|archive-date=8 June 2016|accessdate=15 January 2024}}</ref> кој подоцна и самиот станал поддржувач на палестинската кауза,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ilpost.it/2024/01/11/sudafrica-israele-causa-genocidio/|title=La causa del Sudafrica contro Israele per genocidio, spiegata|date=11 January 2024|work=[[Il Post]]|language=it-IT|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113175357/https://www.ilpost.it/2024/01/11/sudafrica-israele-causa-genocidio/|archive-date=13 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mandela.gov.za/mandela_speeches/1997/971204_palestinian.htm|title=Address by President Nelson Mandela at International Day of Solidarity with Palestinian People, Pretoria|date=4 December 1997|work=www.mandela.gov.za|language=en-ZA|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112085911/http://www.mandela.gov.za/mandela_speeches/1997/971204_palestinian.htm|archive-date=12 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> а воедно и голем број други меѓународни политички личности се приклучиле на јужноафриканската делегација, вклучувајќи ги [[Џереми Корбин]] и [[Жан-Лук Меланшон]].<ref name="The Jerusalem Post 2024 v738">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-781474|title=Jeremy Corbyn joins South Africa's ICJ case on Gaza genocide|date=9 January 2024|work=The Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110102543/https://www.jpost.com/breaking-news/article-781474|archive-date=10 January 2024|accessdate=10 January 2024}}</ref> Во барањето од 84 страници, Јужна Африка тврдела дека дејствијата на Израел „се геноцидни по карактер бидејќи имаат за цел да доведат до уништување на значителен дел од палестинската национална, расна и етничка група“<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf|title=Proceedings instituted by South Africa against the State of Israel on 29 December 2023|date=29 December 2023|work=[[International Court of Justice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105144115/https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394|archive-date=5 January 2024|accessdate=5 January 2024}} [https://jusmundi.com/en/document/pdf/other/en-proceedings-instituted-by-south-africa-against-the-state-of-israel-on-29-december-2023-application-instituting-proceedings-and-request-for-the-indication-of-provisional-measures-friday-29th-december-2023 ALT Link]</ref><ref name="abcnews20240102">{{Наведени вести|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/south-africas-genocide-case-israel-sets-high-stakes-106055104|title=South Africa's genocide case against Israel sets up a high-stakes legal battle at the UN's top court|last=Corder|first=Mike|date=2 January 2024|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103021153/https://abcnews.go.com/International/wireStory/south-africas-genocide-case-israel-sets-high-stakes-106055104|archive-date=3 January 2024|language=en}}</ref> и побарала од Меѓународниот суд за правда да издаде обврзувачка правна наредба на [[Привремена наредба|привремена]] основа (т.е. пред расправата за основаноста на барањето), со која ќе се бара од Израел „веднаш да ги прекине своите воени операции во и против Газа“,<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023" /><ref name="abcnews20240102" /> а дополнително на тоа, актуелниот јужноафрикански претседател [[Сирил Рамафоса|Сирил Рамафоса,]] исто така, [[Израелски апартхејд|ги спореди дејствијата на Израел]] со [[апартхејд]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2023/12/29/world/middleeast/south-africa-israel-genocide.html|title=South Africa accuses Israel of genocide in a U.N. court.|last=Carl|first=Traci|date=29 December 2023|work=[[The New York Times]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240104022012/https://www.nytimes.com/2023/12/29/world/middleeast/south-africa-israel-genocide.html|archive-date=4 January 2024|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Во тужбата се тврдело дека: „делата и пропустите од страна на Израел... се геноцидни по карактер, бидејќи се извршени со потребната специфична намера... да ги уништат Палестинците во Газа како дел од пошироката палестинска национална, расна и етничка група“,<ref name="Violationof1948GC2">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/04/stakes-high-as-south-africa-brings-claim-of-genocidal-intent-against-israel|title=Stakes high as South Africa brings claim of genocidal intent against Israel|last=Wintour|first=Patrick|date=4 January 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106152436/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/04/stakes-high-as-south-africa-brings-claim-of-genocidal-intent-against-israel|archive-date=6 January 2024}}</ref> а наводните геноцидни дејствија наведени во тужбата вклучувале масовно убивање на Палестинци во Газа, уништување на нивните домови, [[Евакуации од Појасот Газа|нивно протерување и раселување]], како и [[Israeli blockade of the Gaza Strip (2023–present)|блокада]] на храна, вода и медицинска помош за регионот. Јужна Африка тврдела дека Израел вовел мерки за спречување на раѓањата кај Палестинците преку уништување на основните здравствени услуги кои биле од витално значење за опстанокот на бремените жени и нивните бебиња и во тужбата уште се тврдело дека овие дејствија имале „намена да доведат до нивно [Палестинците] уништување како група“.<ref name="Violationof1948GC1">{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/3/can-south-africas-icj-case-against-israel-stop-war-in-gaza|title=Can South Africa's ICJ case against Israel stop war in Gaza?|last=Lawal|first=Shola|date=3 January 2024|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240104230049/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/3/can-south-africas-icj-case-against-israel-stop-war-in-gaza|archive-date=4 January 2024}}</ref><ref name="Gibbons 2024 v143">{{Наведена мрежна страница|url=https://jacobin.com/2024/01/south-africa-genocide-case-israel|title=South Africa's Genocide Case Against Israel Is Strong|last=Gibbons|first=Chip|date=12 January 2024|work=Jacobin|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127092236/https://jacobin.com/2024/01/south-africa-genocide-case-israel|archive-date=27 January 2024|accessdate=9 February 2024}}</ref> Во обид да се утврди геноцидна намера зад дејствијата, што била многу тешка задача,<ref name="justsecurity20240104">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/|title=The Promise and Risk of South Africa's Case Against Israel|last=Hachem|first=Alaa|last2=Hathaway|first2=Oona A.|date=4 January 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107230432/https://www.justsecurity.org/91000/the-promise-and-risk-of-south-africas-case-against-israel/|archive-date=7 January 2024|accessdate=7 January 2024}}</ref> Јужна Африка ги цитирала изјавите на израелските лидери, како што се на: повиците на [[Премиер на Израел|премиерот]] [[Бенјамин Нетанјаху]] „Сетете се што ви направи [[Амалик]]“, повикувајќи се на целосното уништување на Амалик од страна на Израелците во [[Библија|Библијата]], изјавата на [[Претседател на Израел|претседателот]] [[Ицхак Херцок|Исак Херцог]] „Цела нација е одговорна. Не е вистина оваа реторика за цивилите кои не се свесни дека се вклучени. Апсолутно не е вистина... и ние ќе се бориме додека не им го скршиме ‘рбетот“, и „ажурирањето на ситуацијата“ на [[Министерство за одбрана (Израел)|министерот за одбрана]] Јоав Галант, кој го советувал Израел дека „наметнува целосна опсада на Газа. Нема струја, нема храна, нема вода, нема гориво. Сè е затворено. Се бориме со човечки животни и дејствуваме соодветно“.<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf|title=Proceedings instituted by South Africa against the State of Israel on 29 December 2023|date=29 December 2023|work=[[International Court of Justice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105144115/https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394|archive-date=5 January 2024|accessdate=5 January 2024}} [https://jusmundi.com/en/document/pdf/other/en-proceedings-instituted-by-south-africa-against-the-state-of-israel-on-29-december-2023-application-instituting-proceedings-and-request-for-the-indication-of-provisional-measures-friday-29th-december-2023 ALT Link]</ref> и воени претставници и претставници,{{Efn|Incl. [[Major General]] [[Ghassan Alian]]'s video statement on [[Coordinator of Government Activities in the Territories|COGAT]]'s official [[YouTube]] channel that "Hamas became ISIS and the citizens of Gaza are celebrating instead of being horrified. Human animals are dealt with accordingly. Israel has imposed a total blockade on Gaza, no electricity, no water, just damage. You wanted hell, you will get hell," and the statement of Yair Ben David, Commander in the 2908th Battalion of the [[Israel Defense Forces|IDF]], that the battalion "entered [[Beit Hanoun]] and [[Shechem#In the Bible|did there as Shimon and Levi did in Nablus]]," referencing the killing of all males in the city in the Bible, and "the entire Gaza should resemble Bei Hanoun."<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023" />}} тврдејќи дека овие „сами по себе укажуваат на јасна намера да се уништат Палестинците во Газа како група „како таква{{Полунаводник+наводник}}.<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023" /> Во поднесокот понатаму се тврди дека овие изјави претставувале директно и јавно [[поттикнување на геноцид]] кој поминал „непроверено и неказнето“<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023" /> и наместо тоа се спроведува, а во врска со ова, поднесокот цитирал израелски војници на терен.{{Efn|Incl. a television broadcast filmed in [[Beit Lahia]], where Colonel [[Yogev Bar Sheshet]], deputy head of [[Coordinator of Government Activities in the Territories|COGAT]], stated "Whoever returns here, if they return here after, will find scorched earth. No houses, no agriculture, no nothing. They have no future," and Colonel Erez Eshel (Reserve) commented "Vengeance is a great value. There is vengeance over what they did to us ... This place will be a fallow land. They will not be able to live here," and a video on [[Twitter]] where uniformed Israeli soldiers dance, sing, and chant "we know our motto: there are no uninvolved civilians" and "to wipe off the seed of [[Amalek]]."<ref name="ICJ_SA_proceedings_vs_IL_29Dec2023" />}} Во октомври 2024 година, јужноафриканскиот тим поднеч стотици страници докази за кои навеле дека ја докажуваат намерата на Израел да изврши геноцид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/28/south-africas-legal-team-says-intent-is-clear-in-israels-gaza-genocide|title=South Africa's legal team says 'intent is clear' in Israel's Gaza genocide|last=Hunter|first=Qaanitah|work=Al Jazeera English|accessdate=4 November 2024}}</ref> ==== Барани привремени мерки за заштита ==== Во барањето на Јужна Африка биле наведени 9 барани како [[Привремена мерка за заштита|привремени мерки за заштита]]: {| class="wikitable" !Број ! Резиме ! Целосен опис |- | 1 | rowspan="2" | Суспензија на воените операции | <small>Државата Израел веднаш ќе ги прекине своите воени операции во и против Газа.</small> |- | 2 | <small>Државата Израел ќе обезбеди дека сите воени или нерегуларни вооружени единици кои можат да бидат насочени, поддржани или под влијание на неа, како и сите организации и лица кои можат да бидат предмет на нејзина контрола, насочување или влијание, нема да преземат никакви чекори за унапредување на воените операции наведени во точка (1) погоре.</small> |- | 3 | Спречување го геноцидот | <small>Република Јужна Африка и Државата Израел, во согласност со своите обврски според Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид, во однос на палестинскиот народ, ќе преземат сите разумни мерки во нивна моќ за да спречат геноцид.</small> |- | 4 | Воздржување од убивање, повредување, уништување животи и спречување на раѓања | <small>Државата Израел, во согласност со своите обврски според Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид, во однос на палестинскиот народ како група заштитена со Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид, ќе се воздржи од извршување на сите дела во рамките на Член II од конвенцијата, особено:</small>{{Подреден список|убивање на членови на групата;|предизвикување сериозни телесни или ментални повреди на членовите на групата;|намерно наметнување на услови за живот врз групата со цел да се предизвика нејзино физичко уништување, целосно или делумно; и|наметнување мерки наменети за спречување на раѓања во рамките на групата.}} |- | 5 | Спречување на раселување, лишување и уништување на животот | <small>Државата Израел, согласно точката (4) (в) погоре, во однос на Палестинците, ќе се воздржи од и ќе преземе сите мерки во нејзина моќ, вклучително и укинување на релевантните наредби, ограничувања и/или забрани за да спречи:</small> {{Подреден список|the expulsion and forced displacement from their homes;|лишување од: <br> i. пристап до соодветна храна и вода;<br> ii. пристап до хуманитарна помош, вклучувајќи пристап до соодветно гориво, засолниште, облека, хигиена и санитација; <br><nowiki>iii. медицински материјали и помош; и}}</nowiki>|уништувањето на палестинскиот живот во Газа.}} |- | 6 | Непоттикнување и казнување на актите и охрабрувањето на геноцид | <small>Државата Израел, во однос на Палестинците, ќе обезбеди нејзината војска, како и сите нерегуларни вооружени единици или поединци кои можат да бидат насочени, поддржани или на друг начин под влијание на неа и сите организации и лица кои можат да бидат предмет на нејзина контрола, насочување или влијание, да не извршуваат никакви дела опишани во (4) и (5) погоре, ниту да се вклучуваат во директно и јавно поттикнување за извршување геноцид, заговор за извршување геноцид, обид за извршување геноцид или соучество во геноцид, и доколку се вклучат во тоа, да се преземат чекори за нивно казнување согласно членовите I, II, III и IV од Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид.</small> |- | 7 | Спречување на уништувањето на доказите и осигурување на нивното зачувување | <small>Државата Израел ќе преземе ефикасни мерки за да го спречи уништувањето и да обезбеди зачувување на доказите поврзани со наводите за дела во рамките на Член II од Конвенцијата за спречување и казнување на кривичното дело геноцид; за таа цел, Државата Израел нема да дејствува за да го одбие или на друг начин да го ограничи пристапот на мисиите за утврдување факти, меѓународните мандати и другите тела до Газа за да помогне во обезбедувањето зачувување и задржување на споменатите докази.</small> |- | 8 | Поднесување на тековни извештаи до Судот за преземените мерки | <small>Државата Израел ќе достави извештај до Судот за сите мерки преземени за спроведување на оваа Наредба во рок од една недела, од датумот на оваа Наредба, а потоа во редовни интервали што ќе ги наложи Судот, сè додека Судот не донесе конечна одлука за случајот.</small> |- | 9 | Воздржување од влошување на ситуацијата | <small>Државата Израел ќе се воздржи од каква било акција и ќе обезбеди да не се преземат никакви мерки што би можеле да го влошат или прошират спорот пред Судот или да го отежнат неговото решавање.</small> |} === Ставот на израелската влада === По поднесувањето на обвиненијата на 29 декември, [[Министерство за надворешни работи (Израел)|израелското Министерство за надворешни работи]] ги отфрлило обвинувањата „со одбивност“, наведувајќи дека Израел работел во согласност со меѓународното право и ги фокусирал своите воени дејствија исклучиво против Хамас и дека жителите на Газа не се непријатели, а воедно и тврделе дека преземалe чекори со цел да ја минимизира штетата врз цивилите и да дозволи хуманитарна помош да влезе на територијата.<ref name="apnews20231229">{{Наведени вести|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza|date=29 December 2023|work=[[Associated Press]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102144544/https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21|archive-date=2 January 2024|language=en}}</ref> Водено Израел ја обвинил Јужна Африка за „соработка со терористичка организација која повикува на уништување на Државата Израел“ и ги оценила дејствијата на Јужна Африка како крвна клевета,<ref name="X-IFM29Dec">{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/LiorHaiat/status/1740803554166636751|title=Statement of Lior Haiat – Spokesperson of the Israeli Ministry of Foreign Affairs|date=29 December 2023|work=X (formerly Twitter)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114065331/https://twitter.com/LiorHaiat/status/1740803554166636751|archive-date=14 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> а портпарол на израелската влада подоцна дал своја изјава дека „Историјата ќе ја осуди Јужна Африка за поттикнување на модерните наследници на [[Националсоцијализам|нацистите]]“.<ref name="JP-2Jan">{{Наведени вести|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-780436|title=Israel to defend itself at Int'l Court of Justice's genocide hearing on Gaza|last=Lazaroff|first=Tovah|date=2 January 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|access-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106124511/https://www.jpost.com/breaking-news/article-780436|archive-date=6 January 2024}}</ref> На 2 јануари 2024 година, израелската влада одлучила да учествува во постапките пред Меѓународниот суд за правда, и покрај тоа што претходно одбила да учествува во претходните меѓународни трибунали.<ref name="JP-2Jan">{{Наведени вести|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-780436|title=Israel to defend itself at Int'l Court of Justice's genocide hearing on Gaza|last=Lazaroff|first=Tovah|date=2 January 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|access-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106124511/https://www.jpost.com/breaking-news/article-780436|archive-date=6 January 2024}}</ref><ref name="abcnews20240102">{{Наведени вести|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/south-africas-genocide-case-israel-sets-high-stakes-106055104|title=South Africa's genocide case against Israel sets up a high-stakes legal battle at the UN's top court|last=Corder|first=Mike|date=2 January 2024|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103021153/https://abcnews.go.com/International/wireStory/south-africas-genocide-case-israel-sets-high-stakes-106055104|archive-date=3 January 2024|language=en}}</ref> Израелското министерството за надворешни работи преку дипломатски канали соопштило дека пресудата против Израел „би можела да има значајни потенцијални импликации не само во правна сфера, туку и во практични, билатерални, економски и безбедносни аспекти“<ref name="Ravid">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.axios.com/2024/01/05/south-africa-gaza-genocide-icj-israel-plan|title=Inside Israel's plan to quash South Africa's Gaza genocide case|last=Ravid|first=Barak|date=5 January 2024|work=Axios|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106113933/https://www.axios.com/2024/01/05/south-africa-gaza-genocide-icj-israel-plan|archive-date=6 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref> и воедно ги окарактеризирало обвиненијата од Јужна Африка како „неосновани“<ref name="JP0-11-01">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/international/article-781745|title=Israel: South African genocide claims at ICJ are baseless|date=11 January 2024|work=The Jerusalem Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121155231/https://www.jpost.com/international/article-781745|archive-date=21 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> и дополнително ја опиша Јужна Африка како земја „која функционира како правна рака“ на Хамас.<ref name="X-Haiat-11Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/LiorHaiat/status/1745427037039280207|title=Lior Haiat – Spokesperson of the Israeli Ministry of Foreign Affairs|date=11 January 2024|work=X (formerly Twitter)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117031246/https://twitter.com/LiorHaiat/status/1745427037039280207|archive-date=17 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> Владата го назначила поранешниот претседател на [[Врховен суд на Израел|Врховниот суд на Израел]], [[Арон Барак|Арон Барак,]] за ''ад хок'' судија во Меѓународниот суд за правда, како што било дозволено со статутите на судот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ynetnews.com/article/rj2fknout|title=Former Supreme Court Chief Justice Aharon Barak to represent Israel in The Hague|last=Eichner|first=Itamar|date=7 January 2024|work=[[Ynetnews]]|access-date=7 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108145957/https://www.ynetnews.com/article/rj2fknout|archive-date=8 January 2024|language=en}}</ref><ref name="nyt">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/01/08/world/middleeast/israel-gaza-genocide-case-judge-barak.html|title=Israel Picks Holocaust Survivor Judge for Genocide Case, Surprising Some|last=Kershner|first=Isabel|date=8 January 2024|work=[[The New York Times]]|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113063648/https://www.nytimes.com/2024/01/08/world/middleeast/israel-gaza-genocide-case-judge-barak.html|archive-date=13 January 2024|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name="elpais20240112">{{Наведена мрежна страница|url=https://english.elpais.com/international/2024-01-12/israel-entrusts-defense-against-genocide-charges-to-its-most-prestigious-judge-a-netanyahu-critic-and-holocaust-survivor.html|title=Israel entrusts defense against genocide charges to its most prestigious judge, a Netanyahu critic and Holocaust survivor|last=Pita|first=Antonio|date=12 January 2024|work=El País English|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114202440/https://english.elpais.com/international/2024-01-12/israel-entrusts-defense-against-genocide-charges-to-its-most-prestigious-judge-a-netanyahu-critic-and-holocaust-survivor.html|archive-date=14 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> а неговото именување било поддржано од мнозинството од израелската јавност во анкетите на јавното мислење, поради неговиот статус на меѓународно почитуван правен авторитет,<ref name="nyt" /><ref name="elpais20240112" /> но било критикувано од неколку крајно десничарски израелски политичари, вклучувајќи ги министрите [[Безалел Смотрих]] и [[Амихаи Бен-Елијаху]].<ref name="elpais20240112" /> Во јули 2024 година, по оставката на Барак од лични причини, Израел го објавил назначувањето на [[Конзервативизам|конзервативниот]] израелски правен научник, [[Рон Шапира]], кој требало да го замени Барак како ад хок помошник судија во Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israels-new-judge-in-icj-case-is-a-law-professor-who-blasted-un-court-as-dishonest/|title=Israel's new judge in ICJ case is a law professor who blasted UN court as manipulative|date=1 July 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=2 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240702002208/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israels-new-judge-in-icj-case-is-a-law-professor-who-blasted-un-court-as-dishonest/|archive-date=2 July 2024}}</ref> Израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху изјавил дека Хамас бил тој што вршел геноцид и „ќе нè убие сите ако може“<ref name="Raffi">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67922346|title=What is South Africa's genocide case against Israel at the ICJ?|last=Berg|first=Raffi|date=12 January 2024|work=[[BBC News]]|access-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113013335/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67922346|archive-date=13 January 2024}}</ref> и додал дека Израелските одбранбени сили „дејствуваат што е можно поморално“,<ref name="Raffi" /> а во подоцнежна изјава, изјавил дека „никој“ не може да го спречи Израел да продолжи со своите акции во Газа, вклучително и во Хаг.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ft.com/content/77aaf251-df7d-44f8-bf4f-96acff64b6dd?shareType=nongift|title=Netanyahu says 'nobody' will stop Israel including Hague court|last=Zilber|first=Neri|work=Financial Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170045/https://www.ft.com/content/77aaf251-df7d-44f8-bf4f-96acff64b6dd?shareType=nongift|archive-date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024}}</ref> Израелските одбранбени сили изјавиле дека преземале мерки за намалување на цивилните жртви, како што се предупредување на цивилите во целните области и ненапаѓање на одредени области со цивили,<ref name="Raffi" /> а израелската влада повеќепати изјавувала дека сака да го елиминира Хамас, а не Палестинците.<ref name="Raffi" /> Израел тврдел дека спроведува војна за [[Самоодбрана во меѓународното право|самоодбрана во согласност со меѓународното право]] по нападите предводени од Хамас врз израелска територија на 7 октомври 2023 година, во кои биле убиени околу 1.200 луѓе<ref name="UNnews12">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|title=War against Hamas in Gaza is act of self-defence, Israel tells world court|date=12 January 2024|work=UN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112144239/https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|archive-date=12 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref> и континуираното [[Список на палестински ракетни напади врз Израел во 2023 година|испукување ракети]] врз центрите за цивилно население и [[Заложничката криза во војната во Газа|држењето заложници]]<ref name="ICJ-12Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf|title=Public sitting in the case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)|date=12 January 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|accessdate=19 January 2024}}</ref> <ref name="ICJ-Becker">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|title=Full text of Israel's opening address against South Africa genocide case at World Court|last=Berman|first=Lazar|date=12 January 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121235941/https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|archive-date=21 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> и дека официјалните директиви на [[Израелски воен кабинет|изралскиот воен кабинет]] и [[Израелски одбранбени сили|воените власти]] одговорни за водење на војната не укажувале на никаква политика на геноцидна намера и, иако ја признавале високата инциденца на цивилни жртви, сепак Израел тврди дека тоа било затоа што [[Хамас]] и другите милитантни групи дефакто [[Човечки штитови во израелско-палестинскиот конфликт|ја користат цивилната инфраструктура како покритие]] за нивните воени средства и операции,<ref name="ICJ-Becker" /> а воедно и дека го следи меѓународното право и дозволувал хуманитарна помош на територијата.<ref name="UNnews12" /><ref name="ICJ-12Jan" /> Претставниците кои биле избрани да го презентираат случајот на Израел на сослушувањето пред Меѓународниот суд за правда на 12 јануари биле правниот советник на Министерството за надворешни работи [[Тал Бекер]], британскиот правник и професор по меѓународно право [[Малколм Шо (академски)|Малколм Шо]], британскиот адвокат<ref name="Ravid">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.axios.com/2024/01/05/south-africa-gaza-genocide-icj-israel-plan|title=Inside Israel's plan to quash South Africa's Gaza genocide case|last=Ravid|first=Barak|date=5 January 2024|work=Axios|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106113933/https://www.axios.com/2024/01/05/south-africa-gaza-genocide-icj-israel-plan|archive-date=6 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/british-lawyer-to-defend-israel-from-gaza-genocide-claims-in-the-hague/|title=British lawyer to defend Israel from Gaza genocide claims in The Hague|last=Jeremy Sharon|date=5 January 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=7 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106140820/https://www.timesofisrael.com/british-lawyer-to-defend-israel-from-gaza-genocide-claims-in-the-hague/|archive-date=6 January 2024}}</ref> Кристофер Стејкер, израелскиот адвокат Омри Сендер, како и заменик-главни обвунители за меѓународно право во Министерството за правда Галит Рагуан и Гилад Ноам заедно со неколку други правни советници и советници.<ref name="ICJ-12Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf|title=Public sitting in the case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)|date=12 January 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|accessdate=19 January 2024}}</ref>  Тие одговориле на обвинувањата на Јужна Африка пред Меѓународниот суд за правда тврдејќи дека на обвинувањата им недостасувале правна и фактичка основа:<ref name="UNnews12">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|title=War against Hamas in Gaza is act of self-defence, Israel tells world court|date=12 January 2024|work=UN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112144239/https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|archive-date=12 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref><ref name="ICJ-Becker">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|title=Full text of Israel's opening address against South Africa genocide case at World Court|last=Berman|first=Lazar|date=12 January 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121235941/https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|archive-date=21 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> Претставниците на Израел тврделе дека контекстот на конфликтот, особено злосторствата извршени од Хамас на 7 октомври,<ref name="Berman">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/hamas-planned-oct-7-from-before-2014-with-final-decision-made-by-5-leaders-report/|title=Hamas planned Oct. 7 from before 2014, with final decision made by 5 leaders – report|last=Berman|first=Lazar|date=10 January 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114141217/https://www.timesofisrael.com/hamas-planned-oct-7-from-before-2014-with-final-decision-made-by-5-leaders-report/|archive-date=14 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> покажувале дека ако имало дела што можат да се окарактеризираат како геноцидни, тие биле извршени против Израел<ref name="ICJ-Becker">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|title=Full text of Israel's opening address against South Africa genocide case at World Court|last=Berman|first=Lazar|date=12 January 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121235941/https://www.timesofisrael.com/s-africa-genocide-case-is-a-libel-aimed-to-deny-israel-the-right-to-defend-itself/|archive-date=21 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref> и нагласиле дека Израел е посветен на почитување на меѓународното право,<ref name="UNnews12">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|title=War against Hamas in Gaza is act of self-defence, Israel tells world court|date=12 January 2024|work=UN News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112144239/https://news.un.org/en/story/2024/01/1145452|archive-date=12 January 2024|accessdate=21 January 2024}}</ref> а воедно и тврделе дека Хамас покажал презир кон тој закон со користење на палестински цивили како човечки штитови и цивилна инфраструктура за воена употреба, неселективно испукувајќи ракети кон израелски цивилни цели и со земање и држење заложници.<ref name="ICJ-12Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf|title=Public sitting in the case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)|date=12 January 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|accessdate=19 January 2024}}</ref> Тие тврделе дека Израел вложувал напори за ублажување на штетата врз цивилите и решавање на хуманитарната ситуација во Газа преку предупредувања до цивилите да ги евакуираат областите од планираните напади, дозволување на влез на помош и воспоставување на теренски болници.<ref name="ICJ-Becker" /><ref name="ICJ-12Jan" /> Од правна основа, израелскиот тим тврдел дека судот немал надлежност над овој случај, бидејќи не постоеле спорови меѓу Израел и Јужна Африка. Малком Шо ги навел точните датуми на израелските одговори на дипломатските ноти што ги добил, вклучувајќи ги и предлозите за средби меѓу јужноафриканските и израелските претставници за разговор за Газа. Израел понатаму тврдел дека Јужна Африка не покажала намера, фундаментален елемент на геноцид, за делата што се предмет на тужбата, за таа да потпадне во рамките на одредбите од Конвенцијата за геноцид и затоа тврдеч дека Меѓународниот суд за правда немал надлежност над војната во Газа, а воедно Малком Шо тврдел дека јужноафриканскиот случај давал само делумен наратив и го повикал судот да ги разгледа одлуките на израелскиот кабинет, наместо да се фокусира на „случајни изјави од политичари кои не се донесувачи на одлуки“.<ref name="JP-ICJ">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/israel-rejects-genocide-claims-at-the-hague-says-south-africas-allegations-baseless/|title=Israel rejects genocide claims at The Hague, says South Africa's allegations 'baseless'|last=Sharon|first=Jeremy|date=12 January 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114141131/https://www.timesofisrael.com/israel-rejects-genocide-claims-at-the-hague-says-south-africas-allegations-baseless/|archive-date=14 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-12/ty-article/.premium/at-intl-court-of-justice-israel-presents-robust-defense-despite-half-wit-politicians/0000018c-fdaa-d517-af9d-fdbe8aee0000|title=At Int'l Court of Justice Hearing, Israel Presents Robust Defense Despite Half-wit Politicians|last=Pinkas|first=Alon|date=12 January 2024|work=[[Haaretz]]|access-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113030524/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-12/ty-article/.premium/at-intl-court-of-justice-israel-presents-robust-defense-despite-half-wit-politicians/0000018c-fdaa-d517-af9d-fdbe8aee0000|archive-date=13 January 2024|language=en}}</ref><ref name="ICJ-12Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf|title=Public sitting in the case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)|date=12 January 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|accessdate=19 January 2024}}</ref>  Израелскиот тим тврдел дека бараните привремени мерки ќе го лишеле Израел од неговата обврска според меѓународното право да им обезбеди одбрана на своите граѓани, на заложниците и на над 110.000 внатрешно раселени Израелци што исто така ќе поттикне понатамошни напади.<ref name="ICJ-12Jan">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240112-ora-01-00-bi.pdf|title=Public sitting in the case concerning Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel)|date=12 January 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|accessdate=19 January 2024}}</ref> === Првична одлука за веродостојност === На 26 јануари 2024 година, судот во својата првична пресуда ја прифатил веродостојноста на „барем некои од правата што ги бара Јужна Африка“ според Конвенцијата за геноцид и утврдил дека има [[prima facie]] надлежност да го реши спорот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/9dbe041c-17bd-5b24-897a-014321ad181b|title=Israel-Hamas War: Update from Patrick Kingsley|date=26 January 2024|work=The New York Times|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126131330/https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/9dbe041c-17bd-5b24-897a-014321ad181b|archive-date=26 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/icj-president-cites-inflammatory-comments-by-gallant-herzog-in-genocide-case-ruling/|title=ICJ president says conditions to issue provisional measures against Israel have been met|date=26 January 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126134612/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/icj-president-cites-inflammatory-comments-by-gallant-herzog-in-genocide-case-ruling/|archive-date=26 January 2024|issn=0040-7909}}</ref> но не прецизирал кои права и дал објаснување дека ова не била одлука за тоа дали Израел ја прекршил конвенцијата.<ref name="Patrick Kingsley">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/333c0a8f-4e98-5a9f-8514-ef9aaf4f1e53|title=Israel-Hamas War: Update from Patrick Kingsley|date=26 January 2024|work=The New York Times|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126131634/https://www.nytimes.com/live/2024/01/26/world/israel-hamas-gaza-news/333c0a8f-4e98-5a9f-8514-ef9aaf4f1e53|archive-date=26 January 2024}}</ref><ref name="justsecurity20240126">{{Наведени вести|url=https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|title=Unpacking the Int'l Court of Justice Judgment in South Africa v Israel (Genocide Case)|last=Goodman|first=Ryan|date=26 January 2024|work=Just Security|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126133832/https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|archive-date=26 January 2024|last2=Watt|first2=Siven|quote=The jurisdictional threshold which the applicant has to cross is, accordingly, set quite low and any ruling — whether as to law or fact — which the Court makes at the provisional measures stage of a case is necessarily provisional.}}</ref> Според [[Џоан Доногју]], претседателката на судот за време на првичното рочиште, ова не значело дека судот утврдил дека Израел веродостојно извршува геноцид и наместо тоа, тестот што го разгледувал бил дали „правата што ги тврди подносителот на барањето, во овој случај Јужна Африка“, биле веродостојни. Таа кажала дека судот одлучил дека овие тврдени права биле веродостојни и дека Палестинците имале веродостојно право да бидат заштитени од геноцид и дека Јужна Африка имала право да го поднесе тоа барање пред судот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/av/world-middle-east-68906919|title=Former head of ICJ explains ruling on genocide case against Israel brought by S Africa|work=www.bbc.com|access-date=28 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428161904/https://www.bbc.com/news/av/world-middle-east-68906919|archive-date=28 April 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.jns.org/former-top-hague-judge-media-wrong-to-report-court-ruled-plausible-claim-of-israeli-genocide/|title=Former top Hague judge: Media wrong to report court ruled 'plausible' claim of Israeli genocide|access-date=28 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240428164138/https://www.jns.org/former-top-hague-judge-media-wrong-to-report-court-ruled-plausible-claim-of-israeli-genocide/|archive-date=28 April 2024}}</ref> Стандардот за привремено утврдување на веродостојност бил низок<ref name="justsecurity20240126">{{Наведени вести|url=https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|title=Unpacking the Int'l Court of Justice Judgment in South Africa v Israel (Genocide Case)|last=Goodman|first=Ryan|date=26 January 2024|work=Just Security|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126133832/https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|archive-date=26 January 2024|last2=Watt|first2=Siven|quote=The jurisdictional threshold which the applicant has to cross is, accordingly, set quite low and any ruling — whether as to law or fact — which the Court makes at the provisional measures stage of a case is necessarily provisional.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.foreignaffairs.com/israel/icj-rulings-hidden-diplomacy|title=The ICJ Ruling's Hidden Diplomacy|last=Kaye|first=David|date=26 January 2024|work=Foreign Affairs|access-date=30 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129124851/https://www.foreignaffairs.com/israel/icj-rulings-hidden-diplomacy|archive-date=29 January 2024|language=en-US|issn=0015-7120|quote=Drawing on the template of similar past cases, the judges agreed that South Africa had met the low burden of showing that the court would likely have jurisdiction to entertain a genocide claim against Israel while emphasizing that this finding did not mean that the court has established that any violations of the Genocide Convention have in fact occurred... finding that the "rights claimed by South Africa, and for which it is seeking protection, are plausible"—the low bar South Africa had to cross for the court to issue provisional measures.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ejiltalk.org/icj-indicates-provisional-measures-in-south-africa-v-israel/|title=ICJ Indicates Provisional Measures in South Africa v. Israel|last=Milanovic|first=Marko|date=26 January 2024|work=EJIL: Talk!|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126155355/https://www.ejiltalk.org/icj-indicates-provisional-measures-in-south-africa-v-israel/|archive-date=26 January 2024|accessdate=30 January 2024|quote=The extraordinarily low "plausibility" burden of proof at the provisional measures stage of course will not apply on the merits – and several judges have emphasized this distinction in separate writings.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/28/icj-israel-gaza-ruling-genocide|title=The ICJ's vague demands for Israel to comply with the law are unlikely to result in palpable change|last=Shavny|first=Yuval|date=28 January 2024|work=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129094124/https://amp.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/28/icj-israel-gaza-ruling-genocide|archive-date=29 January 2024|accessdate=30 January 2024|quote=The standard of "plausibility of claims" applied by the court when considering whether or not to issue provisional measures is already a very low and ambiguous standard of proof for factual allegations}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/ordefk/status/1750963157273547236|title=Former State Dept attorney Orde Kittrie on ICJ's finding that South Africa's allegations against Israel are plausible|last=Kittrie|first=Orde|date=26 January 2024|quote=Plausible is a very low threshold to meet. At least some of the ICJ judges likely assessed that the South African allegations barely cleared that threshold.}}</ref>, а воедно и многу понизок од стандардот за утврдување дека се случило прекршување, што би се утврдило на крајот од случајот.<ref name="opiniojuris20240127">{{Наведена мрежна страница|url=https://opiniojuris.org/2024/01/27/the-icjs-provisional-measures-order-in-the-south-africa-v-israel-case-unsurprising-politically-and-legally-significant/|title=The ICJ's Provisional Measures Order in the South Africa v. Israel Case: Unsurprising; Politically and Legally Significant|last=Sterio|first=Milena|date=26 January 2024|work=Opinio Juris|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127155917/https://opiniojuris.org/2024/01/27/the-icjs-provisional-measures-order-in-the-south-africa-v-israel-case-unsurprising-politically-and-legally-significant/|archive-date=27 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2024/01/why-israel-taking-genocide-case-seriously/677191/|title=Why Israel Is Taking the Genocide Case Seriously|last=Kaye|first=David|date=19 January 2024|work=The Atlantic|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129214340/https://www.theatlantic.com/international/archive/2024/01/why-israel-taking-genocide-case-seriously/677191/|archive-date=29 January 2024|accessdate=30 January 2024|quote=Rather, it sought 'provisional measures,' a kind of injunctive relief that comes with the much lower burden of proving merely the plausibility of the claim.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lawfaremedia.org/article/making-sense-of-the-icj%27s-provisional-measures-in-south-africa-v.-israel|title=Making Sense of the ICJ's Provisional Measures in South Africa v. Israel|work=Default|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129000804/https://www.lawfaremedia.org/article/making-sense-of-the-icj%27s-provisional-measures-in-south-africa-v.-israel|archive-date=29 January 2024|accessdate=28 January 2024|quote=Bhandari's declaration highlighted that the standard of plausibility for granting provisional measures is much lower the legal test that the court has previously applied at the merits stage, which permits inferring genocidal intent from a pattern of conduct only if "this is the only inference that could reasonably be drawn from the acts in question."}}</ref> Според [[Тод Ф. Бухвалд|Тод Ф. Бухвалд,]] постоел „јаз помеѓу веродостојноста и многу повисокото ниво на сигурност што Подносителот на крајот ќе треба да го задоволи за да утврди дека Тужениот ја прекршил својата обврска“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/91457/top-experts-views-of-intl-court-of-justice-ruling-on-israel-gaza-operations-south-africa-v-israel-genocide-convention-case|title=Top Experts' Views of Int'l Court of Justice Ruling on Israel Gaza Operations (South Africa v Israel, Genocide Convention Case)|date=26 January 2024|work=Just Security|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126200619/https://www.justsecurity.org/91457/top-experts-views-of-intl-court-of-justice-ruling-on-israel-gaza-operations-south-africa-v-israel-genocide-convention-case/|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024|quote=Todd Buchwald ...: Given the low standard of 'plausibility,' and the gap between plausibility and the much higher level of certainty that the Applicant will eventually need to satisfy in order to establish that the Respondent has violated its obligation when the Court considers the case on the merits, it is all the more incumbent upon the Court to take into account — and not unfairly prejudice — the Respondent's rights and interests. This would seem to be especially so in a case like the present one in light of the gap between 'plausibility' and the particularly high standard that the Court has ruled applies before it will make a finding that a State is responsible for genocide – i.e., that for a pattern of conduct to be accepted as evidence of the existence of genocidal intent, it must be 'the only inference that could reasonably be drawn from the acts in question.' ... Rebecca Hamilton ...: This is striking given the very low threshold of the 'plausibility' standard, and the fact that the rest of the bench, including Barak, concluded that all the prerequisites to provisional measures were satisfied.}}</ref> Судот, во ставовите 30 и 54 од пресудата, го навел следново: <ref name="Al-Kassab 2024 p383">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.npr.org/2024/01/26/1227078791/icj-israel-genocide-gaza-palestinians-south-africa|title=A top U.N. court says Gaza genocide is 'plausible' but does not order cease-fire|last=Al-Kassab|first=Fatima|date=26 January 2024|work=NPR|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126161636/https://www.npr.org/2024/01/26/1227078791/icj-israel-genocide-gaza-palestinians-south-africa|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024}}</ref><blockquote>30. ... Според Судот, барем некои од дејствијата и пропустите за кои Јужна Африка тврди дека ги извршил Израел во Газа, се појавувале дека можат да потпаднат под одредбите на Конвенцијата.<ref name="Time">{{Наведен нестручен часопис|location=|access-date=26 January 2024}}</ref> 54. Според Судот, фактите и околностите споменати погоре биле доволни за да се заклучи дека барем некои од правата што ги бара Јужна Африка и за кои бара заштита се веродостојни, што било случај во однос на правото на Палестинците во Газа да бидат заштитени од акти на геноцид и сродни забранети акти идентификувани во Член III, како и правото на Јужна Африка да бара од Израел да ги исполни обврските на вториот според Конвенцијата.<ref name="Al-Kassab 2024 p383">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.npr.org/2024/01/26/1227078791/icj-israel-genocide-gaza-palestinians-south-africa|title=A top U.N. court says Gaza genocide is 'plausible' but does not order cease-fire|last=Al-Kassab|first=Fatima|date=26 January 2024|work=NPR|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126161636/https://www.npr.org/2024/01/26/1227078791/icj-israel-genocide-gaza-palestinians-south-africa|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024}}</ref></blockquote> === Одлука за привремени мерки === Во својата Наредба од 26 јануари 2024 година, иако не го одобрил барањето на Јужна Африка да му наложи на Израел да ги прекине своите воени операции во Газа, сепак Судот му наложил на Израел да преземе мерки за спречување на акти на геноцид во Појасот Газа и да поднесе извештај до Судот до 23 февруари 2024 година за:<ref name="theguardian20240120">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/10/israel-appears-to-be-in-breach-of-icj-orders-on-gaza-senior-un-official-says|title=Israel appears to be in breach of ICJ orders on Gaza, senior UN official says|last=Wintour|first=Patrick|date=10 February 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=10 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210051450/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/10/israel-appears-to-be-in-breach-of-icj-orders-on-gaza-senior-un-official-says|archive-date=10 February 2024|language=en-GB|issn=0261-3077|author-link=Patrick Wintour}}</ref> да спречи и казни поттикнување на геноцид; да дозволи хуманитарна помош во Газа; и генерално, да преземе повеќе мерки за заштита на Палестинците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/26/live-icj-to-issue-preliminary-ruling-in-south-africa-genocide-case-against-i|title=ICJ orders Israel to take steps to prevent acts of genocide in Gaza|last=Adler|first=Nils|last2=Milisic|first2=Alma|work=Al Jazeera|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126124154/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/26/live-icj-to-issue-preliminary-ruling-in-south-africa-genocide-case-against-i|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024}}</ref> Судот ги нареди следните привремени мерки, во споредба со оние што ги побарала Јужна Африка:<ref name="justsecurity20240126">{{Наведени вести|url=https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|title=Unpacking the Int'l Court of Justice Judgment in South Africa v Israel (Genocide Case)|last=Goodman|first=Ryan|date=26 January 2024|work=Just Security|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126133832/https://www.justsecurity.org/91486/icj-judgment-israel-south-africa-genocide-convention/|archive-date=26 January 2024|last2=Watt|first2=Siven|quote=The jurisdictional threshold which the applicant has to cross is, accordingly, set quite low and any ruling — whether as to law or fact — which the Court makes at the provisional measures stage of a case is necessarily provisional.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/icj-ruling-israel-gaza-genocide-3fa0908d995cc104e8ab4674f5ee75cc|title=Here's a look at the 6 things the UN is ordering Israel to do about its operation in Gaza|date=26 January 2024|work=AP News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126174411/https://apnews.com/article/icj-ruling-israel-gaza-genocide-3fa0908d995cc104e8ab4674f5ee75cc|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024}}</ref><ref name="WP ruling news">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/26/israel-hamas-war-news-gaza-palestine/|title=South Africa welcomes 'landmark' ICJ ruling, Israel vows to continue war|date=26 January 2024|work=Washington Post|access-date=27 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126113419/https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/26/israel-hamas-war-news-gaza-palestine/|archive-date=26 January 2024|language=en}}</ref> {| class="wikitable collapsible" !Резултат !Судска пресуда (26 јануари 2024 година) !Оригинална барања од Јужна Африка (29 декември 2023) {{Меѓупростори}} |- | rowspan="2" |Превенција на геноцидот и престанување од убиство, повредување, уништување на животи и спречување на родените деца | rowspan="2" |<small> (1) Државата Израел, во согласност со своите обврски од Конвенцијата за спречување и казна на геноцидскиот злочин, во однос на Палестинците во Газа, презема сите мерки во рамките на својата моќ за да го спречи извршувањето на сите дела во рамките на примена на член II од оваа конвенција, а посебно:</small>{{Подреден список|убивање на членови на групата;|предизвикување сериозни телесни или ментални повреди на членовите на групата;|намерно наметнување на услови за живот врз групата со цел да се предизвика нејзино физичко уништување, целосно или делумно; и|наметнување мерки наменети за спречување на раѓања во рамките на групата;}}<small> (2) Државата Израел обезбедува со непосредна сила дека нејзините војски не извршуваат никакви акти опишани во точка 1 погоре;<br /></small> |<small> (3) Република Јужна Африка и Државата Израел, во согласност со своите обврски во рамките на Конвенцијата за спречување и казна за геноцид, во однос на палестинскиот народ, преземаат сите разумни мерки во рамките на нивните надлежности за спречување на геноцидот.</small> |- |<small> (4) Државата Израел, во согласност со своите обврски од Конвенцијата за спречување и казна на геноцидот, во однос на палестинскиот народ како група заштитена од Конвенцијата по спречување и казнување на геноцинското злосторство, престанува да извршува сите акти во рамките на опсега на член II од конвенцијата, а посебно:</small>{{Подреден список|убивање на членови на групата;|предизвикување сериозни телесни или ментални повреди на членовите на групата;|намерно наметнување на услови за живот врз групата со цел да се предизвика нејзино физичко уништување, целосно или делумно; и|наметнување мерки наменети за спречување на раѓања во рамките на групата.}} |- |Непоттикнување и казнување на актите и охрабрувањето на геноцид |<small> (3) Државата Израел презема сите мерки во рамките на своите надлежности за да ги спречи и да ги казни директното и јавно поттикнување за извршување на геноцид во однос на припадниците на палестинската група во Газа;</small> |<small> (6) Државата Израел, во однос на Палестинците, обезбедува дека нејзините војски, како и сите нерегулни вооружени единици или поединци кои можат да бидат насочени, поддржани или на друг начин влијаени од неа, како и секоја организација и лице кое може да биде предмет на нејзината контрола, насока или влијание, не извршуваат никакви акти опишани во (4) и (5) погоре, ниту се вклучат во директна и јавна подбудување за извршување на геноцид, заговор за извршување геноцида, обид за извршување гененоцид или complicity во геноцидот, и во мерката што тие се вклучени во тоа, дека се преземат чекори кон нивната казна во согласност со членовите I, II, III и IV од Конвенцијата за спречување и казна на геноцинското злосторство.</small> |- |Обезбедување на основни услуги и хуманитарна помош |<small> (4) Државата Израел презема неотложна и ефикасна акција за да овозможи обезбедување на итно потребните основни услуги и хуманитарна помош за да се справуваат со неблагопријатните услови на живот со кои се соочуваат Палестинците во Газа;</small> |<small> (5) Државата Израел, во согласност со точка 4, буква в) погоре, во однос на Палестинците, се откажува од и презема сите мерки во рамките на својата моќ, вклучувајќи ја и укинувањето на релевантните наредби, ограничувања и/или забрани за да се спречи:</small>{{Подреден список|протерувањето и присилното раселување од нивните домови;|лишување од: <br> i. пристап до соодветна храна и вода; <br> ii. пристап до хуманитарна помош, вклучувајќи пристап до соодветно гориво, засолниште, облека, хигиена и санитација; <br> iii. медицински материјали и помош;|the destruction of Palestinian life in Gaza.}} |- |Зачувување на докази |<small> (5) Државата Израел презема ефективни мерки за спречување уништување и обезбедување на зачувување на докази поврзани со наводите за дејства во рамките на членот II и членот III од Конвенцијата за спречување и казна на геноцидот врз членови на палестинската група во Газа;</small> |<small> (7) Државата Израел презема ефективни мерки за да ја спречи уништувањето и да обезбеди зачувањето на докази поврзани со наводите за дела во рамките на член II од Конвенцијата за спречување и казна на геноцидната криминал; за таа цел, Државата Израел не дејствува за да го одбие или на друг начин да го ограничи пристапот на мисиите за истражување на факти, меѓународните мандати и другите органи во Газа за да помогне во обезбедувањето на зачувањето и зачувањето од овие докази.</small> |- |Преставување на постоечки извештаи на Судот за мерките преземани |<small> (6) Државата Израел му дава извештај на Судот за сите мерки преземани за спроведување на оваа наредба во рок од еден месец од денот на оваа наредba.</small> |<small> (8) Државата Израел му дава извештај на Судот за сите мерки преземани за да ја изврши оваа наредба во рок од една недела, од датумот на оваа наредба, а потоа во редовни интервали што ќе ги наредува Судот, додека Судот не донесе окончателно решение за случајот.</small> |- | rowspan="2" |Престанување на воените операции | rowspan="2" |<small>Н.а.</small> |<small> (1) Државата Израел веднаш ги суспендира своите воени операции во и против Газа.</small> |- |<small> (2) Државата Израел обезбедува дека сите воени или нелегални вооружени единици кои можат да бидат насочени, поддржани или под влијание од неа, како и сите организации и лица кои можат да се подложни на неговата контрола, насока или влијание, не преземат никакви чекори за унапредување на воените операции наведен во точка 1.</small> |- |Воздржување од влошување на ситуацијата |<small>Н.а.</small> |<small> (9) Државата Израел се воздржува од било каква акција и се грижи за тоа да не се преземат никакви мерки кои би можеле да го влошат или прошират спорот пред Судот или да го затрудни решавањето.</small> |} Гласањата за 6 привремени мерки биле следниве: # 15 гласа „за“ и 2 „против“, со несогласување од страна на [[Џулија Себутинде]] и Ахарон Барак # 15 гласа „за“ и 2 „против“, со несогласување помеѓу Себутинде и Барак # 16 гласа „за“ и 1 „против“, со несогласување на Себутинде # 16 гласа „за“ и 1 „против“, со несогласување на Себутинде # 15 гласа „за“ и 2 „против“, со несогласување помеѓу Себутинде и Барак # 15 гласа „за“ и 2 „против“, со несогласување помеѓу Себутинде и Барак Судот воедно изразил „сериозна загриженост“ за судбината на заложниците држени во Појасот Газа и побара нивно итно ослободување<ref name="BBC says ICJ says"/>, како и признавање на катастрофалната ситуација во Газа „со сериозен ризик од понатамошно влошување“ пред донесувањето на конечната пресуда.<ref name="bbc20240126"/> Како одговор на пресудата, израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху изјавил: „Обвинението за геноцид упатено против Израел не е само лажно, туку е и скандалозно, и пристојните луѓе насекаде треба да го отфрлат... Израел ќе продолжи да се брани од Хамас, геноцидна терористичка организација“<ref name="jta-20240126">{{Наведени вести|url=https://www.jta.org/2024/01/26/politics/international-court-of-justice-rules-that-some-allegations-of-israel-committing-genocide-are-plausible|title=International Court of Justice rules that some allegations of Israel committing genocide are 'plausible'|last=Kampeas|first=Ron|date=26 January 2024|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126135500/https://www.jta.org/2024/01/26/politics/international-court-of-justice-rules-that-some-allegations-of-israel-committing-genocide-are-plausible|archive-date=26 January 2024|agency=[[Jewish Telegraphic Agency]]}}</ref> и дополнително ја потврдил „непоколебливата посветеност“ на Израел на меѓународното право.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnbc.com/2024/01/26/world-court-rules-israel-must-prevent-genocide-in-gaza-falls-short-of-ordering-a-cease-fire.html|title=Top UN court rules Israel must prevent genocide in Gaza, falls short of ordering a cease-fire|last=Iordache|first=Ruxandra|date=26 January 2024|work=CNBC|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127143402/https://www.cnbc.com/2024/01/26/world-court-rules-israel-must-prevent-genocide-in-gaza-falls-short-of-ordering-a-cease-fire.html|archive-date=27 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/1706277905-netanyahu-on-icj-decision-israel-s-commitment-to-int-l-law-defending-our-people-unwavering|title='Israel's commitment to int'l law, defending our people unwavering'|date=26 January 2024|work=I24news|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127143401/https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/1706277905-netanyahu-on-icj-decision-israel-s-commitment-to-int-l-law-defending-our-people-unwavering|archive-date=27 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref> Министерот за надворешни рабори на државата Палестина [[Ријад Ал-Малики|Ријад ал-Малики]] изјавил дека Судот „пресудил во корист на хуманоста и меѓународното право“.<ref name="BBC says ICJ says"/><ref>{{Наведени вести|url=https://www.thehindu.com/news/international/israel-south-africa-case-verdict-international-court-of-justice-live-update-january-26-2024/article67779414.ece|title=ICJ first ruling on South Africa genocide case against Israel in Gaza Live Updates The Hindu|work=The Hindu|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126140926/https://www.thehindu.com/news/international/israel-south-africa-case-verdict-international-court-of-justice-live-update-january-26-2024/article67779414.ece|archive-date=26 January 2024}}</ref> Јужна Африка која била долгогодишен застапник на палестинската кауза, ја пофалила пресудата, а претседателот Сирил Рамафоса изразил очекување дека Израел ќе ја почитува пресудата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/key-takeaways-world-court-decision-israei-genocide-case-2024-01-26/|title=ICJ ruling: Key takeaways from the court decision in Israel genocide case|date=26 January 2024|work=[[reuters]]|access-date=27 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126203620/https://www.reuters.com/world/middle-east/key-takeaways-world-court-decision-israei-genocide-case-2024-01-26/|archive-date=26 January 2024}}</ref> Привремената одлука на Судот содржела 6 групи причини: * Наредбата на Судот, * несогласувањето на судијката Јулија Себутинде, * посебното мислење на судијата ''ad hoc'' Ахарон Барак, * изјавите на судиите Сјуе Ханкин, Далвир Бандари и Георг Нолте. === Итно барање за дополнителни мерки === ==== Прво барање ==== На 12 февруари 2024 година, пред планираната израелска воена [[Офанзива на Рафа|копнена инвазија]] на [[Рафа]], било поднесено „итно барање за дополнителни мерки согласно член 75 (1)“ поради „развојот на околностите во Рафа“ од страна на Јужна Африка<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/node/203555|title=Request for additional measures under Article 75 (1) of the Rules of Court|work=International Court of Justice|archive-url=https://web.archive.org/web/20240214061153/https://www.icj-cij.org/node/203555|archive-date=14 February 2024|accessdate=14 February 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/02/13/world/middleeast/south-africa-icj-israel-rafah-strikes.html|title=South Africa Asks Top U.N. Court to Act Against Israel's Plans for Rafah|last=Chutel|first=Lynsey|date=13 February 2024|work=The New York Times|access-date=14 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240214000335/https://www.nytimes.com/2024/02/13/world/middleeast/south-africa-icj-israel-rafah-strikes.html|archive-date=14 February 2024}}</ref> која исто така побарала од судот да размисли за спроведување на своите овластувања, бидејќи тврделе дека офанзивата во Рафа би била спротивно на Конвенцијата за геноцид и на привремената наредба на судот од јануари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-02-13-24#h_e14297aff353b491b8d5e876f92bc32c|title=South Africa makes "urgent request" to top UN court to intervene in Israel's planned Rafah incursion|last=Nicholls|first=Catherine|date=13 February 2024|work=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20240214053649/https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-02-13-24/h_e14297aff353b491b8d5e876f92bc32c|archive-date=14 February 2024|accessdate=14 February 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/feb/13/middle-east-crisis-live-updates-israel-gaza-ceasefire-deal-truce-agreement-joe-biden-prevent-rafah-offensive-latest-update-news?filterKeyEvents=false&page=with:block-65cb68088f08b9071077b3ff#block-65cb68088f08b9071077b3ff|title=South Africa makes urgent request for ICJ to consider Rafah intervention|last=Gecsoyler|first=Sammy|date=13 February 2024|work=The Guardian|access-date=14 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510141706/https://www.theguardian.com/world/live/2024/feb/13/middle-east-crisis-live-updates-israel-gaza-ceasefire-deal-truce-agreement-joe-biden-prevent-rafah-offensive-latest-update-news?filterKeyEvents=false&page=with:block-65cb68088f08b9071077b3ff#block-65cb68088f08b9071077b3ff|archive-date=10 May 2024}}</ref> Во својот одговор од 15 февруари, Израел ги опишал тврдењата на Јужна Африка за „невидена воена операција“ во Рафа на 11 февруари за [[Заложничкиот напад во Рафа во 2024 година|спасување на двајца израелски заложници]], за кои Хамас тврдел дека убиле околу 10 Палестинци, како „скандалозно искривување“ и тврдел дека Хамас покажувал „непочитување на законот“ со тоа што не го почитувал повикот на Меѓународниот суд за правда за итно и безусловно ослободување на сите преостанати заложници. Израел го окарактеризира поднесувањето на Јужна Африка како „доказ за обновен и циничен напор од страна на Јужна Африка да користи привремени мерки како меч, а не како штит, и да го манипулира Судот за да го заштити долгогодишниот сојузник на Јужна Африка, Хамас, геноцидна терористичка организација, од вроденото право и обврска на Израел да се брани, во согласност со законот, од терористичкиот напад со кој се соочува и да бара [[Заложничката криза во војната во Газа|ослободување на над 130 заложници]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/top-un-court-rejects-south-african-request-for-urgent-measures-to-safeguard-rafah/|title=ICJ rejects South African request for urgent measures to limit Israeli action in Rafah|date=16 February 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218053842/https://www.timesofisrael.com/top-un-court-rejects-south-african-request-for-urgent-measures-to-safeguard-rafah/|archive-date=18 February 2024|accessdate=18 February 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240215-wri-01-00-en-1.pdf|title=Observations of the State of Israel on the Republic of South Africa's "Urgent Request for Additional Measures Under Article 75 (1) of the Rules of Court"|date=12 February 2024|work=International Court of Justice|location=The Hague|page=3|accessdate=17 February 2024}}</ref> На 16 февруари, Судот го отфрлил барањето на Јужна Африка, наведувајќи дека привремените мерки што ги изреле во јануари биле применливи низ целиот Појас Газа, вклучително и во Рафа, и не барал наведување на дополнителни привремени мерки, истовремено нагласувајќи дека Израел мора да ги почитува тие претходни мерки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/top-court-rejects-south-african-request-urgent-measures-107304051|title=Top UN court rejects South African request for urgent measures to safeguard Rafah|last=Corder|first=Mike|date=16 February 2024|work=ABC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20240218053946/https://abcnews.go.com/International/wireStory/top-court-rejects-south-african-request-urgent-measures-107304051|archive-date=18 February 2024|accessdate=18 February 2024}}</ref> Откако Меѓународниот суд за правда одбил да го одобри барањето за итна помош, поранешниот директор на Хјуман рајтс воч и професор на [[Принстонски универзитет|Универзитетот Принстон]], [[Кенет Рот]], изјавил: „Она што судот го направи, сепак, рече: „Веќе наредивме сето ова да престане. Наместо да се повторуваме, на владите во светот, на Советот за безбедност на ОН, а пред сè на владата на САД, е да го спречат ова убивање““.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/16/israels-war-on-gaza-live-17000-children-torn-from-parents-un-says?update=2712750|title=ICJ places ball back in US, UN's court with latest decision|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240217174510/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/16/israels-war-on-gaza-live-17000-children-torn-from-parents-un-says?update=2712750|archive-date=17 February 2024|accessdate=17 February 2024}}</ref> ==== Второ барање ==== На 6 март, Јужна Африка поднела второ барање, барајќи од судот да наложи дополнителни итни мерки со цел да се побара од Израел да обезбеди хуманитарна помош за справување со гладот и [[Глад во Појасот Газа|ненадејната смрт во Газа]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/south-africa-asks-world-court-more-measures-against-israel-2024-03-06/|title=South Africa asks World Court for more measures against Israel|last=van den Berg|first=Stephanie|last2=Meijer|first2=Bart|date=6 March 2024|work=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310085958/https://www.reuters.com/world/south-africa-asks-world-court-more-measures-against-israel-2024-03-06/|archive-date=10 March 2024|accessdate=9 March 2024}}</ref> а во својата изјава тврдела дека: „Ситуацијата била итна. Јужна Африка нема друг избор освен да се обрати до Судот за зајакнување на привремените мерки што се во сила за да се обиде да спречи целосен глад, ненадејна смрт и болести во Појасот Газа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/sa-requests-icj-act-prevent-famine-gaza|title=SA requests ICJ to act to prevent famine in Gaza|date=7 March 2024|work=ReliefWeb|publisher=Government of South Africa|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510141708/https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/sa-requests-icj-act-prevent-famine-gaza|archive-date=10 May 2024|accessdate=9 March 2024}}</ref> Правниот тим на Израел го опишал барањето на Јужна Африка како „целосно неосновано во факти и закон, морално одвратно и претставува злоупотреба и на Конвенцијата за геноцид и на самиот суд“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/israel-slams-repugnant-south-african-icj-request-for-more-gaza-measures/|title=Israel slams 'repugnant' South African ICJ request for more Gaza measures|date=19 March 2024|work=The Times of Israel|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510141547/https://www.timesofisrael.com/israel-slams-repugnant-south-african-icj-request-for-more-gaza-measures/|archive-date=10 May 2024|accessdate=21 March 2024}}</ref> На 28 март 2024 година, судот ги усвоил вонредните мерки,<ref name="aljazeera20240328"/> а судиите на судот рекле дека „Судот забележува дека Палестинците во Газа повеќе не се соочуваат само со ризик од глад (...), туку дека гладот се заканува“ и со тоа едногласно наредувајќи му на Израел да преземе мерки за да обезбеди снабдување со храна за палестинското население без одлагање.<ref name="reuters20240328"/> ==== Трето барање ==== На 10 мај 2024 година, Јужна Африка повторно побарала дополнителни привремени мерки што би го заштитиле населението на Рафа во случај на следен израелски напад во таа област<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/5/10/south-africa-asks-icj-to-order-israel-to-withdraw-from-gazas-rafah|title=South Africa asks ICJ to order Israel to withdraw from Gaza's Rafah|date=10 May 2024|work=[[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510210409/https://www.aljazeera.com/news/2024/5/10/south-africa-asks-icj-to-order-israel-to-withdraw-from-gazas-rafah|archive-date=10 May 2024|accessdate=16 May 2024}}</ref> со аргументи за овие привремени мерки кои биле усно презентирани на 16 мај,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/05/16/south-africa-israel-rafa-genocide-icj/|title=South Africa asks U.N. court to order Israel to halt Rafah assault|last=Rauhala|first=Emily|date=16 May 2024|work=[[The Washington Post]]|access-date=16 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240516143617/https://www.washingtonpost.com/world/2024/05/16/south-africa-israel-rafa-genocide-icj/|archive-date=16 May 2024}}</ref> додека аргументите на Израел биле презентирани на 17 мај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/law/article/2024/may/17/south-africas-icj-genocide-case-aimed-at-defending-hamas-israel-claims|title=South Africa's ICJ genocide case aimed at defending Hamas, Israel claims|last=Graham-Harrison|first=Emma|date=17 May 2024|work=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517213904/https://www.theguardian.com/law/article/2024/may/17/south-africas-icj-genocide-case-aimed-at-defending-hamas-israel-claims|archive-date=17 May 2024|accessdate=17 May 2024}}</ref> Пред затворањето на расправата на 17 мај, Меѓународниот суд за правда побарал од Израел да достави повеќе информации за хуманитарните услови во неговите прогласени „зони за евакуација“ во Газа, а судијата [[Георг Нолте]] побарал од Израел да ги разјасни условите во овие зони, вклучително и како планирал да обезбеди безбедно поминување на евакуираните лица и обезбедување основни залихи како што се храна и засолниште и со тоа на Израел му било побарано да достави писмен одговор на прашањето до 18 мај во 16 часот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/17/icj-live-israel-to-respond-to-south-africa-appeal-for-rafah-attack-halt|title=ICJ updates: Israel responds to South Africa appeal for Rafah attack halt|last=Quillen|first=Stephen|last2=Marsi|first2=Federica|date=17 May 2024|work=[[Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517064958/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/17/icj-live-israel-to-respond-to-south-africa-appeal-for-rafah-attack-halt|archive-date=17 May 2024|accessdate=17 May 2024}}</ref> На 24 мај 2024 година, судот наредил прекин на израелската [[Офанзива на Рафа|офанзива во Рафа]], наредба што некои експерти била оценета како како двосмислена, особено во однос на тоа дали таа директно ги забранувала или само ги ограничувала офанзивните операции во Рафа,<ref name="haque"/> а судијата [[Наваф Салам]] рекол дека судот ја смета ситуацијата во Рафа за „катастрофална“ и дека „Израел мора веднаш да ја прекине својата воена офанзива и секоја друга акција во Рафа што може да им наметне на палестинската група во Газа услови на живот што би можеле да доведат до нејзино физичко уништување целосно или делумно“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/live/2024/05/24/world/israel-gaza-war-hamas-rafah|title=Middle East Crisis: Top U.N. Court Decision Adds to Israel's Growing Isolation|date=24 May 2024|work=[[New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526022021/https://www.nytimes.com/live/2024/05/24/world/israel-gaza-war-hamas-rafah|archive-date=26 May 2024|accessdate=24 May 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/2024/05/24/middleeast/israel-icj-gaza-rafah-south-africa-ruling-intl/index.html|title=UN's top court orders Israel to 'immediately' halt its operation in Rafah|last=Al Lawati|first=Abbas|date=24 May 2024|work=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524142230/https://edition.cnn.com/2024/05/24/middleeast/israel-icj-gaza-rafah-south-africa-ruling-intl/index.html|archive-date=24 May 2024|accessdate=24 May 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240524-ord-01-00-en.pdf|title=Request for the modification of the order of 28 March 2024|date=24 May 2024|work=[[International Court of Justice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524144058/https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240524-ord-01-00-en.pdf|archive-date=24 May 2024|accessdate=24 May 2024}}</ref> Израел го осудил Меѓународниот суд за правда и рекол дека неговиот напад врз Рафа можел да продолжи според пресудата бидејќи таа не претставувала незаконска закана за цивилите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/europe/eu-set-discuss-rafah-mission-borrell-criticises-israels-netanyahu-2024-05-27/|title=EU set to discuss Rafah mission, Borrell criticises Israel's Netanyahu|last=Gray|first=Andrew|last2=Irish|first2=John|date=27 May 2024|work=[[Reuters]]|accessdate=27 May 2024}}</ref> Некои судии тврделе дека некои воени операции во Рафах сè уште биле дозволени според наредбата,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2024/05/25/world/israel-gaza-war-hamas-rafah|title=Negotiators Hope to Restart Cease-Fire Talks Within a Week, Officials Say|last=Kingsley|first=Patrick|date=25 May 2024|work=The New York Times|access-date=27 May 2024|last2=Wong|first2=Edward|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> а од петте судии кои објавиле изјави, само четворица дозволиле некои ограничени воени операции, при што израелските, германските, уганданските и романските судии тврделе дека пресудата не налагала еднострано прекин на огнот во Рафах и дозволувала превентивни и одбранбени дејствија против Хамас, како и спасување на заложници.<ref name="timesofisrael20240525a">{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/four-icj-judges-argue-court-order-does-not-require-idf-to-halt-all-rafah-operations/|title=Four ICJ judges argue court order does not require IDF to stop all Rafah operations|last=Yoaz|first=Yuval|date=25 May 2024|work=The Times of Israel|access-date=27 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240527180041/https://www.timesofisrael.com/four-icj-judges-argue-court-order-does-not-require-idf-to-halt-all-rafah-operations/amp/|archive-date=27 May 2024}}</ref><ref name="nytimes20240530"/> Јужноафриканскиот судија не се согласич, наведувајќи дека иако одбранбените дејствија против одредени напади биле дозволени, сепак какви било офанзивни дејствија немало да бидат дозволени.<ref name="timesofisrael20240525a" /> === Израел поднесе извештај до судот === Како што налагал судот, на 26 февруари 2024 година, Израел поднел извештај за мерките кои наводно биле преземени за усогласување со привремената пресуда, кој не бил објавен за печатот ниту за јавноста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-files-report-with-world-court-gaza-measures-israeli-official-says-2024-02-26/|title=Israel files report with World Court on Gaza measures, Israeli official says &#124; Reuters|date=26 February 2024|work=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307080506/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-files-report-with-world-court-gaza-measures-israeli-official-says-2024-02-26/|archive-date=7 March 2024|accessdate=26 February 2024}}</ref> Хјуман рајтс воч изјавил дека Израел не се придржувал до барем една привремена мерка, наведувајќи дека помалку камиони со хуманитарна помош влегле во Газа по пресудата отколку во неделите пред неа,<ref name="HRW111"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/26/has-israel-complied-with-icj-order-in-gaza-genocide-case|title=Has Israel complied with ICJ order in Gaza genocide case?|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305002212/https://www.aljazeera.com/news/2024/2/26/has-israel-complied-with-icj-order-in-gaza-genocide-case|archive-date=5 March 2024|accessdate=26 February 2024}}</ref> а слично на нив ,Амнести интернешнл изјавил дека Израел не се придржувал до пресудата на Меѓународниот суд за правда за да обезбеди доволна помош за Палестинците во Газа, додека [[Специјален известувач на Обединетите нации за правото на храна|специјалниот известувач на Обединетите нации за правото на храна]], Мајкл Факри, го опишал она што се случувало во Газа како „ситуација на геноцид“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/27/un-israel-food-starvation-palestinians-war-crime-genocide|title=Israel is deliberately starving Palestinians, UN rights expert says|last=Lakhani|first=Nina|date=27 February 2024|work=The Guardian|access-date=27 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228041844/https://www.theguardian.com/world/2024/feb/27/un-israel-food-starvation-palestinians-war-crime-genocide|archive-date=28 February 2024}}</ref> Исто така и [[Оксфам]] дал изјава: „Ризикот од геноцид се зголемува во северна Газа бидејќи Владата на Израел игнорира една од клучните одредби на Меѓународниот суд на правдата, за обезбедување итно потребни основни услуги и хуманитарна помош“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oxfam.org/en/press-releases/golden-time-seasonal-farming-production-destroyed-and-lost-northern-gaza-amid|title="Golden time" seasonal farming production destroyed and lost in northern Gaza amid mounting fears of worsening hunger and starvation|date=27 February 2024|work=Oxfam America|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227145554/https://www.oxfam.org/en/press-releases/golden-time-seasonal-farming-production-destroyed-and-lost-northern-gaza-amid|archive-date=27 February 2024|accessdate=28 February 2024}}</ref> а [[Лекари без граници]] изјавиле: „Нема знаци дека израелските сили се обидуваат да го ограничат губењето на цивилниот живот или да го ублажат страдањето на луѓето“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://msf.org.au/article/project-news/gaza-attacks-humanitarian-staff-make-vital-assistance-near-impossible|title=Gaza: Attacks on humanitarian staff make vital assistance near impossible|date=28 February 2024|work=Doctors Without Borders|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228031015/https://msf.org.au/article/project-news/gaza-attacks-humanitarian-staff-make-vital-assistance-near-impossible|archive-date=28 February 2024|accessdate=28 February 2024}}</ref> === Дополнителни поднесоци од Јужна Африка и Израел === На 5 април 2024 година, судот го одредил распоредот за сеопфатно поднесување на правни мислења од страна на Јужна Африка и Израел, со рок за јужноафриканскиот [[Спомен (закон)|поднесок]] поставен на 28 октомври 2024 година, а за израелскиот одговор на 28 јули 2025 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240405-ord-01-00-en.pdf|title=Order dated 5 April 2024}}</ref> На 28 октомври 2024 година, Јужна Африка го поднела својот поднесок,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thepresidency.gov.za/south-africa-delivers-evidence-israel-genocide-icj|title=South Africa delivers evidence of Israel genocide to ICJ|work=[[President of South Africa|Presidency of South Africa]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20241106104229/https://www.thepresidency.gov.za/south-africa-delivers-evidence-israel-genocide-icj|archive-date=6 November 2024|accessdate=28 October 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.middleeasteye.net/news/icj-genocide-case-south-africa-files-750-page-evidence-against-israel|title=ICJ genocide case: South Africa files 750-page evidence against Israel|work=[[Middle East Eye]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110182723/https://www.middleeasteye.net/news/icj-genocide-case-south-africa-files-750-page-evidence-against-israel|archive-date=10 November 2024|accessdate=28 October 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thehill.com/homenews/ap/ap-international/ap-south-africa-submits-its-main-legal-claim-to-the-top-un-court-which-accuses-israel-of-genocide/|title=South Africa submits its main legal claim to the top UN court which accuses Israel of genocide|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|accessdate=28 October 2024}}</ref> кој во согласност со правилата на Меѓународниот суд за правда не бил јавен и содржел над 750 страници текст и над 4.000 страници доказни материјали и анекси. На 14 април 2025 година, Меѓународниот суд за правда го продолжич рокот за одговор на Израел до 12 јануари 2026 година,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.jpost.com/israel-news/article-850518|title=ICJ publishes order extending Israeli response to genocide claims by six months|last=Bob|first=Yonah Jeremy|date=17 April 2025|access-date=27 April 2025|publisher=The Jerusalem Post}}</ref> а веќе на 20 октомври 2025 година, Меѓународниот суд за правда му одобрил уште едно продолжување на Израел и го променил рокот за одговор на 12 март 2026 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.middleeasteye.net/news/icj-grants-israel-another-extension-submit-evidence-south-africas-genocide-case|title='Disappointing': ICJ grants Israel another extension in South Africa genocide case|last=Asem|first=Sondos|work=middleeasteye.net|publisher=Middle East Eye|accessdate=31 October 2025}}</ref> Се очекувало од Израел да го поднесе својот контра-меморандум на 13 март 2026 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-03-13-pressure-mounts-as-netherlands-iceland-intervene-in-sas-genocide-case-against-israel/#:~:text=Countries%20intervening%20in%20South%20Africa's,final%20judgment%20is%20handed%20down.|title=US intervenes to defend Israel in SA's genocide case at the ICJ|last=O'Regan|first=Victoria|work=dailymaverick.co.za|publisher=Daily Maverick|accessdate=13 March 2026}}</ref> а на 14 март 2026 година, израелското Министерство за надворешни работи објавило на [[Твитер|X]] дека го доставило својот контра-меморандум до Меѓународниот суд за правда. На 15 март 2026 година, претседателството на Јужна Африка изјавило дека Израел го поднел својот контра-меморандум на 12 март 2026 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thepresidency.gov.za/south-africa-notes-israels-response-filing-icj#:~:text=The%20State%20of%20Israel%20filed,Court%2C%20which%20the%20Court%20granted.|title=South Africa notes Israel’s response filing to the ICJ|work=thepresidency.gov.za|publisher=The Presidency, Republic of South Africa|accessdate=22 April 2026}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/south-africa-reviews-israel-s-response-in-icj-genocide-case-over-gaza/3865753|title=South Africa reviews Israel’s response in ICJ genocide case over Gaza|last=Yilmaz|first=Asiye Latife|work=aa.com.tr|publisher=Anadolu Agency|accessdate=22 April 2026}}</ref> и потоа побарало повеќе време да одговори на Израел, а во наредба од 21 мај 2026 година, судот им одобрил продолжување до 22 ноември 2027 година, истовремено поставувајќи рок до 22 мај 2029 година за одговорот на Израел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jns.org/news/israel-news/international-court-of-justice-extends-timeline-in-south-africas-genocide-case-against-israel|title=International Court of Justice extends timeline in South Africa’s genocide case against Israel|last=Wagenheim|first=Mike|date=2026-05-29|work=Israel & Jewish News - JNS|language=en-US|accessdate=2026-05-30}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20260521-ord-01-00-en.pdf|title=APPLICATION OF THE CONVENTION ON THE PREVENTION AND PUNISHMENT OF THE CRIME OF GENOCIDE IN THE GAZA STRIP (SOUTH AFRICA v. ISRAEL)|date=2026-05-21|accessdate=2026-05-30}}</ref> == Анализа == === Пред прелиминарната пресуда === ==== Процедурни прашања ==== ''[[Lawfare (веб-страница)|„Лофер“]]'', веб-страница поврзана со [[Институт Брукингс|Институтот Брукингс]], ја споредил апликацијата на Јужна Африка со [[Случај на геноцид врз Рохинџите|постапката]] покрената од [[Гамбија]] против [[Мјанмар]] во врска со [[Геноцид врз Рохинџите|геноцидот врз Рохинџите]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lawfaremedia.org/article/south-africa-institutes-icj-proceedings-against-israel-for-genocide-convention-violations|title=South Africa Institutes ICJ Proceedings Against Israel for Genocide Convention Violations|last=Han|first=Hyemin|date=3 January 2024|work=[[Lawfare (website)|Lawfare]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107230432/https://www.lawfaremedia.org/article/south-africa-institutes-icj-proceedings-against-israel-for-genocide-convention-violations|archive-date=7 January 2024|accessdate=7 January 2024}}</ref> Алаа Хачем и професорката [[Уна А. Хатавеј]], пишувајќи во ''„Џаст секјурити“'', онлајн форум со седиште во [[Правен факултет на Универзитетот во Њујорк|Центарот за право и безбедност „Рејс“]], го забележувале повикувањето на Јужна Африка на ''[[Ерга омнес|erga omnes partes]]'' која претставува доктрина за [[Постојано право (закон)|правна легитимација]] која „ѝ дозволува на државата-членка на договор за заштита на заедничките законски права да ги спроведе тие права дури и ако државата не е директно засегната од повредата“<ref name="justsecurity20240104"/> и наведувале дека случајот со геноцидот врз Рохинџите (поточно, прифаќањето на надлежноста од страна на Меѓународниот суд за правда) „ја револуционизирал“ доктрината за ''erga omnes'' и заклучиле дека било „многу веројатно“ Судот да утврди дека Јужна Африка имала легитимација да ја покрене постапката.<ref name="justsecurity20240104" /> Професорот [[Марк Велер (професор)|Марк Велер]] по меѓународно право и меѓународни уставни студии на професор по меѓународно право и меѓународни уставни студии на [[Кембрички универзитет|Универзитетот Кембриџ]], тврдел дека „Израел не може да избегне проверка на употребата на сила и поврзаните практики, како и можни привремени мерки за заштита, едноставно со повикување на самоодбрана“<ref name="ejiltalk20240110">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ejiltalk.org/does-the-icj-have-the-legal-authority-to-pronounce-itself-on-the-right-to-self-defence/|title=Does the ICJ have the Legal Authority to Pronounce itself on the Right to Self-Defence?|last=Weller|first=Marc|date=10 January 2024|work=EJIL: Talk!|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118222559/https://www.ejiltalk.org/does-the-icj-have-the-legal-authority-to-pronounce-itself-on-the-right-to-self-defence/|archive-date=18 January 2024|accessdate=18 January 2024}}</ref> и иако наведувал дека Израел претрпел она што го опишува како „ѕверски напад“ што веројатно би влијаело врз анализата на Судот за неговото тврдење за самоодбрана, тој сепак заклучува дека тврдењето за самоодбрана не го спречувало издавањето привремени мерки за заштита.<ref name="ejiltalk20240110" /> ==== Анализа на заслугите ==== [[Податотека:A_4-year-old_Palestinian_girl,_lost_her_life_due_to_malnutrition_and_lack_of_treatment_due_to_the_war_on_Gaza.jpg|мини|Четиригодишно палестинско девојче кое умре од глад, 14 август 2024 година]] Ова бил прв случај каде што Меѓународниот суд за правда вовел привремени мерки насочени кон заштита на луѓето од геноцид, а „Сериозноста на ризикот ескалира до тој степен што Судот одлучува дека единствениот начин за заштита на овие права е да се бара итен прекин на непријателствата.“<ref>{{Наведено списание|last=Ulgen|first=Ozlem|date=14 March 2025|title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (S. Afr. v. Isr.); Request for the Indication of Provisional Measures (I.C.J.)|url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-legal-materials/article/application-of-the-convention-on-the-prevention-and-punishment-of-the-crime-of-genocide-in-the-gaza-strip-s-afr-v-isr-request-for-the-indication-of-provisional-measures-icj/B4C90975D22BE051CA8DCAB4DEFFCAFA#EN8|journal=International Legal Materials|language=en|volume=64|issue=2|pages=489–614|doi=10.1017/ilm.2024.38|issn=0020-7829|url-access=subscription}}</ref> Првиот [[Амбасадор на Соединетите Американски Држави за прашања поврзани со воени злосторства|амбасадор на Соединетите Американски Држави за прашања поврзани со воените злосторства]], [[Дејвид Шефер]], го критикувал случајот на Јужна Африка за она што го нарекол „целосен недостаток на признавање... дека Израел е во војна“ и тврдел дека сите смртни случаи на палестински цивили се резултат на воена акција против непријател кој Израел има „оправдано право да го нападне во самоодбрана“, а не на геноцидна намера и додал дека во воен и одговорен контекст на настаните од нападот на 7 октомври, заедно со евакуацијата на цивилите од Газа од страна на Израел и [[Хуманитарна криза во Газа|неговите напори за хуманитарна помош]], би било „јасно премногу далеку да се обиде да се тврди дека Израел всушност има намера да изврши геноцид кога Израел одговара на геноциден чин со цел да спречи понатамошен геноцид врз Израел“.<ref name="Scheffer">{{Наведени вести|url=https://www.npr.org/2024/01/12/1224508453/former-war-crimes-ambassador-at-large-on-israel-s-defense-to-genocide-allegation|title=Former war crimes ambassador-at-large on Israel's defense to genocide allegations|last=Burnett|first=Elena|date=12 January 2024|work=NPR|access-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114204418/https://www.npr.org/2024/01/12/1224508453/former-war-crimes-ambassador-at-large-on-israel-s-defense-to-genocide-allegation|archive-date=14 January 2024|last2=Fox|first2=Kathryn|last3=Shapiro|first3=Ari}}</ref> Во коментарот на Хачем и Хатавеј за ''„Џаст Секјурити“'', тие навеле дека утврдувањето на геноцидна намера било „исклучително предизвикувачко“.<ref name="justsecurity20240104"/> Професорот по право Дејвид Кин кој е фокусиран на [[Меѓународна конвенција за елиминација на сите форми на расна дискриминација|Меѓународната конвенција за елиминација на сите форми на расна дискриминација]], навел дека тврдењето во барањето на Јужна Африка дека Израел практикува апартхејд била „извонредна изјава што доаѓа од Јужна Африка, која можеби донекаде е засенета од сеопфатното тврдење за геноцид“<ref name="opiniojuris20240116">{{Наведена мрежна страница|url=https://opiniojuris.org/2024/01/16/south-africa-v-israel-and-cerds-early-warning-and-urgent-action-procedure-part-ii/|title=South Africa v Israel and CERD's Early Warning and Urgent Action Procedure: Part II|date=16 January 2024|work=Opinio Juris|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118222557/https://opiniojuris.org/2024/01/16/south-africa-v-israel-and-cerds-early-warning-and-urgent-action-procedure-part-ii/|archive-date=18 January 2024|accessdate=18 January 2024}}</ref> и додатно забележува дека барањето на Јужна Африка се однесувало на работата на Комитетот за елиминација на расната дискриминација.<ref name="opiniojuris20240116" /> Професорот по право [[Универзитет во Хаифа|на Универзитетот во Хаифа,]] Итамар Ман во серија објави на Verfassungsblog изјавил дека „се чини малку веројатно“ дека Судот ќе ги одобри сите привремени мерки што ги барала Јужна Африка, по усната расправа во случајот<ref name="verfassungsblog20240115">{{Наведено списание|last=Mann|first=Itamar|date=15 January 2024|title=Managed Violence: Provisional Measures in South Africa's Genocide Application|url=https://verfassungsblog.de/managed-violence/|journal=Verfassungsblog|language=en-GB|doi=10.17176/20240116-004249-0|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119152705/https://verfassungsblog.de/managed-violence/|archive-date=19 January 2024|access-date=19 January 2024}}</ref> и додатно тврдел дека Судот може да изрече низа привремени мерки, но веројатно нема да му наложи на Израел да ги прекине непријателствата.<ref name="verfassungsblog20240115" /> Тој го опишал недостатокот на упатување на Јужна Африка на тековниот вооружен конфликт како стратегија за судски спор што можел да работи против нејзиниот случај<ref>{{Наведено списание|last=Mann|first=Itamar|date=11 January 2024|title=The Missing Party: On South Africa's Legal Strategy in its Genocide Application before the ICJ|url=https://verfassungsblog.de/the-missing-party/|journal=Verfassungsblog|language=en-GB|doi=10.17176/20240112-004241-0|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119152500/https://verfassungsblog.de/the-missing-party/|archive-date=19 January 2024|access-date=19 January 2024}}</ref> и изразил загриженост дека привремените мерки можеле да го легитимизираат она што го опишал како продолжена или потенцијално [[Вечна војна|„бесконечна“ војна]] во Газа.<ref name="verfassungsblog20240115" /> Во анализа, објавена на форумот ''„Just Security“'', се тврдело дека примарната разлика помеѓу ставовите на Јужна Африка и Израел лежеле во спротивставените наративи презентирани од двете страни. Апликацијата на Јужна Африка следела наратив „...Израел започна масовен напад врз Појасот Газа [по настаните од 7 октомври], ... предизвикувајќи широко распространето уништување од невидена природа и сериозно влијание врз целото население на Газа“. Додека израелскиот одговор следел наратив „...штетата и страдањето што ги доживеаа палестинските цивили беа жална, целосно непожелна, но на крајот неизбежна последица од интензивен вооружен конфликт што се одвиваше во урбана област...“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/91262/south-africa-vs-israel-at-the-international-court-of-justice-a-battle-over-issue-framing-and-the-request-to-suspend-the-war/|title=South Africa v. Israel at Int'l Court of Justice: A Battle Over Issue-Framing and Request to Suspend the War|last=Shany|first=Yuval|last2=Cohen|first2=Amichai|date=16 January 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123154908/https://www.justsecurity.org/91262/south-africa-vs-israel-at-the-international-court-of-justice-a-battle-over-issue-framing-and-the-request-to-suspend-the-war/|archive-date=23 January 2024|accessdate=}}</ref> Тврдењата на Јужна Африка пред Меѓународниот суд за правда, во врска со постапките на Израел, предизвикале критики од некои публикации и поединци, а ''[[Економист|„Економист“]]'', Уредничкиот одбор ''[[The Wall Street Journal|на „Волстрит џурнал“]]'', поранешниот раководител на одделот за меѓународно право на ИДФ, [[Даниел Рајснер|Данкиел Рајснер]], и ''[[Дејли Телеграф|„Дејли телеграф]]''“ тврделе дека етикетирањето на постапките на Израел како „геноцид“ го обезвреднувале терминот и ја поткопувале неговата сериозна природа како што било дефинирано во Конвенцијата на ОН за геноцид.<ref name="economist20240118">{{Наведени вести|url=https://www.economist.com/leaders/2024/01/18/charging-israel-with-genocide-makes-a-mockery-of-the-icj|title=Charging Israel with genocide makes a mockery of the ICJ|work=The Economist|access-date=22 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122144011/https://www.economist.com/leaders/2024/01/18/charging-israel-with-genocide-makes-a-mockery-of-the-icj|archive-date=22 January 2024|issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/articles/u-n-international-court-of-justice-south-africa-israel-genocide-hamas-596dcd8a|title="Genocide Gets Political at the U.N."|date=11 January 2024|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=22 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122213551/https://www.wsj.com/articles/u-n-international-court-of-justice-south-africa-israel-genocide-hamas-596dcd8a|archive-date=22 January 2024}}</ref><ref name="jpost20240109">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-781476|title=How will ICJ rule on Gaza genocide case? Ex-IDF int'l law chief speaks|date=9 January 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|language=en-US|issn=0792-822X|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122213551/https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-781476|archive-date=22 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/01/07/international-court-of-justice-weaponised-against-jewish/|title=The International Court of Justice has been weaponised against the Jewish state|last=Hausdorff|first=Natasha|date=7 January 2024|work=The Telegraph|access-date=22 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122213550/https://www.telegraph.co.uk/news/2024/01/07/international-court-of-justice-weaponised-against-jewish/|archive-date=22 January 2024|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Тврдењата на Јужна Африка биле критикувани и од ''„Економист“'', за одвлекување на вниманието од реалните прашања како [[Воени злосторства во војната во Газа|потенцијалните прекршувања на воените закони]] и хуманитарната криза во Газа,<ref name="economist20240118" /> а биле критикувани и од Дејвид Шефер, за игнорирање на постапките на Хамас.<ref name="Scheffer"/> ''„Економист“'' и „''Тајмс оф Израел“'' тврделе дека постапките на Израел биле одбранбени одговори на Хамас, а не напади врз Палестинците врз основа на идентитет, и предупредуваат дека овие тврдења би можеле да ги ослабнат глобалните закони за геноцид.<ref name="economist20240118" /><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/south-africa-paints-grim-picture-of-gaza-but-obfuscates-foundations-of-genocide-claim/|title=South Africa paints grim picture of Gaza, but obfuscates foundations of genocide claim|date=12 January 2024|work=[[Times of Israel]]|access-date=22 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122021511/https://www.timesofisrael.com/south-africa-paints-grim-picture-of-gaza-but-obfuscates-foundations-of-genocide-claim/|archive-date=22 January 2024}}</ref> Австрискиот [[Канцелар на Австрија|канцелар]] [[Карл Нехамер]] и чешкиот [[Премиер на Чешка|премиер]] [[Петр Фијала]] тврделе дека постапките на земјата би можеле да резултираат со политизација на Меѓународниот суд за правда.<ref name="euronews20240112">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|title=Why is the EU silent on South Africa's genocide case against Israel?|date=12 January 2024|work=euronews|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113234906/https://www.euronews.com/my-europe/2024/01/12/where-do-eu-countries-stand-on-south-africas-genocide-case-against-israel|archive-date=13 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/opinion/article-782831|title=My Word: South Africa's hypocrisy was loud at ICJ Gaza genocide hearing|date=19 January 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|language=en-US|issn=0792-822X|archive-url=https://web.archive.org/web/20240122171508/https://www.jpost.com/opinion/article-782831|archive-date=22 January 2024|accessdate=22 January 2024}}</ref><ref name="jpost20240109" /> ==== Израелската одбрана ==== Во изјавите пред судот, од адвокатите на Израел било тврдено дека биле спроведени „хуманитарни заштитни мерки“, како [[Евакуација од Појасот Газа|систем за известување за евакуација]] во широк обем, со цел спречување на нови цивилни жртви,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/world-court-israel-genocide-gaza-south-africa-65b087102893dd06222370b10f0b4e4d|title=Israel defends itself at the UN's top court against allegations of genocide in Gaza|last=Corder|first=Mike|last2=Casert|first2=Raf|date=12 January 2024|work=Associated Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314183657/https://apnews.com/article/world-court-israel-genocide-gaza-south-africa-65b087102893dd06222370b10f0b4e4d|archive-date=14 March 2024|accessdate=17 March 2024}}</ref> а во извештајот, истражувачкиот тим [[Голдсмитс, Универзитет во Лондон|на колеџот „Голдсмитс“]], [[Форензичка архитектура|„Форензичка архитектура“,]] го довеле во прашање ова тврдење, наведувајќи дека наместо евакуациите да спречат цивилни жртви, тие „довеле до масовно раселување и присилно преместување и придонесоа за убиствата на цивили низ Газа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/13/gaza-safe-zones-led-to-displacement-israeli-attacks-on-civilians-report|title=Gaza 'safe zones' led to displacement, Israeli attacks on civilians: Report|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240316104628/https://www.aljazeera.com/news/2024/3/13/gaza-safe-zones-led-to-displacement-israeli-attacks-on-civilians-report|archive-date=16 March 2024|accessdate=17 March 2024}}</ref> Во посебен извештај, Forensic Architecture откриле дека во 8 случаи, израелската одбрана „погрешно ги претставила визуелните докази што ги цитирала, преку комбинација од неточни анотации и етикетирање и погрешни вербални описи“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://forensic-architecture.org/investigation/assessment-israeli-material-icj-jan-2024|title=An Assessment Of Visual Material Presented By The Israeli Legal Team At The Icj, 12 January 2024|work=Forensic Architecture|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303012252/https://forensic-architecture.org/investigation/assessment-israeli-material-icj-jan-2024|archive-date=3 March 2024|accessdate=5 March 2024}}</ref> === По наредбата за привремени мерки === Третите држави кои ги финансирале или поддржувале акциите на Израел во Газа можеби ќе требало да го земат во предвид влијанието на пресудата на судот врз нивните акции, а се сметало дека пресудата веројатно ќе покренела случаи во домашните јурисдикции.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.justsecurity.org/91457/top-experts-views-of-intl-court-of-justice-ruling-on-israel-gaza-operations-south-africa-v-israel-genocide-convention-case/|title=Top Experts' Views of Int'l Court of Justice Ruling on Israel Gaza Operations (South Africa v Israel, Genocide Convention Case)|date=26 January 2024|work=Just Security|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126200619/https://www.justsecurity.org/91457/top-experts-views-of-intl-court-of-justice-ruling-on-israel-gaza-operations-south-africa-v-israel-genocide-convention-case/|archive-date=26 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.universiteitleiden.nl/en/news/2024/01/icj-delivers-interim-ruling-in-south-africas-genocide-case-against-israel|title=ICJ delivers interim ruling in South Africa's genocide case against Israel|date=27 January 2024|work=Leiden University|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127142945/https://www.universiteitleiden.nl/en/news/2024/01/icj-delivers-interim-ruling-in-south-africas-genocide-case-against-israel|archive-date=27 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dawn.com/news/1808925|title=War and order: What the ICJ preliminary ruling really means for Gaza|last=Malik|first=Ayesha|date=27 January 2024|work=DAWN.COM|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127095845/https://www.dawn.com/news/1808925|archive-date=27 January 2024|accessdate=27 January 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ejiltalk.org/the-obligation-to-prevent-genocide-in-south-africa-v-israel-finally-a-duty-with-global-scope/|title=The Obligation to Prevent Genocide in South Africa v. Israel: Finally a Duty with Global Scope?|last=Pezzano|first=Luciano|date=4 January 2024|work=EJIL: Talk!|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20240107232848/https://www.ejiltalk.org/the-obligation-to-prevent-genocide-in-south-africa-v-israel-finally-a-duty-with-global-scope/|archive-date=7 January 2024|accessdate=7 January 2024}}</ref> Во анализа објавена од [[Opinio Juris (blog)|Opinio Juris]] се заклучило дека одлуката на Судот за привремени мерки „не е претежно изненадувачка, правно и политички значајна и претставува победа за Јужна Африка во фазата на привремени мерки“.<ref name="opiniojuris20240127" /> Во оваа анализа се воедно и се наведува дека наредбата на Судот за привремени мерки со значително мнозинство „испраќа силна правна и политичка порака до Израел дека неговиот тековен тек на дејствување е неприфатлив“ и дека „Судот цврсто потврди дека ситуацијата на терен во Газа е катастрофална“.<ref name="opiniojuris20240127" /> Израелските правни аналитичари потврдиле дека судот во голема мера го усвоил аргументот на Јужна Африка.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-27/ty-article/.premium/israeli-legal-experts-say-icj-judges-largely-adopted-south-africas-narrative/0000018d-4bb7-d02c-a79f-4bbf16f60000|title=Israeli Legal Experts Say ICJ Judges Largely Adopted South Africa's Narrative|work=Haaretz|access-date=27 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127165416/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-27/ty-article/.premium/israeli-legal-experts-say-icj-judges-largely-adopted-south-africas-narrative/0000018d-4bb7-d02c-a79f-4bbf16f60000|archive-date=27 January 2024}}</ref> По наводното учество на вработени на UNRWA во нападот предводен од Хамас врз Израел, неколку земји го прекинале нивното финансирањето, а според специјалниот известувач на ОН за окупираните палестински територии, [[Франческа Албанезе]], одлуката за прекинување на финансирањето можела да биде прекршување на Конвенцијата за геноцид и „отворено се спротивставувала“ на привремените одлуки.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newarab.com/news/gaza-defunding-unrwa-may-be-violating-genocide-convention|title=Gaza: Defunding UNRWA 'may be violating genocide convention'|date=28 January 2024|access-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128180304/https://www.newarab.com/news/gaza-defunding-unrwa-may-be-violating-genocide-convention|archive-date=28 January 2024|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2024/01/27/world/middleeast/pause-funding-gaza-unrwa.html|title=Major Donors Pause Funding for U.N. Agency as Scandal Widens|last=Abdulrahim|first=Raja|date=27 January 2024|work=The New York Times|access-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128000754/https://www.nytimes.com/2024/01/27/world/middleeast/pause-funding-gaza-unrwa.html|archive-date=28 January 2024|last2=Barnes|first2=Julian E.|last3=Boxerman|first3=Aaron|last4=Kingsley|first4=Patrick}}</ref><ref name="structural-relation">{{Наведени вести|url=https://www.ynetnews.com/article/b100f3oq9t|title=Israel says UNRWA staff implicate themselves, more complicit in crimes|last=Eichner|first=Itamar|date=28 January 2024|work=Ynetnews|access-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128235826/https://www.ynetnews.com/article/b100f3oq9t|archive-date=28 January 2024|language=en}}</ref> Таа исто така напишала на [[Твитер|X]]: „Денот откако Меѓународниот кривичен суд (МСП) заклучи дека Израел веројатно врши геноцид во Газа, некои држави одлучија да го прекинат финансирањето на Агенцијата на ОН за палестински бегалци (UNRWA)“.<ref name="European Council on Refugees and Exiles (ECRE) 2024 v035">{{Наведена мрежна страница|url=https://ecre.org/eu-external-partners-violence-against-migrants-in-tunisia-and-libya-continues-%E2%80%95-eu-to-determine-upcoming-funding-decision-for-unrwa-amid-strong-concern-over-the-dramatic-hum/|title=EU External Partners: Violence Against Migrants in Tunisia and Libya Continues ― EU to Determine Upcoming Funding Decision for UNRWA Amid "Strong Concern" Over the Dramatic Humanitarian Situation ― Europe Looking for New Partners to Externalise Asylum|date=2 February 2024|work=European Council on Refugees and Exiles (ECRE)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309183934/https://ecre.org/eu-external-partners-violence-against-migrants-in-tunisia-and-libya-continues-%e2%80%95-eu-to-determine-upcoming-funding-decision-for-unrwa-amid-strong-concern-over-the-dramatic-hum/|archive-date=9 March 2024|accessdate=4 March 2024}}</ref> Специјалниот известувач на ОН за правото на храна, Мајкл Факри, рекол дека гладот бил неизбежен и дека одлуките за финансирање „колективно казнуваат над 2,2 милиони Палестинци“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/28/famine-in-gaza-is-being-made-inevitable-says-un-rapporteur|title=Famine in Gaza is being made 'inevitable' says UN rapporteur|last=McKernan|first=Bethan|date=28 January 2024|work=The Guardian|access-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128182129/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/28/famine-in-gaza-is-being-made-inevitable-says-un-rapporteur|archive-date=28 January 2024|last2=Michaelson|first2=Ruth}}</ref> Според поранешниот [[Амбасадор на Соединетите Американски Држави за глобална кривична правда|американски амбасадор за прашања поврзани со воени злосторства]] [[Стивен Рап]], се очекувало наредбата да влијае на однесувањето на Израел во Газа, а на сојузниците на Израел ќе им биде тешко да го прифатат непочитувањето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thehill.com/policy/international/4432413-icj-ruling-israel-biden/|title=ICJ ruling puts Israel on the clock; raises heat on Biden|last=Kelly|first=Laura|date=26 January 2024|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126235347/https://thehill.com/policy/international/4432413-icj-ruling-israel-biden/|archive-date=26 January 2024|accessdate=26 January 2024|quote='The U.S. will find it hard to accept noncompliance by Israel, because the U.S. judge [on the ICJ panel] joined what was essentially a consensus decision and because the U.S. has strongly supported the Court's provisional orders in Ukraine, Myanmar, and Syria,' [[Stephen Rapp]], who served as [[United States Ambassador-at-Large for Global Criminal Justice|U.S. Ambassador-at-Large for War Crimes Issues]] during the Obama administration, wrote in an email to The Hill. 'Israel has taken this case very seriously because the Court's orders do have real impact. All of the other major allies of the U.S. will expect Israel to comply, so that if it defies the orders, the Israeli government may find itself treated as a pariah.'|ref=none}}</ref> На 28 јануари 2024 година, на конференција за преселување на Газа присуствувале 11 министри од кабинетот и 15 членови на коалицијата во израелскиот Кнесет, а според ''Гардијан'', нивното присуство изгледало дека „ја прекршува пресудата на Меѓународниот суд на правдата од минатата недела дека Израел мора да „преземе сите мерки во негова моќ“ за да избегне акти на геноцид во војната во Газа, вклучително и „спречување и казнување на геноцидна реторика{{Полунаводник+наводник}}<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/29/israeli-ministers-attend-conference-calling-for-voluntary-migration-of-palestinians|title=Israeli ministers attend conference calling for 'voluntary migration' of Palestinians|last=McKernan|first=Bethan|date=29 January 2024|work=The Guardian|access-date=29 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129181036/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/29/israeli-ministers-attend-conference-calling-for-voluntary-migration-of-palestinians|archive-date=29 January 2024}}</ref> Во февруари 2024 година, Франческа Албанезе изјавила дека изгледа Израел ги крши наредбите на Меѓународниот суд за правда во врска со Газа,<ref name="theguardian20240120" /> а израелската организација за човекови права [[Гиша (организација за човекови права)|Гиша]], изјавила дека Израел не ја следел привремената мерка за овозможување хуманитарна помош, наведувајќи дека агенциите за помош биле нападнати и не можеле безбедно да достават помош и не добивале координација за деконфликт.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/28/israels-war-on-gaza-live-thousands-could-die-in-days-as-israel-blocks-aid?update=2738683|title=Israel continues to deny its responsibility to Palestinians: NGO|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229034739/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/28/israels-war-on-gaza-live-thousands-could-die-in-days-as-israel-blocks-aid?update=2738683|archive-date=29 February 2024|accessdate=29 February 2024}}</ref> Во март 2024 година, анализата на [[Меѓународни бегалци|„Рефугејс интернешнл“]] покажала дека Израел не ги исполнува своите обврски според привремените наредби, наведувајќи дека Израел имал „јасен модел на пошироко попречување на испораките на помош во Газа и спроведување воени операции што систематски ја попречувала ефикасната хуманитарна акција во Газа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/7/israels-war-on-gaza-live-20-starve-to-death-in-gaza-more-feared-dead?update=2755331|title=Report debunks Israel's claims to ICJ it facilitates aid delivery to Gaza|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510142223/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/7/israels-war-on-gaza-live-20-starve-to-death-in-gaza-more-feared-dead?update=2755331|archive-date=10 May 2024|accessdate=9 March 2024}}</ref> Група од 12 најистакнати организации за човекови права во Израел изјавиле дека Израел не ја почитувал одлуката на судот за олеснување на хуманитарната помош во Газа.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/11/israeli-human-rights-groups-icj-gaza-aid-ruling|title=Israeli human rights groups accuse country of failing to abide by ICJ's Gaza aid ruling|last=Beaumont|first=Peter|date=11 March 2024|work=The Guardian|access-date=14 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314053344/https://www.theguardian.com/world/2024/mar/11/israeli-human-rights-groups-icj-gaza-aid-ruling|archive-date=14 March 2024|last2=Burke|first2=Jason}}</ref> Откако Судот го одобрил барањето на Јужна Африка за итни мерки за зголемување на хуманитарната помош, се појавила изјава правниот експерт Алонсо Гурменди дека хуманитарната помош за Газа „е потенцијално она што може да го направи или да го уништи случајот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2805408|title=New ICJ order shows aid deliveries key in genocide case against Israel|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510142636/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2805408|archive-date=10 May 2024|accessdate=1 April 2024}}</ref> Во октомври 2024 година, [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешнл]] изјавил: „Поминаа девет месеци откако МСП предупреди дека ризикот од геноцид во Газа е реален, но израелските власти продолжуваат да ги кршат привремените мерки наредени од судот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/10/israel-opt-israel-must-rescind-latest-evacuation-orders-for-north-gaza-and-allow-immediate-unhindered-humanitarian-access/|title=Israel must rescind latest 'evacuation' orders for North Gaza and allow immediate, unhindered humanitarian access|date=15 October 2024|work=Amnesty International|archive-url=https://web.archive.org/web/20241106085423/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/10/israel-opt-israel-must-rescind-latest-evacuation-orders-for-north-gaza-and-allow-immediate-unhindered-humanitarian-access/|archive-date=6 November 2024|accessdate=20 October 2024}}</ref> Во јуни 2024 година, комитет составен од три члена и поддржан од Обединетите нации објавил извештај за војната во Газа во кој ги обвинил палестинските вооружени групи и Израел за извршување воени злосторства, вклучително и [[Злосторство против човештвото|злосторства против човештвото]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2024/06/1150946|title=Gaza: Hamas, Israel committed war crimes, claims independent rights probe|date=12 June 2024|work=[[United Nations]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613005506/https://news.un.org/en/story/2024/06/1150946|archive-date=13 June 2024|accessdate=12 June 2024}}</ref> а во она што било опишано како „обезбедување на најдетално испитување на ОН досега за настаните од и по 7 октомври“,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2024/06/12/world/middleeast/un-report-israel-hamas-war-crimes.html|title=U.N. Report Accuses Both Israel and Palestinian Groups of War Crimes|last=Cumming-Bruce|first=Nick|date=12 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613005506/https://www.nytimes.com/2024/06/12/world/middleeast/un-report-israel-hamas-war-crimes.html|archive-date=13 June 2024|accessdate=12 June 2024|quote=In a report released on Wednesday, the three-person commission — led by Navi Pillay, a former United Nations human rights chief — provided the most detailed U.N. examination yet of events on and since Oct. 7.}}</ref> комитетот ги забележал тортурата и смртта на Израелците, наводите за силување и сексуално насилство и киднапирањето на заложници за време на нападот од 7 октомври.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf|title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel|date=10 June 2024|work=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|OHCHR]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614130943/https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf|archive-date=14 June 2024|accessdate=12 June 2024}}</ref> Во извештајот, меѓу другото, се забележувало и употребата на „глад како оружје на војната“ од страна на Израел во Газа, „несразмерно“ високиот број цивилни жртви и употребата на тешко оружје во густо населените области<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-4.pdf|title=Detailed findings on the military operations and attacks carried out in the Occupied Palestinian Territory from 7 October to 31 December 2023|date=10 June 2023|work=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]]|accessdate=12 June 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/articles/cl55gzp7vn9o|title=Israel, Hamas accused of war crimes in new UN report|last=Murphy|first=Matt|date=12 June 2023|work=[[BBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613020835/https://www.bbc.com/news/articles/cl55gzp7vn9o|archive-date=13 June 2024|accessdate=12 June 2024}}</ref> и иако наодите од извештајот не резултирале со никакви казни за Израел или Хамас и неговите сојузници, сепак доказите во извештајот би можеле да бидат основа за гонења и спорови за воени злосторства пред Меѓународниот кривичен суд и Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://reuters.com/world/middle-east/immense-scale-gaza-killings-amount-crime-against-humanity-un-inquiry-says-2024-06-12|title='Immense' scale of Gaza killings amount to crime against humanity, UN inquiry says|last=Farge|first=Emma|date=12 June 2023|work=[[Reuters]]|accessdate=12 June 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://aljazeera.com/news/2024/6/12/un-backed-commission-accuses-israel-and-palestinian-groups-of-war-crimes|title=UN-backed commission accuses Israel and Palestinian groups of war crimes|date=12 June 2023|work=[[Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613005505/https://www.aljazeera.com/news/2024/6/12/un-backed-commission-accuses-israel-and-palestinian-groups-of-war-crimes|archive-date=13 June 2024|accessdate=12 June 2024}}</ref> ==== Имплементација на трето барање ==== Израелскиот адвокат и предавач на Универзитетот во Тел Авив, [[Јувал Јоаз]], го опишал суштинското прашање како „дали квалификацијата - „што можела да наметне услови за живот на палестинската група во Газа што би можеле да доведат до нејзино физичко уништување целосно или делумно“ - се однесува само на „која било друга акција“ или и на „воена офанзива““<ref name="timesofisrael20240525b">{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/confused-by-the-icjs-decision-on-gaza-blame-the-judges-deliberate-ambiguity/|title=Confused by the ICJ's decision on Gaza? Blame the judges' deliberate ambiguity|last=Yoaz|first=Yuval|date=25 May 2024|work=The Times of Israel|access-date=31 May 2024}}</ref> и исто така се изјаснил со критичен став кон употребата на двосмислен јазик од страна на судот, објаснувајќи дека тоа веројатно бил резултат на обид да се создаде наредба поддржана од што е можно повеќе судии и почетното толкување на медиумите кое не се совпаѓало со значењето како што подоцна го наведле судиите. Сепак, неговата примарна загриженост била дека нејасната наредба довела до различни толкувања и тој бил многу критичен кон изјавите дадени од членовите на израелската влада, за кои вели дека придонеле за измена на наредбата.<ref name="timesofisrael20240525b" /> Други, како [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешнл]] и Алонсо Гурменди, кој бил предавач по меѓународни односи на [[Оксфордски универзитет|Универзитетот во Оксфорд]], ја протолкувале наредбата како целосна забрана на офанзивата во Рафа.<ref name="theguardian20240529" /> Во соопштението, Амнести изјавил: „Копнениот упад и придружното масовно присилно раселување што го предизвика, претставуваат дополнителен непоправлив ризик за правата на палестинскиот народ заштитени со Конвенцијата за геноцид“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/05/israel-must-comply-with-international-court-of-justice-order-calling-it-to-immediately-halt-military-operations-in-rafah/|title=Israel must comply with International Court of Justice order calling it to immediately halt military operations in Rafah|date=24 May 2024|work=Amnesty International|accessdate=2 June 2024}}</ref> Обвинителот за воени злосторства [[Рид Броди]], изјавил: „Ова се многу специфични наредби; запрете ја офанзивата врз Рафа, отворете го граничниот премин, дозволете ги мисиите за утврдување факти. Тука нема многу простор за маневрирање“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/24/israels-war-on-gaza-live-news-at-least-60-palestinians-killed-in-attacks?update=2922875|title=ICJ and ICC moves deal 'one-two legal punch' to Israel|date=24 May 2024|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602025001/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/24/israels-war-on-gaza-live-news-at-least-60-palestinians-killed-in-attacks?update=2922875|archive-date=2 June 2024|accessdate=2 June 2024}}</ref> Професорот по меѓународно право на [[Универзитет во Бон|Универзитетот во Бон]] и поранешен професор на [[Оксфордски универзитет|Универзитетот во Оксфорд]], Стефан Талмон,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/de/us-angriff-war-v%C3%B6lkerrechtswidrig/a-38373866|title="US-Angriff war völkerrechtswidrig"|date=10 April 2017|work=dw.com|publisher=DW|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530104052/https://www.dw.com/de/us-angriff-war-v%C3%B6lkerrechtswidrig/a-38373866|archive-date=30 May 2024|accessdate=30 May 2024}}</ref> тврдел дека иако офанзивата во Рафа не можела да продолжи во сегашната форма, сепак таа можела да продолжи само откако ќе се преземеле чекори со цел да се обезбеди пристап на цивилното население до храна, вода и лекови, што тој го опишал како „тешко за спроведување“ <ref name="nytimes20240530" /><ref>{{Наведени вести|url=https://www.spiegel.de/ausland/igh-entscheidung-zu-israel-gaza-krieg-eine-so-weitreichende-verfuegung-gab-es-bisher-noch-nie-a-a5e566fc-889a-42e8-8a41-cad81618e555|title=(S+) IGH-Entscheidung zu Israel-Gaza-Krieg: »Eine so weitreichende Verfügung gab es bisher noch nie«|last=Collini|first=Francesco|date=25 May 2024|work=Der Spiegel|access-date=30 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530043847/https://www.spiegel.de/ausland/igh-entscheidung-zu-israel-gaza-krieg-eine-so-weitreichende-verfuegung-gab-es-bisher-noch-nie-a-a5e566fc-889a-42e8-8a41-cad81618e555|archive-date=30 May 2024|language=de|issn=2195-1349}}</ref> === Декларации за интервенција === На 1 мај 2024 година, турската влада излегла со одлука и изјавила дека се придружува на случајот на Јужна Африка во Меѓународниот суд за правда,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-to-join-south-africas-genocide-case-against-israel-at-world-court/|title=Turkey to join South Africa's genocide case against Israel at World Court|date=1 May 2024|work=The Times of Israel|publisher=Reuters|archive-url=https://web.archive.org/web/20240501143431/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-to-join-south-africas-genocide-case-against-israel-at-world-court/|archive-date=1 May 2024|accessdate=1 May 2024}}</ref> а малку подоцна истиот месец се придружиле Египет и Малдивите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/egypt-intervene-icj-case-israel-tensions-rise-2024-05-12/|title=Egypt to intervene in ICJ case as Israel tensions rise|last=Abdallah|first=Nayera|date=12 May 2024|work=Reuters|accessdate=18 May 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/13/israels-war-on-gaza-live-israel-reinvades-north-gaza-as-people-flee-south?update=2897629|title=Maldives to join South Africa's ICJ genocide case against Israel|last=Gadzo|first=Mersiha|last2=Motamedi|first2=Maziar|date=13 May 2024|work=Al Jazeera|accessdate=18 May 2024}}</ref> На 24 мај 2024 година, Мексико поднел декларација за интервенција<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/node/204113|title=Declaration of intervention filed by Mexico|work=ICJ|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529203625/https://www.icj-cij.org/node/204113|archive-date=29 May 2024|accessdate=29 May 2024}}</ref> за да се придружи на случајот против Израел во кој се тврдиело за „намерно попречување на пристапот до хуманитарна помош“ и „уништување на културното наследство“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newarab.com/news/mexico-seeks-join-genocide-case-against-israel-icj|title=Mexico seeks to join genocide case against Israel at ICJ|date=29 May 2024|work=[[The New Arab]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529203628/https://www.newarab.com/news/mexico-seeks-join-genocide-case-against-israel-icj|archive-date=29 May 2024|accessdate=29 May 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-804084|title=Mexico files declaration of intervention in South Africa ICJ case against Israel|date=28 May 2024|work=[[The Jerusalem Post]]|language=en|accessdate=29 May 2024}}</ref> Неколку дена подоцна, претседателот на Чиле [[Габриел Борик]] објавил за време на годишното обраќање пред Конгресот дека ќе интервенира и ќе го поддржи случајот на Јужна Африка против Израел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latercera.com/politica/noticia/boric-anuncia-que-chile-se-hara-parte-de-la-demanda-que-presento-sudafrica-contra-israel-en-la-cij-por-genocidio/VXEA4LHUYRCATBQO64YNJUG3HU/|title=Boric anuncia que Chile se hará parte de la demanda que presentó Sudáfrica contra Israel en la CIJ por genocidio|last=Rubio|first=Paz|date=1 June 2024|work=La Tercera|accessdate=1 June 2024}}</ref> На 3 јуни 2024 година, владата на Државата Палестина се приклучила на случајот против Израел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/palestinians-gaza-israel-genocide-court-united-nations-cec7a3e2f3b2ca0705be7e4da44cb9cc|title=Palestinian officials apply to join South Africa's case at top UN court accusing Israel of genocide|last=Corder|first=Mike|date=3 June 2024|work=[[Associated Press]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604011304/https://apnews.com/article/palestinians-gaza-israel-genocide-court-united-nations-cec7a3e2f3b2ca0705be7e4da44cb9cc|archive-date=4 June 2024|accessdate=6 June 2024}}</ref> На 6 јуни 2024 година, Шпанија објавила дека се приклучува кон случајот на Јужна Африка против Израел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/spain-israel-icj-genocide-case-67d4d9b8ecf6fd88e718319a5d93465a|title=Spain applies to join South Africa's case at top UN court accusing Israel of genocide|date=6 June 2024|work=AP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240725192606/https://apnews.com/article/spain-israel-icj-genocide-case-67d4d9b8ecf6fd88e718319a5d93465a|archive-date=25 July 2024|accessdate=6 June 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240628-int-01-00-en.pdf|title=Declaration of intervention filed by Spain}}</ref> На 22 јуни, Куба објавила дека исто така ќе се придружи на случајот на Јужна Африка против Израел.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/cuba-says-it-will-join-south-africas-icj-genocide-case-against-israel/|title=Cuba says it will join South Africa's ICJ 'genocide' case against Israel|date=22 June 2024|work=[[The Times of Israel]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623105147/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/cuba-says-it-will-join-south-africas-icj-genocide-case-against-israel/|archive-date=23 June 2024|accessdate=23 June 2024}}</ref> На 7 август 2024 година, Турција поднела барање за приклучување кон случајот пред Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/turkey-request-israel-genocide-international-court-b108804917281ea3576d8c2516282a2d|title=Turkey submits request to join genocide case against Israel in UN court|date=7 August 2024|work=AP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807140734/https://apnews.com/article/turkey-request-israel-genocide-international-court-b108804917281ea3576d8c2516282a2d|archive-date=7 August 2024|accessdate=7 August 2024}}</ref> На 12 септември 2024 година, барање поднеле и од Чиле за приклучување кон случајот на Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/13/israels-war-on-gaza-live-dozens-more-killed-amid-anger-over-school-attack|title=Chile files request to join South Africa case against Israel at ICJ|last=Marsi|first=Federica|last2=Gostoli|first2=Ylenia|date=13 September 2024|work=Al Jazeera|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240913180654/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/9/13/israels-war-on-gaza-live-dozens-more-killed-amid-anger-over-school-attack|archive-date=13 September 2024|accessdate=13 September 2024}}</ref> На 8 октомври 2024 година, барање поднела и Боливија за приклучување кон случајот пред Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/node/204292|title=Bolivia files a Declaration of intervention in the proceedings under Article 63 of the Statute|work=ICJ|accessdate=2025-01-07}}</ref> На 6 јануари 2025 година, свое барање поднела и Ирска за приклучување кон случајот пред Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20250107-pre-01-00-en.pdf|title=Ireland files a declaration of intervention in the proceedings under Article 63 of the Statute|work=ICJ|language=en|accessdate=2025-01-08}}</ref> На 31 јануари 2025 година, барање за приклучување поднеле и од Белизе кон случајот пред Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/1/31/live-israels-release-of-110-palestinians-celebrated-in-gaza-west-bank?update=3481262|title=Belize files application to join South Africa's ICJ case against Israel|work=[[Al Jazeera]]|language=en|accessdate=2025-01-08}}</ref> На 3 април 2025 година, Никарагва го повлекла своето барање за приклучување кон случајот пред Меѓународниот суд за права.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icj-cij.org/node/205201|title=Nicaragua withdraws its Application for permission to intervene in the proceedings|work=ICJ|accessdate=2025-04-07}}</ref> На 13 јули 2025 година, бразилскиот министер за надворешни работи [[Мауро Виеира]] објавил дека Бразил официјално ќе ѝ се придружи на Јужна Африка во случајот пред Меѓународниот суд за правда, во кој Израел бил обвинет за геноцид во Газа.<ref name="veja.abril.com.br">{{Наведена мрежна страница|url=https://veja.abril.com.br/mundo/brasil-vai-aderir-a-processo-na-onu-que-acusa-israel-de-genocidio/|title=Brasil vai aderir a processo na ONU que acusa Israel de 'genocídio'|work=VEJA|language=pt-BR|accessdate=2025-07-14}}</ref> На 19 септември 2025 година, Бразил поднел барање за приклучување кон случајот пред Меѓународниот суд за правда. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aa.com.tr/en/americas/brazil-files-intervention-in-south-africa-s-genocide-case-against-israel-at-icj/3692918|title=Brazil files intervention in South Africa's genocide case against Israel at ICJ|work=Anadolu Ajansı|language=pt-BR|accessdate=2025-09-20}}</ref> На 23 декември 2025 година, Белгија поднела барање за приклучувување кон случајот пред Меѓународниот суд за правда. == Други меѓународни одговори == === Држави и меѓународни организации === ==== Во поддршка ==== Случајот на Јужна Африка бил поддржан од следниве држави и меѓународни организации: {{div col|colwidth=12em}} * {{flag| Algeria}}<ref>{{cite web |script-title=ar:كلمة الوزير أحمد عطاف في الاجتماع الوزاري التحضيري للقمة التاسعة عشر لحركة عدم الانحياز |title=kalimat alwazir 'ahmad eataaf fi alaijtimae alwizarii altahdirii lilqimat altaasieat eashar liharakat eadam alainhiaz |trans-title=Minister Ahmed Attaf's speech at the ministerial preparatory meeting for the nineteenth Summit of the Non-Aligned Movement |url=https://www.mfa.gov.dz/ar/press-and-information/video-news/speech-by-minister-ahmed-attaf-at-the-ministerial-preparatory-meeting-for-the-19th-summit-of-the-nam |access-date=22 January 2024 |language=ar |archive-date=24 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124181306/https://www.mfa.gov.dz/ar/press-and-information/video-news/speech-by-minister-ahmed-attaf-at-the-ministerial-preparatory-meeting-for-the-19th-summit-of-the-nam |url-status=live}}</ref> * {{flag| Bangladesh}}{{sfn|Human Rights Watch|2024}} * {{flag| Belgium}}<ref name="AFP">{{Cite web |title=Belgium Joins S.Africa's Genocide Case Against Israel|url=https://www.barrons.com/news/belgium-joins-s-africa-s-genocide-case-against-israel-96536f1d |access-date=2025-12-23 |publisher=Barron's |agency=[[Agence France Presse]]}}</ref> * {{flag| Bolivia}}<ref>{{cite news |date=8 January 2024 |title=Bolivia to support South Africa's ICJ genocide case against Israel |url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-781214 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108114420/https://www.jpost.com/breaking-news/article-781214 |archive-date=8 January 2024 |access-date=8 January 2024 |work=[[The Jerusalem Post]] |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news |title=Bolivia backs South Africa's 'historic' ICJ action against Israeli regime |url=https://en.irna.ir/news/85347422/Bolivia-backs-South-Africa-s-historic-ICJ-action-against-Israeli |access-date=8 January 2024 |work=Islamic Republic News Agency |date=8 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108182738/https://en.irna.ir/news/85347422/Bolivia-backs-South-Africa-s-historic-ICJ-action-against-Israeli |archive-date=8 January 2024}}</ref> * {{flag| Brazil}}<ref name="CNBC01">{{cite news |title=Israel to face Gaza genocide charges at World Court |url=https://www.cnbc.com/2024/01/11/israel-to-face-gaza-genocide-charges-at-world-court.html |work=[[CNBC]] |date=11 January 2024 |access-date=15 January 2024 |archive-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115071720/https://www.cnbc.com/2024/01/11/israel-to-face-gaza-genocide-charges-at-world-court.html |url-status=live}}</ref><ref name="AlJazeera2609413">{{cite news |title=Brazil's Lula expresses support for South Africa ICJ submission |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/10/israels-war-on-gaza-us-laments-gaza-deaths-but-opposes-ceasefire?update=2609413 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=10 January 2024 |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110233255/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/10/israels-war-on-gaza-us-laments-gaza-deaths-but-opposes-ceasefire?update=2609413 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |title=What to Know About South Africa's Genocide Case Against Israel |url=https://time.com/6553912/israel-south-africa-icj-genocide/ |magazine=[[Time (magazine)|TIME]] |date=10 January 2024 |access-date=15 January 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113110216/https://time.com/6553912/israel-south-africa-icj-genocide/ |url-status=live}}</ref> * {{flag| Chile}}<ref name="chileparaguay">{{cite news |date=11 January 2024 |title=Chile apoya demanda de Sudáfrica contra Israel por genocidio ante la CIJ |trans-title=Chile supports South Africa's lawsuit against Israel for genocide before the ICJ |url=https://www.swissinfo.ch/spa/israel-palestina_chile-apoya-demanda-de-sud%C3%A1frica-contra-israel-por-genocidio-ante-la-cij/49120184 |access-date=14 January 2024 |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114222316/https://www.swissinfo.ch/spa/israel-palestina_chile-apoya-demanda-de-sud%C3%A1frica-contra-israel-por-genocidio-ante-la-cij/49120184 |url-status=live}}</ref> * {{flag| China}}<ref>{{cite news |date=22 February 2024 |title=China tells ICJ justice 'must not be denied' to Palestinians |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/22/china-tells-icj-justice-must-not-be-denied-to-palestinians |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240421201200/https://www.aljazeera.com/news/2024/2/22/china-tells-icj-justice-must-not-be-denied-to-palestinians |archive-date=21 April 2024}}</ref><ref>{{cite news |date=10 January 2024 |title=China wants Israel to end 'collective punishment' of Palestinians in Gaza |url=https://www.middleeastmonitor.com/20240110-china-wants-israel-to-end-collective-punishment-of-palestinians-in-gaza/ |work=[[Middle East Monitor]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418023008/https://www.middleeastmonitor.com/20240110-china-wants-israel-to-end-collective-punishment-of-palestinians-in-gaza/ |archive-date=18 April 2024}}</ref> * {{flag| Colombia}}<ref name="CNBC01"/><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Comunicado sobre la demanda presentada por Sudáfrica contra Israel en la Corte Internacional de Justicia |trans-title=Statement on the lawsuit filed by South Africa against Israel at the International Court of Justice |url=https://www.cancilleria.gov.co/newsroom/news/comunicado-demanda-presentada-sudafrica-israel-corte-internacional-justicia |access-date=11 January 2024 |website=www.cancilleria.gov.co |language=es |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111021625/https://www.cancilleria.gov.co/newsroom/news/comunicado-demanda-presentada-sudafrica-israel-corte-internacional-justicia |url-status=live}}</ref> * {{flag| Comoros}}<ref name="djibouticomoros"/> * {{flag| Cuba}}<ref>{{cite web |title=Cuba apoya la demanda de Sudáfrica ante la Corte Internacional de Justicia contra el genocidio de Israel en Palestina |date=11 January 2024 |url=https://cubaminrex.cu/es/cuba-apoya-la-demanda-de-sudafrica-ante-la-corte-internacional-de-justicia-contra-el-genocidio-de |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Cuba)|Cuba Ministry of Foreign Affairs]] |language=es |trans-title=Cuba supports South Africa's lawsuit before the International Court of Justice against Israel's genocide in Palestine |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111181941/http://cubaminrex.cu/es/cuba-apoya-la-demanda-de-sudafrica-ante-la-corte-internacional-de-justicia-contra-el-genocidio-de |archive-date=11 January 2024 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Djibouti}}<ref name="djibouticomoros">{{cite news |date=9 January 2024 |script-title=ar:ما هي الدول التي تدعم قضية الإبادة الجماعية التي رفعتها جنوب أفريقيا ضد إسرائيل في محكمة العدل الدولية؟ |title=ma hi alduwal alati tadeam qadiat al'iibadat aljamaeiat alati rafaeatha janub 'afriqia dida 'iisrayiyl fi mahkamat aleadl alduwaliati? |trans-title=Which countries support South Africa's genocide case against Israel at the International Court of Justice? |url=https://sharqpress.com/news/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D9%82%D8%B6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85/ |access-date=15 January 2024 |language=ar |archive-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170151/https://sharqpress.com/news/%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D9%82%D8%B6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85/ |url-status=live}}</ref> * {{flag| Egypt}}<ref>{{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/28/israels-war-on-gaza-live-aid-cuts-are-collective-punishment-unrwa |title=Drone attack kills three US service members at Jordan base near Syria |first1=Maziar |last1=Motamedi |first2=Nils |last2=Adler |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=28 January 2024 |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128151001/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/28/israels-war-on-gaza-live-aid-cuts-are-collective-punishment-unrwa |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |last2=Rasheed |first2=Zaheena |last3=Adler |first3=Nils |last4=Khalid |first4=Saif |last5=Gadzo |first5=Mersiha |title=Israel's war on Gaza updates: Israel has no 'credible plan' for Rafah – US |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/12/israels-war-on-gaza-live-major-rafah-attack-feared-after-evacuation-order |access-date=13 May 2024 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-date=13 May 2024 |archive-url=https://archive.today/20240513085423/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/12/israels-war-on-gaza-live-major-rafah-attack-feared-after-evacuation-order |url-status=live}}</ref> * {{flag| Iceland}}<ref>{{cite news|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-12-island-tekur-thatt-i-mali-sudur-afriku-gegn-israel-469635|title=Ísland tekur þátt í máli Suður-Afríku gegn Ísrael|publisher=RÚV|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|lang=is|author=Mist Þormóðsdóttir Grönvold}}</ref> * {{flag| Iraq}}<ref>{{cite news |title=Iraq backs South Africa's case against Israel at ICJ |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/11/israels-war-on-gaza-live-israel-pounds-gaza-ahead-of-icj-genocide-hearing?update=2612364 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=12 January 2024 |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112001824/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/11/israels-war-on-gaza-live-israel-pounds-gaza-ahead-of-icj-genocide-hearing?update=2612364 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Ireland}}<ref>{{cite news |title=UN rapporteur welcomes Ireland joining South Africa in ICJ case |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/29/israels-war-on-gaza-live-netanyahu-says-army-preparing-to-enter-rafah?update=2806505 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=5 April 2024 |archive-date=5 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240405025946/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/29/israels-war-on-gaza-live-netanyahu-says-army-preparing-to-enter-rafah?update=2806505 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Jordan}}<ref name="The New Arab 2024 o195">{{cite news |date=5 January 2024 |title=Jordan backs South Africa ICJ genocide file against Israel |url=https://www.newarab.com/news/jordan-backs-south-africa-icj-genocide-file-against-israel |access-date=6 January 2024 |work=[[The New Arab]] |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106101807/https://www.newarab.com/news/jordan-backs-south-africa-icj-genocide-file-against-israel |url-status=live}}</ref> * {{flag| Lebanon}}<ref>{{cite news |date=11 January 2024 |script-title=ar:الخارجية تعلن تأييدها لدعوى جنوب إفريقيا ضد إسرائيل أمام محكمة العدل الدولية |title=alkharijiat tuelin tayidaha lidaewaa janub 'iifriqia dida 'iisrayiyl 'amam mahkamat aleadl alduwalia |trans-title=The Foreign Ministry announces its support for South Africa's lawsuit against Israel before the International Court of Justice |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon/746667/lbci-lebanon-article/ar |access-date=14 January 2024 |language=ar |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114224156/https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon/746667/lbci-lebanon-article/ar |url-status=live}}</ref> * {{flag| Libya}}<ref>{{cite news |date=14 January 2024 |title=Libya Supports South Africa In Case Against Israel At International Court Of Justice – OpEd |url=https://www.eurasiareview.com/14012024-libya-supports-south-africa-in-case-against-israel-at-international-court-of-justice-oped/ |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114004633/https://www.eurasiareview.com/14012024-libya-supports-south-africa-in-case-against-israel-at-international-court-of-justice-oped/ |url-status=live}}</ref> * {{flag| Malaysia}}<ref name="CD">{{cite news |last1=Conley |first1=Julia |title=Turkey, Malaysia Back South Africa's ICJ Genocide Case Against Israel |url=https://www.commondreams.org/news/turkey-malaysia-genocide-icj |access-date=4 January 2024 |work=[[Common Dreams]] |date=3 January 2024a |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103220207/https://www.commondreams.org/news/turkey-malaysia-genocide-icj |archive-date=3 January 2024}}</ref> * {{flag| Maldives}}<ref>{{cite news |date=4 January 2024 |title=Maldives supports ICJ inquiry into alleged Israeli genocide |url=https://psmnews.mv/en/131048 |work=PSM News |access-date=9 January 2024 |archive-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170103/https://psmnews.mv/en/131048 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Mexico}}<ref>{{cite news |first1=Joseph |last1=Stepansky |first2=Jillian |last2=Kestler-D'Amours |date=29 May 2024 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/29/israels-war-on-gaza-live-tent-cities-attacked-as-tanks-roll-into-rafah?update=2932761 |title=Israel's war on Gaza updates: 'Rafah is on fire' – Mexico seeks to join South Africa's genocide case against Israel |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240712125040/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/29/israels-war-on-gaza-live-tent-cities-attacked-as-tanks-roll-into-rafah?update=2932761 |archive-date=12 July 2024}}</ref> * {{flag| Namibia}}{{sfn|Human Rights Watch|2024}} * {{flag| Netherlands}}<ref>{{Cite news|date=13 March 2026 |title=Netherlands, Iceland intervene in genocide case against Israel|url=https://www.brusselstimes.com/2019805/netherlands-iceland-intervene-in-genocide-case-against-israel |access-date=13 March 2026 |work=[[The Brussels Times]]}}</ref> * {{flag| Pakistan}}<ref>{{Cite news |last1=Shamim |first1=Sarah |date=11 January 2024 |title=Which countries back South Africa's genocide case against Israel at ICJ? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/which-countries-back-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj |access-date=12 January 2024 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126071244/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/which-countries-back-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj |archive-date=26 January 2024 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Palestine}}{{sfn|Human Rights Watch|2024}} * {{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}}<ref>{{Cite web |date=27 January 2024 |title=SADR Government Welcomes the ICJ Ruling on South Africa vs. Israel |url=https://www.spsrasd.info/en/2024/01/27/2062.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128003154/https://www.spsrasd.info/en/2024/01/27/2062.html |archive-date=28 January 2024 |access-date=27 January 2024 |website=Sahara Press Service |language=en}}</ref> * {{flag| Saint Vincent and the Grenadines}}<ref>{{cite news |date=12 January 2024 |title=St Vincent backs South Africa at ICJ against Israel |url=https://www.guardian.co.tt/news/st-vincent-backs-south-africa-at-icj-against-israel-6.2.1897439.a2fa43732d |work=Trinidad & Tobago Guardian |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114130502/https://www.guardian.co.tt/news/st-vincent-backs-south-africa-at-icj-against-israel-6.2.1897439.a2fa43732d |url-status=live}}</ref> * {{flag| Spain}}<ref>{{cite news |url=https://www.eldiario.es/internacional/espana-suma-procedimiento-israel-iniciado-sudafrica-corte-internacional-justicia_1_11426547.html |title=España se suma al procedimiento contra Israel iniciado por Sudáfrica en la Corte Internacional de Justicia |trans-title=Spain joins the proceeding against Israel initiated by South Africa at the International Court of Justice |work=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |date=6 June 2024 |access-date=6 June 2024 |archive-date=6 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606081752/https://www.eldiario.es/internacional/espana-suma-procedimiento-israel-iniciado-sudafrica-corte-internacional-justicia_1_11426547.html |url-status=live |language=es}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/6/28/israel-war-on-gaza-live-people-flee-in-terror-as-tanks-drones-attack?update=3011338|title=Israel war on Gaza updates: Israelis reported killed in fierce battles |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] }}</ref> * {{flag| Syria}}<ref>{{cite web |url=https://sana.sy/en/?p=323468 |title=Syria condemns US-British aggression on Yemen |date=12 January 2024 |access-date=13 January 2024 |archive-date=13 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240113023012/https://sana.sy/en/?p=323468 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Turkey}}<ref name="CD"/> * {{flag| Venezuela}}{{sfn|Human Rights Watch|2024}} * {{flag| Zimbabwe}}<ref>{{cite news |url=https://www.herald.co.zw/zanu-pf-hails-sa-suit-against-israeli-genocide/ |title=Zanu PF hails SA suit against Israeli genocide |work=[[The Herald (Zimbabwe)|The Herald]] |access-date=20 January 2024 |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118164942/https://www.herald.co.zw/zanu-pf-hails-sa-suit-against-israeli-genocide/amp/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.newsday.co.zw/local-news/article/200022103/zanu-pf-wades-into-gaza-conflict |title=Zanu PF wades into Gaza conflict |access-date=20 January 2024 |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118231606/https://www.newsday.co.zw//local-news/article/200022103/zanu-pf-wades-into-gaza-conflict |url-status=live}}</ref> * Африканска Унија<ref>{{cite news |date=27 January 2024 |title=African Union chief 'welcomes' UN court Gaza ruling |url=https://today.lorientlejour.com/article/1365960/african-union-chief-welcomes-un-court-gaza-ruling-.html |work=[[L'Orient Today]] |agency=[[Agence France-Presse]] |archive-url=https://archive.today/20240824180009/https://today.lorientlejour.com/article/1365960/african-union-chief-welcomes-un-court-gaza-ruling-.html |archive-date=24 August 2024}}</ref><ref>{{cite news |first1=Mersiha |last1=Gadzo |first2=Brian |last2=Osgood |date=27 January 2024 |title=African Union chief reacts to UN court Gaza ruling |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653198 |access-date=9 February 2024 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |archive-date=27 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127142818/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653198 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine |date=27 January 2024 |title=Gaza Ruling |url=https://www.barrons.com/news/african-union-chief-welcomes-un-court-gaza-ruling-14707d49 |access-date=9 February 2024 |magazine=[[Barron's]] |archive-date=8 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208201653/https://www.barrons.com/news/african-union-chief-welcomes-un-court-gaza-ruling-14707d49 |url-status=live}}</ref> * {{flag| Arab League}}<ref name="Arab League">{{Cite web |date=10 January 2024 |title=League of Arab States endorses South Africa's legal action against Israel |url=http://www.leagueofarabstates.net/en/news/Pages/NewsDetails.aspx?RID=2541 |access-date=11 January 2024 |website=www.leagueofarabstates.net |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111022023/http://www.leagueofarabstates.net/en/news/Pages/NewsDetails.aspx?RID=2541 |url-status=live}}</ref> * Организација за исламска соработка<ref name="Cooperation 2023 p.">{{cite journal |title=OIC Welcomes South Africa's International Court of Justice Suit against Israel Over Genocide |journal=The Fifth Islamic Conference of Labour Ministers |date=30 December 2023 |url=https://www.oic-oci.org/topic/?t_id=40161&t_ref=26840&lan=en |access-date=6 January 2024 |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106135431/https://www.oic-oci.org/topic/?t_id=40161&t_ref=26840&lan=en#:~:text=The%20Organization%20of%20Islamic%20Cooperation,by%20Israel,%20the%20occupying%20power. |url-status=live}}</ref><ref name="OIC PC">{{cite news |title=Türkiye, Malaysia, OIC Back South Africa's Case Against Israel at ICJ |url=https://www.palestinechronicle.com/turkiye-malaysia-oic-back-south-africas-case-against-israel-at-icj/ |access-date=8 January 2024 |work=[[The Palestine Chronicle]] |date=5 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109075331/https://www.palestinechronicle.com/turkiye-malaysia-oic-back-south-africas-case-against-israel-at-icj/ |archive-date=9 January 2024}}</ref> * Движење на неврзаните<ref name="NAM 1">{{cite news |author=Kwabena Adu-Gyamfi |date=20 January 2024 |title=African leaders criticize Israel's military campaign in Gaza, call for an immediate cease-fire |url=https://www.africanews.com/2024/01/20/african-leaders-criticize-israels-military-campaign-in-gaza-call-for-an-immediate-cease-fi/ |work=Africa News |archive-url=https://archive.today/20240824175259/https://www.africanews.com/2024/01/20/african-leaders-criticize-israels-military-campaign-in-gaza-call-for-an-immediate-cease-fi/ |archive-date=24 August 2024}}</ref><ref name="NAM 2">{{cite news |first=Ali |last=Harb |date=21 January 2024 |title='End Israel's colonialism': Palestine welcomes ceasefire call |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/21/israels-war-on-gaza-live-deadly-israeli-attacks-across-gaza?update=2637040 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=22 January 2024 |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121100941/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/21/israels-war-on-gaza-live-deadly-israeli-attacks-across-gaza?update=2637040 |url-status=live}}</ref> {{div col end}} [[File:International stances on South Africa v. Israel lawsuit-2026.03.13.svg|thumb|Државни позиции:{{legend|#3f612d|Јужна Африка}} {{legend|#6da84d|Земји кои го поддржаа случајот на Јужна Африка}} {{legend|#3d62a4|Countries that have opposed South Africa's case}} {{legend|#213659|Израел}}]] На 10 јануари 2024 година, поддршка за тужбата изразил бразилскиот претседател [[Луиз Инасио Лула да Силва]], а [[Министерство за надворешни работи (Бразил)|Министерството за надворешни работи]] изјавило: „Претседателот ја изрази својата поддршка за иницијативата на Јужна Африка да го повика Меѓународниот суд на правдата да му наложи на Израел веднаш да ги прекине сите акти и мерки што можат да претставуваат геноцид“. Словенија објавила дека ќе учествува во постапката пред Меѓународниот суд за правда покрената од Генералното собрание на ОН во врска со наводно контроверзните активности на Израел во Газа и Западниот Брег, вклучувајќи го и Источен Ерусалим.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.si/en/news/2024-01-11-minister-fajon-slovenia-one-of-the-few-eu-member-states-in-the-icj-proceedings-against-israel/|title=Minister Fajon: Slovenia one of the few EU Member States in the ICJ proceedings against Israel|date=11 January 2024|work=Portal GOV.SI|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116145434/https://www.gov.si/en/news/2024-01-11-minister-fajon-slovenia-one-of-the-few-eu-member-states-in-the-icj-proceedings-against-israel/|archive-date=16 January 2024|accessdate=16 January 2024}}</ref> На 9 јануари 2024 година, изјава дала и белгиската вицепремиерка [[Петра де Сутер]] охрабрувајќи ја својата влада да ја поддржи тужбата, наведувајќи: „Белгија не може да стои настрана и да го гледа огромното човечко страдање во Газа. Мора да дејствуваме против заканата од геноцид“<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/jan/09/middle-east-crisis-live-updates-hamas-israel-gaza-palestine-war-us-antony-blinken-tel-aviv-visit?filterKeyEvents=false&page=with:block-659db9608f087ed727d2804a#block-659db9608f087ed727d2804a|title=Belgium's deputy prime minister voices support for genocide case against Israel|last=Fulton|first=Adam|date=9 January 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=9 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240109233232/https://www.theguardian.com/world/live/2024/jan/09/middle-east-crisis-live-updates-hamas-israel-gaza-palestine-war-us-antony-blinken-tel-aviv-visit?filterKeyEvents=false&page=with:block-659db9608f087ed727d2804a#block-659db9608f087ed727d2804a|archive-date=9 January 2024|last2=Chao-Fong|first2=Léonie|last3=Belam|first3=Martin|last4=Livingstone|first4=Helen}}</ref> Белгиската министерка за развој, [[Каролина Генез|Каролина Генез,]] го довела во прашање ставот на Германија, велејќи: „Германски пријатели: дали навистина ќе бидете на погрешната страна од историјата двапати? Дали ќе продолжиме да стоиме настрана ако се случи етничко чистење? Сигурно тоа беше ''„ни видер“''? Затоа се надевам дека Германците ќе сакаат да погледнат длабоко во своите срца, ослободени од сопствените историски трауми“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.brusselstimes.com/belgium/871743/belgiums-development-minister-criticises-germany-over-pro-israeli-stance|title=Belgium's Development Minister criticises Germany over pro-Israeli stance|date=12 January 2024|work=[[The Brussels Times]]|access-date=16 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118140635/https://www.brusselstimes.com/belgium/871743/belgiums-development-minister-criticises-germany-over-pro-israeli-stance|archive-date=18 January 2024|language=en}}</ref> Белгискиот премиер [[Александар де Кро]] и министерката за надворешни работи [[Хаџа Лахиб]] изразиле неодобрување со коментарите на Генез, при што вториот рекол: „Ако сакаме да играме улога, таа треба да биде улога на медијатор, а не на обвинител“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.belganewsagency.eu/de-croo-distances-itself-from-gennezs-statements-on-germanys-support-of-israel|title=De Croo distances himself from minister's statement on German support for Israel|date=12 January 2024|work=[[Belga (news agency)|Belga]]|language=en-BE|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118140648/https://www.belganewsagency.eu/de-croo-distances-itself-from-gennezs-statements-on-germanys-support-of-israel|archive-date=18 January 2024|accessdate=16 January 2024}}</ref> На 12 јануари 2024 година, своја поддршка за тужбата дал и турскиот претседател [[Реџеп Таип Ердоган]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-providing-documents-genocide-hearings-against-israel-erdogan-2024-01-12/|title=Turkey providing documents for genocide hearings against Israel -Erdogan|date=12 January 2024|work=Reuters}}</ref> На 12 јануари, портпаролката на руското Министерство за надворешни работи, [[Марија Захарова|Марија Захарова,]] изјавила дека: „Масовните цивилни жртви за време на сегашната ескалација на палестинско-израелскиот конфликт се скандалозни и длабоко жални... И во овој поглед, ги разбираме мотивите на жалбата на Јужна Африка до Меѓународниот суд на правдата“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.anews.com.tr/world/2024/01/12/russia-understands-motives-of-south-africas-lawsuit-to-israel|title=Russia understands motives of South Africas lawsuit to Israel|date=12 January 2024|work=[[A Haber]]|publisher=[[Anadolu Agency]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131161038/https://www.anews.com.tr/world/2024/01/12/russia-understands-motives-of-south-africas-lawsuit-to-israel|archive-date=31 January 2024|accessdate=31 January 2024}}</ref> А на 21 јануари, Захарова ја критикувала Германија за нејзината „неограничена поддршка [...] на Израел, отфрлајќи ги сите можни последици“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ynetnews.com/article/r1wuelsya|title='Holocaust isn't related to Jews': Russia slams Germany over support of Israel at The Hague|last=Eichner|first=Itamar|date=21 January 2024|work=[[Ynetnews]]|access-date=31 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131161037/https://www.ynetnews.com/article/r1wuelsya|archive-date=31 January 2024|language=en}}</ref><ref>{{Наведено видео|title=Russia Blasts Germany For Defending Israel In Gaza Genocide Case At ICJ: Details|date=21 January 2024|url=https://www.youtube.com/watch?v=zd8HEQ6P6oQ|access-date=31 January 2024|language=en}}</ref> На 25 јануари своја изјава дал и специјалниот претставник на Русија за Сирија, Александар Лаврентиев, дека Меѓународниот суд за правда треба законски да ги класифицира дејствијата на Израел во Појасот Газа како геноцид.<ref>{{Наведени вести|url=https://tass.com/politics/1737269|title=UN court should recognize Israel's actions in Gaza Strip as genocide — Russian envoy|date=25 January 2024|work=[[TASS]]|access-date=31 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201212328/https://tass.com/politics/1737269|archive-date=1 February 2024}}</ref> На 14 јануари 2024 година, [[Министерство за социјални работи (Шпанија)|шпанскиот министер за социјални права]] [[Пабло Бустиндуј]] изјавил дека работат на тоа шпанската влада да ја поддржи тужбата, со тоа што навел: „Целосна поддршка за тужбата што Јужна Африка ја поднесе против Израел за запирање на геноцидот врз палестинскиот народ. Ќе продолжиме да бараме Шпанија да се придружи на оваа тужба и да побараме итно признавање на палестинската држава“. На 26 јануари 2024 година, [[Владата на Шпанија|шпанската влада]] издала соопштение во кое ја прославувала одлуката на Меѓународниот суд на правдата, повикувајќи ги сите страни „да ги почитуваат и да се придржуваат кон овие мерки во целост“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lavanguardia.com/nacional/20240126/9506678/gobierno-aplaude-medidas-impuestas-israel-corte-internacional-frenar-asesinato-civiles-palestinos-agenciaslv20240126.html|title=El Gobierno aplaude las medidas impuestas a Israel por la Corte Internacional para frenar el asesinato de civiles palestinos|date=26 January 2024|work=La Vanguardia|language=es|trans-title=The Government applauds the measures imposed on Israel by the International Court to stop the murder of Palestinian civilians|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126165631/https://www.lavanguardia.com/nacional/20240126/9506678/gobierno-aplaude-medidas-impuestas-israel-corte-internacional-frenar-asesinato-civiles-palestinos-agenciaslv20240126.html|archive-date=26 January 2024|accessdate=30 January 2024}}</ref> Исто така првично владата на Ирска објавила дека нема да се придружи на случајот на Јужна Африка против Израел, а таоизахот [[Лео Варадкар]] рекол: „Би ми било малку непријатно да го обвинам Израел, еврејска држава, за геноцид, со оглед на фактот дека шест милиони Евреи - над половина од населението на Евреите во Европа - беа убиени.“<ref>{{Наведени вести|url=https://www.rte.ie/news/2024/0111/1425974-genocide-case/|title=Explained: Ireland's position on the genocide case against Israel|date=11 January 2024|work=[[RTÉ]]|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115065100/https://www.rte.ie/news/2024/0111/1425974-genocide-case/|archive-date=15 January 2024}}</ref> На 24 јануари 2024 година, ирскиот парламент гласал да не го поддржи случајот на Јужна Африка и наместо тоа гласаше за „силно разгледување“ на интервенцијата откако Меѓународниот суд за правда ќе донесе одлука за прелиминарни мерки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newarab.com/news/ireland-will-not-back-south-africa-israel-icj-genocide-case|title=Ireland will not back South Africa-Israel ICJ genocide case|date=25 January 2024|work=The New Arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125162943/https://www.newarab.com/news/ireland-will-not-back-south-africa-israel-icj-genocide-case|archive-date=25 January 2024|accessdate=25 January 2024}}</ref> На 27 март, Ирска објавила дека ќе интервенира во случајот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/ireland-intervene-south-africa-genocide-case-against-israel-2024-03-27/|title=Ireland to intervene in South Africa genocide case against Israel|date=27 March 2024|work=Reuters|access-date=29 March 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.ie/en/press-release/4e9a7-statement-by-the-tanaiste-on-the-south-africa-vs-israel-case-at-the-international-court-of-justice/|title=Statement by the Tánaiste on the South Africa vs Israel case at the International Court of Justice|date=27 March 2024|work=Government of Ireland|archive-url=https://web.archive.org/web/20240330000809/https://www.gov.ie/en/press-release/4e9a7-statement-by-the-tanaiste-on-the-south-africa-vs-israel-case-at-the-international-court-of-justice/|archive-date=30 March 2024|accessdate=29 March 2024}}</ref> По гласањето на судијката од Уганда, Џулија Себутинде, за отфрлање на барањето на Јужна Африка за привремени мерки, [[Министерство за надворешни работи (Уганда)|Министерството за надворешни работи на Уганда]] објавило соопштение во кое се вели дека ја поддржува позицијата на Јужна Африка и дека гласањето на Себутинде „во никој случај не ја одразува позицијата на Владата на Република Уганда“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653515|title=Ugandan government distances itself from judge who cast sole dissenting vote in ICJ case|date=27 January 2024|work=Al Jazeera|access-date=28 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127190815/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653515|archive-date=27 January 2024}}</ref> Како одговор на привремената одлука на судот за привремените мерки, претседателот на Комисијата [[Африканска Унија|на Африканската унија]], [[Муса Факи Махамат|Муса Факи Махамат,]] изјави: „Пресудата го потврдува почитувањето на меѓународното право и потребата Израел императивно да ги исполни своите обврски“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653198|title=African Union chief reacts to UN court Gaza ruling|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127142818/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653198|archive-date=27 January 2024|accessdate=28 January 2024}}</ref> На 28 јануари Арапската лига одржала вонредна седница за да постигне „унифициран арапски став“ за тоа како да се обезбеди усогласеност на Израел со привремената одлука и како да се смета за „одговорен за поттикнување на геноцид во Газа“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/28/israels-war-on-gaza-live-aid-cuts-are-collective-punishment-unrwa?update=2655061|title=Arab League holds session on Israel's ICJ court case|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128145419/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/28/israels-war-on-gaza-live-aid-cuts-are-collective-punishment-unrwa?update=2655061|archive-date=28 January 2024|accessdate=29 January 2024}}</ref> Палестинскиот министер за надворешни работи, Ријад ал-Малики, ја поздрави привремената пресуда на Меѓународниот суд за правда, велејќи дека таа „ја признавала сериозноста на ситуацијата на терен“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/26/world-reacts-to-icj-ruling-on-south-africas-genocide-case-against-israel|title=World reacts to ICJ interim ruling in Gaza genocide case against Israel|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131142341/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/26/world-reacts-to-icj-ruling-on-south-africas-genocide-case-against-israel|archive-date=31 January 2024|accessdate=31 January 2024}}</ref> На 30 јануари 2024 година, заменик-палестинскиот претставник во ОН изјави: „Повикувањето на конвенцијата за геноцид... е дел од важна и одлучувачка промена што се случува веќе долго време“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/30/israels-war-on-gaza-live-israeli-forces-detain-dozens-in-un-shelter-raid?update=2660714|title=UN resolutions and ICJ ruling are 'building blocks': Palestinian ambassador|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240131072015/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/30/israels-war-on-gaza-live-israeli-forces-detain-dozens-in-un-shelter-raid?update=2660714|archive-date=31 January 2024|accessdate=31 January 2024}}</ref> Во март 2024 година, министерот за надворешни работи на Нов Зеланд, [[Винстон Питерс|Винстон Питерс,]] изјавил: „Нов Зеланд ги забележува и ги поздравува новите дополнителни мерки издадени од Меѓународниот суд на правдата во неговиот тековен случај за Газа и го повикуваме Израел да се придржува до новите мерки“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804846|title=New Zealand welcomes new ICJ measures|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401143348/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update=2804846|archive-date=1 April 2024|accessdate=1 April 2024}}</ref> ==== Во опозиција ==== Својата поддршка за Израел во спротиставување на случајот изразиле:{{Столбови-список|{{div col|colwidth=12em}} *{{flag|Austria}}<ref name="euronews20240112" /> * {{flag|Czech Republic}}<ref name="euronews20240112"/> * {{flag|Guatemala}}<ref name="jpost20240109"/> *{{flag|Hungary}}<ref name="euronews20240112"/> * {{flag|Italy}}<ref>{{Cite news|title=Israel has hit civilians in Gaza but no genocide- Tajani|url=https://www.ansa.it/english/news/world/2024/01/11/israel-has-hit-civilians-in-gaza-but-no-genocide-tajani_cb782ef9-62da-4959-b7ad-5176b8b40950.html|work=[[Agenzia Nazionale Stampa Associata]]|date=11 January 2024|access-date=16 January 2024|archive-date=16 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116120841/https://www.ansa.it/english/news/world/2024/01/11/israel-has-hit-civilians-in-gaza-but-no-genocide-tajani_cb782ef9-62da-4959-b7ad-5176b8b40950.html|url-status=live}}</ref> * {{flag|Paraguay}}<ref name="chileparaguay"/> * {{flag|United States}}<ref>{{Cite news|url=https://news.yahoo.com/us-not-seeing-acts-genocide-203435042.html|title=US 'not seeing acts of genocide' in Gaza, State Dept says|agency=[[Reuters]]|work=[[Yahoo! News]]|date=4 January 2024|access-date=16 January 2024|archive-date=16 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116120842/https://news.yahoo.com/us-not-seeing-acts-genocide-203435042.html|url-status=live}}</ref> * {{flag|United Kingdom}}<ref name="Raffi" /> {{div col end}}|colwidth=12em}} Случајот на Јужна Африка бил оспорен од [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], а портпаролот [[Совет за државна безбедност на САД|на Советот за национална безбедност]] на САД, [[Џон Кирби|Џон Кирби,]] изјавил дека САД го оцениле „поднесокот како неоснован, контрапродуктивен, целосно без никаква основа во фактите“,<ref>{{Наведени вести|url=https://jewishchronicle.timesofisrael.com/us-rebukes-south-africa-for-meritless-genocide-suit-against-israel/|title=US rebukes South Africa for 'meritless' genocide suit against Israel|date=4 January 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://archive.today/20240105145530/https://jewishchronicle.timesofisrael.com/us-rebukes-south-africa-for-meritless-genocide-suit-against-israel/|archive-date=5 January 2024|publisher=[[Jewish News Syndicate]]}}</ref> а американскиот државен секретар, [[Ентони Блинкен|Ентони Блинкен,]] го нарекол обвинението за геноцид против Израел „неоснован“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/us-news/2024-01-09/ty-article/.premium/blinken-genocide-charge-against-israel-meritless-palestinians-must-be-allowed-return/0000018c-ef8f-da6b-abdd-ffcf48d60000|title=Blinken: Genocide Charge Against Israel Is 'Meritless'; Palestinians Must Be Allowed Return to North Gaza|date=9 January 2024|work=[[Haaretz]]|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110034547/https://www.haaretz.com/us-news/2024-01-09/ty-article/.premium/blinken-genocide-charge-against-israel-meritless-palestinians-must-be-allowed-return/0000018c-ef8f-da6b-abdd-ffcf48d60000|archive-date=10 January 2024}}</ref> Гватемалската влада издала соопштение во кое се кажува дека поднесувањето било жално и дека Израел презема „легитимна одбрана од нападите на терористичката група Хамас“.<ref name="jpost20240109"/> Австрискиот канцелар [[Карл Нехамер]] и чешкиот премиер [[Петр Фијала|Петр Фиала]] во заедничка изјава рекле дека „се спротивставуваат на какви било обиди за политизирање на Меѓународниот суд за правда“.<ref name="euronews20240112"/> Унгарскиот министер за надворешни работи [[Петер Сијарто]] го осудил „легалниот напад извршен против Израел“.<ref name="euronews20240112"/> Британскиот премиер [[Риши Сунак]] сметал дека случајот на Јужна Африка бил „целосно неоправдан и погрешен“, според неговиот портпарол,<ref name="Raffi"/> а британската влада била обвинета за двојни стандарди и лицемерие, бидејќи Велика Британија, како и Канада, Германија, Данска, Франција и Холандија, се придружиле на случајот на Гамбија пред Меѓународниот суд за правда против Мјанмар во ноември 2023 година за извршување на геноцид врз Рохинџите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/law/2024/jan/07/uk-accused-of-hypocrisy-in-not-backing-claim-of-genocide-in-gaza-before-icj|title=UK accused of hypocrisy in not backing claim of genocide in Gaza before ICJ|date=7 January 2024|work=The Guardian|access-date=24 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125162942/https://www.theguardian.com/law/2024/jan/07/uk-accused-of-hypocrisy-in-not-backing-claim-of-genocide-in-gaza-before-icj|archive-date=25 January 2024}}</ref> Министерот за надворешни работи, [[Дејвид Камерон|Дејвид Камерон,]] го отфрлил случајот на Јужна Африка за геноцид пред Меѓународниот суд за правда класифицирајќи го како „глупост“ и велејќи дека Израел бил „демократија, земја со владеење на правото, земја со вооружени сили кои се посветени на почитување на владеењето на правото“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/israel-cameron-international-court-of-justice-gaza-mps-b2478376.html|title=Lord Cameron denies suggesting Israel has committed war crimes in Gaza|date=14 January 2024|work=The Independent|access-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203120306/https://www.independent.co.uk/news/uk/israel-cameron-international-court-of-justice-gaza-mps-b2478376.html|archive-date=3 February 2024}}</ref> Германската влада го објавила своето противење на барањето на Јужна Африка и својата намера да интервенира пред Меѓународниот суд за правда во име на Израел.<ref name="barrons20240112">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.barrons.com/news/germany-rejects-un-genocide-charge-against-israel-6af01195|title=Germany Rejects UN 'Genocide' Charge Against Israel|date=12 January 2024|work=Barron's|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113004908/https://www.barrons.com/news/germany-rejects-un-genocide-charge-against-israel-6af01195|archive-date=13 January 2024|accessdate=13 January 2024}}</ref> Германскиот вицеканцелар [[Роберт Хабек]] изјавил дека Израел не вршел геноцид во Газа,<ref name="euronews20240112"/> а германската министерка за надворешни работи, [[Аналена Бербок|Аналена Бербок,]] изјавила дека војната во Газа требало да се окарактеризира како „самоодбрана“, а не како геноцид.<ref>{{Наведени вести|url=https://gpil.jura.uni-bonn.de/2024/01/germany-rushes-to-declare-intention-to-intervene-in-the-genocide-case-brought-by-south-africa-against-israel-before-the-international-court-of-justice/|title=Germany Rushes to Declare Intention to Intervene in the Genocide Case brought by South Africa Against Israel Before the International Court of Justice|last=Talmon|first=Stefan|date=15 January 2024|access-date=24 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123095212/https://gpil.jura.uni-bonn.de/2024/01/germany-rushes-to-declare-intention-to-intervene-in-the-genocide-case-brought-by-south-africa-against-israel-before-the-international-court-of-justice/|archive-date=23 January 2024|publisher=German Practice in International Law}}</ref> Германската поддршка за Израел била критикувана од намибискиот претседател [[Херг Кеингоб|Хејг Геингоб,]] кој рекол дека Германија не успеала да извлече лекции откако го извршила [[Геноцидот на Хереро и Намакуа|геноцидот врз Хереро и Намакуа]] во 1904 година (во денешна Намибија): „Германија не може морално да изрази посветеност на Конвенцијата на Обединетите нации против геноцид, вклучително и искупување за геноцидот во Намибија, додека поддржува еквивалент на холокауст и геноцид во Газа.“<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/namibia-condemns-germany-for-defending-israel-in-icj-genocide-case|title=Namibia condemns Germany for defending Israel in ICJ genocide case|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114163817/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/namibia-condemns-germany-for-defending-israel-in-icj-genocide-case|archive-date=14 January 2024|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/namibia-pans-former-colonial-ruler-germany-for-defending-israel-from-genocide-claim/|title=Namibia pans former colonial ruler Germany for defending Israel from genocide claim|work=[[The Times of Israel]]|access-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114102604/https://www.timesofisrael.com/namibia-pans-former-colonial-ruler-germany-for-defending-israel-from-genocide-claim/|archive-date=14 January 2024|issn=0040-7909}}</ref> Во март 2026 година, Германија се повлекла од случајот и објавила дека повеќе нема да поднесува поднесоци во име на Израел, наведувајќи ја потребата да се подготви за [[Nicaragua v. Germany|сопствениот случај пред Меѓународниот суд за правда]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/germany-pulls-support-for-israel-in-icj-genocide-case-as-it-faces-own-accusations/|title=Germany pulls support for Israel in ICJ genocide case as it faces own accusations|last=Bartov|first=Shira Li|date=21 March 2026|work=The Times of Israel}}</ref> ==== Неутралност ==== Канадскиот премиер, [[Џастин Трудо]], изјавил дека не ја прифаќа премисата на предлогот за геноцид на Јужна Африка, иако „Глобал Аферс Канада“ изјавил дека Канада ќе се придржува до пресудата на Меѓународниот суд за правда во случајот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/canadian-uk-leaders-reject-premise-of-icj-genocide-case-against-israel/|title=Canadian, UK leaders reject premise of ICJ genocide case against Israel|date=13 January 2024|work=The Times of Israel|access-date=18 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116124953/https://www.timesofisrael.com/canadian-uk-leaders-reject-premise-of-icj-genocide-case-against-israel/|archive-date=16 January 2024}}</ref><ref name="cbc20240116" /> а лидерот на опозициските конзервативци, [[Пјер Поилиев|Пјер Поилиев,]] го обвинил Трудо за „злокобен и лицемерен“ двоен говор по ова прашање.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/americas/canada-doesnt-accept-premise-s-africa-genocide-motion-pm-2024-01-12/|title=Canada doesn't accept premise of S. Africa genocide motion -PM|date=12 January 2024|work=Reuters}}</ref> Нејасната позиција на Канада предизвикала конфузија и првично била погрешно објавено дека Канада се спротивставила на барањето,<ref name="cbc20240116">{{Наведени вести|url=https://www.cbc.ca/news/politics/israel-gaza-genocide-international-court-justice-hague-south-africa-1.7084682|title=After days of confusion, Trudeau government says it will abide by ICJ on genocide case against Israel|date=16 January 2024|work=CBC News|access-date=18 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118183253/https://www.cbc.ca/news/politics/israel-gaza-genocide-international-court-justice-hague-south-africa-1.7084682|archive-date=18 January 2024}}</ref> а генералниот конзул на Израел во Торонто, Идит Шамир, тврдел дека „Канада била на страната на Израел во неговата одбрана од обвинувањата за геноцид“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thestar.com/politics/federal/justin-trudeau-breaks-silence-over-canadas-position-on-israel-genocide-allegations/article_613ade0a-b16b-11ee-b3e1-4b98cc95f239.html|title=Justin Trudeau breaks silence over Canada's position on Israel genocide allegations|date=12 January 2024|work=[[Toronto Star]]|access-date=18 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118030639/https://www.thestar.com/politics/federal/justin-trudeau-breaks-silence-over-canadas-position-on-israel-genocide-allegations/article_613ade0a-b16b-11ee-b3e1-4b98cc95f239.html|archive-date=18 January 2024}}</ref> На 18 јануари 2024 година, амбасадорот на Израел во Канада ја повикал канадската влада да ја разјасни својата позиција.<ref>{{Наведени вести|url=https://edmontonjournal.com/news/politics/trudeau-government-needs-to-clarify-stance-on-genocide-claims-against-israel-ambassador-says|title=Trudeau government needs to clarify stance on 'genocide' claims against Israel, ambassador says|date=18 January 2024|work=Edmonton Journal|access-date=19 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123214900/https://edmontonjournal.com/news/politics/trudeau-government-needs-to-clarify-stance-on-genocide-claims-against-israel-ambassador-says|archive-date=23 January 2024}}</ref> Австралискиот премиер [[Ентони Албанезе]] изјавил дека австралиската влада нема да учествува во случајот за геноцид на Јужна Африка против Израел,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/15/albanese-australia-un-icj-genocide-trial-israel-south-africa-wont-participate|title=Albanese says Australia will not participate in ICJ case against Israel and instead focus on 'political solution'|last=Hurst|first=Daniel|date=15 January 2024|work=The Guardian|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115165854/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/15/albanese-australia-un-icj-genocide-trial-israel-south-africa-wont-participate|archive-date=15 January 2024}}</ref> а австралиската министерка за надворешни работи [[Пени Вонг]] изјавила дека „Нашата поддршка за Меѓународниот суд за правда и почитувањето на неговата независност не значи дека ја прифаќаме премисата на случајот на Јужна Африка“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_WRE170_a_GGL&dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fnation%2Fpolitics%2Fpenny-wong-unveils-21m-in-gaza-aid%2Fnews-story%2F04a09d19e2f37cd893a7307cef546358&memtype=anonymous&mode=premium&v21=GROUPA-Segment-2-NOSCORE&V21spcbehaviour=append|title='We don't accept' genocide case: Wong|date=16 January 2024|work=[[The Australian]]}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.afr.com/world/middle-east/albanese-ducks-taking-a-stand-on-israeli-genocide-court-case-20240116-p5exlk|title=Australia doesn't accept 'premise' of Israel genocide claim: Wong|date=16 January 2024|work=Financial Review|access-date=17 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117180051/https://www.afr.com/world/middle-east/albanese-ducks-taking-a-stand-on-israeli-genocide-court-case-20240116-p5exlk|archive-date=17 January 2024}}</ref> Лидерот на опозицијата, [[Питер Датон]], го критикувал ставот на австралиската влада за тоа што не се спротивставила на случајот против Израел, за гласањето за доделување дополнителни права на палестинската делегација во ОН, за доделувањето визи на Палестинците кои бегале од конфликтот и за тоа што не гласале против гласањето на ОН со кое бил повикан Израел да ја прекине окупацијата на палестинските територии.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/oct/13/how-australias-political-parties-have-split-over-israel-and-gaza|title=How Australia's political parties have split over Israel and Gaza|last=Hurst|first=Daniel|date=12 October 2024|work=The Guardian|access-date=8 January 2025}}</ref> Портпаролот на [[Европска комисија|Европската комисија]] за надворешни работи, Питер Стано, изјавил дека „Европската Унија не била дел од оваа тужба... Ова воопшто не е наша работа да го коментираме.“<ref name="euronews20240112"/><ref>{{Наведени вести|url=https://euobserver.com/africa/157935|title=Understanding EU's silence on ICJ Gaza 'genocide' case|date=17 January 2024|work=[[EUobserver]]|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126100956/https://euobserver.com/africa/157935|archive-date=26 January 2024}}</ref> Подоцна, откако Меѓународниот суд за правда донел одлука за привремени мерки, Комисијата изјавила: „Наредбите на Меѓународниот суд на правдата се обврзувачки за страните и тие мора да ги почитуваат. ЕУ очекува нивно целосно, непосредно и ефикасно спроведување.“<ref name="telegraph-20240126">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/01/26/icj-genocide-ruling-israel-threatens-global-support-biden/|title=ICJ genocide ruling threatens global support for Israel|last=Nuki|first=Paul|date=26 January 2024|work=The Daily Telegraph|access-date=27 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127002158/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/01/26/icj-genocide-ruling-israel-threatens-global-support-biden/|archive-date=27 January 2024}}</ref> На 3 април 2025 година Никарагва ја повлекла својата интервенција иако првично интервенирала во случајот против Израел.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/nicaragua-walks-back-request-to-join-icj-genocide-case-against-israel/|title=Nicaragua walks back request to join ICJ genocide case against Israel|last=Berman|first=Lazar|date=April 3, 2025|publisher=[[The Times of Israel]]}}</ref> === Движења, партии и синдикати === Тужбата била поддржана и од стотици активистички групи, невладини организации, политички партии, синдикати и други организации, при што (до средината на јануари 2024 година) над 1.400 изразиле поддршка во форма на писмо организирано од новоформираната Меѓународна коалиција за запирање на геноцидот во Палестина.<ref name="News Central TV">{{Наведена мрежна страница|url=https://newscentral.africa/over-100-global-organisations-rally-for-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj/|title=Over 100 Global Organisations Rally for South Africa's Genocide Case Against Israel at ICJ|last=Jimoh|first=Abdullahi|date=4 January 2024|work=News Central TV|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106123615/https://newscentral.africa/over-100-global-organisations-rally-for-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj/|archive-date=6 January 2024|accessdate=6 January 2024}}</ref><ref name="Common Dreams">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.commondreams.org/news/support-south-africa-icj|title=100+ Global Rights Groups Urge Support for South Africa's Genocide Case Against Israel at ICJ|last=Conley|first=Julia|date=3 January 2024|work=[[Common Dreams]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106123613/https://www.commondreams.org/news/support-south-africa-icj|archive-date=6 January 2024|accessdate=6 January 2024}}</ref><ref name="Progressive International 2024">{{Наведена мрежна страница|url=https://progressive.international/wire/2024-01-08-we-support-south-africas-genocide-convention-case-against-israel/en/|title=We Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel|date=8 January 2024|work=Progressive International|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108224921/https://progressive.international/wire/2024-01-08-we-support-south-africas-genocide-convention-case-against-israel/en/|archive-date=8 January 2024|accessdate=8 January 2024}}</ref><ref name="South Africa's ICJ Case Against Israel Backed by Over 1,000 Organizations">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.palestinechronicle.com/south-africas-icj-case-against-israel-backed-by-over-1000-organizations/|title=South Africa's ICJ Case Against Israel Backed by Over 1,000 Organizations|date=10 January 2024|work=The Palestine Chronicle|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112210235/https://www.palestinechronicle.com/south-africas-icj-case-against-israel-backed-by-over-1000-organizations/|archive-date=12 January 2024|accessdate=13 January 2024}}</ref><ref name="Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ">{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSckfVUjnsu-ypbFsbczDRc6XxUoQ-5sVJPLQcVLnfRkkLpiyg/viewform|title=Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ|date=30 December 2023|work=Google Forms|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112210234/https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSckfVUjnsu-ypbFsbczDRc6XxUoQ-5sVJPLQcVLnfRkkLpiyg/viewform|archive-date=12 January 2024|accessdate=13 January 2024}}</ref> Некои од потписниците на тоа писмо и други поддржувачки организации биле:{{Столбови-список|{{div col|colwidth=12em}} * [[Ал-Хак]]<ref name="Al-Haq">{{Cite web|title=Welcoming South Africa's Principled Move to Pursue Justice for Israel's Genocide against Palestinians in Gaza at the International Court of Justice|url=https://www.alhaq.org/advocacy/22456.html|website=Al-Haq|access-date=14 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113203535/https://www.alhaq.org/advocacy/22456.html|url-status=live}}</ref> * [[Центар за човекови права Ал-Мезан]]<ref name="Al-Haq" /> * [[Амнести Интернешнл]]<ref>{{Cite web|title=Amnesty International calls ICJ hearings 'vital step' to protect Palestinians|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/11/israels-war-on-gaza-live-israel-pounds-gaza-ahead-of-icj-genocide-hearing?update=2612254|website=Al Jazeera|access-date=12 January 2024|archive-date=12 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112003609/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/11/israels-war-on-gaza-live-israel-pounds-gaza-ahead-of-icj-genocide-hearing?update=2612254|url-status=live}}</ref> * [[Бојкот одвнатре]]<ref name="Progressive International 2024" /><ref name="Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ" /><ref>{{Cite web|title=Boycott from Within Twitter Page: Likes|url=https://twitter.com/BFW_IL/likes|website=Twitter|access-date=14 January 2024|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170304/https://twitter.com/BFW_IL/likes|url-status=live}}</ref> * [[КодРозов]]<ref name="peace">{{Cite press release|last=Garriga|first=Melissa|date=2 January 2024|title=Peace Groups Urge Countries to Join South Africa in Charging Israel With Genocide|url=https://www.codepink.org/icj_petition_delivery|location=Washington, D.C.|publisher=[[CodePink]]|access-date=5 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240103001846/https://www.codepink.org/icj_petition_delivery|archive-date=3 January 2024|url-status=live}}</ref><ref name="News Central TV" /><ref name="Common Dreams" /> * Деколонизатор<ref>{{Cite web|author=De-Colonizer|title=N/A|url=https://www.facebook.com/decolonizer/posts/pfbid0y1kA5e1ozRmMr8xJbQvnTmCVMUUikvGGA7qVFunmdVwiTRVdzySPA6kUiwQLxjPhll|website=Facebook|date=16 January 2024|access-date=18 January 2024|archive-date=19 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119114006/https://www.facebook.com/decolonizer/posts/pfbid0y1kA5e1ozRmMr8xJbQvnTmCVMUUikvGGA7qVFunmdVwiTRVdzySPA6kUiwQLxjPhll|url-status=live}}</ref><ref name="Progressive International 2024" /><ref name="Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ" /> * [[Демократски социјалисти на Америка]]<ref name="Progressive International 2024" /> * [[Хјуман рајтс воч]]<ref name="apnews20231229"/><ref>{{Cite web|title=Genocide Case against Israel at World Court|url=https://www.hrw.org/the-day-in-human-rights/2024/01/10|website=Human Rights Watch|date=10 January 2024|access-date=14 January 2024|archive-date=13 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113161236/https://www.hrw.org/the-day-in-human-rights/2024/01/10|url-status=live}}</ref>{{sfn|Human Rights Watch|2024}} * [[Меѓународна еврејска антиционистичка мрежа]]<ref name="Progressive International 2024" /> * [[Меѓународно народно собрание]]<ref name="ejiltalk20240110"/> * [[Израелски комитет против рушење куќи]]<ref name="Progressive International 2024" /><ref name="Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ" /><ref>{{Cite web |author=Israeli Committee Against House Demolitions |title=N/A |url=https://www.facebook.com/ICAHDRebuilding/posts/pfbid02Vo7Ms9W7Te4q4S36e5kMqxZe6FSZF8MpGww66Y7YobpV6LFTvk5PPxYKiiUAQ465l |website=Facebook |date=4 January 2024 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114051745/https://www.facebook.com/ICAHDRebuilding/posts/pfbid02Vo7Ms9W7Te4q4S36e5kMqxZe6FSZF8MpGww66Y7YobpV6LFTvk5PPxYKiiUAQ465l |url-status=live}}</ref> * Израелците против апартхејдот<ref name="Progressive International 2024" /><ref name="Organizational Sign-on Letter Calling on States to Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel at the ICJ" /><ref>{{Cite web |first=Ofer |last=Neiman |title=N/A |url=https://twitter.com/ofer_n/status/1745799669517541813|website=Twitter |date=12 January 2024 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114055741/https://twitter.com/ofer_n/status/1745799669517541813 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |first=Alasdair |last=Soussi |title=Who is Israeli MP Ofer Cassif, why is he backing South Africa at the ICJ? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/11/who-is-israeli-mp-ofer-cassif-why-is-he-backing-south-africa-at-the-icj |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=11 January 2024 |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114093746/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/11/who-is-israeli-mp-ofer-cassif-why-is-he-backing-south-africa-at-the-icj |url-status=live}}</ref> * [[Еврејски глас за мир]]<ref name="Progressive International 2024" /> * [[Виа Кампесина|Ла Виа Кампесина]]<ref name="ejiltalk20240110" /> * [[Национална адвокатска асоцијација]]<ref name="News Central TV" /> * [[Фондација Нелсон Мандела]]<ref>{{Cite news |last1=Heinrich |first1=Mark |title=Reaction to South Africa's UN court case against Israel's war in Gaza |url=https://www.reuters.com/world/reaction-south-africas-un-court-case-against-israels-war-gaza-2024-01-11/ |access-date=11 January 2024 |work=[[Reuters]] |archive-date=15 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240515182529/https://www.reuters.com/world/reaction-south-africas-un-court-case-against-israels-war-gaza-2024-01-11/ |url-status=live}}</ref> * [[Лабуристичка партија на Нов Зеланд]]<ref>{{Cite news |title=Labour urges government to back Gaza genocide case at International Court |url=https://www.rnz.co.nz/news/political/506371/labourljnmmdbginj-urges-government-to-back-gaza-genocide-case-at-international-court|access-date=13 January 2024 |work=[[Radio New Zealand]] |date=10 January 2024 |archive-date=15 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170031/https://www.rnz.co.nz/news/political/506371/labour-urges-government-to-back-gaza-genocide-case-at-international-court |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |work=[[New Zealand Labour Party]] |title=Release: Labour calls on Govt to intervene in case against Israel |url=https://www.labour.org.nz/news-labour_calls_on_govt_to_join_case_against_israel |date=10 January 2024 |access-date=19 January 2024 |archive-date=18 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118152715/https://www.labour.org.nz/news-labour_calls_on_govt_to_join_case_against_israel |url-status=live}}</ref> * [[Палестински центар за човекови права]]<ref name="Al-Haq" /> * [[Палестинска општа федерација на синдикати]]<ref name="ejiltalk20240110" /> * [[Мрежа на палестински невладини организации|Мрежа на палестински невладини организации]]<ref name="ejiltalk20240110" /> * [[Прогресивна интернационала]]<ref name="peace" /><ref name="News Central TV" /><ref name="Common Dreams" /> * [[Акција на корените]]<ref name="peace" /><ref name="News Central TV" /><ref name="Common Dreams" /> * [[Народен форум]]<ref name="peace" /><ref name="News Central TV" /><ref name="Common Dreams" /> * [[Меѓународна лига на жени за мир и слобода]]<ref>{{Cite web|date=11 January 2024|title=Nothing Justifies Genocide: ICJ Hearings – South Africa v. Israel|url=https://www.wilpf.org/nothing-justifies-genocide-icj-hearings-south-africa-v-israel/|access-date=11 January 2024|website=WILPF|language=en-GB|archive-date=11 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111145031/https://www.wilpf.org/nothing-justifies-genocide-icj-hearings-south-africa-v-israel/|url-status=live}}</ref> * [[Свет надвор од војната]]<ref name=peace/><ref name="News Central TV"/><ref name="Common Dreams"/> * [[Marche mondiale des Femmes|Светски марш на жените]]<ref name="ejiltalk20240110" /> {{div col end}}|colwidth=20em}} === Поединци и други групи === ==== Јавно мислење ==== Во август 2025 година, спроведената анкета од страна на „Економист“ и „ЈуГов“ покажала зголемување на процентот на Американци кои верувале дека Израел вршел геноцид врз палестинските цивили. Во оваа анкета, 43% одговориле со „да“, во споредба со 28% кои рекле „не“, додека 29% останале несигурни<ref>{{Наведени вести|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/national/article311593997.html|title=Is a genocide happening in Gaza? Poll reveals huge divide|last=Rascius|first=Brendan|date=5 August 2025|work=[[Miami Herald]]|access-date=11 August 2025}}</ref> што претставувало пораст во однос на анкетата од јануари 2024 година спроведена од истите организации, каде што 35% одговориле со „да“, 36% рекле „не“, а 29% не биле сигурни.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/jan/24/americans-believe-israel-committing-genocide-poll|title=More than one-third of Americans believe Israel is committing genocide, poll shows|last=Luscombe|first=Richard|date=24 January 2024|work=[[The Guardian]]|access-date=11 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125091836/https://www.theguardian.com/us-news/2024/jan/24/americans-believe-israel-committing-genocide-poll|archive-date=25 January 2024}}</ref> Во јуни 2024 година во анкетата спроведена од [[Леже (компанија)|Леже]], а нарачана од [[National Post|„Нешнал пост“]], резултатите покажувале дека 45% од Канаѓаните верувале дека Израел вршел геноцид во Појасот Газа, при што 23% велат дека не е, а 32% велат дека не знаат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://leger360.com/wp-content/uploads/2024/06/Leger-x-CP-_Conflicts.pdf|title=Perception and Insights on Middle East and Ukraine-Russia Conflicts|publisher=Léger|archive-url=https://web.archive.org/web/20240627104449/https://leger360.com/wp-content/uploads/2024/06/Leger-x-CP-_Conflicts.pdf|archive-date=27 June 2024|accessdate=1 October 2024}}</ref> Во јуни 2025 година, анкета на YouGov нарачана од [[Акција за човештвото|„Акција за хуманост“]] и [[Меѓународен центар за правда за Палестинците|Меѓународниот центар за правда за Палестинците]] покажала дека 45% од возрасните во Велика Британија верувале дека дејствијата на Израел во Газа „претставуваат злосторство на геноцид“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.middleeasteye.net/news/poll-nearly-half-uk-believe-israel-committing-genocide-gaza-two-thirds-support-arresting|title=Poll: Half of UK say Israel committing genocide in Gaza, majority support Netanyahu arrest|date=18 June 2025|work=[[Middle East Eye]]|access-date=11 August 2025}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/6/18/growing-number-of-britons-view-israels-actions-in-gaza-as-genocide-poll|title='Growing number' of Britons view Israel's actions in Gaza as genocide: Poll|date=18 June 2025|work=[[Al Jazeera]]|access-date=11 August 2025}}</ref> ==== Академици ==== Израелскиот историчар за ,,геноцид", [[Раз Сегал]], изјавил дека случајот бил значаен поради „планината од докази за геноцидна намера што ја изразиле луѓе со команден авторитет“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/12/israels-war-on-gaza-live-us-uk-launch-strikes-on-houthis-report?update=2615701|title=Genocide scholar says South Africa has made 'strong case'|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113022430/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/12/israels-war-on-gaza-live-us-uk-launch-strikes-on-houthis-report?update=2615701|archive-date=13 January 2024|accessdate=13 January 2024}}</ref> Професорот Илијас Бантекас од [[Универзитет „Хамад бин Калифа“|Универзитетот Хамад Бин Калифа]], одговарајќи на пресудата на судот за привремените мерки изјавил: „Читајќи меѓу редовите, ова е јасен повик дека постојат докази дека Израел извршил геноцид“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652434|title=ICJ ruling highlights 'evidence that Israel has committed genocide'|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128054141/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652434|archive-date=28 January 2024|accessdate=28 January 2024}}</ref> Професорката [[Дијана Буту]] го критикувала одговорот на Канада на привремената пресуда за вклучување на „расистички израелски теми за разговор“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652067|title=Buttu slams Canada's response to ICJ ruling on Gaza genocide|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128062834/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652067|archive-date=28 January 2024|accessdate=28 January 2024}}</ref> Група правни експерти од Нов Зеланд, предводени од [[Дејвид Вилијамс (новозеландски правен научник)|Дејвид Вилијамс]] и [[Џејн Келси]], потпишале отворено писмо во кое го повикувале новозеландскиот премиерот [[Кристофер Луксон]] да ја поддржи петицијата на Јужна Африка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thepost.co.nz/nz-news/350142118/government-urged-join-genocide-case-against-israel|title=Government urged to join genocide case against Israel|last=Wong|first=Justin|work=The Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111044013/https://www.thepost.co.nz/nz-news/350142118/government-urged-join-genocide-case-against-israel|archive-date=11 January 2024|accessdate=14 January 2024}}</ref> Професор по меѓународно право на [[Универзитетот во Женева]], Марко Сасоли рекол дека не „сите на Запад се за Израел и [не] сите на Глобалниот Југ се против Израел“, додавајќи дека „И западните држави и Глобалниот Југ имаат двојни стандарди, а двојните стандарди се отров за кредибилитетот на меѓународното право“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.france24.com/en/live-news/20240126-south-africa-s-genocide-case-against-israel-rallies-global-south-support|title=South Africa's genocide case against Israel rallies Global South support|date=26 January 2024|work=France 24|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126113950/https://www.france24.com/en/live-news/20240126-south-africa-s-genocide-case-against-israel-rallies-global-south-support|archive-date=26 January 2024}}</ref> Професорот [[Алан Дершовиц]] тврдел дека Израел направил грешка што се потчинил на надлежноста на судот на Меѓународниот суд за правда, бидејќи „...тоа не бил вистински суд...тој ја одразува надворешната политика, а не владеењето на правото, а не судството“ и понатаму тврдел дека „[обвинението за геноцид против Израел] ...е една од најапсурдните злоупотреби на судскиот процес во модерната историја“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ynetnews.com/article/sytmqorf6|title=Israel erred in submitting to ICJ jurisdiction, says Alan Dershowitz|last=Cohen|first=Nir (Shoko)|date=24 January 2024|work=Ynetnews|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240124134125/https://www.ynetnews.com/article/sytmqorf6|archive-date=24 January 2024}}</ref> ==== Службеници ==== Поранешната судијка во [[Врховен суд на Канада|Врховниот суд на Канада]], [[Розали Абела|Розали Силберман Абела]], ја нарекла постапката пред Меѓународниот суд за правда како „злоупотреба на принципите на меѓународниот правен поредок“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/article-south-africas-genocide-case-against-israel-exploits-the-post-war-legal/|title=The genocide case against Israel is an abuse of the postwar legal order|date=9 January 2024|work=The Globe and Mail|access-date=3 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241116070706/https://www.theglobeandmail.com/opinion/article-south-africas-genocide-case-against-israel-exploits-the-post-war-legal/|archive-date=16 November 2024}}</ref> Пјер Поилиевре, кој бил лидер на [[Парламентарната опозиција|официјалната опозиција]] на Канадската [[Конзервативна партија на Канада|конзервативна партија]], го нарекол обвинението „бесрамен и нечесен напад врз еврејскиот народ и еврејската држава“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nst.com.my/world/world/2024/01/1000707/canada-doesnt-accept-premise-s-africa-genocide-motion-pm|title=Canada doesn't accept premise of S. Africa genocide motion -PM|date=13 January 2024|work=[[New Straits Times]]|publisher=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115200642/https://www.nst.com.my/world/world/2024/01/1000707/canada-doesnt-accept-premise-s-africa-genocide-motion-pm|archive-date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024|quote=Canada's opposition Conservative Party, which has a commanding lead in the polls, accused Trudeau of "sinister and hypocritical" double speak on the issue.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-position-south-africa-icj-genocide-israel-1.7081896|title=Trudeau says Canada supports the UN court but not necessarily genocide claim against Israel|date=12 January 2024|work=[[CBC News]]|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115182015/https://www.cbc.ca/news/politics/canada-position-south-africa-icj-genocide-israel-1.7081896|archive-date=15 January 2024|quote=Conservative Leader Pierre Poilievre dismissed South Africa's genocide allegations against Israel, calling them a shameless and dishonest attack on Jewish people and the Jewish state. "I find it incredible these countries have not accused Hamas of genocide when it's in Hamas's charter that they want to commit genocide against Israel."}}</ref> Израелскиот политичар и претставник на левичарската партија [[Хадаш]], [[Офер Касиф]], ја потпишал петицијата на Јужна Африка и го обвинил Израел за геноцид,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-08/ty-article/.premium/israeli-mk-causes-uproar-in-knesset-after-signing-petition-accusing-israel-of-genocide/0000018c-e918-db55-a39e-ff9c0cf70000|title=Israeli MK Causes Uproar in Knesset After Signing Petition Accusing Israel of Genocide in Gaza|work=Haaretz|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240109193729/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-08/ty-article/.premium/israeli-mk-causes-uproar-in-knesset-after-signing-petition-accusing-israel-of-genocide/0000018c-e918-db55-a39e-ff9c0cf70000|archive-date=9 January 2024|language=en}}</ref> а како одговор на оваа акција, пратениците започнале постапка за негово исклучување од Кнесетот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-09/ty-article/.premium/70-israeli-lawmakers-sign-motion-to-expel-mk-for-supporting-icj-genocide-charges/0000018c-ed46-d7fa-a9be-fd67f72f0000|title=70 Israeli Lawmakers Sign Motion to Expel MK for Supporting ICJ Genocide Charges|work=Haaretz|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240109193426/https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-09/ty-article/.premium/70-israeli-lawmakers-sign-motion-to-expel-mk-for-supporting-icj-genocide-charges/0000018c-ed46-d7fa-a9be-fd67f72f0000|archive-date=9 January 2024|language=en}}</ref> но на крајот не успеал да го добие потребното [[супермнозинство]] во [[Кнесет|Кнесетот]] и Касиф го задржал своето место.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-assembly-falls-short-vote-expel-lawmaker-over-genocide-case-2024-02-19/|title=Israel assembly falls short in vote to expel lawmaker over genocide case|date=19 February 2024|work=Reuters|accessdate=26 February 2024}}</ref> Сепак, други израелски претставници ја отфрлиле пресудата, а двајца министри во коалициската влада го обвиниле судот за антисемитска пристрасност.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/26/israeli-officials-accuse-international-court-of-justice-of-antisemitic-bias|title=Israeli officials accuse international court of justice of antisemitic bias|last=McKernan|first=Bethan|date=26 January 2024|work=The Guardian|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126183321/https://www.theguardian.com/world/2024/jan/26/israeli-officials-accuse-international-court-of-justice-of-antisemitic-bias|archive-date=26 January 2024|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ben-gvir-slams-icj-as-antisemitic-says-israel-should-ignore-ruling-on-provisional-measures/|title=Ben Gvir slams ICJ as antisemitic, says Israel should ignore ruling on provisional measures|date=26 January 2024|work=[[The Times of Israel]]|access-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126173139/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ben-gvir-slams-icj-as-antisemitic-says-israel-should-ignore-ruling-on-provisional-measures/|archive-date=26 January 2024}}</ref> Високиот комесар на ОН за човекови права, [[Фолкер Турк]], изјавил: '''„Не е крвна клевета да се осудува неуспехот да се повикаат на одговорност израелските војници и вооружените доселеници кои убија стотици Палестинци на Западниот Брег од 7 октомври, или продолжувањето на војната чиешто спроведување покрена сериозни загрижености во однос на меѓународното хуманитарно право и правото за човекови права.'''“<ref>{{Наведени вести|url=https://www.haaretz.com/opinion/2024-01-10/ty-article-opinion/concern-about-palestinian-and-israeli-human-rights-isnt-a-blood-libel/0000018c-ea41-d0e9-a3de-fecd536b0000|title=Concern About Palestinian and Israeli Human Rights Is Not a 'Blood Libel'|work=Haaretz|access-date=10 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110170902/https://www.haaretz.com/opinion/2024-01-10/ty-article-opinion/.premium/concern-about-palestinian-and-israeli-human-rights-isnt-a-blood-libel/0000018c-ea41-d0e9-a3de-fecd536b0000|archive-date=10 January 2024}}</ref> Британскиот министер за надворешни работи во сенка [[Дејвид Лами]], изјавил дека привремената одлука на Меѓународниот суд за правда „утврдувала итни привремени мерки што мора да се следат, а Израел сега мора целосно да ги почитува наредбите во оваа пресуда“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652033|title=UK's Labour Party calls on Israel to comply with ICJ genocide ruling 'in full'|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128063002/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2652033|archive-date=28 January 2024|accessdate=28 January 2024}}</ref> ==== Религиозни групи ==== [[Национален совет на канадски муслимани|Националниот совет на канадски муслимани]] изјавил дека биле „премногу разочаран“ од одговорот на канадската влада.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ctvnews.ca/politics/canada-doesn-t-support-premise-of-south-africa-s-case-against-israel-at-world-court-1.6723350|title=Canada not getting behind 'premise' of South Africa's genocide case against Israel|date=12 January 2024|work=[[CTV News]]|access-date=18 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117211124/https://www.ctvnews.ca/politics/canada-doesn-t-support-premise-of-south-africa-s-case-against-israel-at-world-court-1.6723350|archive-date=17 January 2024}}</ref> [[Христијански ционисти|Христијанските ционистички]] групи низ цела Јужна Африка, вклучувајќи ја „Christian View Network“, „Bridges for Peace“ и „International Christian Embassy in Jerusalem“, ја осудиле одлуката на нивната влада да го тужи Израел пред Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведени вести|url=https://m.jpost.com/christianworld/article-781640|title=South African Christian leaders oppose ICJ charge: Cannot keep silent|date=10 January 2024|work=[[Jerusalem Post]]|access-date=12 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115170047/https://www.jpost.com/christianworld/article-781640|archive-date=15 January 2024}}</ref> ==== Друго ==== На 9 јануари 2024 година, во отворено писмо до Меѓународниот суд за правда потпишано од над 600 Израелци ја искажале својата поддршка за случајот на Јужна Африка.<ref name="Jerusalem 2024 n767">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newarab.com/news/over-650-israelis-back-south-africa-icj-case-against-israel|title=Over 650 Israelis back South Africa ICJ case against Israel|last=Husseini|first=Ibrahim|date=9 January 2024|work=The New Arab|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110102414/https://www.newarab.com/news/over-650-israelis-back-south-africa-icj-case-against-israel|archive-date=10 January 2024|accessdate=10 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.ewn.co.za/2024/01/08/over-400-israeli-citizens-sign-petition-backing-sa-s-genocide-case-vs-israel|title=Over 400 Israeli citizens sign petition backing SA's genocide case vs Israel|last=Dentlinger|first=Lindsay|date=8 January 2024|work=[[Eyewitness News (South Africa)]]|access-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108161221/https://www.ewn.co.za/2024/01/08/over-400-israeli-citizens-sign-petition-backing-sa-s-genocide-case-vs-israel|archive-date=8 January 2024}}</ref> На 18 јануари, група преживеани од [[босанскиот геноцид]] напишале отворено писмо до Меѓународниот суд за правда, барајќи од судот „брзо да ги спроведе потребните привремени мерки за заштита на Палестинците во Газа“ и да избегне повторување на „тешката грешка“ на неуспехот да се заштитат цивилите од геноцид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/18/israels-war-on-gaza-live-medicine-arrives-for-captives-palestinians?update=2629533|title=Bosnia's Srebrenica genocide survivors urge UN court to protect Gaza|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240118105441/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/18/israels-war-on-gaza-live-medicine-arrives-for-captives-palestinians?update=2629533|archive-date=18 January 2024|accessdate=19 January 2024}}</ref> [[Саша Полаков-Сурански]], пишувајќи за ''[[Foreign Policy|„Форин полиси“]]'', ја критикувал јужноафриканската влада за лицемерие и двојни стандарди, потсетувајќи дека Јужна Африка не успеала да го уапси суданскиот претседател [[Омар ал-Башир]] за време на неговата посета на Јужна Африка, и покрај тоа што Башир бил обвинет за [[Геноцид во Дарфур (2003–2005)|геноцид]] и бил баран од [[Меѓународен кривичен суд|Меѓународниот кривичен суд]] (МКС), и не ја осуди рускиот [[Руска инвазија на Украина (2022)|напад на Украина]], а воедно и не сакала да се придржува до налогот за апсење на Меѓународниот кривичен суд за рускиот претседател [[Владимир Путин]].<ref>{{Наведени вести|url=https://foreignpolicy.com/2024/02/01/south-africa-israel-gaza-genocide-icj-global-south-ukraine/|title=What South Africa Really Won at the ICJ|date=1 February 2024|work=Foreign Policy|access-date=28 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409091054/https://foreignpolicy.com/2024/02/01/south-africa-israel-gaza-genocide-icj-global-south-ukraine/|archive-date=9 April 2024}}</ref> Во ''„Форин полиси“'' исто така нешто рекол и аналитичарот Стефан Печдималџи, односно дека барањето на Турција да се приклучи на случајот „ја истакнува неограничената лицемерие што ги карактеризира обвинувањата за геноцид изнесени од многу влади“, пишувајќи дека континуираното негирање на [[Ерменски геноцид|ерменскиот геноцид]] од страна на Турција ѝ дава „мал кредибилитет да биде арбитер за тоа што претставува геноцид“.<ref name="FP: Turkey" /> Воедно тврдел дека дозволувањето на Турција да се приклучи на случајот ја покажувало тенденцијата на меѓународната заедница да ги третира обвинувањата за геноцид како [[политички фудбал]], а не како сериозно прашање.<ref name="FP: Turkey">{{Наведена мрежна страница|url=https://foreignpolicy.com/2024/05/16/turkey-armenian-genocide-israel-gaza-icj-south-africa/|title=Genocide Allegations Are Not a Political Football|last=Pechdimaldji|first=Stephan|date=16 May 2024|work=[[Foreign Policy]]|accessdate=4 September 2025}}</ref> == Влијание == Една недела откако Меѓународниот суд за правда ја донела својата привремена одлука, јужноафриканскиот министер за надворешни работи, [[Наледи Пандор|Наледи Пандор,]] изјавил дека Израел ја игнорира наредбата на судот, при што ИДФ убиле речиси 1.000 луѓе во тие 7 дена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/2/one-week-after-icj-ruling-is-israel-following-the-courts-orders|title=One week after ICJ ruling, is Israel following the court's orders?|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203221640/https://www.aljazeera.com/news/2024/2/2/one-week-after-icj-ruling-is-israel-following-the-courts-orders|archive-date=3 February 2024|accessdate=4 February 2024}}</ref>{{Efn|One week after making this statement, Pandor stated that she had received threatening messages from Israeli intelligence against her and her family.<ref>{{Cite web|title=South Africa's foreign minister seeks extra security after threats|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/9/israels-war-on-gaza-live-fear-in-rafah-as-israel-prepares-ground-attack?update=2694700|website=Al Jazeera|access-date=11 February 2024|archive-date=10 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240210200720/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/9/israels-war-on-gaza-live-fear-in-rafah-as-israel-prepares-ground-attack?update=2694700|url-status=live}}</ref>}} Уште во декември 2023 година, активистите во Израел се обидувале да го блокираат влегувањето на хуманитарна помош во Појасот Газа, а некои активисти или се повикувале или се поврзувале со заложниците што сè уште биле во Газа, дури и по одлуката.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/protest-barred-from-bid-to-block-aid-trucks-at-gaza-crossing/|title=Protest barred from bid to block aid trucks at Gaza crossing|work=[[The Times of Israel]]|access-date=23 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20240212153112/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/protest-barred-from-bid-to-block-aid-trucks-at-gaza-crossing/|archive-date=12 February 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/19/israels-war-on-gaza-live-us-support-for-israel-ironclad-despite-rebuff?update=2632550|title=Families of Israeli captives promise 'extreme actions', including blocking Gaza aid|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=20 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119122501/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/19/israels-war-on-gaza-live-us-support-for-israel-ironclad-despite-rebuff?update=2632550|archive-date=19 January 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/activists-block-nitzana-border-crossing-to-prevent-entry-of-humanitarian-aid-into-gaza/|title=Activists block Nitzana border crossing to prevent entry of humanitarian aid into Gaza|work=[[The Times of Israel]]|access-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203005435/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/activists-block-nitzana-border-crossing-to-prevent-entry-of-humanitarian-aid-into-gaza/|archive-date=3 February 2024}}</ref> Добротворната организација со седиште во Велика британија, [[Исламска помош]], на 9 фебруари изјавила дека ситуацијата во Газа се влошила откако Меѓународниот суд за правда ја издал својата привремена наредба.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/9/israels-war-on-gaza-live-fear-in-rafah-as-israel-prepares-ground-attack?update=2694494|title=Situation in Gaza worse two weeks after genocide ruling|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=11 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240209133439/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/9/israels-war-on-gaza-live-fear-in-rafah-as-israel-prepares-ground-attack?update=2694494|archive-date=9 February 2024}}</ref> На 5 февруари 2024 година, воздухопловната единица на Иточу изјавиа дека го прекинува своето стратешко партнерство со [[Elbit Systems|„Елбит Системс“]], повикувајќи се на привремената наредба на Меѓународниот суд за правда за спречување на акти на геноцид врз Палестинците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/business/japans-itochu-end-cooperation-with-israels-elbit-over-gaza-war-2024-02-05/|title=Japan's Itochu to end cooperation with Israel's Elbit amid Gaza war|last=Obayashi|first=Yuka|date=5 February 2024|work=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205153710/https://www.reuters.com/business/japans-itochu-end-cooperation-with-israels-elbit-over-gaza-war-2024-02-05/|archive-date=5 February 2024|accessdate=6 February 2024}}</ref> На 6 февруари, [[Влада на Валонија|Владата на Валонија]] во Белгија објавила дека привремено ги суспендирала двете лиценци за извоз на муниција во Израел, повикувајќи се на привремената одлука на Меѓународниот суд за правда.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/6/israels-war-on-gaza-live-staggering-destruction-in-north-gaza-unrwa?update=2682061|title=Region of Wallonia in Belgium suspends arms licences to Israel|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|access-date=7 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206100856/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/6/israels-war-on-gaza-live-staggering-destruction-in-north-gaza-unrwa?update=2682061|archive-date=6 February 2024}}</ref> Од 10 февруари, специјалната известувачка на ОН, Франческа Албанезе, изјавила дека се гледа дека Израел ги прекршувал наредбите на Меѓународниот суд за правда, бидејќи израелските сили убиле најмалку 1.755 Палестинци откако била издадена наредбата и продолжиле да ја блокираат хуманитарната помош за населението во Газа.<ref name="theguardian20240120"/> На 15 февруари британскиот академик [[Алекс де Вал]], изјавил дека наместо да се придржува до наредбата на Меѓународниот суд за правда, Израел „ја интензивирал својата активност“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/15/israels-war-on-gaza-live-four-dead-as-israel-hits-city-in-lebanons-south?update=2710393|title=More from Alex de Waal|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240222101144/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/15/israels-war-on-gaza-live-four-dead-as-israel-hits-city-in-lebanons-south?update=2710393|archive-date=22 February 2024|accessdate=17 February 2024}}</ref> На 26 фебруари изјава дала и [[Амнести интернешенал|Амнести интернешнл]] дека Израел не успеал да преземе „минимални“ чекори за да се придржува до наредбата на Меѓународниот суд за правда, создавајќи „една од најлошите [[Хуманитарна криза во Газа|хуманитарни кризи]] во светот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnestyusa.org/press-releases/israel-defying-icj-ruling-to-prevent-genocide-by-failing-to-allow-adequate-humanitarian-aid-to-reach-gaza/|title=Israel Defying ICJ Ruling to Prevent Genocide by Failing to Allow Adequate Humanitarian Aid to Reach Gaza|work=[[Amnesty International]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227045144/https://www.amnestyusa.org/press-releases/israel-defying-icj-ruling-to-prevent-genocide-by-failing-to-allow-adequate-humanitarian-aid-to-reach-gaza/|archive-date=27 February 2024|accessdate=27 February 2024}}</ref> [[Хјуман рајтс воч]] изјавил дека Израел „не се придржувал“ кон привремените мерки на Меѓународниот суд за правда и наместо тоа извршил „дела на колективно казнување што претставуваат [[Воени злосторства во војната во Газа|воени злосторства]] и вклучуваат употреба на [[Глад во Појасот Газа|гладување на цивили]] како оружје на војна“.<ref name="HRW111"/> == Поврзано == * [[Односите меѓу Израел и Јужна Африка]] * Судски случаи ** [[Истрага на Меѓународниот кривичен суд во Палестина]] ** МСП *** [[Правни последици од изградбата на ѕид на окупираната палестинска територија]] *** [[Случајот на МСП за израелската окупација на палестинските територии|Случајот на МСП за израелската окупација]] *** [[Список на случаи пред Меѓународниот суд на правдата]] ** [[Случај на геноцид врз Рохинџите]] ** [[Случајот за геноцид меѓу Хрватска и Србија]] ** [[Руската Федерација против Украина (2022)]] ** [[Никарагва против Германија]] * Воени злосторства и геноцид ** [[Израелски воени злосторства]] ** [[Војна и геноцид]] ** [[Genocides in history (21st century)|Геноциди во историјата (21 век)]] ** [[Десет фази на геноцид]] ** [[Израелски апартхејд]] ** [[Планот на израелските генерали]] * [[Геноциди од 21 век]] == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * {{Наведено списание|last=Alexander|first=Atul|date=2024|title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel) at the International Court of Justice|journal=Chinese Journal of International Law|language=en|volume=23|issue=1|pages=185–190|doi=10.1093/chinesejil/jmae004|issn=1540-1650}} * {{Наведено списание|last=Krever|first=Tor|last2=Veličković|first2=Marina|last3=Mégret|first3=Frédéric|last4=Engle|first4=Karen|last5=Ní Aoláin|first5=Fionnuala|last6=Knox|first6=Robert|last7=Hammouri|first7=Shahd|last8=Quigley|first8=John|last9=Jaber|first9=Nora|date=2024|title=On international law and Gaza: critical reflections|journal=London Review of International Law|volume=12|issue=2|pages=217–301|doi=10.1093/lril/lrae012}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/news/2024/01/10/world-court-hear-genocide-case-against-israel|title=World Court to hear Genocide Case Against Israel|date=10 January 2024|publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110151152/https://www.hrw.org/news/2024/01/10/world-court-hear-genocide-case-against-israel|archive-date=10 January 2024|accessdate=10 January 2024|ref={{sfnref|Human Rights Watch|2024}}}} * {{Наведена книга|title=Unity in Diversity: Perspectives on the Law of International Organizations|last=Duffy|first=Helen|last2=Pinzauti|first2=Giulia|date=2025|publisher=[[Brill Publishers|Brill Nijhoff]]|isbn=978-90-04-69993-9|pages=232–248|language=en|chapter=The International Court of Justice in Conflict: Reflections on the Role and Impact of the Palestine Litigation}} == Надворешни врски == * [https://www.icj-cij.org/case/192 Официјална веб-страница на случајот] (од веб-страницата [[Меѓународен суд на правдата|на Меѓународниот суд на правдата]] ) * [https://www.icj-cij.org/multimedia/203403 Видеа од јавна расправа: Усни аргументи на Јужна Африка и Израел] (веб-страница на [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] ) * [https://www.un.org/en/genocideprevention/documents/atrocity-crimes/Doc.1_Convention%20on%20the%20Prevention%20and%20Punishment%20of%20the%20Crime%20of%20Genocide.pdf Конвенција за спречување и казнување на кривичното дело геноцид] (веб-страница на Канцеларијата на Обединетите нации за спречување на геноцид и одговорност за заштита ) * [https://docs.un.org/en/S/2025/130 Писмо од 27 февруари 2025 година од постојаниот претставник на Јужна Африка во Обединетите нации упатено до претседателот на Советот за безбедност] - Јавно досие на отворено достапни докази за геноцидните дела на Државата Израел врз Палестинците во Газа на 4 февруари 2025 година (веб-страница [[Обединети нации|на Обединетите нации]] ) [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Статии со извори на исландски (is)]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Статии со извори на арапски (ar)]] [[Категорија:CS1 со писмо на арапски (ar)]] 43tvyahi4j2v27i0adniuti24fgoxfq Франсоаз Арнул 0 1396925 5574936 5572572 2026-06-10T13:31:22Z Jtasevski123 69538 поп 5574936 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = Франсоаз Арнул |image = Françoise Arnoul La Chatte Ad Israel1958 (cropped).jpg |caption = Сликана на посета на Ерусалим, 1958 |birth_name = Франсоаз Анет Мари Матилд Гош |birth_date = {{Birth date|df=yes|1931|6|3}} |birth_place = [[Константин, Алжир|Константин]], [[Француски Алжир]] |death_date = {{death date and age|2021|7|20|1931|6|3|df=y}} |death_place = [[Париз]], [[Петта Француска Република|Франција]] |occupation = глумица |years_active = |spouse = [[Жорж Кравен]] (1956&ndash;1960; разведена) |partner = Бернар Пол (1964&ndash;1980; до негова смрт) }}'''Франсоаз Арнул''' (родена '''Франсоаз Анет Мари Матилд Гош'''; {{родена на|3|јуни|1931}}&#x2013; {{почината на|20|јули|2021}}) — француска актерка која постигнала популарност во текот на 1950-ти години == Ран живот == Родена во [[Константин (Алжир)|Константин]], [[Француски Алжир]], таа била ќерка на сценската актерка Жанин Анри и артилерискиот генерал Шарл Гош; имала двајца браќа. Додека нејзиниот татко продолжил со воената служба во [[Француско Мароко|Мароко]], остатокот од семејството се преселил во Париз, под [[Привремена влада на Француската Република|Привремената влада на Француската Република]], во 1945 година. == Кариера == Откако таа студирала драма во Париз, таа била забележана од режисерот Вили Розие, кој ѝ понудил главна улога во филмот ''„Урнатите“'' (1949). Арнул глумела во филмови како ''„Забрането овошје''“ (1952) на Анри Вернеј, ''„Француски канкан“'' (1954) на [[Жан Реноар]], ''„Луѓе без значење''“ (1956) со [[Жан Габен]], ''„Мачката“'' (1958) на Анри Декоан, ''„Патот на младоста“'' (1959) со Бурвил и ''[[Тестаментот на Орфеј|„Тестатот на Орфеј“]]'' (1960) на [[Жан Кокто]]. Нејзиното деби во американскиот филм се случил во ''„Придружници на ноќта''“ (1954)./<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/clip/26977636/francoise_arnoul/|title=Beauty Will Debut|date=16 August 1954|work=The Los Angeles Times|access-date=8 January 2019|location=California, Los Angeles|page=37|via=[[Newspapers.com]]}}</ref> Подоцна во животот, таа се префрлила на телевизија, појавувајќи се во разни ТВ филмови и на мини-серии. Ја објавила својата автобиографија насловена како ''„Животна душа на среќа“'' во 1995 година.<ref>{{Наведена книга|title=Animal doue de bonheur|date=1994|publisher=Éditions professionelles du livre|isbn=2714432441}}</ref> == Личен живот == Во 1956 година, Арнул се омажила за агентот за односи со јавноста Жорж Кравен, кого го запознала две години претходно; тие се разделиле во 1960 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dvdtoile.com/Filmographie.php?id=2292|title=Françoise Arnoul|last=Grenier|first=Christian|work=DvdToile|accessdate=30 June 2009}}</ref> Од 1964 година па натаму, таа станала придружничка на францускиот режисер/сценарист Бернар Пол, врска која траела до неговата смрт во 1980 година. Арнул починала на 20 јули 2021 година во Париз, на 90-годишна возраст.<ref>[https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20210720-d%C3%A9c%C3%A8s-de-fran%C3%A7oise-arnoul-la-nini-de-french-cancan-de-renoir Décès de Françoise Arnoul, la "Nini" de "French Cancan" de Renoir] {{In lang|fr}}</ref> == Наводи == {{Наводи|2}} == Надворешни врски == * {{Imdb име}} * [https://www.cyranos.ch/sbarno-e.htm Кратка биографија] * [http://encinematheque.net/acteurs/F09/index.asp Статија од Кинотека] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160801175651/http://www.encinematheque.net/acteurs/F09/index.asp|date=1 August 2016}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Арнул, Франсоаз }} [[Категорија:Починати во 2021 година]] [[Категорија:Родени во 1931 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Француски глумци]] 9j16zbzgct3edl1q1w1stvdmtdq58p9 Брижит Обер 0 1396926 5574941 5572560 2026-06-10T13:50:58Z Jtasevski123 69538 поп 5574941 wikitext text/x-wiki {{infobox person | name = Брижит Обер | image = BrigitteAuber-1954-Harcourt.png | caption = Обер во 1954 | birth_name = Мари-Клер Каен де Лабзак | birth_date = {{birth date and age|1925|04|27|df=y}} | birth_place = [[Париз]], Франција | occupation = глумица | years_active = 1945–1998 • 2022–денес }}'''Брижит Обер''' (родена '''Мари-Клер Каен де Лабзак,'''<ref>{{Наведена книга|url=https://www.numilog.com/857481/Le-vrai-nom-des-stars.ebook|title=Le Vrai Nom des stars|last=Michel Bracquart|date=1989|publisher=M.A. éditions|isbn=2866764633|page=32|language=fr}}</ref> 27 април 1925 година) — француска актерка која работела на театарската сцена, филмот и телевизијата во Европа. == Кариера == Мари-Клер Каен де Лабзак е родена во Париз на 27 април 1925 година.<ref name="MB">[https://www.numilog.com/857481/Le-vrai-nom-des-stars.ebook Michel Bracquart, ''Le Vrai Nom des stars''], M.A. éditions, 1989, p.32 {{ISBN|2866764633}} (Consulté le 06/09/2020)</ref> Таа ја започнала својата филмска кариера со главната улога во филмот ''„Рандеву во јули''“ (1949) на Жак Бекер, а позната по улогите во француските филмови од 1950-тите, вклучувајќи ја и романсата ''„Под небото на Париз“'' (1951) на Жулиен Дувивиер. Обер ја играл улогата на Даниел Фусар наспроти [[Кери Грант]] и [[Грејс Кели]] во филмот ''[[Фатете го крадецот (филм од 1955)|„Фатете го крадецот“]]'' на [[Алфред Хичкок]], објавен во 1955 година. Неколку месеци во 1957 година таа била во врска со [[Ален Делон]]; тие живееле заедно во [[Париз]]. По повод [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал]] во 1957 година, таа отишла со него на [[Азурен Брег|Француската ривиера]]. Во [[Кан (Азурен Брег)|Кан]], Делон се спријателила со Жан-Клод Бријали и стапила во контакт со филмската индустрија, запознавајќи го таму својот иден агент Жорж Бом, била забележана од Хенри Вилсон како одговорен за регрутирање нови таленти во име на Дејвид О. Селзник. Речиси една и пол деценија подоцна, Обер ја играла улогата на постарата Франсоаз во минисеријата на Клод де Живреј ''„Морегар'' “ (1969). Младата Франсоаз ја играла уште една француска актерка од Хичкок, Клод Жад од ''[[Топаз (филм)|„Топаз“]]''. Таа, исто така, имала споредна улога во ''„Човекот со железна маска“'', филмската адаптација од 1998 година на романот ''„Виконтот од Бражелон: Десет години подоцна“'' од [[Александар Дима]]. [[Леонардо ди Каприо|Леонардо Дикаприо]] го играл [[Луј XIV]] и неговиот близнак, Човекот со железна маска, додека Обер ја играла придружничката на кралицата мајка. == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Обер, Брижит }} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Француски глумци]] [[Категорија:Историја на човековите права]] em11qtep6q3i0q8wtf19r43r49fzxkj Стефани Одран 0 1396928 5574928 5572573 2026-06-10T13:14:56Z Jtasevski123 69538 поп 5574928 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Стефани Одран | image = StephaneAudran-StudioHarcourt-1965.png | imagesize = | caption = Стефани Одран во 1965 ([[Студио Харкорт]]) | birth_name = Колет Сузан Жанин Дашевил | birth_date = {{birth date|df=yes|1932|11|8}} | birth_place = [[Версај|Версај]], Франција | death_date = {{death date and age|df=yes|2018|03|27|1932|11|8}} | death_place = [[Неји на Сени]], Франција | occupation = глумица | years_active = 1955–2013 | spouse = | children = [[Томас Шаброл]] }}'''Стефани Одран''' (родена '''Колет Сузан Жанин Дашевил'''; {{родена на|8|ноември|1932}}- {{починат на|27|март| 2018}})<ref name="guardian">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/film/2018/mar/27/stephane-audran-obituary|title=Stéphane Audran obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=27 March 2018|work=[[The Guardian]]|accessdate=7 May 2023}}</ref> — француска филмска актерка. Таа била позната по своите изведби во филмовите на нејзиниот сопруг [[Клод Шаброл]], вклучувајќи ги ''[[Месарот (филм)|„Месарот“]]'' (1970), ''[[Дискретниот шарм на буржоазијата|„Дискретниот шарм на буржоазијата“]]'' (1972) на [[Луис Буњел]] и „ ''[[Бабетова гозба|Бабетова гозба“]]'' (1987) на [[Габриел Аксел]].<ref name="hollywood">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/stephane-audran-dead-star-babettes-feast-was-85-1097714|title=Stephane Audran, Star of 'Babette's Feast,' Dies at 85|last=Vlessing|first=Etan|date=27 March 2018|work=The Hollywood Reporter|accessdate=27 March 2018}}</ref><ref name="bbc">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-43556926|title=French star Stephane Audran dies at 85|date=27 March 2018|work=[[BBC News]]|accessdate=27 March 2018}}</ref><ref name="figaro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lefigaro.fr/cinema/2018/03/27/03002-20180327ARTFIG00151-stephane-audran-mort-de-la-muse-de-claude-chabrol.php|title=Mort de Stéphane Audran, la muse de Claude Chabrol|last=Héliot|first=Armelle|date=27 March 2018|work=[[Le Figaro]]|language=fr|trans-title=Death of Stéphane Audran, the muse of Claude Chabrol|accessdate=27 March 2018}}</ref> Улогата со која најмногу се поврзувала била онаа на горделива [[Буржоазија|буржоазиска]] жена.<ref name="guardian" /><ref name="bfi">{{Наведена мрежна страница|url=https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/sight-sound-magazine/comment/obituaries/stephane-audran-new-wave-icon-chabrol-muse|title=Stéphane Audran obituary: a new wave icon|last=Vincendeau|first=Ginette|date=18 December 2019|work=[[British Film Institute]]|accessdate=8 May 2023}}</ref> == Биографија == Одран била родена во [[Версај (град)|Версај]] и одгледана од нејзината мајка откако нејзиниот татко, доктор, починал кога таа имала шест години.<ref name="figaro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lefigaro.fr/cinema/2018/03/27/03002-20180327ARTFIG00151-stephane-audran-mort-de-la-muse-de-claude-chabrol.php|title=Mort de Stéphane Audran, la muse de Claude Chabrol|last=Héliot|first=Armelle|date=27 March 2018|work=[[Le Figaro]]|language=fr|trans-title=Death of Stéphane Audran, the muse of Claude Chabrol|accessdate=27 March 2018}}</ref><ref name="nyt">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/03/27/obituaries/stephane-audran-who-starred-in-babettes-feast-dies-at-85.html|title=Stéphane Audran, Star in Oscar-Winning 'Babette's Feast,' Dies at 85|last=Genzlinger|first=Neil|date=27 March 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=30 March 2018}}</ref> Таа завршила средно уличиште во Ламартин,<ref name="guardian">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/film/2018/mar/27/stephane-audran-obituary|title=Stéphane Audran obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=27 March 2018|work=[[The Guardian]]|accessdate=7 May 2023}}</ref> студирала драма на Театарот „Шарл Далин“ во [[Париз]].<ref name="bfi">{{Наведена мрежна страница|url=https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/sight-sound-magazine/comment/obituaries/stephane-audran-new-wave-icon-chabrol-muse|title=Stéphane Audran obituary: a new wave icon|last=Vincendeau|first=Ginette|date=18 December 2019|work=[[British Film Institute]]|accessdate=8 May 2023}}</ref> Првпат се појавила на сцената, иако со мал успех,<ref name="figaro" /><ref name="nyt" /> и актерски дебитирала во краткиот филм ''„Играта на ноќта“'' од 1957 година.<ref name="figaro" /> Нејзината прва соработка со режисерот Шаброл била „''Братучедите“'' од 1959 година, со кого снимила вкупно 25 филмови.<ref name="bbc">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-43556926|title=French star Stephane Audran dies at 85|date=27 March 2018|work=[[BBC News]]|accessdate=27 March 2018}}</ref> Претходно била во брак со актерот Жан-Луј Трентињан,<ref name="figaro" /> па се омажила за Шаброл во 1964 година.<ref name="bbc" /><ref name="nyt" /> Двојката имала еден син, актерот [[Томас Шаброл]].<ref name="hollywood">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/stephane-audran-dead-star-babettes-feast-was-85-1097714|title=Stephane Audran, Star of 'Babette's Feast,' Dies at 85|last=Vlessing|first=Etan|date=27 March 2018|work=The Hollywood Reporter|accessdate=27 March 2018}}</ref> Главните филмови на Одран заедно со Шаброл вклучуваат ''„Les Biches“'', кој ѝ ја донело Сребрената мечка за најдобра актерка на 18 Берлински меѓународен филмски фестивал, ''„[[Месарот (филм)|Месарот]]“'', ''[[Пред ноќта|„Пред ноќта]]''“ (1971) и ''„Виолет Розиер''“ (1978), за кој ја освоила наградата „Цезар“ за најдобра споредна актерка.<ref name="hollywood">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/stephane-audran-dead-star-babettes-feast-was-85-1097714|title=Stephane Audran, Star of 'Babette's Feast,' Dies at 85|last=Vlessing|first=Etan|date=27 March 2018|work=The Hollywood Reporter|accessdate=27 March 2018}}</ref><ref name="bbc">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-43556926|title=French star Stephane Audran dies at 85|date=27 March 2018|work=[[BBC News]]|accessdate=27 March 2018}}</ref> Таа, исто така, глумела во филмот на [[Ерик Ромер]] од 1959 година ''[[Знакот лав (филм од 1962)|„Знакот лав“]]'' (објавен во 1962 година), „''[[Дискретниот шарм на буржоазијата|Дискретниот шарм на буржоазијата“]]'', за кој ја добила наградата [[БАФТА]] за најдобра актерка во главна улога (заедно со ''„Пред ноќта''“),<ref name="hollywood" /><ref name="bbc" /> ''[[Coup de Torchon (филм)|„Coup de Torchon“]]'' на Бертран Таверние од 1981 година и нејзиниот меѓународно најпознат филм, ''[[Бабетова гозба|„Бабетова гозба“]]''.<ref name="nyt">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/03/27/obituaries/stephane-audran-who-starred-in-babettes-feast-dies-at-85.html|title=Stéphane Audran, Star in Oscar-Winning 'Babette's Feast,' Dies at 85|last=Genzlinger|first=Neil|date=27 March 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=30 March 2018}}</ref> Покрај тоа, Одран имала споредни улоги во три филма во режија на Семјуел Фулер.<ref name="guardian">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/film/2018/mar/27/stephane-audran-obituary|title=Stéphane Audran obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=27 March 2018|work=[[The Guardian]]|accessdate=7 May 2023}}</ref><ref name="figaro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lefigaro.fr/cinema/2018/03/27/03002-20180327ARTFIG00151-stephane-audran-mort-de-la-muse-de-claude-chabrol.php|title=Mort de Stéphane Audran, la muse de Claude Chabrol|last=Héliot|first=Armelle|date=27 March 2018|work=[[Le Figaro]]|language=fr|trans-title=Death of Stéphane Audran, the muse of Claude Chabrol|accessdate=27 March 2018}}</ref> На телевизија, таа се појавила во продукции како ''[[Враќање во Брајдсхед (минисеријал)|„Враќање во Брајдсхед]]''“ (1981) и ''„Сонцето исто така изгрева“'' (1984). Одран и Шаброл се развеле во 1980 година, иако таа продолжила да се појавува во споредни улоги во неговите филмови.<ref name="guardian">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/film/2018/mar/27/stephane-audran-obituary|title=Stéphane Audran obituary|last=Bergan|first=Ronald|date=27 March 2018|work=[[The Guardian]]|accessdate=7 May 2023}}</ref> Таа останала активна како актерка до крајот на 2000-тите. Починала на 27 март 2018 година, на 85-годишна возраст, по долго боледување. Нејзиниот син Томас изјавил дека неговата мајка била во болница десет дена пред таа да се врати дома, каде што починала.<ref name="hollywood">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/stephane-audran-dead-star-babettes-feast-was-85-1097714|title=Stephane Audran, Star of 'Babette's Feast,' Dies at 85|last=Vlessing|first=Etan|date=27 March 2018|work=The Hollywood Reporter|accessdate=27 March 2018}}</ref><ref name="figaro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lefigaro.fr/cinema/2018/03/27/03002-20180327ARTFIG00151-stephane-audran-mort-de-la-muse-de-claude-chabrol.php|title=Mort de Stéphane Audran, la muse de Claude Chabrol|last=Héliot|first=Armelle|date=27 March 2018|work=[[Le Figaro]]|language=fr|trans-title=Death of Stéphane Audran, the muse of Claude Chabrol|accessdate=27 March 2018}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|0000804}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Одран, Стефани }} [[Категорија:Починати во 2018 година]] [[Категорија:Родени во 1932 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Француски глумици]] [[Категорија:Француски глумци]] [[Категорија:Историја на човековите права]] 9nxlt5exhieqmqwxj8fgx39rld3p7ac Чипева (1815) 0 1396968 5574953 5572320 2026-06-10T14:06:34Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[УСС Чипева (1815)]] на [[Чипева (1815)]] 5572320 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>  <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Infobox ship/styles.css"></templatestyles>  '''„УСС ''Чипева“''''' бил [[Бриг (едреник)|бриг]] изграден во 1815 година во Ворен, Род Ајленд, под водство на комодорот Оливер Пери, и испратен во [[Њујорк (град)|Њујорк Сити]] за да биде опремуван и екипиран. ''Чипева'' испловил од [[Бостон|Бостон, Масачусетс]], на 3 јули 1815 година, со командант поручникот Џорџ Ц. Рид, како дел од ескадрила под команда на [[Комодор|комодорот]] Вилијам Бејнбриџ. Планирано било да се упати кон Медитеранот за употреба против [[Берберски пирати|берберските пирати]] со седиште во [[Северна Африка]]. [[Податотека:United_States_squadron_under_Com._Bainbridge_returning_triumphant_from_the_Mediterranean_in_1815_-_J.B._Fanning_des._;_G.G._Smith_sc._LCCN2012645429.jpg|мини|''Чипева'' како дел од ''медитеранската'' ескадрила на Соединетите Американски Држави од 1815 година (Втора Варварска војна)]] Пред пристигнувањето на ескадрилата во [[Средоземно Море|Медитеранот]], друга ескадрила под команда на комодорот Стивен Декатур успеала да склучи мир со алжирскиот деј. Бејнбриџ, откако го истакнала знамето во неколку пристаништа во Медитеранот, се упатила кон дома на 6 октомври 1815 година. По пристигнувањето во Бостон, ''Чипева'' била ставена во редовна служба. ''Чипева'' отплови од Бостон на 27 ноември 1816 година за [[Мексикански Залив|Мексиканскиот Залив]] за да се придружи на [[Фрегата|фрегатата]] ''Конгрес'' во патролите против пиратството и трговијата со робови во Карибите. Соединетите Американски Држави и Велика Британија соработувале во обидите за сузбивање на меѓународната трговија со робови. ''Чипева'' се насука на неистражен гребен северозападно од Провиденсијалес, островите Туркс и Кајкос и потона на 12 декември 1816 година без загуба на животи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slaveshiptrouvadore.com/index.php?categoryid=40&p2_articleid=94|title=Slave Ship Trouvadore - US Brig Chippewa: The History of the US Brig Chippewa|year=2008|work=Trouvadore a search – a story|publisher=Trouvadore Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201151242/https://www.slaveshiptrouvadore.com/index.php?categoryid=40&p2_articleid=94|archive-date=1 December 2008}}</ref> == Пост-скриптум == Во 2008 година, американска експедиција била поддржана од [[Национална океанска и атмосферска управа|Националната океанска и атмосферска администрација,]] која заедно со претставници на островите Туркс и Кајкос барајќи ''го „Трувадоре“,'' шпански брод за лов на робови кој се урнале во 1841 година во истата област и таму ги пронашле остатоците од ''„Чипева“''. Тие пронашле остатоци од дрвен брод во 2004 година, а 2008 година била третата теренска сезона. ''„Чипева“'' била идентификувана по уникатното вооружување „каронада“ од 32 фунти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/08trouvadore/welcome.html|title=NOAA-supported mission discovers historic shipwrecks off Turks and Caicos Islands|last=Keith|first=Donald H.|date=2008-11-25|publisher=NOAA|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131095725/https://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/08trouvadore/welcome.html|archive-date=31 January 2022}}</ref> Американскиот тим, исто така ги барале остатоците од {{USS|Onkahye|1843|6}}, уште еден брод од 19 век кој вршел патроли против пиратство/ропство; бил изгубен во 1848 година во таа област.<ref name="patrols">[http://slaveshiptrouvadore.org/antipiracy-antislavery-patrols/ "Anti-piracy/Anti-slavery patrols"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130111190436/http://slaveshiptrouvadore.org/antipiracy-antislavery-patrols/}}, Slave Ship Trouvadore website, accessed 7 April 2013.</ref> == Наводи == *  This article incorporates text from the public domain Dictionary of American Naval Fighting Ships. The entry can be found here. <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/08trouvadore/logs/summary/summary.html „Потрага по Трувадор 2008: Резиме на мисијата“], Истражувања, NOAA, вклучува слајдшоу и видеа. {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250507031204/https://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/08trouvadore/logs/summary/summary.html|date=7 May 2025}} * [http://slaveshiptrouvadore.org/antipiracy-antislavery-patrols/ „Патроли против пиратство/против ропство“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130111190436/http://slaveshiptrouvadore.org/antipiracy-antislavery-patrols/|date=11 January 2013}}, веб-страница на Slave Ship Trouvadore {{1816 shipwrecks}}{{DEFAULTSORT:Chippewa (1815)}} [[Категорија:Сите статии со потреба од уште наводи]] [[Категорија:Историја на човековите права]] tpd7pvn2lh7m4r96mr16et2vwa610wc 5574966 5574953 2026-06-10T14:12:55Z Jtasevski123 69538 поп 5574966 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}'''''Чипева''''' бил [[Бриг (едреник)|бриг]] изграден во 1815 година во Ворен, Род Ајленд, под водство на комодорот Оливер Пери, и испратен во [[Њујорк (град)|Њујорк Сити]] за да биде опремуван и екипиран. ''Чипева'' испловил од [[Бостон|Бостон, Масачусетс]], на 3 јули 1815 година, со командант поручникот Џорџ Ц. Рид, како дел од ескадрила под команда на [[Комодор|комодорот]] Вилијам Бејнбриџ. Планирано било да се упати кон Медитеранот за употреба против [[Берберски пирати|берберските пирати]] со седиште во [[Северна Африка]]. [[Податотека:United_States_squadron_under_Com._Bainbridge_returning_triumphant_from_the_Mediterranean_in_1815_-_J.B._Fanning_des._;_G.G._Smith_sc._LCCN2012645429.jpg|мини|''Чипева'' како дел од ''медитеранската'' ескадрила на Соединетите Американски Држави од 1815 година ([[Втора берберска војна]])]] Пред пристигнувањето на ескадрилата во [[Средоземно Море|Медитеранот]], друга ескадрила под команда на комодорот Стивен Декатур успеала да склучи мир со алжирскиот [[деј]] Бејнбриџ, откако го истакнала знамето во неколку пристаништа во Медитеранот, се упатила дома на 6 октомври 1815 година. По пристигнувањето во Бостон, ''Чипева'' била ставена во редовна служба. ''Чипева'' отпловила од Бостон на 27 ноември 1816 година за [[Мексикански Залив|Мексиканскиот Залив]] за да се придружи на [[Фрегата|фрегатата]] ''Конгрес'' во патролите против пиратството и трговијата со робови во Карибите. Соединетите Американски Држави и Велика Британија соработувале во обидите за сузбивање на меѓународната трговија со робови. ''Чипева'' се удрила во гребен северозападно од [[Провиденсијалес]], островите [[Туркс и Кајкос]] и потонала на 12 декември 1816 година без загуба на животи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slaveshiptrouvadore.com/index.php?categoryid=40&p2_articleid=94|title=Slave Ship Trouvadore - US Brig Chippewa: The History of the US Brig Chippewa|year=2008|work=Trouvadore a search – a story|publisher=Trouvadore Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201151242/https://www.slaveshiptrouvadore.com/index.php?categoryid=40&p2_articleid=94|archive-date=1 December 2008}}</ref> == Подоцнежно проанаѓање == Во 2008 година, американска експедиција била поддржана од [[Национална океанска и атмосферска управа|Националната океанска и атмосферска администрација,]] која заедно со претставници на островите Туркс и Кајкос барајќи ''го „Трувадоре“,'' шпански брод за лов на робови кој се урнале во 1841 година во истата област и таму ги пронашле остатоците од ''„Чипева“''. Тие пронашле остатоци од дрвен брод во 2004 година, а 2008 година била третата теренска сезона. ''„Чипева“'' била идентификувана по уникатното вооружување „каронада“ од 32 фунти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/08trouvadore/welcome.html|title=NOAA-supported mission discovers historic shipwrecks off Turks and Caicos Islands|last=Keith|first=Donald H.|date=2008-11-25|publisher=NOAA|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131095725/https://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/08trouvadore/welcome.html|archive-date=31 January 2022}}</ref> Американскиот тим, исто така ги барале остатоците од ''Онках'', уште еден брод од 19 век кој вршел патроли против пиратство/ропство; кој бил изгубен во 1848 година во таа област.<ref name="patrols">[http://slaveshiptrouvadore.org/antipiracy-antislavery-patrols/ "Anti-piracy/Anti-slavery patrols"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130111190436/http://slaveshiptrouvadore.org/antipiracy-antislavery-patrols/}}, Slave Ship Trouvadore website, accessed 7 April 2013.</ref> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/08trouvadore/logs/summary/summary.html „Потрага по ''Трувадоре'' 2008: Резиме на мисијата“], Истражувања, NOAA, вклучува слајдшоу и видеа. {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250507031204/https://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/08trouvadore/logs/summary/summary.html|date=7 May 2025}} * [http://slaveshiptrouvadore.org/antipiracy-antislavery-patrols/ „Патроли против пиратство/против ропство“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130111190436/http://slaveshiptrouvadore.org/antipiracy-antislavery-patrols/|date=11 January 2013}}, веб-страница на Slave Ship Trouvadore [[Категорија:Сите статии со потреба од уште наводи]] [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Бродови]] 05o0ko552ck3hqdihlkxyvtokd9pib5 Право на глас во Соединетите Американски Држави 0 1397000 5575215 5573177 2026-06-11T06:54:04Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575215 wikitext text/x-wiki [[Податотека:U.S._Vote_for_President_as_Population_Share.png|мини|300x300пкс|Вкупниот број гласови од народот на претседателските избори во САД е процент од вкупното население на САД. Забележлив е порастот во 1828 година (проширување на правото на глас на белите мажи кои не поседуваат имот), падот од 1890 до 1910 година (кога јужните држави ги лишиле повеќето Афроамериканци и многу сиромашни белци од правото на глас) и уште еден пораст во 1920 година ( проширување на правото на глас на жените ).]] [[Право на глас|Овластувањето]] и лишувањето од право на глас на различни групи е морално и политичко прашање низ [[Историја на САД|историјата на Соединетите Американски Држави]]. '''Правото на глас во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]]''' е регулирано според [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот на Соединетите Американски Држави]] и со федералните и државните закони. Неколку уставни амандмани (поточно Петнаесеттиот, Деветнаесеттиот и Дваесетишестиот) бараат правото на глас на граѓаните на САД да не може да се скрати поради раса, боја на кожа, претходна состојба на ропство, пол или возраст (18 години и постари); уставот, како што е првично напишан, не воспоставил никакви такви права во текот на 1787-1870 година, освен што доколку државата дозволила на лице да гласа за „најбројната гранка“ на нејзиното државно законодавно тело, таа требало да дозволи на тоа лице да гласа на избори за членови на [[Претставнички дом на Соединетите Американски Држави|Претставничкиот дом на Соединетите Американски Држави]]. Во отсуство на специфичен федерален закон или уставна одредба, на секоја држава ѝ е дадена значителна дискреција да утврди квалификации за право на глас и кандидатура во рамките на својата надлежност; покрај тоа, државите и јурисдикциите на пониско ниво воспоставуваат изборни системи, како што се избори со голем број или едночлени окружни избори за окружни совети или училишни одбори. Според тоа, правото на глас или лишувањето од право на глас во една држава може да биде построго или поблаго отколку во друга држава. <ref name="prospect">{{Наведена мрежна страница|url=https://prospect.org/politics/the-many-varieties-of-voter-suppression/|title=The Many Varieties of Voter Suppression|last=Gibson|first=Brittany|date=May 28, 2020|publisher=The American Prospect|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513134213/https://prospect.org/politics/the-many-varieties-of-voter-suppression/|archive-date=May 13, 2021|accessdate=November 30, 2022}}</ref> Освен квалификациите за право на глас, правилата и прописите во врска со гласањето (како што е данокот на глас) се оспоруваат уште од доаѓањето на законите на Џим Кроу и сродните одредби кои индиректно ги лишиле од право на глас расните малцинства. Историска пресвртница бил случајот на [[Врховен суд на Соединети Американски Држави|Врховниот суд]] од 1964 година, ''[[Рејнолдс против Симс]]'', кој пресудил дека двата дома на сите државни законодавни тела мора да се основаат на изборни единици кои се приближно еднакви по големина на населението, според принципот „еден човек, еден глас“. <ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theconstitutionproject.com/portfolio/one-person-one-vote/|title=One Person, One Vote {{!}} The Constitution Project|work=www.theconstitutionproject.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924000224/https://www.theconstitutionproject.com/portfolio/one-person-one-vote/|archive-date=September 24, 2019|accessdate=September 24, 2019}}</ref> <ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2015/07/one-person-one-vote-a-history/399476/|title=The Case That Could Bring Down 'One Person, One Vote'|last=Smith|first=J. Douglas|date=July 26, 2015|work=The Atlantic|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924000223/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2015/07/one-person-one-vote-a-history/399476/|archive-date=September 24, 2019|accessdate=September 24, 2019}}</ref> <ref name=":2">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1986/11/21/nyregion/one-man-one-vote-decades-of-court-decisions.html|title=One Man, One Vote: Decades of Court Decisions|last=Goldman|first=Ari L.|date=November 21, 1986|work=The New York Times|access-date=September 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924032254/https://www.nytimes.com/1986/11/21/nyregion/one-man-one-vote-decades-of-court-decisions.html|archive-date=September 24, 2019|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Одлуките на Воренскиот Суд за два претходни значајни случаи - ''[[Бејкер против Кар]]'' ''(1962)'' и ''[[Весбери против Сандерс]]'' ''(1964)'' - исто така одиграле фундаментална улога во воспоставувањето на националниот [[Изборен колегиум (САД)|изборен систем]] „еден човек, еден глас“. <ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oyez.org/cases/1960/6|title=Baker v. Carr|work=Oyez|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917000504/https://www.oyez.org/cases/1960/6|archive-date=September 17, 2019|accessdate=September 24, 2019}}</ref> <ref name=":4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oyez.org/cases/1963/22|title=Wesberry v. Sanders|work=Oyez|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724074803/https://www.oyez.org/cases/1963/22|archive-date=July 24, 2019|accessdate=September 24, 2019}}</ref> Во случаите на окружни или општински избори, системите „победникот добива сè“ во општинските окрузи постојано се оспорувале како разводнувачки за гласачката моќ на расните малцинства, кршејќи го Законот за право на глас. Општо земено, решението за ваквите прекршувања се решава преку усвојување на едночлени окрузи (ЕЧО), но системи на [[пропорционална застапеност]], како што се единствениот непренослив глас и кумулативното гласање, се употребуваат и од крајот на 20 век за да се корегира разводнувањето на гласачката моќ и да им се овозможи на малцинствата да избираат кандидати по свој избор. Граѓаните кои живеат на териториите на САД не можат да гласаат за [[претседател на Соединетите Американски Држави]]. <ref name="Territories_vote">{{Наведен нестручен часопис|access-date=August 13, 2019}}</ref> Сепак, оние што живеат во [[Вашингтон|Дистриктот Колумбија]] можат да гласаат за претседател како резултат на Дваесет и третиот амандман. == Временска линија == {{Further|Временска линија на избирачкото право во Соединетите Американски Држави}} * '''1789:''' Уставот им ја доделил на државите моќта да ги утврдуваат условите за гласање. Општо земено, државите го ограничувале ова право на бели мажи кои поседувале имот или плаќале данок (околу 6% од населението).<ref name=NatArchives>{{cite web|title=Expansion of Rights and Liberties - The Right of Suffrage|url=https://www.archives.gov/exhibits/charters/charters_of_freedom_13.html|website=Online Exhibit: The Charters of Freedom|publisher=National Archives|access-date=April 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160706144856/http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters_of_freedom_13.html|archive-date=July 6, 2016}}</ref> * '''1790:''' [[Закон за натурализација од 1790 година]] го ограничил државјанството на „слободни бели лица“.<ref name="1790 Act">{{cite news |title=Nationality Act of 1790 |url=[https://immigrationhistory.org/item/1790-nationality-act/](https://immigrationhistory.org/item/1790-nationality-act/) |access-date=March 5, 2022 |agency=Immigration History.org |archive-date=March 6, 2022 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20220306001607/https://immigrationhistory.org/item/1790-nationality-act/](https://web.archive.org/web/20220306001607/https://immigrationhistory.org/item/1790-nationality-act/) |url-status=live }}</ref> Во практика, само белите машки сопственици на имот можеле да се натурализираат и да стекнат статус на државјани, а со тоа и право на глас.<ref name="1790 Act"/> * '''1792–1838:''' Слободните црномурести мажи го изгубиле правото на глас во неколку северни држави, вклучувајќи ја [[Одземање на избирачкото право на афроамериканските мажи во Пенсилванија во 1838 година|Пенсилванија]] и [[Историја на Уставот на државата Њу Џерси#Одземање на правото на глас на жените и небелците|Њу Џерси]]. * '''1792–1856:''' Укинување на имотниот цензус за белите мажи, од 1792 година (Њу Хемпшир) до 1856 година (Северна Каролина) во периодите на [[Џеферсонова демократија]] и [[Џексонова демократија]]. Сепак, условите за плаќање данок останале во пет држави во 1860 година — Масачусетс, Род Ајленд, Пенсилванија, Делавер и Северна Каролина. Тие опстанале во Пенсилванија и Род Ајленд до XX век.<ref name=NBER2005>{{cite journal|author1=Stanley L. Engerman, University of Rochester and NBER|author2=Kenneth L. Sokoloff, University of California, Los Angeles and NBER|title=The Evolution of Suffrage Institutions in the New World|date=February 2005|url=http://economics.yale.edu/sites/default/files/files/Workshops-Seminars/Economic-History/sokoloff-050406.pdf|pages=16, 35|quote=By 1840, only three states retained a property qualification, North Carolina (for some state-wide offices only), Rhode Island, and Virginia. In 1856 North Carolina was the last state to end the practice. Tax-paying qualifications were also gone in all but a few states by the Civil War, but they survived into the 20th century in Pennsylvania and Rhode Island.|access-date=March 10, 2016|archive-date=November 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111211244/http://economics.yale.edu/sites/default/files/files/Workshops-Seminars/Economic-History/sokoloff-050406.pdf|url-status=dead}}</ref> ** На [[Претседателски избори во САД (1820)|изборите во 1820 година]], биле дадени 108.359 гласачки ливчиња. Повеќето постари држави со имотни ограничувања ги укинале до средината на 1820-тите, освен [[Род Ајленд]], [[Вирџинија]] и [[Северна Каролина]]. Ниту една нова држава немала имотен цензус, иако три усвоиле услов за плаќање данок — [[Охајо]], [[Луизијана]] и [[Мисисипи]], од кои само во Луизијана тие биле значајни и долготрајни.<ref>[[Timeline of voting rights in the United States#refEngerman2005|Engerman]], p. 8–9</ref> ** [[Претседателски избори во САД (1828)|Претседателските избори во 1828 година]] биле првите на кои белите мажи без имот можеле да гласаат во огромното мнозинство држави. До крајот на 1820-тите, ставовите и државните закони се промениле во полза на општото избирачко право за белите мажи.<ref>[[Timeline of voting rights in the United States#refEngerman2005|Engerman]], p. 14. "Property- or tax-based qualifications were most strongly entrenched in the original thirteen states, and dramatic political battles took place at a series of prominent state constitutional conventions held during the late 1810s and 1820s."</ref> ** Излезноста на гласачите нагло се зголемила во текот на 1830-тите, достигнувајќи околу 80% од возрасното бело машко население на [[Претседателски избори во САД (1840)||претседателските избори во 1840 година]].<ref>William G. Shade, "The Second Party System". in Paul Kleppner, et al. ''Evolution of American Electoral Systems'' (1983) pp 77-111</ref> Биле поднесени 2.412.694 гласачки ливчиња, пораст што далеку го надминал природниот раст на населението, правејќи ги сиромашните гласачи значителен дел од избирачкото тело. Процесот бил мирен и широко поддржан, освен во државата Род Ајленд, каде што [[Бунтот на Дор]] во 1840-тите покажал дека барањето за еднакво избирачко право било широко распространето и силно, иако последователната реформа вклучувала значително имотно барање за секој жител кој бил роден надвор од Соединетите Американски Држави. ** Последната држава што го укинала имотниот цензус била Северна Каролина во 1856 година. Сепак, условите за плаќање данок останале во пет држави во 1860 година — Масачусетс, Род Ајленд, Пенсилванија, Делавер и Северна Каролина. Тие опстанале во Пенсилванија и Род Ајленд до XX век.<ref>[[Timeline of voting rights in the United States#refEngerman2005|Engerman]], p. 16 and 35. Table 1</ref> Покрај тоа, многу сиромашни белци подоцна биле лишени од избирачко право.<ref name=":22">{{Cite book|last1=Schultz|first1=Jeffrey D.|url=[https://books.google.com/books?id=sfmPmrL0N3kC&pg=PA528|title=Encyclopedia](https://books.google.com/books?id=sfmPmrL0N3kC&pg=PA528|title=Encyclopedia) of Minorities in American Politics: Hispanic Americans and Native Americans|last2=Aoki|first2=Andrew L.|last3=Haynie|first3=Kerry L.|last4=McCulloch|first4=Anne M.|date=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-1-57356-149-5|location=|pages=528|language=en}}</ref><ref name=":13">{{Cite book|last=Scher|first=Richard K.|url=[https://books.google.com/books?id=POzqBgAAQBAJ&pg=PA13|title=The](https://books.google.com/books?id=POzqBgAAQBAJ&pg=PA13|title=The) Politics of Disenfranchisement: Why is it So Hard to Vote in America?|date=2015-03-04|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-45536-3|location=|pages=13|language=en}}</ref> * '''1868:''' Државјанството им било загарантирано на сите лица родени или натурализирани во Соединетите Американски Држави со [[Четиринаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Четиринаесеттиот амандман]], поставувајќи ја основата за идните проширувања на избирачкото право. * '''1869–1920:''' Некои држави им дозволиле на жените да гласаат. Вајоминг била првата држава што им дала избирачко право на жените во 1869 година. * '''1870:''' [[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Петнаесеттиот амандман]] им забранил на државните власти и на федералната власт да го одземаат правото на глас врз основа на „раса, боја на кожа или претходна состојба на ропство“. ** [[Лишување од избирачко право по периодот на Реконструкција]] започнало набргу потоа. Поранешните [[Конфедеративни Американски Држави|конфедеративни]] држави донеле [[Закони на Џим Кроу]] и амандмани за ефективно [[лишување од избирачко право|лишување од избирачко право]] на [[Афроамериканци|афроамериканците]] и сиромашните бели гласачи преку [[данок за гласање (Соединети Американски Држави)|даноци за гласање]], [[тестови за писменост]], [[клаузули на дедовците]] и други ограничувања, применувани на дискриминаторски начин. Во овој период, [[Врховен суд на Соединети Американски Држави|Врховниот суд]] генерално ги поддржувал напорите на државите за дискриминација на расните малцинства; дури подоцна во XX век овие закони биле прогласени за неуставни. Црномурестите мажи во северните држави можеле да гласаат, но мнозинството Афроамериканци живееле на Југот.<ref name=":22"/><ref name=":13"/> * '''1887:''' Државјанство им било доделено на домородните Американци кои биле подготвени да се откажат од својата племенска припадност со Зконот на Доус, со што мажите технички стекнале право на глас. * '''1913:''' Непосредниот избор на [[Сенат на Соединетите Американски Држави|сенатори]], воспоставен со [[Седумнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Седумнаесеттиот амандман]], им го дал на гласачите, наместо на државните законодавни тела, правото да ги избираат сенаторите.<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=[http://www.cliffsnotes.com/Section/AP-Test-Prep-The-Expansion-of-Suffrage.id-305363,articleId-58202.html|title=AP](http://www.cliffsnotes.com/Section/AP-Test-Prep-The-Expansion-of-Suffrage.id-305363,articleId-58202.html|title=AP) Tests: AP Test Prep: The Expansion of Suffrage|work=[[CliffsNotes]]|date=January 10, 2010|url-status=dead|archive-url=[https://web.archive.org/web/20100110231456/http://www.cliffsnotes.com/Section/AP-Test-Prep-The-Expansion-of-Suffrage.id-305363,articleId-58202.html|archive-date=January](https://web.archive.org/web/20100110231456/http://www.cliffsnotes.com/Section/AP-Test-Prep-The-Expansion-of-Suffrage.id-305363,articleId-58202.html|archive-date=January) 10, 2010}}</ref> * '''1915:''' Одлуката на Врховниот суд во случајот ''[[Гин против Соединетите Американски Држави]]'' утврдила дека употребата на [[клаузула на дедовците|клаузули на дедовците]] за да им се дозволи на Европејците Американци да гласаат, додека Афроамериканците биле исклучени, е неуставна. * '''1920:''' На жените им било загарантирано правото на глас во сите сојузни држави на САД со [[Деветнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Деветнаесеттиот амандман]]. Во практика, истите ограничувања што ја попречувале можноста на сиромашните или небелите мажи да гласаат сега важеле и за сиромашните или небелите жени. * '''1924:''' На сите домородни Американци им било доделено државјанство и право на глас, без оглед на племенската припадност. До тој момент, приближно две третини од домородните Американци веќе биле државјани.<ref>{{cite book|editor1-last=Madsen|editor1-first=Deborah L.|title=The Routledge Companion to Native American Literature|date=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-69319-2|page=168|url=[https://books.google.com/books?id=-AapCgAAQBAJ&pg=PA168}}](https://books.google.com/books?id=-AapCgAAQBAJ&pg=PA168}})</ref><ref>{{Citation |url=[http://democrats.senate.gov/dpc/dpc-new.cfm?doc_name=sr-108-2-283](http://democrats.senate.gov/dpc/dpc-new.cfm?doc_name=sr-108-2-283) |title=The American Indian Vote: Celebrating 80 Years of U.S. Citizenship |date=October 7, 2004 |publisher=Democratic Policy Committee |access-date=October 15, 2007 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20070927020756/http://www.democrats.senate.gov/dpc/dpc-new.cfm?doc_name=sr-108-2-283](https://web.archive.org/web/20070927020756/http://www.democrats.senate.gov/dpc/dpc-new.cfm?doc_name=sr-108-2-283) <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date = September 27, 2007}}</ref> И покрај тоа, некои западни држави продолжиле да им забрануваат на домородните Американци да гласаат сè до 1948 година.<ref name="cambridge.org">{{cite journal |title=Challenging American Boundaries: Indigenous People and the "Gift" of U.S. Citizenship |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0898588X04000021 |url=[https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/challenging-american-boundaries-indigenous-people-and-the-gift-of-us-citizenship/BA37F7B9505AACABCBFBC04A020C2F36](https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/challenging-american-boundaries-indigenous-people-and-the-gift-of-us-citizenship/BA37F7B9505AACABCBFBC04A020C2F36) |last1=Bruyneel |first1=Kevin |journal=Studies in American Political Development |volume=18 |pages=30–43 |s2cid=145698348 |url-access=subscription |archive-date=June 17, 2018 |access-date=June 12, 2020 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20180617210548/https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/challenging-american-boundaries-indigenous-people-and-the-gift-of-us-citizenship/BA37F7B9505AACABCBFBC04A020C2F36](https://web.archive.org/web/20180617210548/https://www.cambridge.org/core/journals/studies-in-american-political-development/article/challenging-american-boundaries-indigenous-people-and-the-gift-of-us-citizenship/BA37F7B9505AACABCBFBC04A020C2F36) |url-status=live }}</ref> * '''1943:''' На кинеските имигранти им било доделено право на државјанство и право на глас со [[Магнусонов закон|Законот Магнусон]]. * '''1948:''' Аризона и Ново Мексико станале меѓу последните држави што им доделиле целосно избирачко право на домородните Американци, на што претходно се спротивставувале некои западни држави спротивно на [[Закон за државјанство на Индијанците од 1924 година|Законот за државјанство на Индијанците од 1924 година]].<ref name="cambridge.org"/><ref>{{Cite journal |last=Peterson |first=Helen L. |year=1957 |title=American Indian Political Participation |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science |volume=311 |pages=116–126 |doi=10.1177/000271625731100113 |s2cid = 144617127}}</ref> * '''1954–1955:''' Мејн им доделил целосно избирачко право на домородните Американци кои живееле во резерватите.<ref name=":17">{{Cite web|title=James Francis, Penobscot Tribal Historian, Indian Island|url=[https://www.portlandmuseum.org/magazine/james-francis-storiesofmaine|access-date=2020-12-29|website=Portland](https://www.portlandmuseum.org/magazine/james-francis-storiesofmaine|access-date=2020-12-29|website=Portland) Museum of Art|date=May 2020|language=en-US|archive-date=November 4, 2020|archive-url=[https://web.archive.org/web/20201104001347/https://www.portlandmuseum.org/magazine/james-francis-storiesofmaine|url-status=live}}](https://web.archive.org/web/20201104001347/https://www.portlandmuseum.org/magazine/james-francis-storiesofmaine|url-status=live}})</ref>{{Sfn|Maine State Museum|2019|p=10}} Активистката [[Луси Николар Пулау]] ([[Пенобскот]]) била првата што гласала според новиот закон.{{Sfn|Maine State Museum|2019|p=10}} * '''1961:''' Жителите на [[Вашингтон (сојузна држава)|Вашингтон]] добиле право да гласаат на претседателските избори во САД со Дваесет и третиот амандман. * '''1962–1964:''' Настапила историска пресвртница откако [[Врховен суд на Соединетите Американски Држави|Врховниот суд на САД]], под водство на [[Главен судија на Соединетите Американски Држави|главниот судија]] [[Ерл Ворен]], донел низа значајни одлуки што помогнале да се воспостави националниот изборен систем „[[еден човек, еден глас]]“ во Соединетите Американски Држави. ** Во март 1962 година, [[Воренов суд|Вореновиот суд]] пресудил во ''[[Бејкер против Кар]] (1962)'' дека [[прераспределба на изборни единици|прераспределбата на изборните единици]] претставува [[судско решливо прашање]], овозможувајќи им на [[Федерални судови на Соединетите Американски Држави|федералните судови]] да разгледуваат случаи за прераспределба на изборните единици.<ref name=":3" /> ** Во февруари 1964 година, Вореновиот суд пресудил во ''[[Весбери против Сандерс]] (1964)'' дека изборните единици за [[Претставнички дом на Соединетите Американски Држави|Претставничкиот дом на Соединетите Американски Држави]] морале да бидат приближно еднакви по број на жители.<ref name=":4" /> ** Во јуни 1964 година, Вореновиот суд пресудил во ''[[Рејнолдс против Симс]]'' (1964) дека двата дома на изборните единици на [[Државно законодавно тело (Соединети Американски Држави)|државните законодавни тела]] морале да бидат приближно еднакви по број на жители.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> * '''1964:''' Со [[Дваесетичетврти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Дваесетичетвртиот амандман]] било забрането плаќањето данок да се користи како услов за гласање на федералните избори (само). * '''1965:''' Заштитата на [[регистрација на гласачи во Соединетите Американски Држави|регистрацијата на гласачите]] и гласањето за расните малцинства, подоцна проширена и на јазичните малцинства, била воспоставена со [[Закон за избирачки права од 1965 година|Законот за избирачки права од 1965 година]]. Ова исто така се применувало за исправка на дискриминаторските изборни системи и изборни единици.<ref>{{Cite book |url=[https://www.sup.org/books/title/?id=26493](https://www.sup.org/books/title/?id=26493) |title=Ballot Blocked: The Political Erosion of the Voting Rights Act {{!}} Jesse H. Rhodes |last=Rhodes |first=Jesse H. |publisher=Stanford University Press |year=2017 |isbn=9780804797597 |language=en |access-date=August 13, 2019 |archive-date=September 11, 2019 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190911111313/https://www.sup.org/books/title/?id=26493](https://web.archive.org/web/20190911111313/https://www.sup.org/books/title/?id=26493) |url-status=live }}</ref> * '''1966:''' Плаќањето данок и имотните услови за гласање на државните избори биле забранети од Врховниот суд во случајот ''[[Харпер против Одборот за избори на Вирџинија]]'', врз основа на [[Клаузула за еднаква заштита]] од Четиринаесеттиот амандман. * '''1971:''' Возрасните лица на возраст од 18 до 20 години добиле право на глас со [[Дваесетишести амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Дваесет и шестиот амандман]]. Ова било усвоено како одговор на протестите против [[Виетнамска војна|Виетнамската војна]], кои тврделе дека војниците што биле доволно возрасни да се борат за својата земја треба да добијат и право на глас.<ref name=autogenerated1 /><ref>{{Cite web|url=[http://www1.cuny.edu/portal_ur/content/voting_cal/milestones.html|title=Milestones](http://www1.cuny.edu/portal_ur/content/voting_cal/milestones.html|title=Milestones) in Voting History / Voting Rights and Citizenship|access-date=March 4, 2011|archive-date=February 27, 2011|archive-url=[https://web.archive.org/web/20110227020344/http://www1.cuny.edu/portal_ur/content/voting_cal/milestones.html|url-status=dead}}](https://web.archive.org/web/20110227020344/http://www1.cuny.edu/portal_ur/content/voting_cal/milestones.html|url-status=dead}})</ref> * '''1986:''' Припадниците на вооружените сили на Соединетите Американски Држави и другите униформирани служби, [[Трговска морнарица на Соединетите Американски Држави|Трговската морнарица]], како и другите државјани кои живееле во странство, на бази во САД или на бродови, добиле право на глас преку [[Закон за гласање во отсуство на униформирани и прекуморски државјани]].<ref name="usdoj.gov">{{Citation |url=[http://www.usdoj.gov/crt/voting/42usc/subch_ig.htm](http://www.usdoj.gov/crt/voting/42usc/subch_ig.htm) |archive-url=[https://web.archive.org/web/20010420012534/http://www.usdoj.gov/crt/voting/42usc/subch_ig.htm](https://web.archive.org/web/20010420012534/http://www.usdoj.gov/crt/voting/42usc/subch_ig.htm) |archive-date=April 20, 2001 |title=Registration and Voting by Absent Uniformed Services Voters and Overseas Voters in Elections for Federal Office |publisher=U.S. Department of Justice, Civil Rights Division, Voting Section |access-date=January 5, 2007}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * {{Cite journal|last=Alaska Advisory Committee to the U.S. Commission on Civil Rights|date=27 March 2018|title=Alaska Native Voting Rights|url=https://www.usccr.gov/pubs/2018/05-25-AK-Voting-Rights.pdf|journal=Advisory Memorandum|pages=1–17|archive-date=October 16, 2020|access-date=January 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016222917/https://www.usccr.gov/pubs/2018/05-25-AK-Voting-Rights.pdf|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Christen|first=Morgan|date=2019|title=Alaska Native Women's Long Road to Suffrage|url=https://www.njchs.org/wp-content/uploads/wlh_30-1_crp_color1.pdf|journal=Western Legal History|volume=30|issue=1|pages=89–100|archive-date=November 11, 2020|access-date=January 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111060820/https://www.njchs.org/wp-content/uploads/wlh_30-1_crp_color1.pdf|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Cole|first=Terrence M.|date=November 1992|title=Jim Crow in Alaska: The Passage of the Alaska Equal Rights Act|url=https://www.jstor.org/stable/970301|journal=Western Historical Quarterly|volume=23|issue=4|pages=429–449|doi=10.2307/970301|jstor=970301|s2cid=163528642|url-access=registration|archive-date=March 14, 2021|access-date=January 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314174709/https://www.jstor.org/stable/970301|url-status=live}} * {{Cite journal|last=Maine State Museum|date=2019|title=Maine Suffrage Who's Who|url=https://mainestatemuseum.org/wp-content/uploads/2019/08/Maine-Suffrage-Whos-Who.pdf|journal=Women's Long Road|archive-date=January 27, 2021|access-date=January 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127224943/https://mainestatemuseum.org/wp-content/uploads/2019/08/Maine-Suffrage-Whos-Who.pdf|url-status=live}} * {{Cite journal|last1=Tucker|first1=James Thomas|last2=Landreth|first2=Natalie A.|last3=Lynch|first3=Erin Dougherty|date=2017|title='Why Should I Go Vote Without Understanding What I Am Going to Vote For?' The Impact of First Generation Voting Barriers on Alaska Natives|url=https://repository.law.umich.edu/mjrl/vol22/iss2/5/|journal=Michigan Journal of Race and Law|volume=22|issue=2|pages=327–382|doi=10.36643/mjrl.22.2.why|s2cid=149117802|doi-access=free|url-access=subscription|archive-date=December 5, 2020|access-date=January 19, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205050916/https://repository.law.umich.edu/mjrl/vol22/iss2/5/|url-status=live}} == Дополнително читање == * {{cite book |title=The Fight to Vote |year=2017 |first=Michael |last=Waldman |isbn=978-1501116490 |publisher=Simon & Schuster}} * Pomante, Michael J. (2024). "[[doi:10.1089/elj.2024.0037|Cost of Voting in the American States: 2024]]". ''Election Law Journal: Rules, Politics, and Policy''. == Надворешни врски == {{Commons category-inline}} * [http://www.fairvote.org/reforms/right-to-vote-amendment/ Right to Vote Initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151127150230/http://www.fairvote.org/reforms/right-to-vote-amendment |date=November 27, 2015 }}—resources page at [[FairVote]], regarding effort to ensure that the right of every U.S. citizen to vote is firmly entrenched in the U.S. Constitution * [http://nvrmi.com/ National Voting Rights Museum and Institute, Selma, Alabama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517163509/http://nvrmi.com/ |date=May 17, 2014 }} * [http://www.crmvet.org/info/votehist.htm Voting Rights History ''Two Centuries of Struggle''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080320031118/http://www.crmvet.org/info/votehist.htm |date=March 20, 2008 }} ~ Civil Rights Movement Archive * {{citation |title=Voting Rights |url=https://www.aclu.org/know-your-rights/voting-rights/ |work=[[Aclu.org]] |publisher=American Civil Liberties Union |location=New York }} * {{citation |title=11 Barriers to Voting |url=https://www.carnegie.org/our-work/article/11-barriers-voting/ |work=[[Carnegie Corporation of New York]] |location=New York |accessdate=2026-06-06 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103123602/https://www.carnegie.org/our-work/article/11-barriers-voting/ |url-status=dead }} [[Категорија:Историја на САД по тема]] [[Категорија:Историја на афроамериканските граѓански права]] [[Категорија:Историја на правото на глас во Соединетите Американски Држави]] rvj757es281izxnl2pdk8gp0i17mr6w Форум за четврта слобода 0 1397053 5575216 5572627 2026-06-11T06:54:22Z BosaFi 115936 5575216 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација|name=Четвртиот форум за слобода|image=|type=Непартиска непрофитна организација која нуди реални решенија за денешните најитните закани за глобалната безбедност|location=Гошен, Индијана, САД|key_people=|region_served=Работа на пет континенти|num_volunteers=|website=www.fourthfreedomforum.org [http://www.fourthfreedomforum.org]|formation=1982 година|leader_name=Хауард С. Брембек|leader_title=Oсновач|leader_name2=Истражување и аналитика, дисеминација на практични решенија и координација на глобални партнери во соработка за решавање на предизвикувачки безбедносни проблеми|leader_title2=Метод|leader_name3=Глобални безбедносни прашања, вклучувајќи борба против тероризмот, санкции и намалување на нуклеарните опасности|leader_title3=Фокус}} '''Четвртиот форум за слобода''' — непартиска, непрофитна оперативна фондација која се стреми да обезбеди дискусија, развој и ширење на идеи фокусирани на решенија за глобалните безбедносни закани. Нејзиниот примарен фокус е употребата на економски стимулации и целни санкции за воспоставување владеење на правото, обезбедување сигурен и хуман систем на спроведување и промовирање на меѓународната соработка за напредок на цивилизираното општество. Форумот бил основан во 1982 година од Хауард С. Брембек<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goshennews.com/news/local_news/church-honors-howard-brembeck/article_29194978-2dfb-58af-9ef6-6df7bd9478f0.html|title=Church honors Howard Brembeck|last=Debolt|first=Stephanie|date=13 October 2007|work=Goshen News|language=en|accessdate=2021-09-20}}</ref> за да ја унапреди идејата дека економската моќ, а не воената сила владее со светот. == Позадина == Името на организацијата доаѓа од годишната порака на претседателот [[Франклин Д. Рузвелт|Френклин Д. Рузвелт]] до Конгресот од 1941 година, кога ја изложил својата визија за [[Четири слободи]], односно четирите основни слободи што ги заслужувале сите луѓе: * [[Слобода на говорот|слобода на говор]], * [[слобода на вероисповед]], * [[Право на соодветен животен стандард|слобода од немаштија]], * [[слобода од страв]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://obituaries.goshennews.com/|title=Read recent and archived obituaries and memorial notices from Goshen News.|work=obituaries.goshennews.com|language=en|accessdate=2021-09-20}}</ref> == Програми == Откако Форумот бил основан пред речиси 40 години, тој ја заработил довербата на владите, меѓународните организации и експертите ширум светот за истражувања и совети релевантни за политиките, како и за иновативна работа за поттикнување на регионалната соработка околу заедничките безбедносни цели. Форумот дизајнирал и имплементирал програми на 5 континенти кои создале партнерства за да им помогнат на владите и организациите на граѓанското општество ефикасно да се справат со најитните глобални безбедносни закани. Форумот го воспоставил и воедно обезбедил основна поддршка на Глобалниот центар за соработка и сега напредува како независна организација. Форумот, исто така, продолжува да работи на меѓународни безбедносни прашања, вклучувајќи неширење оружје, санкции и стимулации и спречување на насилен екстремизам. Форумот формирал партнерство со [[Крок Институт за меѓународни мировни студии|Институтот Крок за меѓународни мировни студии]] на [[Нотрдамски универзитет|Универзитетот Нотр Дам]] за создавање на Програмата за истражување на санкциите и безбедноста, која одиграла клучна улога на меѓународно ниво, препорачувајќи премин од општи трговски санкции што можеле да му наштетат на цивилното население кон употреба на поцелни мерки или таканаречени паметни санкции<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.irak.be/ned/archief/Irak-smart%20sanctions.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20050216054649/http://www.irak.be/ned/archief/Irak-smart%20sanctions.pdf|archive-date=2005-02-16|accessdate=2011-10-20}}</ref> кои денес се користат со зголемена фреквенција и софистицираност од страна на САД, како и од ОН, Европската унија и Африканската унија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kroc.nd.edu/research/sanctions|title=Sanctions & Security &#124; Kroc Institute for International Peace Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929213445/http://kroc.nd.edu/research/sanctions|archive-date=2011-09-29|accessdate=2011-10-20}}</ref> Форумот, исто така, постојано се фокусирал на заштита на националната безбедност без употреба на оружје за масовно уништување. Форумот соработува со високи воени офицери и други експерти за да стимулира дискусии во локалните заедници низ целата земја и ангажира лидери на заедниците, експерти за политика и екуменски групи за да ги охрабри САД и другите влади да ја намалат зависноста од нуклеарно оружје.<ref>http://www.domlife.org/Justice/Disarmament/tool_kit.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> Тие објавувале статии, извештаи и книги во кои се проценуваат опасностите што ги претставувало нуклеарното оружје и нуделе практични предлози за намалување или елиминирање на овие опасности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.news.pitt.edu/news/university-pittsburgh-present-lecture-overcoming-nuclear-dangers-us-policy-citizens-role|title=University of Pittsburgh to Present a Lecture, "Overcoming Nuclear Dangers in U.S. Policy: The Citizen's Role" {{!}} University of Pittsburgh News|work=www.news.pitt.edu|accessdate=2021-09-20}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Четири слободи]] [[Категорија:Непрофитни организации со седиште во Индијана]] [[Категорија:Тинк-тенкови за надворешна политика и стратегија во Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Тинк-тенкови основани во 1982 година]] [[Категорија:Организации основани во 1982 година]] fdx3eqv8eh8te6br5lkayo6pcj53fmq 5575218 5575216 2026-06-11T06:59:26Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Четвртиот форум за слобода]] на [[Форум за четврта слобода]] 5575216 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација|name=Четвртиот форум за слобода|image=|type=Непартиска непрофитна организација која нуди реални решенија за денешните најитните закани за глобалната безбедност|location=Гошен, Индијана, САД|key_people=|region_served=Работа на пет континенти|num_volunteers=|website=www.fourthfreedomforum.org [http://www.fourthfreedomforum.org]|formation=1982 година|leader_name=Хауард С. Брембек|leader_title=Oсновач|leader_name2=Истражување и аналитика, дисеминација на практични решенија и координација на глобални партнери во соработка за решавање на предизвикувачки безбедносни проблеми|leader_title2=Метод|leader_name3=Глобални безбедносни прашања, вклучувајќи борба против тероризмот, санкции и намалување на нуклеарните опасности|leader_title3=Фокус}} '''Четвртиот форум за слобода''' — непартиска, непрофитна оперативна фондација која се стреми да обезбеди дискусија, развој и ширење на идеи фокусирани на решенија за глобалните безбедносни закани. Нејзиниот примарен фокус е употребата на економски стимулации и целни санкции за воспоставување владеење на правото, обезбедување сигурен и хуман систем на спроведување и промовирање на меѓународната соработка за напредок на цивилизираното општество. Форумот бил основан во 1982 година од Хауард С. Брембек<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goshennews.com/news/local_news/church-honors-howard-brembeck/article_29194978-2dfb-58af-9ef6-6df7bd9478f0.html|title=Church honors Howard Brembeck|last=Debolt|first=Stephanie|date=13 October 2007|work=Goshen News|language=en|accessdate=2021-09-20}}</ref> за да ја унапреди идејата дека економската моќ, а не воената сила владее со светот. == Позадина == Името на организацијата доаѓа од годишната порака на претседателот [[Франклин Д. Рузвелт|Френклин Д. Рузвелт]] до Конгресот од 1941 година, кога ја изложил својата визија за [[Четири слободи]], односно четирите основни слободи што ги заслужувале сите луѓе: * [[Слобода на говорот|слобода на говор]], * [[слобода на вероисповед]], * [[Право на соодветен животен стандард|слобода од немаштија]], * [[слобода од страв]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://obituaries.goshennews.com/|title=Read recent and archived obituaries and memorial notices from Goshen News.|work=obituaries.goshennews.com|language=en|accessdate=2021-09-20}}</ref> == Програми == Откако Форумот бил основан пред речиси 40 години, тој ја заработил довербата на владите, меѓународните организации и експертите ширум светот за истражувања и совети релевантни за политиките, како и за иновативна работа за поттикнување на регионалната соработка околу заедничките безбедносни цели. Форумот дизајнирал и имплементирал програми на 5 континенти кои создале партнерства за да им помогнат на владите и организациите на граѓанското општество ефикасно да се справат со најитните глобални безбедносни закани. Форумот го воспоставил и воедно обезбедил основна поддршка на Глобалниот центар за соработка и сега напредува како независна организација. Форумот, исто така, продолжува да работи на меѓународни безбедносни прашања, вклучувајќи неширење оружје, санкции и стимулации и спречување на насилен екстремизам. Форумот формирал партнерство со [[Крок Институт за меѓународни мировни студии|Институтот Крок за меѓународни мировни студии]] на [[Нотрдамски универзитет|Универзитетот Нотр Дам]] за создавање на Програмата за истражување на санкциите и безбедноста, која одиграла клучна улога на меѓународно ниво, препорачувајќи премин од општи трговски санкции што можеле да му наштетат на цивилното население кон употреба на поцелни мерки или таканаречени паметни санкции<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.irak.be/ned/archief/Irak-smart%20sanctions.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20050216054649/http://www.irak.be/ned/archief/Irak-smart%20sanctions.pdf|archive-date=2005-02-16|accessdate=2011-10-20}}</ref> кои денес се користат со зголемена фреквенција и софистицираност од страна на САД, како и од ОН, Европската унија и Африканската унија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kroc.nd.edu/research/sanctions|title=Sanctions & Security &#124; Kroc Institute for International Peace Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929213445/http://kroc.nd.edu/research/sanctions|archive-date=2011-09-29|accessdate=2011-10-20}}</ref> Форумот, исто така, постојано се фокусирал на заштита на националната безбедност без употреба на оружје за масовно уништување. Форумот соработува со високи воени офицери и други експерти за да стимулира дискусии во локалните заедници низ целата земја и ангажира лидери на заедниците, експерти за политика и екуменски групи за да ги охрабри САД и другите влади да ја намалат зависноста од нуклеарно оружје.<ref>http://www.domlife.org/Justice/Disarmament/tool_kit.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> Тие објавувале статии, извештаи и книги во кои се проценуваат опасностите што ги претставувало нуклеарното оружје и нуделе практични предлози за намалување или елиминирање на овие опасности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.news.pitt.edu/news/university-pittsburgh-present-lecture-overcoming-nuclear-dangers-us-policy-citizens-role|title=University of Pittsburgh to Present a Lecture, "Overcoming Nuclear Dangers in U.S. Policy: The Citizen's Role" {{!}} University of Pittsburgh News|work=www.news.pitt.edu|accessdate=2021-09-20}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Четири слободи]] [[Категорија:Непрофитни организации со седиште во Индијана]] [[Категорија:Тинк-тенкови за надворешна политика и стратегија во Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Тинк-тенкови основани во 1982 година]] [[Категорија:Организации основани во 1982 година]] fdx3eqv8eh8te6br5lkayo6pcj53fmq 5575220 5575218 2026-06-11T07:00:10Z BosaFi 115936 5575220 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација|name=Форум за четврта слобода|image=|type=Непартиска непрофитна организација која нуди реални решенија за денешните најитните закани за глобалната безбедност|location=Гошен, Индијана, САД|key_people=|region_served=Работа на пет континенти|num_volunteers=|website=www.fourthfreedomforum.org [http://www.fourthfreedomforum.org]|formation=1982 година|leader_name=Хауард С. Брембек|leader_title=Oсновач|leader_name2=Истражување и аналитика, дисеминација на практични решенија и координација на глобални партнери во соработка за решавање на предизвикувачки безбедносни проблеми|leader_title2=Метод|leader_name3=Глобални безбедносни прашања, вклучувајќи борба против тероризмот, санкции и намалување на нуклеарните опасности|leader_title3=Фокус}} '''Форумот за четврта слобода''' — непартиска, непрофитна оперативна фондација која се стреми да обезбеди дискусија, развој и ширење на идеи фокусирани на решенија за глобалните безбедносни закани. Нејзиниот примарен фокус е употребата на економски стимулации и целни санкции за воспоставување владеење на правото, обезбедување сигурен и хуман систем на спроведување и промовирање на меѓународната соработка за напредок на цивилизираното општество. Форумот бил основан во 1982 година од Хауард С. Брембек<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goshennews.com/news/local_news/church-honors-howard-brembeck/article_29194978-2dfb-58af-9ef6-6df7bd9478f0.html|title=Church honors Howard Brembeck|last=Debolt|first=Stephanie|date=13 October 2007|work=Goshen News|language=en|accessdate=2021-09-20}}</ref> за да ја унапреди идејата дека економската моќ, а не воената сила владее со светот. == Позадина == Името на организацијата доаѓа од годишната порака на претседателот [[Франклин Д. Рузвелт|Френклин Д. Рузвелт]] до Конгресот од 1941 година, кога ја изложил својата визија за [[Четири слободи]], односно четирите основни слободи што ги заслужувале сите луѓе: * [[Слобода на говорот|слобода на говор]], * [[слобода на вероисповед]], * [[Право на соодветен животен стандард|слобода од немаштија]], * [[слобода од страв]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://obituaries.goshennews.com/|title=Read recent and archived obituaries and memorial notices from Goshen News.|work=obituaries.goshennews.com|language=en|accessdate=2021-09-20}}</ref> == Програми == Откако Форумот бил основан пред речиси 40 години, тој ја заработил довербата на владите, меѓународните организации и експертите ширум светот за истражувања и совети релевантни за политиките, како и за иновативна работа за поттикнување на регионалната соработка околу заедничките безбедносни цели. Форумот дизајнирал и имплементирал програми на 5 континенти кои создале партнерства за да им помогнат на владите и организациите на граѓанското општество ефикасно да се справат со најитните глобални безбедносни закани. Форумот го воспоставил и воедно обезбедил основна поддршка на Глобалниот центар за соработка и сега напредува како независна организација. Форумот, исто така, продолжува да работи на меѓународни безбедносни прашања, вклучувајќи неширење оружје, санкции и стимулации и спречување на насилен екстремизам. Форумот формирал партнерство со [[Крок Институт за меѓународни мировни студии|Институтот Крок за меѓународни мировни студии]] на [[Нотрдамски универзитет|Универзитетот Нотр Дам]] за создавање на Програмата за истражување на санкциите и безбедноста, која одиграла клучна улога на меѓународно ниво, препорачувајќи премин од општи трговски санкции што можеле да му наштетат на цивилното население кон употреба на поцелни мерки или таканаречени паметни санкции<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.irak.be/ned/archief/Irak-smart%20sanctions.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20050216054649/http://www.irak.be/ned/archief/Irak-smart%20sanctions.pdf|archive-date=2005-02-16|accessdate=2011-10-20}}</ref> кои денес се користат со зголемена фреквенција и софистицираност од страна на САД, како и од ОН, Европската унија и Африканската унија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kroc.nd.edu/research/sanctions|title=Sanctions & Security &#124; Kroc Institute for International Peace Studies|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929213445/http://kroc.nd.edu/research/sanctions|archive-date=2011-09-29|accessdate=2011-10-20}}</ref> Форумот, исто така, постојано се фокусирал на заштита на националната безбедност без употреба на оружје за масовно уништување. Форумот соработува со високи воени офицери и други експерти за да стимулира дискусии во локалните заедници низ целата земја и ангажира лидери на заедниците, експерти за политика и екуменски групи за да ги охрабри САД и другите влади да ја намалат зависноста од нуклеарно оружје.<ref>http://www.domlife.org/Justice/Disarmament/tool_kit.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> Тие објавувале статии, извештаи и книги во кои се проценуваат опасностите што ги претставувало нуклеарното оружје и нуделе практични предлози за намалување или елиминирање на овие опасности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.news.pitt.edu/news/university-pittsburgh-present-lecture-overcoming-nuclear-dangers-us-policy-citizens-role|title=University of Pittsburgh to Present a Lecture, "Overcoming Nuclear Dangers in U.S. Policy: The Citizen's Role" {{!}} University of Pittsburgh News|work=www.news.pitt.edu|accessdate=2021-09-20}}</ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Четири слободи]] [[Категорија:Непрофитни организации со седиште во Индијана]] [[Категорија:Тинк-тенкови за надворешна политика и стратегија во Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Тинк-тенкови основани во 1982 година]] [[Категорија:Организации основани во 1982 година]] 7eivboqoli6m4ve6owtt2jcofwrod8b Плоштад „Четири слободи“ 0 1397057 5575221 5572637 2026-06-11T07:04:02Z BosaFi 115936 5575221 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Инфокутија Измислено место|name=Плоштад „Четири слободи“|image=|imagesize=|caption=|blank_label=[[:Категорија:Компании за издавање стрипови|Издавач]]|blank_data=[[Марвел Комикс]]|first=''[[Фантастична четворка (стрип)|Фантастична четворка]]'' #296 (ноември 1986)|creator=|type=|people=|races=|locations=}} '''Плоштадот „Четири слободи“''' — фиктивна структура што се појавува во [[Американски стрип|американските стрипови]] објавени од [[Marvel Comics|„Марвел комикс“]]. Прикажано како да се наоѓа во [[Менхетн|Менхетен]] на [[Универзумот на Марвел|универзумот на „Марвел“]] и служело како замена за седиштето на [[Фантастична Четворка|Фантастичната четворка]] кога нивното првобитно живеалиште, [[Зграда Бакстер|зградата Бакстер]] била уништена од посвоениот син на [[доктор Дум]], [[Кристоф Вернард]], која се наоѓала на [[42-ра улица (Манхетен)|42-ра улица]] и [[авенија Медисон]] во [[Њујорк (град)|Њујорк]]. Насловот на зградата доаѓа од говорот на [[Франклин Д. Рузвелт]] во кој го повикува [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на Соединетите Американски Држави]] да влезе во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и во кој ги навел [[Четири слободи|Четирите слободи]] што би ги уживал светот доколку се обедини за да ги победи [[Сили на Оската|Силите на Оската]].<ref name="mnyc">{{Наведена книга|title=''The Marvel Comics Guide to New York City''|last=Sanderson|first=Peter|publisher=[[Pocket Books]]|year=2007|isbn=1-4165-3141-6|location=New York City|pages=42–48}}</ref> == Историја на објавување == Плоштадот „Четири слободи“ првпат се појавил во ''[[Фантастична четворка (стрип)|Фантастична четворка]]'' #296 во ноември 1986 и не било познато кој ја дизајнирал зградата, бидејќи зградата дебитирала кратко по завршувањето на серијата на [[Џон Бирн (стрипови)|Џон Бирн]] за ''Фантастична четворка'' што многу обожаватели претпоставиле дека тој ја дизајнирал. Бирн изјави дека неговиот дизајн за новото седиште на „Фантастична четворка“ бил сосема различен од оној на Плоштадот „Четири слободи“, едноставно рециклирајќи го неговиот дизајн за кулата ЛексКорп.<ref>{{Наведено списание|last=Powers|first=Tom|date=February 2010|title=John Byrne’s Fantastic Four: The World’s Greatest Family Magazine!|journal=[[Back Issue!]]|publisher=[[TwoMorrows Publishing]]|issue=38|page=19}}</ref> Плоштадот „Четири слободи“ добил запис во ''[[Официјален прирачник на универзумот на Марвел|Официјалниот прирачник на ажурирањето на универзумот на Марвел '89]]'' #3. == Фиктивна историја == До моментот на уништување на оригиналната зграда Бакстер, [[Господин Фантастик|Рид Ричардс]] сфатил дека неговиот зголемен број на пронајдоци и опрема го зафаќале целиот расположив простор на [[Фантастична четворка|Фантастичната четворка]] го создава Плоштадот „Четири слободи“, зграда од 100 ката дизајнирана според неговите спецификации. Горниот дел бил изграден така што ќе го прикажува бројот 4 од секоја страна, а од сите 100 ката, горните 50 им припаѓале на Фантастичната четворка, додека долните 50 биле наменети за поранешните станари на зградата Бакстер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbr.com/fantastic-four-headquarters-complete-guide/|title=Fantastic Four's Headquarters: A Complete Guide|last=Zachary|first=Brandon|date=2018-09-23|work=CBR|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125010007/https://www.cbr.com/fantastic-four-headquarters-complete-guide/|archive-date=Jan 25, 2021}}</ref> Кога [[Напад (Марвел Комикс)|„Нападот“]] ослободил армија од [[Сентинел (стрипови)|стражари]] против [[Њујорк (град)|Њујорк]], Фантастичната четворка очигледно била убиена додека го заштитувала градот, а во нивно отсуство, владата на Соединетите Американски Држави ја презела контролата врз Плоштадот на четирите слободи и се обидувала да ја конфискува целата научна опрема на Рид Ричардс. Сепак, преживеаните сојузници на Фантастичната четворка одбивале да ѝ дозволат на војската да ја преземе контролата врз опремата, а таткото на Ричардс, [[Натаниел Ричардс (Марвел Комикс)|Натаниел Ричардс]] (со помош на [[Кристоф Вернард]]) тајно ја транспортирал опремата во [[Негативна Зона|Негативната зона]]. [[Громови (стрипови)|Громовите]] ја презеле резиденцијата на плоштадот „Четири слободи“ и на крајот ја уништиле, а откако се вратиле од алтернативна реалност во која биле испратени, Фантастичната четворка била принудена да се пресели во магацин покрај [[Хадсон (река)|реката Хадсон]], кој бил наречен „Пер 4“ и на крајот, Рид Ричардс и пронаоѓачот Ноа Бакстер изградиле нова зграда на местото на поранешната зграда Бакстер.<ref name="mnyc" /> == Опис == Надворешните ѕидови и прозорците на зградата биле изработени од напредни композити од јаглеродни влакна, за кои се велело дека биле речиси споредливи по јачина со дијамантот, а низ деловите од зградата се протегале бројни мали цевки што ги окупирале Фантастичната четворка, овозможувајќи му на Мистер Фантастик лесно да се растегне на кој било кат или област. Едно вратило на лифтот било намерно оставено празно, со цел да се олесни брзиот лет на Човечката факел до и од горните катови, а над 50 и 70 кат имало збир на „точки за одвојување“ со вградени експлозивни полнења, дизајнирани да ги одделат горните катови од долните катови што ги окупирале цивилите, доколку некој се обидел да ја подигне зградата во орбита. ''(Следниот опис на зградата го опфаќа изоставениот дел од [[Компендиумот на Фантастична четворка|Компендиумот на фантастичната четворка]] на Дејвид Едвард Мартин.)'' Од зградата од 100 ката: * Катовите од 1 до 50 им припаѓаат на поранешните станари на зградата Бакстер (на пр. Квазар ). * Катовите од 51 до 70 се „тампон катови“, каде што закупувачите немаат 99-годишни договори за закуп. Рид Ричардс го остави овој простор достапен во случај на тимот да му треба повеќе простор. ** Катовите од 71 до 100 служат како седиште на тимот. Распоредот на катовите е сличен на зградата Бакстер. ** 71-виот кат е рецепција под надзор на Роберта . ** 72-риот кат е хотел за гостите на тимот. Два апартмани се одржуваат исклучиво за водни посетители како што се Атлантиѓаните . ** Катовите 73-75 се просториите за живеење на Фантастичната четворка. Освен Фантастичната четворка, на катот се сместени и сојузничките Алиша Мастерс (подоцна откриено дека е измамничката на Скрул, Лија ), Кристал, г-ѓа Марвел, Вајат Вингфут и Ши-Халк . Катовите исто така имаат кујна, остава, спа, две теретани, библиотека и компјутеризирана училница. ** Катовите 76 и 77 функционираат како команден центар на тимот. На катовите се наоѓаат сали за состаноци, комуникациски станици, врски до Старкор и други астрономски организации, како и компјутеризирана медицинска станица. ** Катовите 78-80 се користат за складирање на разни материјали. Овие катови служат како простор за идно проширување и како тампон-зона во случај на инциденти во лабораторијата на Рид Ричардс. Алиша Мастерс користела дел од кат 78 како студио. ** Катовите од 81 до 99 служат како лабораторија на Рид Ричардс и складиште за неговата опрема. Ниту една од овие работни станици не е лоцирана директно над која било друга работна станица и ниту три од нив не се во права линија, што го минимизира ризикот од уништување на неколку станици одеднаш. *** На катовите 90 и 91 има силно оклопен портал што води до Негативната зона . *** Катовите 98 и 99 служат како магацин и машински работилници. Тие го поддржуваат хангарот на 100 и делуваат како тампон-зона за апсорбирање на штета од можни катастрофи во хангарот. Кат 99 сместува резервоари за гориво за возилата на Фантастичната четворка. ** 100-тиот кат е хангарот на Фантастичната четворка. Тој го исполнува просторот под четирите огромни четворки што ја покриваат зградата. * Темелите на зградата се протегаат 150 стапки во карпестата подлога на Менхетен. Таму има десет ката. Поднивоата 1-2 ги користи персоналот за одржување на зградата. Поднивоата 3-4 ги содржат товарните пристаништа и складиштата на закупците. Железничка пруга овозможува големи маси товар да се преместуваат внатре или надвор без да се справуваат со сообраќај. Поднивоата 5-15 се ограничени на Фантастичната четворка. Овие катови содржат специјални уреди и помошни објекти за катовите 71-100. Поднивото 5 содржи цевковод исполнет со вода што стигнува до [[Хадсон (река)|реката Хадсон]] ; ова им овозможува на водните посетители директно да стигнат до комплексот. == Во други медиуми == Плоштадот на четирите слободи се појавувал во втората сезона на ''[[Фантастична четворка (ТВ серија од 1994 година)|Фантастична четворка]]''. == Наводи == {{Наводи}} === Литература === * ''Официјално ажурирање на Прирачникот за универзумот на Марвел'' '89 * Компендиум на ''Суперхероите на Марвел:'' Фантастичната Четворка [[Категорија:Четири слободи]] [[Категорија:Фантастична четворка]] [[Категорија:Локации на Marvel Comics]] [[Категорија:Менхетен во фикцијата]] 2y2wercney2klc68g43ujscoro81pep Награда „Четири слободи“ 0 1397061 5575235 5572663 2026-06-11T07:58:08Z BosaFi 115936 5575235 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија награда | име = „Четири слободи“ | поднаслов = <!-- или | сегашни_награди = --> | слика = Froosevelt.jpeg | големина_слика = | опис_слика = Претседател [[Франклин Д. Рузвелт]], насликан од [[Френк О. Солсбери|Френсис Овен Солсбери]], 1947 година | алт = | вид = | опис = | доделена_за = | покровител = | датум = <!-- {{почетен датум|ГГГГ|ММ|ДД|df=yes}} --> | место = | држава = [[Соединети Американски Држави]] | доделува = | достапност = | лента = | аверс = | реверс = | водител = <!-- или | водители = --> | претходно_име = | воведен_водител = | дејствија = | мото = | награда = | статус = | претставена = 1982 | првично_доделување = <!-- или | година = --> | последно_доделување = <!-- или | година2 = --> | добитник_назив = | последен_добитник = <!-- или | добитник = или | добитници = --> | најмногу_награди = <!-- или | најмногу_освојувања = --> | најмногу_номинации = | вкупно_доделени = | посмртни_одликувања = | вкупно_добитници = | мрежно_место = <!-- {{URL|example.com}} --> | медиум = <!-- или | медиуми = --> | времетраење = | гледаност = <!-- или | рејтинг = --> | продукција = | режија = | слика2 = [[File:USA_-_DOS_Distinguished_Service_Award.png|100px]] | големина_слика2 = | алт2 = | опис_слика2 = Лента на наградата | поврзано = | претходно = | главно = | следно = }} '''Наградата „Четири слободи“''' — годишна награда што им била доделувана на: „оние чии достигнувања покажале посветеност на принципите што [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседателот]] [[Соединети Американски Држави|на САД]] [[Франклин Д. Рузвелт|Френклин Д. Рузвелт]] ги прогласил во својот [[wikisource:The_Four_Freedoms_speech|''говор за Четирите слободи'']] пред [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на Соединетите Американски Држави]] на 6 јануари 1941 година, како суштински за демократијата: „слобода на говор и изразување, слобода на богослужба, слобода од немаштија, слобода од страв“. Годишната награда се доделува наизменично во [[Њујорк (град)|Њујорк]] од [[Институт Рузвелт|Институтот Рузвелт]] на [[Американци|Американците]] и во [[Миделбург]], [[Холандија]], од [[Рузвелт Институт за американски студии|Фондацијата Рузвелт]] на неамериканците. == Историја == {{listen |title=Состојба на Унијата (Четири слободи) (6 јануари 1941 година) |filename=FDR's 1941 State of the Union (Four Freedoms speech) Edit 1.ogg |description =[[Франклин Д. Рузвелт]] од 6 јануари 1941 година [[Обраќање за состојбата на Унијата]] во кое се претставува темата на [[Четирите слободи]] (почнувајќи од 32:02) |image=[[File:FDR in 1933.jpg|alt=Franklin Delano Roosevelt headshot|100px|thumb|[[Франклин Д. Рузвелт]]]] }} Наградите за прв пат биле доделени во 1982 година, на 100 годишнината од раѓањето на претседателот Франклин Рузвелт, како и на 200 годишнината од дипломатските односи меѓу [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] и [[Холандија]]. Наградите беа основани со цел да се прослават сите 4 слободи што ги застапувал претседателот Рузвелт во својот говор: # [[Слобода на говорот|Слобода на говор]] # [[Слобода на вероисповед]] # [[Право на соодветен животен стандард|Слобода од желба]] # [[Слобода од страв]] Била воведена награда за секоја од четирите слободи, како и посебен медал за слобода, а воедно и специјални награди во 1990, 1995, 2003 и 2004 година. Во непарните години, наградите им биле доделувани на американските граѓани или институции од страна на Институтот „Франклин и Елеонор Рузвелт“ во [[Њујорк (град)|Њујорк]], иако во минатото, американските награди се доделувале во Хајд Парк, Њујорк. Во парни години, церемонијата на доделување на наградите се одржувала во Миделбург и им оддавала почит на неамериканци со избор мотивиран од сомнителното потекло на семејството Рузвелт од [[Ауд-Восемир]] во општината [[Толен]]. == Лауреати == === Медал за слобода === [[Податотека:Four_Freedoms_Award.jpg|мини|225x225пкс|Една од медалите]] {| class="wikitable" ! Година !! [[Мидделбург, Зеланд|Мидделбург]] !! Фотографија !! Година !! [[Хајд Парк, Њујорк|Хајд Парк]] !! Фотографија |- |1982 || [[Јулијана од Холандија|Принцезата Јулијана од Холандија]]||[[Датотека:Staatsieportret van prinses Juliana.jpg|100px]] || 1983 || [[В. Аверел Хариман]] || |- |1984 || [[Харолд Мекмилан]] || || 1985 || [[Клод Пепер]] || |- |1986 || [[Сандро Пертини|Алесандро Пертини]] || || 1987 || [[Тип О'Нил|Томас П. О'Нил помладиот]] || |- |1988 || [[Хелмут Шмит]] || || 1989 || [[Вилијам Џ. Бренан помладиот|Вилијам Џ. Бренан помладиот]] || |- |1990 || [[Вацлав Хавел]] и [[Жак Делор]] || || 1991 || [[Тургуд Маршал]] || |- |1992 || [[Хавиер Перез де Куељар]] || || 1993 || [[Сајрус Венс]] || |- |1994 || [[Тензин Гјатсо, 14-ти Далај Лама|Далај Лама]] || || 1995 || [[Џими Картер]] || |- |1996 || [[Хуан Карлос I|Хуан Карлос I од Шпанија]] || [[Датотека:KingofSpain.jpg|123x123px]]|| 1997 || [[Катарин Греам|Катарин Мејер Греам]] || |- |1998 || [[Мери Робинсон]] || || 1999 || [[Тед Кенеди|Едвард М. Кенеди]] || [[Датотека:Ted Kennedy, официјален фото портрет crop.jpg|100px]] |- |2000 || [[Марти Ахтисари]] || || 2001 || Ветерани од Втората светска војна претставени од * [[Ричард Винтерс]] ([[Американска армија]]) * [[Роберт Јуџин Буш]] ([[Американска морнарица]]) * [[Вилијам Т. Кечам]] ([[Американски морнарички корпус]]) * [[Ли Арчер (пилот)|Ли А. Арчер помладиот]]. ([[Воздухопловни сили на САД]]) * [[Елен Бакли]] ([[Корпус на медицински сестри од морнарицата на САД]]) |- |2002 || [[Нелсон Мандела]] || [[Датотека:Nelson Mandela-2008 (уреди).jpg|100px]] || 2003 || [[Џорџ Џ. Мичел]] || |- |2004 || [[Кофи Анан]] || || 2005 || [[Бил Клинтон]] || |- |2006 || [[Мохамед Ел Барадеј]] || || 2007 || [[Карл Левин]] и [[Ричард Лугар]] || |- |2008 || [[Ричард фон Вајцзекер]] || || 2009 || [[Хилари Клинтон]] || [[Датотека:2009 0123 clinton bio 200 1.jpg|100px]] |- |2010 || [[Европски суд за човекови права]] || || 2011 || [[Рас Фајнголд]] || |- |2012 || [[Луиз Инасио Лула да Силва]] || || 2013 || [[Вендел Бери]] || |- |2014 || [[Црвен крст]] || || 2015 || [[Рут Бадер Гинсбург]] || [[Датотека:Ruth Bader Ginsburg official SCOTUS portrait.jpg|100px]] |- |2016 || [[Ангела Меркел]] || [[Датотека:Ангела Меркел 2011.jpg|100px]] || 2017 || [[Хари Белафонте]] || |- |2018 || [[Кристијана Фигерес]] како претставник на [[Парискиот договор|Парискиот климатски договор]] || || 2019 || [[Лони Банч]] || |- |2020 || [[Обединети нации]] || || 2021 || [[Фред Коремацу]] || |- |2022 || [[Свјатлана Циханоускаја]] || [[Датотека:Свјатлана Чиханоуска, Прага, 7.6.2021.jpg|100px]] || 2023 || [[Ненси Пелоси]] || |- |2024 || [[Спаси ја Украина]] || || 2025 || [[Дарен Вокер]] |- |2026 || [[Володимир Зеленски]] и украинскиот народ || || 2027 || |} === Слобода на говорот === [[Податотека:Max_van_der_Stoel,_ex-minister_ontvangt_de_Freedom_of_Speech_Award_uit_handen_va,_Bestanddeelnr_932-3654.jpg|мини|Холандскиот политичар [[Макс ван дер Стоел|Макс ван дер Штул]] ја добива наградата за слобода на говорот, 16 октомври 1982 година]]  {{Цитатник|Првата е слободата на говорот и изразувањето — насекаде во светот.|author=Рузвелт, 6 јануари 1941 година}} {| class="wikitable" !Година ! [[Миделбург]] ! Година ! [[Хајд Парк, Њујорк|Хајд Парк]] |- | 1982 година | [[Макс ван дер Стоел]] | 1983 година | [[Џозеф Л. Раух, помладиот]] |- | 1984 година | [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешнл]] | 1985 година | [[Кенет Б. Кларк]] |- | 1986 година | ''[[Ел Паис]]'' | 1987 година | [[Херберт Блок]] |- | 1988 година | [[Елен Џонсон Серлиф]] | 1989 година | [[Валтер Кронкајт]] |- | 1990 година | Нема награда | 1991 година | [[Џејмс Рестон]] |- | 1992 година | [[Мстислав Ростропович]] | 1993 година | [[Артур Милер]] |- | 1994 година | [[Марион Донхоф]] | 1995 година | [[Мери Мекгрори]] |- | 1996 година | [[Џон Хјум]] | 1997 година | [[Сидни Р. Јејтс]] |- | 1998 година | [[CNN|Си-Ен-Ен]] | 1999 година | [[Џон Луис]] |- | 2000 година | [[Бронислав Геремек]] | 2001 година | ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' и семејството Окс/Сулцбергер |- | 2002 година | [[Радио Слободна Европа|Радио Слободна Европа/Радио Либерти]] | 2003 година | [[Столбови Теркел]] |- | 2004 година | [[Ленарт Мери]] | 2005 година | [[Том Брокау]] |- | 2006 година | [[Карлос Фуентес]] | 2007 година | [[Бил Мојерс]] |- | 2008 година | [[Лахдар Брахими]] | 2009 година | [[Ентони Д. Ромеро|Ентони Ромеро]] |- | 2010 година | [[Новаја Газета]] | 2011 година | [[Мајкл Копс|Мајкл Џ. Копс]] |- | 2012 година | [[Медиумска мрежа Ал Џезира|Ал Џезира]] | 2013 година | [[Пол Кругман]] |- | 2014 година | [[Меријам Дурани]] | 2015 година | [[Артур Мичел (танчер)|Артур Мичел]] |- | 2016 година | [[Мазен Дарвиш]] | 2017 година | [[Ден Ратер]] |- | 2018 година | [[Ерол Ондероглу]] | 2019 година | ''[[Бостон Глоуб]]'' |- | 2020 година | [[Марија Реса]] | 2021 година | [[Никол Хана-Џонс]] |- | 2022 година | [[Маи Хои|До Нгуен Маи Хои]] | 2023 година | [[Трејси Д. Хол|Трејси Хол]] |- | 2024 | [[Белингкет]] | 2025 година | ''[[Тин Вог]]'' |- | 2026 година | [[Комитет за заштита на новинарите]] | 2027 | |} {| |[[Податотека:Max_van_der_Stoel_2.jpg|мини|150x150пкс|[[Макс ван дер Стоел|М. вд Стоел]]<br /><br /><br /><br /> 1982 година]] | |[[Податотека:John_lewis_official_biopic.jpg|мини|150x150пкс| [[Џон Луис|Џ. Луис]]<br /><br /><br /><br /> 1999 година]] | |[[Податотека:Dmitry_Muratov_Four_Freedoms_Award_2010.jpg|мини|150x150пкс| [[Дмитриј Муратов]] во име на Новаја Газета<br /><br /><br /><br /> 2010 година]] |} === Слобода на вероисповед === [[Податотека:"Freedom_of_Worship"_-_NARA_-_513537.jpg|мини|''[[Слобода на богослужба (сликарство)|Слобода на вероисповед]]'', слика на Норман Роквел од 1943 година]]  {{Цитатник|Втората е слободата на секој човек да го обожава Бога на свој начин - насекаде во светот.|author=Рузвелт, 6 јануари 1941 година}} {| class="wikitable" ! Година!! [[Миделбург, Зеланд|Миделбург]] !! Година!! [[Хајд Парк, Њујорк|Хајд Парк]] |- |1982 || Вилем А. Висер'т Хофт || 1983 || [[Корета Скот Кинг]] |- |1984 || [[Вернер Лејх]] и [[Бајерс Науде|Кристијан Ф. Бејерс Науде]] || 1985 || [[Ели Визел]] |- |1986 || [[Бернардус Алфринк]] || 1987 || [[Леон Саливан]] |- |1988 || [[Теди Колек]] || 1989 || [[Рафаел Лемкин]] (посмртно) и Хајман Книговезец |- |1990 || [[Ласло Текеш]] || 1991 || [[Пол Мур, помладиот]] |- |1992 || [[Тери Вејт]] || 1993 || [[Теодор Хесбург|Теодор М. Хесбург]], [[Конгрегација на Светиот Крст|CSC]] |- |1994 || [[Герхарт М. Ригнер]] || 1995 || [[Ендру Јанг]] |- |1996 || [[Лорд Ранси]] || 1997 || [[Вилијам Х. Греј (конгресмен)|Вилијам Х. Греј]] |- |1998 || [[Дезмонд Туту]] || 1999 || [[Корин Ц. Богс]] |- |2000 || [[Сили Саундерс]] || 2001 || [[Џони Кар]] |- |2002 || [[Наср Абу Зејд]] || 2003 || [[Роберт Ф. Дринан]] |- |2004 || [[Сари Нусеибех]] || 2005 || [[Корнел Вест]] |- |2006 || [[Заедница Тајзе]] || 2007 || [[Питер Џ. Гомес]] |- |2008 || [[Карен Армстронг]] || 2009 || [[Ебу Пател]] |- |2010 || [[Асма Џахангир]] || 2011 || [[Бери В. Лин]] |- |2012 || [[Константинополски патријарх Вартоломеј I]] || 2013 || [[Симон Кембел]] |- |2014 || [[Принцот Хасан бин Ал-Талал|Принцот Ел Хасан бин Талал од Јордан]] || 2015 || [[Вилијам Барбер II|Пречесниот д-р Вилијам Џ. Барбер II]] |- |2016 || [[Диедоне Нзапалаинга]], [[Омар Кобине Лајама]] и [[Никола Герекојаме-Гбангу]] || 2017 || Свештеникот д-р [[Стив Стоун (министер)|Стив Стоун]] и д-р [[Башар А. Шала]] |- |2018 || [[Париде Табан]] || 2019 || [[Криста Типет]] |- |2020 || [[Религии за мир|Меѓународни религии за мир]] || 2021 || [[Рафаел Ворнок]] |- |2022 || [[Лијан Гогали]] || 2023 || Д-р [[Валтер Ерл Флукер]] |- |2024 || [[Зумретај Аркин]] || 2025 || Пречесен д-р [[Џаки Луис]] |- |2026 || (не е објавено од безбедносни причини) || 2027 || |} {| |[[Податотека:Corettascottking.jpg|мини|150x150пкс|[[Корета Скот Кинг|Ц. Кинг]]<br /><br /><br /><br /> 1983 година]] |[[Податотека:Elie_Wiesel.jpg|мини|150x150пкс| [[Ели Визел|Е. Визел]]<br /><br /><br /><br /> 1985 година]] |[[Податотека:Kardinaal_Alfrink.JPG|мини|150x150пкс| [[Бернардус Јоханес Алфринк|Б. Алфринк]]<br /><br /><br /><br /> 1986 година]] |[[Податотека:Bartolomew_I.jpg|мини|150x150пкс| [[Вартоломеј I Цариградски|Вартоломеј I]]<br /><br /><br /><br /> 2012 година]] |} === Слобода од желба === [[Податотека:"Freedom_From_Want"_-_NARA_-_513539.jpg|мини|''[[Слобода од немаштија (слика)|Слобода од сиромаштија]]'' на сликарот [[Норман Роквел]] од 1943 година]]  {{Цитатник|Третата е слобода од немаштија - што, преведено на светски јазик, значи економски разбирања што ќе ѝ обезбедат на секоја нација здрав мирен живот за нејзините жители - насекаде во светот.|author=Рузвелт, 6 јануари 1941 година}} {| class="wikitable" ! Година !! [[Миделбург, Зеланд|Миделбург]] !! Година !! [[Хајд Парк, Њујорк|Хајд Парк]] |- |1982 || [[Х. Јоханес Витевин]] || 1983 || [[Роберт С. Мекнамара]] |- |1984 || [[Лив Улман]] || 1985 || [[Џон Кенет Галбрејт]] |- |1986 || [[Ф. Брадфорд Морс]] || 1987 || [[Мери Ласкер]] |- |1988 || [[Халфдан Т. Малер]] || 1989 || [[Дороти И. Хајт]] |- |1990 || [[Емил ван Ленеп]] || 1991 || [[Пол Њуман]] и [[Џоан Вудвард]] |- |1992 || [[Џан Тинберген]] || 1993 || [[Јунис Кенеди Шрајвер]] и [[Сарџент Шрајвер]] |- |1994 || [[Садако Огата]] || 1995 || [[Лејн Киркланд]] |- |1996 || [[Лекари без граници]] || 1997 || [[Марк О. Хатфилд]] |- |1998 || [[Стефан Хесел]] || 1999 || [[Џорџ С. Мекговерн]] |- |2000 || [[М. С. Сваминатан]] || 2001 || [[Маршот на дајмс]] |- |2002 || [[Гро Харлем Брунтланд]] || 2003 || [[Долорес Хуерта]] |- |2004 || [[Маргерит Баранкице]] || 2005 || [[Марша Џ. Еванс]] |- |2006 || [[Мухамед Јунус]], [[Банката Грамин]] || 2007 || [[Барбара Еренрајх]] |- |2008 || [[Јан Егеланд]] || 2009 || [[Вики Ескара]] |- |2010 || [[Морис Стронг]] || 2011 || [[Жаклин Новограц]] |- |2012 || [[Ела Бат]] || 2013 || [[Коалиција на работници од Имокали]] |- |2014 || [[Хава Абди Диблааве]] || 2015 || Д-р [[Olufunmilayo Olopade]] |- |2016 || д-р [[Денис Муквеге]] || 2017 || [[Ај-џен Пу]] |- |2018 || [[Емануел де Мероде]] || 2019 || [[Френклин А. Томас]] |- |2020 || {{илу|Сандер де Крамер|nl}} || 2021 || [[Дипак Баргава]] |- |2022 || [[Убаво Nailantei Leng'ete]]|| 2023 || [[Ади Баркан]] |- |2024 || [[Сонија Гуахахара]] || 2025 || [[Светска централна кујна]] |- |2026 || [[Исидора Урибе Силва]] || 2027 || |} {| |[[Податотека:Robert_McNamara_official_portrait.jpg|мини|150x150пкс|[[Роберт Мекнамара|Р. Мекнамара]]<br /><br /><br /><br /> 1983 година]] |[[Податотека:Mary_Lasker.jpg|мини|150x150пкс| [[Мери Ласкер|М. Ласкер]]<br /><br /><br /><br /> 1987 година]] |[[Податотека:Grameen_Yunus_Dec_04.jpg|мини|150x150пкс| [[Мухамед Јунус|М. Јунус]]<br /><br /><br /><br /> 2006 година]] |[[Податотека:Ela_Bhatt_at_the_Qalandia_Women's_Cooperative.jpg|мини|150x150пкс| Е. Бхат<br /><br /><br /><br /> 2012 година]] |} === Слобода од страв === [[Податотека:"Freedom_from_Fear"_-_NARA_-_513538.jpg|мини|''[[Слобода од страв (слика)|Слобода од стравот]]'' на Норман Роквел од 1943 година]]  {{Цитатник|Четвртото е слобода од страв - што, преведено на светски јазик, значи намалување на вооружувањето во целиот свет до таква точка и на таков темелен начин што ниедна нација нема да биде во позиција да изврши чин на физичка агресија против кој било сосед - никаде во светот.|author=Рузвелт, 6 јануари 1941 година}} {| class="wikitable" ! Година!! [[Миделбург, Зеланд|Миделбург]] !! Година!! [[Хајд Парк, Њујорк|Хајд Парк]] |- |1982 || [[Џ. Херман ван Ројен]] || 1983 || [[Џејкоб К. Џавитс]] |- |1984 || [[Брајан Уркухарт]] || 1985 || [[Исидор Раби]] |- |1986 || [[Олоф Палме]] (посмртно) || 1987 || [[Џорџ Ф. Кенан|Џорџ Кенан]] |- |1988 || [[Арманд Хамер]] || 1989 || [[Џ. Вилијам Фулбрајт]] |- |1990 || [[Симон Визентал]] || 1991 || [[Мајк Менсфилд]] |- |1992 || [[Питер Карингтон, 6-ти Барон Карингтон|Лорд Карингтон]] || 1993 || [[Џорџ Бол (дипломат)|Џорџ Бол]] |- |1994 || [[Здравко Гребо]] || 1995 || [[Елиот Ричардсон]] |- |1996 || [[Шимон Перес]] || 1997 || [[Даниел К. Инује]] |- |1998 || [[Крег Килбургер]] || 1999 || [[Роберт О. Милер]] |- |2000 || [[Луиз Арбур]] || 2001 || В.В. II ветерани претставени од * [[Ричард Винтерс]] ([[Американска армија]]) * [[Роберт Јуџин Буш|Роберт Е. Буш]] ([[Американска морнарица]]) * [[Вилијам Т. Кечам]] ([[Американски морнарички корпус]]) * [[Ли Арчер (пилот)|Ли А. Арчер помладиот]]. ([[Американските воздухопловни сили]]) * [[Елен Бакли]] ([[Американски воен корпус]]) |- |2002 || [[Ернесто Зедиљо]] || 2003 || [[Роберт К. Берд]] |- |2004 || [[Макс Конштам]] || 2005 || [[Ли Х. Хамилтон]] и [[Томас Кин]] |- |2006 || [[Аунг Сан Су Чи]] || 2007 || [[Брент Скоукрофт]] |- |2008 || [[Willemijn Verloop]] - [[Воено дете (добротворна организација)|Воено дете]] || 2009 || [[Пасквале Џ. Д'Амуро]] |- |2010 || [[Герет Еванс (политичар)|Герет Еванс]] || 2011 || [[Брајан А. Стивенсон]] |- |2012 || [[Хусеин ал-Шахристани]] || 2013 || Амина Метјус |- |2014 || [[Малала Јусафзаи]] || 2015 || ''[[Нацијата]]'' |- |2016 || [[Хјуман рајтс воч]] || 2017 || [[Кристина Хименез Морета]] |- |2018 || [[Урмила Чаудари]] || 2019 || [[Ветување на Сенди Хук]] |- |2020 || [[Леолука Орландо]] || 2021 || Активисти за права на работниците за Фондот за исклучени работници |- |2022 || [[УниКуир]] || 2023 || [[Бени Томпсон]] |- |2024 || [[Грејс Форест]] || 2025 || [[Центар за жртви на тортура]] |- |2026 || [[Жизел Пелико]] || 2027 || |} {| |[[File:JWilliamFulbright.jpeg|thumb|125x150px|[[Џ. Вилијам Фулбрајт|В. Фулбрајт]]<br />1989]] |[[File:Bobby Muller.jpg|thumb|125x150px|[[Боби Милер|Б. Милер]]<br />1999]] |[[File:Louise Arbour - World Economic Forum Annual Meeting 2011.jpg|thumb|125x150px|[[Луиз Арбур|Л. Арбур]]<br />2000]] |[[File:Aung San Suu Kyi gives speech.jpg|thumb|125x150px|[[Аунг Сан Су Чи|Аунг Сан С.]]<br />2006]] |} === Специјални презентации === {| class="wikitable" |- valign="top" |1984 || [[Симон Веил]] (''Награда за стогодишнината'') |2002 || [[Вилијам ванден Хојвел]] |2005 || [[BBC World Service]] |- |1990 || [[Михаил Горбачов]] |2003 || [[Артур Шлезингер Џуниор]] |2005 || [[Мери Соумс]] |- |1995 || [[Јонас Салк]] |2004 || [[Антон Руперт]] |2006 || [[Мајк Волас]] |- |1995 || [[Руд Луберс]] |2004 || [[Боб Дол]] |2008 || [[Форест Черч]] |} {| |[[File:Prinses Juliana bij uitreiking Four Freedoms Awards in Middelburg Simone Veil, Bestanddeelnr 933-0124 - Restoration.jpg|thumb|125x150px|[[Симон Веил]]<br />1984]] |[[File:RIAN archive 485307 Mikhail Gorbachev.jpg|thumb|125x150px|[[Михаил Горбачов|М. Горбачов]]<br />1990]] |[[File:Ruud Lubbers.jpg|thumb|125x150px|[[Руд Луберс|Р. Луберс]]<br />1995]] |[[File:Lady Soames 2.jpg|thumb|125x150px|[[Мери Соумс|М. Соумс]]<br />2005]] |[[File:Forrest Church 2008 2.jpg|thumb|125x150px|[[Форест Црква|ОФ. Црква]]<br />2008]] |} == Поврзано == {{Портал|Слобода на говор}} * [[Споменик на четирите слободи]] * [[Награда Вилијам О. Даглас]] * [[Список на награди поврзани со религијата]] == Наводи == * Институт Рузвелт, [https://web.archive.org/web/20150325223647/http://www.rooseveltinstitute.org/four-freedoms-awards Список на лауреати] * NOS (2008) [https://www.youtube.com/watch?v=da7SSVh_rsA#! ТВ документарец за наградата „Четири слободи“] * Oosthoek, AL (2010) ''Рузвелт во Миделбург: наградите за четири слободи 1982-2008 година'', * Американска реторика, [http://www.americanrhetoric.com/speeches/fdrthefourfreedoms.htm говорот на Рузвелт за четирите слободи] == Надворешни врски == {{Ризница-врска}}{{Ризница-врска}} * [http://www.oudvossemeer.com/ffsp.htm ''Споменик на четирите слободи''] * [http://www.rooseveltinstitute.org Веб-страницата на Институтот Рузвелт] [[Категорија:Статии со микроформати hAudio]] [[Категорија:Четири слободи]] [[Категорија:Споменици и споменици на Франклин Д. Рузвелт во Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Награди за човекови права]] na1ufh3jggfizlkiwrpe24wb1k33rl7 Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави 0 1397063 5575217 5573312 2026-06-11T06:58:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575217 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Suffragists_Parade_Down_Fifth_Avenue,_1917.JPG|мини|Женските суфражетки парадираат во [[Њујорк (град)|Њујорк]] во 1917 година, носејќи транспаренти со потписи од повеќе од еден милион жени. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nytstore.com/Suffragists-Parade-Down-Fifth-Avenue--1917_p_5258.html|title=Suffragists Parade Down Fifth Avenue – 1917|date=1917|work=[[The New York Times]]}}</ref>]] [[Право на глас на жените|Правото на глас на жените]], или правото на жените да гласаат било воспоставено во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] кон крајот на 19 и почетокот на 20 век, прво во различни [[Сојузни држави на САД|држави]] и локалитети, а потоа на национално ниво во 1920 година со ратификацијата на 19-тиот амандман на [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот на Соединетите Американски Држави]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://commonslibrary.org/essential-elements-for-turning-a-cause-into-a-movement-lessons-from-the-suffrage-struggle/|title=Essential Elements for Turning a Cause into a Movement : Lessons from the Suffrage Struggle for Today's Activists|last=Temkin|first=Moshik|date=2024-01-22|work=The Commons Social Change Library|language=en-AU|accessdate=2024-02-24}}</ref> Барањето за право на глас на жените почнало да добива на сила во 1840-тите, произлезено од поширокото движење за [[Женски права|права на жените]]. Во 1848 година, Конвенцијата на Сенека Фолс, првата конвенција за права на жените, донела резолуција во корист на правото на глас на жените и покрај противењето на некои од нејзините организатори, кои верувале дека идејата е премногу екстремна. <ref name=":3">{{Наведено списание|last=Katz|first=Elizabeth D.|date=July 30, 2021|title=Sex, Suffrage, and State Constitutional Law: Women's Legal Right to Hold Public Office|url=https://papers.ssrn.com/abstract=3896499|journal=Yale Journal of Law & Feminism|language=en|location=Rochester, NY|ssrn=3896499}}</ref> Сепак, до времето на првата [[Национална конвенција за права на жените]] во 1850 година, правото на глас станувало сè поважен аспект од активностите на движењето. Првите национални организации за право на глас биле основани во 1869 година, кога биле формирани две конкурентски организации, едната предводена од [[Сузан Б. Ентони]] и [[Елизабет Кеди Стентон]], а другата од [[Луси Стоун]] и [[Франсис Елен Воткинс Харпер]]. По години ривалство, тие се споиле во 1890 година како [[Национално здружение за право на глас на жените во Америка]] (НЗПГЖА) со Ентони како нејзина водечка фигура. [[Женска христијанска унија за воздржаност|Женската христијанска унија за воздржаност]] (ЖХУВ), која била најголемата женска организација во тоа време, била основана во 1873 година и исто така се залагала за правото на глас на жените, давајќи огромен поттик на движењето. <ref name="MarionOliver2014">{{Наведена книга|title=Drugs in American Society: An Encyclopedia of History, Politics, Culture, and the Law|last=Marion|first=Nancy E.|last2=Oliver|first2=Willard M.|date=2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695961|page=963|language=en}}</ref> <ref name="Burlingame2004">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/philanthropyinam00sant/page/511|title=Philanthropy in America: A Comprehensive Historical Encyclopedia|last=Burlingame|first=Dwight|date=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781576078600|page=[https://archive.org/details/philanthropyinam00sant/page/511 511]|language=en}}</ref> Надевајќи се дека [[Врховен суд на Соединети Американски Држави|Врховниот суд на САД]] ќе пресуди дека жените имаат уставно право на глас, суфражетките направиле неколку обиди да гласаат во раните 1870-ти, а потоа поднеле тужби кога биле одбиени. Ентони всушност успеал да гласа во 1872 година, но била уапсена за тој чин и прогласена за виновна во широко објавен судски процес што му дал нов импулс на движењето. Откако Врховниот суд пресудил против нив во случајот „''[[Мајнор против Хаперсет]]''“ од 1875 година, суфражетките ја започнале децениската кампања за амандман на Уставот на САД со кој ќе им се даде право на глас на жените. Сепак, голем дел од енергијата на движењето била насочена кон работа за право на глас, држава по држава. Овие напори вклучувале и посебно барање за права на држење функции, во обид да го зајакнат својот аргумент во корист на правото на глас. Првата држава која им доделила право на глас на жените била [[Вајоминг]] во 1869 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wyohistory.org/encyclopedia/right-choice-wrong-reasons-wyoming-women-win-right-vote|title=Right Choice, Wrong Reasons: Wyoming Women Win the Right to Vote {{!}} WyoHistory.org|work=www.wyohistory.org|accessdate=2023-10-03}}</ref> Потоа следеле [[Јута]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://historytogo.utah.gov/womens-suffrage-utah/|title=Women's Suffrage in Utah|date=2016-04-29|work=History to Go|language=en-US|accessdate=2023-10-03}}</ref> во 1870 година; Колорадо во 1893 година; Ајдахо во 1896 година; Вашингтон <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www2.sos.wa.gov/elections/timeline/suffrage.htm|title=The History of Voting and Elections in Washington State|work=www2.sos.wa.gov|accessdate=2023-10-03}}</ref> во 1910 година; Калифорнија <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sos.ca.gov/archives/women-get-right-vote/history-womens-suffrage-california|title=History of Women's Suffrage in California :: California Secretary of State|work=www.sos.ca.gov|accessdate=2023-10-03}}</ref> во 1911 година; Орегон <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://oregoncapitolfoundation.org/project/woman-suffrage/|title=WOMAN SUFFRAGE|work=Oregon State Capitol Foundation|language=en-US|accessdate=2023-10-03}}</ref> и Аризона <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://azpbs.org/2020/07/how-arizona-women-won-the-vote/|title=How Arizona women won the vote|last=Brammell|first=Kasey|date=2020-07-07|work=Arizona PBS|language=en-US|accessdate=2023-10-03}}</ref> во 1912 година; [[Илиноис]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.chicagotribune.com/2026/05/23/illinois-250-celebrating-the-states-fabulous-firsts/|title=Illinois 250: Celebrating the state’s fabulous firsts|date=2026-05-23|work=Chicago Tribune|language=en-US|accessdate=2026-05-26}}</ref> во 1913 година; Монтана во 1914 година; Северна Дакота, Њујорк <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nyheritage.org/exhibits/recognizing-womens-right-vote-new-york-state|title=Recognizing Women's Right to Vote in New York State {{!}} New York Heritage|work=nyheritage.org|accessdate=2023-10-03}}</ref> и Род Ајленд <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://library.providence.edu/encompass/the-struggle-for-woman-suffrage-in-rhode-island/the-struggle-for-woman-suffrage-in-rhode-island/|title=The Struggle for Woman Suffrage in Rhode Island {{!}} EnCompass|accessdate=2023-10-03}}</ref> во 1917 година; Луизијана <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://64parishes.org/entry/woman-suffrage|title=Woman Suffrage|work=64 Parishes|language=en|accessdate=2023-10-03}}</ref>, Оклахома <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.okhistory.org/publications/enc/entry.php?entry=SU002|title=Suffrage Amendment {{!}} The Encyclopedia of Oklahoma History and Culture|work=Oklahoma Historical Society {{!}} OHS|accessdate=2023-10-03}}</ref> и Мичиген <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nps.gov/articles/michigan-and-the-19th-amendment.htm|title=Michigan and the 19th Amendment (U.S. National Park Service)|work=www.nps.gov|language=en|accessdate=2023-10-03}}</ref> во 1918 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://depts.washington.edu/moves/WomanSuffrage_map.shtml|title=Timeline and Map of Woman Suffrage Legislation|work=Mapping American Social Movements Project|publisher=University of Washington|accessdate=25 September 2022}}</ref> Во 1916 година, [[Алис Пол]] ја формирала [[Национална женска партија|Националната женска партија]] (НЖП), група фокусирана на усвојување на амандман за национално право на глас. Над 200 поддржувачи на НЖП, Тивките чувари, биле уапсени во 1917 година додека протестирале пред [[Белата куќа]], од кои некои штрајкувале со глад и издржале принудно хранење откако биле испратени во затвор. Под водство на [[Кари Чапман Кет|Кери Чепмен Кат]], НЗПГЖА, со два милиони членови, исто така го направил амандманот за национално право на глас свој врвен приоритет. По тешката серија гласања во Конгресот на САД и во државните законодавни тела, Деветнаесеттиот амандман станал дел од Уставот на САД на 18 август 1920 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents/amendment-19|title=The 19th Amendment|date=May 16, 2019|publisher=National Archives|accessdate=May 31, 2019}}</ref> Во него се вели: „Правото на граѓаните на Соединетите Американски Држави да гласаат нема да биде одбиено или скратено од Соединетите Американски Држави или од која било држава врз основа на пол“. == Национална историја == === Позадина === Поголемиот дел од раните американски држави, продолжувајќи ги своите традиции пред [[Американска војна за независност|Револуционерната војна]] како [[Тринаесет колонии|британски колонии]], усвоиле устави кои експлицитно им го негирале правото на глас на жените. Основата за оваа практика била вкоренета во традиционалните општествени погледи и правни доктрини. Во текот на [[Среден век|средниот век]], англиското општо право ја усвоило доктрината за [[ковертура]], која сметала дека мажената жена е „{{Јаз|xno|feme covert}}“ (тајна жена). „без сопствено правно лице и која правно се смета за неразлична од нејзиниот сопруг.“ === Активност за предвремено гласање === На [[Лидија Тафт]] (1712–1778), богата вдовица, ѝ било дозволено да гласа на градските состаноци во Уксбриџ, Масачусетс, во 1756 година. <ref name="address">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ua-pgcKRY2QC&pg=PA172|title=Address Delivered at the Unitarian Church in Uxbridge, 1864|last=Chapin|first=Judge Henry|year=1881|location=Worcester, Massachusetts|page=172}}</ref> Не е познато дали и други жени во колонијалниот период гласале. Уставот на [[Њу Џерси]] од 1776 година им дал право на глас на сите возрасни жители кои поседуваат одредена количина имот. Законите донесени во 1790 и 1797 година се осврнувале на гласачите како „тој или таа“, а жените редовно гласале. Сепак, закон донесен во 1807 година ги исклучил жените од гласање во таа држава. Кентаки го донел првиот закон за право на глас на жените во целата држава во периодот пред војната (бидејќи Њу Џерси им го укинал правото на глас на жените во 1807 година) во 1838 година - дозволувајќи гласање на секоја вдовица или ''жена-единица'' (легално, глава на домаќинството) над 21 година која живеела и поседувала имот што подлежи на оданочување за системот на „заедничко училиште“ на новиот округ. Овие делумни права на глас за жените не биле изразени единствено за белците. <ref>{{Наведена книга|title=Acts of the General Assembly of the Commonwealth of Kentucky, December Session, 1837|date=1838|publisher=A.G. Hodges State Printer|location=Frankfort|page=282|chapter=An Act to establish a system of Common Schools in the State of Kentucky, Chap. 898, Sec. 37|access-date=January 25, 2018|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zE9NAQAAMAAJ&q=kentucky%20law%201838&pg=PA282}}</ref> === Појавата на движење === [[Податотека:Margaret_Fuller_engraving.jpg|десно|мини|[[Маргарет Фулер]]]] Барањето за [[право на глас на жените]] се појавило како дел од поширокото движење за права на жените. Во Велика Британија во 1792 година, [[Мери Волстонкрафт]] напишала пионерска книга наречена ''„Образување на правата на жените“''. Американецот [[Џон Нил]] се залагал за право на глас на жените во говор од 1823 година во Балтимор, есеј од 1824 година во списанието ''„Единбург“ на Блеквуд'', говор од 1832 година во Портланд, Мејн, и говор од 1843 година во Њујорк, подоцна објавен во ''„Братер Џонатан“'' за да допре до поширока публика. <ref>{{Наведена книга|title=Economic Feminism in American Literature Prior to 1848|last=Violette|first=Augusta Genevieve|publisher=University Press|year=1925|location=Orono, Maine|pages=51–52}}</ref> Во Бостон во 1838 година, [[Сара Гримке]] ја објавила книгата ''„Еднаквоста на половите и состојбата на жените“,'' која била широко распространета. Во 1845 година, [[Маргарет Фулер]] ја објавила книгата ''„Жената во деветнаесеттиот век“'', клучен документ во американскиот [[феминизам]] кој првпат се појавил во сериска форма во 1839 година во ''„Дајал'', [[Трансцендентализам|трансценденталистичко]] списание што го уредувала Фулер. <ref>Joan Von Mehren (1996). ''Minerva and the Muse: A Life of Margaret Fuller'', [https://books.google.com/books?id=fz-tk_zoZtUC&pg=PA166 p. 166]. University of Massachusetts Press. {{ISBN|0-87023-941-4}}.</ref><blockquote>Самите вистини за кои сега се борите, за педесет години, ќе бидат толку целосно вкоренети во јавното мислење што никој нема да има потреба да каже ниту еден збор во нивна одбрана; додека во исто време ќе се појават нови форми на вистина за да ја тестираат верноста на пионерските умови од тоа време, и така натаму засекогаш. — Ангела Гримке, писмо од 1851 година до Елизабет Стантон<ref>Quoted in DuBois, ed. (1992), epigraph, prior to p. 1</ref></blockquote>Сепак, морало да се надминат значајни пречки пред кампањата за право на глас на жените да развие значителна сила. Една пречка претставувало силното противење на вклучувањето на жените во јавните работи, практика што не била целосно прифатена дури ни помеѓу активистите за реформи. Дури по жестока дебата, жените биле прифатени како членови на [[Американско друштво против ропството|Американското друштво против ропството]] на неговата конвенција во 1839 година, а организацијата се поделила на следната конвенција кога жените биле назначени во комитети. Опозицијата била особено силна кон идејата жените да зборуваат пред публика составена и од мажи и од жени. Френсис Рајт, [[Шкотска|Шкотланѓанка]], била подложена на остри критики за држење јавни предавања во САД во 1826 и 1827 година. Кога сестрите Гримке, кои се родени во семејство кое поседувало робови во [[Јужна Каролина]], зборувале против ропството низ целиот североисток во средината на 1830-тите, свештениците на [[Конгрегационална црква|Конгрегационалната црква]], голема сила во тој регион, објавиле изјава во која ги осудуваат нивните постапки. Во 1838 година, и покрај широкото неодобрување, Ангела Гримке станала првата жена во САД што се обратила пред законодавно тело кога зборувала против ропството пред законодавното тело на Масачусетс. Други жени почнале да држат јавни говори, особено во знак на спротивставување на ропството и во поддршка на правата на жените. Меѓу првите жени говорнички биле [[Ернестин Роуз]], еврејска имигрантка од Полска; Лукреција Мот, квакерска свештеничка и аболиционистка; и [[Аби Кели Фостер]], квакерска аболиционистка. Кон крајот на 1840-тите, [[Луси Стоун]] ја започнала својата кариера како јавен говорник, наскоро станувајќи најпознатата жена предавач. Поддржувајќи ги и аболиционистичките движења и движењата за права на жените, Стоун одиграла голема улога во намалувањето на предрасудите кон жените кои зборуваат јавно. Сепак, опозицијата останала силна. Регионалната конвенција за правата на жените во Охајо во 1851 година била попречена од машки противници. [[Соџернер Трут]], која го одржала својот познат говор „[[Зарем јас не сум жена?]]“ на конвенцијата, директно се осврнала на дел од ова спротивставување во својот говор. [[Национална конвенција за правата на жените|Националната конвенција за правата на жените]] во 1852 година исто така била попречена, а акцијата на толпата на конвенцијата во 1853 година била блиску до насилство. Светската конвенција за воздржаност во Њујорк во 1853 година била заглавена три дена во спор околу тоа дали на жените ќе им биде дозволено да зборуваат таму. Сузан Б. Ентони, лидерка на движењето за право на глас, подоцна изјавила: „Ниеден напреден чекор преземен од жените не е толку жестоко оспорен како говорењето во јавност. За ништо што тие се обидоа, дури ни да го обезбедат правото на глас, не беа толку злоупотребени, осудени и антагонизирани.“ <ref>Susan B. Anthony, "Fifty Years of Work for Woman," ''Independent'', 52 (February 15, 1900), pp. 414–417. Quoted in Sherr, Lynn (1995), [https://books.google.com/books?id=2po16sEMd7AC ''Failure is Impossible: Susan B. Anthony in Her Own Words''], p.134. New York: Random House. {{ISBN|0-8129-2430-4}}</ref> Законите кои остро ја ограничувале независната активност на мажените жени, исто така, создале пречки за кампањата за правото на глас на жените. Според „''Коментарите за законите на Англија“'' од Вилијам Блекстоун, авторитативен коментар за англиското право врз основа на кое е моделиран американскиот правен систем, „Со бракот, сопругот и сопругата се едно лице по закон: односно, самото битие или правното постоење на жената е суспендирано за време на бракот“, осврнувајќи се на правната доктрина за ковертура што ја вовеле во Англија [[Нормани|Норманите]] во [[Среден век|средниот век]]. Во 1862 година, главниот судија на Врховниот суд на [[Северна Каролина]] одбил развод на жена чиј сопруг ја камшикувал со коњ, велејќи: „Законот му дава на сопругот моќ да употреби таков степен на сила неопходен за да ја натера сопругата да се однесува добро и да го знае своето место“. <ref>Victoria E. Bynum (1992). ''Unruly Women: The Politics of Social and Sexual Control in the Old South''. University of North Carolina Press, [https://books.google.com/books?id=1natxXZ1-M8C&pg=PA61 p. 61], 171 n. 8. {{ISBN|0-8078-2016-4}}</ref> Мажените жени во многу држави не можеле законски да потпишуваат договори, што им го отежнувало организирањето сали за конвенции, печатени материјали и други работи потребни за движењето за право на глас. Ограничувањата како овие биле делумно надминати со донесување на закони за имотот на мажените жени во неколку држави, поддржани во некои случаи од богати татковци кои не сакале наследството на нивните ќерки да падне под целосна контрола на нивните сопрузи. Сентиментот во корист на правата на жените бил силен во рамките на радикалното крило на аболиционистичкото движење. [[Вилијам Лојд Гарисон]], водачот на Американското здружение против ропството, изјавил: „Се сомневам дека е започнато поважно движење кое се однесува на судбината на расата, од ова во однос на еднаквоста на половите“. {{Sfn|Scott|Scott|1982}} Аболиционистичкото движење, сепак, привлекло само околу еден процент од населението во тоа време, а радикалните аболиционисти биле само еден дел од тоа движење. === Рана поддршка === Уставната конвенција на државата Њујорк од 1846 година добила петиции во поддршка на правото на глас на жените од жителите на најмалку три окрузи. Неколку членови на радикалното крило на аболиционистичкото движење го поддржале правото на глас. Во 1846 година, Самуел Џ. Меј, унитарен министер и радикален аболиционист, енергично го поддржал правото на глас на жените во проповед која подоцна била распространета како прва во серија трактати за правата на жените. Во 1846 година, Лигата на слободата, огранок на аболиционистичката Партија на слободата, поднела петиција до Конгресот да им даде право на глас на жените. Конвенцијата на Партијата на слободата во [[Рочестер (Њујорк)|Рочестер, Њујорк,]] во мај 1848 година одобрил резолуција со која се повикува на „универзално право на глас во најширока смисла, вклучувајќи ги и жените и мажите“. [[Герит Смит]], нивниот кандидат за претседател, одржал говор кратко потоа на Националната конвенција за слобода во [[Бафало (Њујорк)|Бафало, Њујорк]], во кој елаборирал за повикот на неговата партија за право на глас на жените. [[Лукреција Мот]] била предложена за кандидат за потпретседател на партијата.{{Цп}} првпат жена била предложена за федерална извршна функција во САД{{Цп}} и таа добила пет гласа од делегатите на таа конвенција. === Рани конвенции === Правото на глас на жените не било главна тема во движењето за права на жените во тој момент. Голем дел од неговите активистки биле поврзани со гарисонското крило на аболиционистичкото движење, кое верувало дека активистките треба да избегнуваат политичка активност и наместо тоа да се фокусираат на убедување на другите во своите ставови со „морално убедување“. Многумина биле квакери чии традиции им забранувале и на мажите и на жените учество во секуларни политички активности. Серија конвенции за права на жените многу придонеле за промена на овие ставови. ==== Конвенцијата на Сенека Фолс ==== [[Податотека:Elizabeth_Stanton.jpg|десно|мини|[[Елизабет Кејди Стентон]]]] Првата конвенција за правата на жените била [[Конвенција на Сенека Фолс|Конвенцијата во Сенека Фолс]], регионален настан одржан на 19 и 20 јули 1848 година, во [[Сенека Фолс (Њујорк)|Сенека Фолс]] во регионот Фингер Лејкс во [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]]. Пет жени ја свикале конвенцијата, од кои четири биле квакерски социјални активистки, вклучувајќи ја и добро познатата [[Лукреција Мот]]. Петтата беше [[Елизабет Кеди Стентон]], која неколку години претходно разговарала за потребата од организирање за правата на жените со Мот. Стентон, која потекнувала од семејство кое било длабоко вклучено во политиката, станала главна сила во убедувањето на женското движење дека политичкиот притисок е клучен за неговите цели и дека правото на глас е клучно оружје. Околу 300 жени и мажи присуствувале на овој дводневен настан, кој бил широко забележан во печатот. Единствената резолуција која не била едногласно усвоена од конвенцијата била онаа со која се барало правото на глас на жените, која ја поднел Стентон. Кога нејзиниот сопруг, добро познат социјален реформатор, дознал дека таа има намера да ја предложи оваа резолуција, тој одбил да присуствува на конвенцијата и ја обвинил дека дејствува на начин што ќе ја претвори постапката во фарса. Лукреција Мот, главниот говорник, исто така била вознемирена од предлогот. Резолуцијата била усвоена дури откако [[Фредерик Даглас]], водач на аболиционистите и поранешен роб, ја дал својата силна поддршка. Декларацијата за чувствата на конвенцијата, која првенствено ја напишала Стентон, изразила намера да изгради движење за правата на жените и вклучувало список на поплаки, од кои првите две протестирале против недостатокот на право на глас на жените. Поплаките што биле насочени кон владата на Соединетите Американски Држави „бараа владина реформа и промени во машките улоги и однесувања што промовираа нееднаквост за жените“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.loc.gov/teachers/classroommaterials/presentationsandactivities/presentations/timeline/expref/crusader/seneca.html|title=Seneca Falls Convention – American Memory Timeline- Classroom Presentation|work=Teacher Resources|publisher=Library of Congress|accessdate=July 29, 2016}}</ref> Две недели подоцна, по оваа конвенција следела Конвенцијата за правата на жените во Рочестер од 1848 година, на која учествувале голем број од истите говорници и исто така се гласало за поддршка на правото на глас на жените. Тоа било првата конвенција за правата на жените на која претседавала жена, чекор што во тоа време се сметало за радикален. По таа средба следела Конвенцијата за правата на жените во Охајо во 1850 година, првата конвенција за правата на жените организирана на ниво на целата држава, која исто така го одобрила правото на глас на жените. ==== Национални конвенции ==== Првата од серијата [[Национални конвенции за правата на жените]] се одржала во Вустер, Масачусетс, на 23-24 октомври 1850 година, на иницијатива на [[Луси Стоун]] и [[Паулина Рајт Дејвис]]. Националните конвенции се одржувале потоа речиси секоја година до 1860 година, кога [[Американска граѓанска војна|Граѓанската војна]] (1861-1865) ја прекинало практиката. Правото на глас било главна цел на овие конвенции, повеќе не контроверзно прашање како што било во Сенека Фолс само две години претходно. На првата национална конвенција, Стоун одржала говор во кој се барало да се поднесат петиции до државните законодавни тела за правото на глас. Извештаите за оваа конвенција стигнале до Британија, поттикнувајќи ја [[Хариет Тејлор]], која наскоро ќе се омажи за филозофот [[Џон Стјуарт Мил]], да напише есеј насловен „Овластувањето на жените“, кој бил објавен во ''Вестминстер Ривју''. Како најава за женското движење во САД, есејот на Тејлор помогнал да се иницира слично движење во Британија. Нејзиниот есеј бил препечатен како трактат за правата на жените во САД и се продавал со децении. [[Податотека:Lucy_stone.jpg|лево|мини|[[Луси Стоун]]]] [[Вендел Филипс]], истакнат аболиционист и застапник за правата на жените, одржал говор на втората национална конвенција во 1851 година насловен „Дали жените имаат право на глас?“, опишувајќи го правото на глас на жените како камен-темелник на женското движење, подоцна бил распространуван како трактат за правата на жените. Неколку од жените кои играле водечки улоги на националните конвенции, особено Стоун, Ентони и Стентон, биле исто така лидери во основањето организации за право на глас на жените по Граѓанската војна. Тие, исто така, го вклучиле барањето за право на глас како дел од нивните активности во текот на 1850-тите. Во 1852 година, Стентон се залагала за правото на глас на жените во говор на Конвенцијата за умереност во државата Њујорк. Во 1853 година, Стоун станала првата жена што апелирала за право на глас на жените пред тело пратеници кога се обрати на Уставната конвенција на Масачусетс. Во 1854 година, Ентони организирала кампања за петиции во државата Њујорк што го вклучувала барањето за право на глас. Кулминирала со конвенција за правата на жените во главниот град на државата и говор на Стентон пред државното законодавство. Во 1857 година, Стоун одбила да плаќа даноци врз основа на тоа што жените се оданочуваат без да можат да гласаат за даночните закони. [[Констабл|Полицајката]] ги продавала своите домашни работи на аукција сè додека не се соберат доволно пари за да се плати данокот. Движењето за права на жените било лабаво структурирано во овој период, со малку државни организации и без национална организација, освен координативен комитет кој ги организирал годишните национални конвенции. Голем дел од организациската работа за овие конвенции ја извршила Стоун, највидливиот лидер на движењето во овој период. На националната конвенција во 1852 година, бил даден предлог за формирање национална организација за права на жените, но идејата била отфрлена откако се изразиле стравувања дека таков потег ќе создаде гломазна машинерија и ќе доведе до внатрешни поделби. === Соработката на Ентони-Стентон === Сузан Б. Ентони и Елизабет Кеди Стентон се запознале во 1851 година и наскоро станале блиски пријателки и колешки. Нивната децениска соработка била клучна за движењето за право на глас и значително придонела за пошироката борба за правата на жените, која Стентон ја нарекла „најголемата револуција што светот некогаш ја видел или некогаш ќе ја видел“. <ref>Sigerman, Harriet, ''Elizabeth Cady Stanton: The Right Is Ours'', 2001, [https://books.google.com/books?id=rLDKhn38wZYC&pg=PA95 p. 95]. New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0195119695}}</ref> Тие имале комплементарни вештини: Ентони била одлична во организирањето, додека Стентон имала склоност кон интелектуални прашања и пишување. Стентон, која била врзана за дома со неколку деца во овој период, пишувала говори кои Ентони ги држела на состаноци што самата ги организирала. Заедно тие развиле софистицирано движење во државата Њујорк, но нивната работа во тоа време се занимавала со женските прашања воопшто, а не конкретно со правото на глас. Ентони, која на крајот станала личноста најтесно поврзана во јавноста со правото на глас на жените, <ref>Dumenil, Lynn, Editor-in-Chief, ''The Oxford Encyclopedia of American Social History'', 2012, [https://books.google.com/books?id=N-RMAgAAQBAJ&pg=PA59 p. 59]. New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0199743360}}</ref> подоцна изјавила: „Не бев подготвена да гласам, не сакав да гласам, но сакав еднаква плата за еднаква работа“. Во периодот непосредно пред Граѓанската војна, Ентони дала приоритет на работата против ропството пред нејзината работа за женското движење. === Женска лојална национална лига === Против приговорите на Ентони, лидерите на движењето се согласиле да ги суспендираат активностите за правата на жените за време на Граѓанската војна, со цел да се фокусираат на укинувањето на ропството.<ref>McMillen (2008), p. 149</ref> Во 1863 година, Ентони и Стентон ја организирале [[Женска лојална национална лига|Лигата на женската лојална национална организација]], првата национална женска политичка организација во САД.<ref>{{cite web |url= https://www.pbs.org/kenburns/not-for-ourselves-alone?body=biography.html |title=Biography |author=Judith E. Harper |work=Not for Ourselves Alone: The Story of Elizabeth Cady Stanton and Susan B. Anthony |publisher=PBS (Public Broadcasting System) |access-date=June 11, 2013}}</ref> Таа собрала речиси 400.000 потписи на петиции за укинување на ропството, во најголемата акција за петиции во историјата на нацијата до тој момент.<ref name=venet-148>Venet (1991), [https://books.google.com/books?id=PfE0ULar1JgC&pg=PA148 p. 148]</ref> [[File:Susan B Anthony c1855.png|thumb|left|Сузан Б. Ентони]] Иако не била организација за право на глас, Лигата јасно ставила до знаење дека се залага за политичка еднаквост на жените,<ref>Dudden (2011), [https://books.google.com/books?id=7-XV-oP9UFUC&pg=PA51 p. 51]</ref> и индиректно ја унапредила таа цел на неколку начини. Стентон ја потсетила јавноста дека поднесувањето петиции било единственото политичко средство достапно за жените во време кога само мажите смееле да гласаат.<ref>Venet (1991), [https://books.google.com/books?id=PfE0ULar1JgC&pg=PA116 p. 116]</ref> Импресивната акција за петиции на Лигата ја покажала вредноста на формалната организација за женското движење, кое традиционално се спротивставувало на организациски структури,<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA105 p. 105]</ref> и таа означила продолжување на преминот на женскиот активизам од морално убедување кон политичко дејствување.<ref name=venet-148/> Нејзините 5000 членови претставувале широка мрежа на жени активистки кои стекнале искуство што помогнало да се создаде резервоар на талент за идни форми на општествен активизам, вклучувајќи го и правото на глас.<ref>За бројот на членови, види Barry (1988), p. 154. За „резервоар на талент“, види Venet (1991), [https://books.google.com/books?id=PfE0ULar1JgC&pg=PA1 p. 1].</ref> ===Американска асоцијација за еднакви права=== Единаесеттата [[Национална конвенција за правата на жените]], првата по Граѓанската војна, се одржала во 1866 година, помагајќи му на движењето за правата на жените повторно да го врати замавот што го изгубило за време на војната.<ref>Stanton, Anthony, Gage, Harper (1881–1922), Vol. 2, [https://archive.org/stream/historyofwomansu02stanuoft#page/152/mode/2up pp. 152–153]</ref> Конвенцијата гласала да се преобрази во [[Американска асоцијација за еднакви права]] (AERA), чија цел била да води кампања за еднакви права на сите граѓани, особено правото на глас.<ref>Stanton, Anthony, Gage, Harper (1881–1922), Vol. 2, [https://archive.org/stream/historyofwomansu02stanuoft#page/170/mode/2up pp. 171–172]</ref> Покрај Ентони и Стентон, кои ја организирале конвенцијата, раководството на новата организација ги вклучувало истакнатите аболиционисти и активисти за права на жените како [[Лукреција Мот]], [[Луси Стоун]] и [[Фредерик Даглас]]. Нејзиниот стремеж кон [[универзално право на глас]], сепак, бил спротивставен од некои аболиционистички лидери и нивните сојузници во Републиканската партија на САД, кои сакале жените да ја одложат својата кампања за право на глас додека тоа прво не биде обезбедено за црните мажи. [[Хорас Грили]], истакнат уредник на весник, им рекол на Ентони и Стентон: „Ова е критичен период за Републиканската партија и за животот на нашата нација... Ве молам да се сетите дека ова е ‘часот на црнецот’, и вашата прва должност сега е да одите низ државата и да ги застапувате неговите права.“<ref>Stanton, Anthony, Gage, Harper (1881–1922), Vol. 2, [https://archive.org/stream/historyofwomansu02stanuoft#page/270/mode/2up p. 270]. Грили се однесувал на кампањата на AERA во 1867 година во државата Њујорк за женско право на глас и укинување на дискриминаторските имотни услови за црните гласачи.</ref> Тие и други, вклучувајќи ја Луси Стоун, одбиле да ги одложат своите барања и продолжиле да се залагаат за универзално право на глас. Во април 1867 година, Стоун и нејзиниот сопруг, [[Хенри Блеквел]], ја отвориле кампањата на AERA во [[Канзас]] во поддршка на референдуми во таа држава кои требало да им дадат право на глас и на Афроамериканците и на жените.<ref>Stanton, Anthony, Gage, Harper (1881–1922), Vol. 2, [https://archive.org/stream/historyofwomansu02stanuoft#page/232/mode/2up p. 232]</ref> [[Вендел Филипс]], аболиционистички лидер кој се спротивставувал на спојување на овие две каузи, ги изненадил и разгневил работниците на AERA со тоа што го блокирал финансирањето што AERA го очекувала за нивната кампања.<ref>Dudden (2011), [https://books.google.com/books?id=7-XV-oP9UFUC&pg=PA105 p. 105]</ref> По внатрешна борба, републиканците од Канзас одлучиле да поддржат право на глас само за црните мажи и формирале „Антиженски комитет за право на глас“ за да се спротивстават на напорите на AERA.<ref>Dudden (2011), [https://books.google.com/books?id=7-XV-oP9UFUC&pg=PA124 pp. 124, 127]</ref> До крајот на летото, кампањата на AERA речиси се распаднала, а нејзините финансии биле исцрпени. Ентони и Стентон биле остро критикувани од Стоун и други членови на AERA затоа што прифатиле помош во последните денови од кампањата од [[Џорџ Френсис Трејн]], богат бизнисмен кој ги поддржувал правата на жените. Трејн им се спротивставил на многу активисти напаѓајќи ја Републиканската партија, која ја имала поддршката на многу реформски активисти, и отворено ја омаловажувал чесноста и интелигенцијата на Афроамериканците.<ref>DuBois (1978), [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC&pg=PA93 pp. 92–94].</ref> По кампањата во Канзас, AERA сè повеќе се поделила на две крила, и двете се залагале за универзално право на глас, но со различни пристапи. Едното крило, предводено од Луси Стоун, било подготвено прво да се обезбеди право на глас за црните мажи, ако е потребно, и сакало да одржува блиски врски со Републиканската партија и аболиционистичкото движење. Другото крило, предводено од Ентони и Стентон, инсистирало жените и црните мажи да добијат право на глас истовремено и работело кон политички независно женско движење кое повеќе не би било зависно од аболиционистите за финансиски и други ресурси. Остриот годишен состанок на AERA во мај 1869 година го означил фактичкиот распад на организацијата, по што биле создадени две конкурентни организации за право на глас на жените.<ref>DuBois (1978), [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC&pg=PA80 pp. 80–81, 189, 196]. AERA повеќе не одржала годишни состаноци и престанала да постои една година подоцна. See Harper (1899), [https://archive.org/stream/lifeandworksusa00unkngoog#page/n415/mode/2up pp. 348–349]</ref> ===Здружение за право на глас на жените во Нова Англија=== [[File:Petition from the Citizens of Massachusetts in Support of Woman Suffrage - DPLA - 7f9ea8cee372bf695ab59acb5e1f6811 (page 1).jpg|thumb|Петиција од граѓаните на Масачусетс во поддршка на правото на глас на жените]] Делумно како резултат на развојната поделба во женското движење, во 1868 година било формирано [[Здружение за право на глас на жените во Нова Англија]] (ЗПГЖНА), првата голема политичка организација во САД чија цел било женското право на глас.<ref>DuBois (1978), [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC&pg=PA168 pp. 164, 168]</ref> Организаторите на основачката конвенција на ЗПГЖНА работеле да привлечат поддршка од Републиканците и на говорничката платформа поставиле истакнати републикански политичари, вклучувајќи и сенатор од САД.<ref>DuBois (1978), [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC&pg=PA165 pp. 164–166]</ref> Во услови на зголемена увереност дека [[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Петнаесеттиот амандман]], кој во суштина требало да им даде право на глас на црните мажи, бил обезбеден за усвојување, Луси Стоун, идната претседателка на ЗПГЖНА, ја покажала својата наклонетост кон истовремено право на глас за жени и Афроамериканци со тоа што неочекувано предложила резолуција со која Републиканската партија се повикувала да го „отфрли слоганот -право на глас само за мажи-“<ref>"Woman Suffrage," ''New York Tribune'', November 21, 1868; "Mrs. Lucy Stone and Woman Suffrage," cited in Dudden (2011); [https://books.google.com/books?id=7-XV-oP9UFUC&pg=PA163 p. 163]</ref> и наместо тоа да поддржи [[универзално право на глас]]. И покрај противењето од Фредерик Даглас и други, Стоун успеала да ја добие поддршката на состанокот за резолуцијата.<ref>Dudden (2011); [https://books.google.com/books?id=7-XV-oP9UFUC&pg=PA163 p. 163]</ref> Два месеци подоцна, сепак, кога Петнаесеттиот амандман бил во опасност да биде блокиран во Конгресот, Стоун се повлекла од таа позиција и изјавила дека „жената мора да почека за црнецот“. === Петнаесетти === Во мај 1869 година, два дена по последниот годишен состанок на AERA, Ентони, Стентон и други го формирале [[Национално здружение за право на глас на жените|Националното здружение за право на глас на жените]] (НЗПГЖ). Во ноември 1869 година, Луси Стоун, Френсис Елен Воткинс Харпер, Џулија Вард Хау, Хенри Блеквел и други, од кои многумина помогнале во создавањето на Здружението за право на глас на жените во Нова Англија една година порано, го формирале Американското здружение за право на глас на жените (АЗПГЖ). Непријателското ривалство меѓу овие две организации создало партиска атмосфера која траела со децении и влијаела дури и врз професионалните историчари на женското движење.<ref>DuBois (1978), [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC&pg=PA173 pp. 173, 189, 196].</ref> [[File:Frederick Douglass as a younger man.jpg|thumb|right|[[Фредерик Даглас]]]] Непосредната причина за поделбата била предложениот [[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Петнаесетти амандман]] на [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот на САД]], мандман од периодот на Реконструкцијата кој забранувал одземање на правото на глас поради раса. Оригиналниот текст на амандманот вклучувал клаузула со која се забранувала дискриминација при гласање врз основа на пол, но таа подоцна била отстранета.<ref name=":3" /> Стентон и Ентони се спротивставиле на неговото усвојување, освен ако не бил придружен со друг амандман кој би забранил одземање на правото на глас врз основа на пол.<ref>Rakow and Kramarae eds. (2001), [https://books.google.com/books?id=Ahcmo4_Jko0C&pg=PA47 p. 47]</ref> Тие изјавиле дека, со тоа што ефективно им го давал правото на глас на сите мажи, а ги исклучувал сите жени, амандманот би создал „аристократија на полот“, давајќи уставна основа на идејата дека мажите се супериорни во однос на жените.<ref>DuBois (1978), [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC&pg=PA185 pp. 174–175, 185]</ref> Стентон тврдела дека машката моќ и привилегија биле во коренот на општествените проблеми и дека ништо не требало да се направи за да се зајакне тоа.<ref name="Rakow-48">Rakow and Kramarae eds. (2001), [https://books.google.com/books?id=Ahcmo4_Jko0C&pg=PA48 p. 48]</ref> Ентони и Стентон исто така предупредиле дека црните мажи, кои би добиле право на глас со амандманот, во голема мера се спротивставувале на женското право на глас.<ref>Dudden (2011), [https://books.google.com/books?id=7-XV-oP9UFUC&pg=PA184 p. 184]</ref> Тие не биле единствени во својата несигурност околу поддршката на црните мажи за женското право на глас. [[Фредерик Даглас]], силен поддржувач на женското право на глас, изјавил: „Расата на која припаѓам, генерално, не го зазела вистинскиот став по ова прашање.“<ref>{{cite news |title=The Anniversaries |newspaper=New York Tribune |date=May 15, 1868}} Quoted in Dudden (2011), p. 149.</ref> Сепак, Даглас силно го поддржал амандманот, велејќи дека тој бил прашање на живот и смрт за поранешните робови. Луси Стоун, која станала најистакнат лидер на AWSA, го поддржала амандманот, но изјавила дека верувала дека правото на глас за жените би било покорисно за земјата отколку правото на глас за црните мажи.<ref>Stanton, Anthony, Gage, Harper (1881–1922), Vol. 2, [https://archive.org/stream/historyofwomansu02stanuoft#page/382/mode/2up pp. 382–384]. Douglass and Stone are speaking here during the final AERA convention in 1869.</ref> AWSA и поголемиот дел од членовите на AERA исто така го поддржале амандманот.<ref>Barry (1988), pp. 194, 208. The 1869 AERA annual meeting voted to endorse the Fifteenth Amendment.</ref> Двете крила на движењето биле силно поврзани со спротивставувањето на ропството, но нивните лидери понекогаш изразувале ставови кои ги одразувале расните ставови на тоа време. Стентон, на пример, верувала дека ќе биде потребен долг процес на образование пред она што таа го нарекувала „пониските слоеви“ на поранешните робови и имигрантски работници да можат значајно да учествуваат како гласачи.<ref name="Rakow-48"/> Во еден напис во ''[[The Revolution (newspaper)|The Revolution]]'', Стентон напишала: „Американските жени од богатство, образование, доблест и рафинираност, ако не сакате пониските слоеви на Кинези, Африканци, Германци и Ирци, со нивните ниски идеи за женственоста, да ви носат закони вам и на вашите ќерки... барајте и жените да бидат претставени во владата.“<ref>Elizabeth Cady Stanton, "The Sixteenth Amendment," ''The Revolution'', April 29, 1869, p. 266. Quoted in DuBois (1978), p. 178.</ref> Во друг напис, таа дала слична изјава персонифицирајќи ги тие четири етнички групи како „Патрик и Самбо и Ханс и Јунг Тунг“.<ref>Elizabeth Cady Stanton, "Manhood Suffrage," ''The Revolution'', December 24, 1868. Reproduced in Gordon (2000), [https://books.google.com/books?id=kjq1rbyN_IQC&pg=PA196 p. 196]</ref> Луси Стоун повикала состанок за право на глас во Њу Џерси за да се разгледа прашањето: „Дали само жените треба да бидат исклучени во реконструкцијата? Дали тие... треба да бидат политички рангирани под најнеписмените и најдеградираните мажи?“<ref>Quoted in Gordon (2000), [https://books.google.com/books?id=kjq1rbyN_IQC&pg=PA190 p. 190]</ref> [[Henry Brown Blackwell|Хенри Блеквел]], сопругот на Стоун и функционер во AWSA, објавил отворено писмо до јужните законодавни тела, уверувајќи ги дека ако им дозволат на Афроамериканците и на жените да гласаат, „политичката надмоќ на вашата бела раса ќе остане непроменета“ и дека „црната раса по законот на природата ќе се движи кон тропските области“.<ref>{{cite web |url=https://www.loc.gov/item/rbpe.12701100/ |title=What the South can do |author=Henry B. Blackwell |date=January 15, 1867 |publisher= Library of Congress |access-date=March 2, 2017}} Cited in Dudden (2011), p. 93</ref> АмериканскоТО здружение за право на глас на жените имала цел да одржи блиски врски со Републиканската партија, надевајќи се дека ратификацијата на Петнаесеттиот амандман ќе доведе до републикански притисок за женското право на глас.<ref>DuBois (1978), [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC&pg=PA199 pp. 199–200]. That did not happen; the high point of Republican support was a non-committal reference to women's suffrage in the 1872 Republican platform.</ref> Националното здружение за право на глас на жените, иако решено да биде политички независна, било критична кон републиканците. Ентони и Стентон напишале писмо до Демократската национална конвенција од 1868 година во кое ја критикувале републиканската поддршка на [[Четиринаесеттиот амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Четиринаесеттиот амандман]] (кој им дал државјанство на црните мажи, но за првпат го вовел зборот „маж“ во Уставот), изјавувајќи: „Додека доминантната партија со една рака подигнала два милиони црни мажи и ги крунисала со чест и достоинство на државјанство, со другата рака симнала петнаесет милиони бели жени — нивните мајки и сестри, нивните сопруги и ќерки — и ги фрлила под петата на најниските слоеви на машкоста.“<ref>Stanton, Anthony, Gage, Harper (1881–1922), Vol. 2, [https://archive.org/stream/historyofwomansu02stanuoft#page/340/mode/2up p. 341]. This letter was signed by Anthony, who was requesting permission to present their views to the convention in person.</ref><ref>DuBois (1978), [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC&pg=PA109 pp. 109–110, 200]</ref> Тие ги повикале либералните [[history of the United States Democratic Party|демократи]] да ја убедат својата партија, која тогаш немала јасен правец, да го прифати универзалното право на глас.<ref>Dudden (2011), [https://books.google.com/books?id=7-XV-oP9UFUC&pg=PA152 p. 152].</ref> Двете организации имале и други разлики. Иако и двете воделе кампања за право на глас на државно и национално ниво, Националното здружение за право на глас на жените повеќе се фокусирала на национално ниво, додека AWSA повеќе на државно ниво.{{snf|Scott|Scott|1982|p=17}} Националното здружение за право на глас на жените првично се занимавала со поширок спектар прашања од AWSA, вклучувајќи реформи на разводот и [[equal pay for women|еднаква плата за жените]]. НЗПГЖ била предводена само од жени, додека Американското здружение за право на глас на жените во своето раководство вклучувала и мажи и жени.<ref>DuBois (1978), [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC&pg=PA197 pp. 192, 196–197]</ref> Наскоро настаните отстраниле голем дел од основата за поделбата во движењето. Во 1870 година, дебатата за Петнаесеттиот амандман станала ирелевантна кога амандманот бил официјално ратификуван. Во 1872 година, незадоволството од корупцијата во владата довело до масовно напуштање на аболиционистите и други социјални реформатори од Републиканците кон краткотрајната [[Liberal Republican Party (United States)|Либерална републиканска партија]].<ref>DuBois (1978), [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC&pg=PA200 pp. 166, 200]</ref> Ривалството меѓу двете женски групи било толку жестоко што обединување било невозможно сè до 1890 година. ===Нов почеток=== Во 1869 година, Френсис и [[Вирџинија Мајнор]], сопружници и суфражисти од Мисури, изработиле стратегија која станала позната како [[Нов почеток (САД)|„Нов почеток“]], која го ангажирала суфражистичкото движење во текот на неколку години.<ref>DuBois (1998), pp. 98–99, 117</ref> Тврдејќи дека Уставот на САД имплицитно им го гарантирал правото на глас на жените, оваа стратегија во голема мера се потпирала на Дел 1 од неодамна усвоениот Четиринаесетти амандман,<ref name=fjc-trial-narrative>{{cite web |url= http://www.fjc.gov/history/home.nsf/page/tu_anthony_narrative.html |title=The Trial of Susan B. Anthony: A Short Narrative|author=Ann D. Gordon |publisher=Federal Judicial Center|access-date=August 21, 2014}} (Името на авторот на овој напис е наведено [http://www.fjc.gov/history/home.nsf/page/tu_anthony_background.html овде].)</ref> кој гласи: „Сите лица родени или натурализирани во Соединетите Американски Држави и подлежат на нивната јурисдикција, се граѓани на Соединетите Американски Држави и на државата во која живеат. Ниедна држава нема да донесе или спроведува закон кој ќе ги ограничува привилегиите или имунитетите на граѓаните на Соединетите Американски Држави; ниту ќе лиши ниту едно лице од живот, слобода или сопственост без соодветна законска постапка; ниту ќе му одземе на кое било лице во нејзина јурисдикција еднаква заштита на законите.“ [[File:The Childrens Museum of Indianapolis - Votes for women pennant.jpg|thumbnail|left|Знаме „Глас за жените“]] Во 1871 година, НЗПГЖ официјално ја усвоила стратегијата „Нов почеток“, охрабрувајќи ги жените да се обидат да гласаат и да поднесуваат тужби доколку им било одбиено тоа право.<ref name=":3" /> Наскоро стотици жени се обиделе да гласаат во десетици места. Во некои случаи, ваквите акции ѝ претходеле на стратегијата „Нов почеток“: во 1868 година во Винеленд, Њу Џерси, центар на радикални спиритуалисти, речиси 200 жени ги ставиле своите гласачки ливчиња во посебна кутија и се обиделе да бидат изброени, но без успех. АЗПГЖ официјално не ја усвоила стратегијата „Нов почеток“, но [[Луси Стоун]], нејзината лидерка, се обидела да гласа во својот роден град во Њу Џерси.<ref>DuBois (1998), pp. 100, 119–120</ref> Во еден судски случај кој произлегол од тужба поднесена од жени на кои им било спречено да гласаат, Окружниот суд на САД во Вашингтон одлучил дека жените немале имплицитно право на глас, изјавувајќи: „Фактот дека практичното спроведување на претпоставеното право би било деструктивно за цивилизацијата е одлучувачки дека тоа право не постои.“<ref>Stanton, Anthony, Gage, Harper (1881–1922), Vol. 2, [https://archive.org/stream/historyofwomansu02stanuoft#page/598/mode/2up p. 599]</ref> Во 1871 година, [[Викторија Вудхал]] била поканета да зборува пред конгресна комисија, како прва жена што го направила тоа.<ref name=":3" /> Иако таа немала претходна силна поврзаност со женското движење, таа презентирала изменета верзија на стратегијата „Нов почеток“. Наместо да бара од судовите да потврдат дека жените имаат право на глас, таа побарала самиот Конгрес да изјави дека Уставот имплицитно им го дава тоа право на жените. Комисијата го одбила нејзиниот предлог.<ref>DuBois (1998), pp. 100, 122</ref> NWSA на почетокот реагирала со ентузијазам на ненадејното појавување на Вудхал. Стентон особено го поздравила нејзиниот предлог да се формира широка реформска партија која би го поддржувала женското право на глас. Ентони се спротивставила на таа идеја, сакајќи НЗПГЖ да остане политички независна. НЗПГЖ наскоро имала причини да жали за својата поврзаност со Вудхал. Во 1872 година, таа објавила детали за наводна прељубничка афера помеѓу свештеникот [[Хенри Вард Бичер]], претседател на АЗПГЖ, и Елизабет Тилтон, сопруга на истакнат член на НЗПГЖ.<ref>DuBois, ed. (1992), pp. 101–106</ref> Следниот судски процес бил широко покриен во весниците низ целата земја, создавајќи она што еден научник го нарекол „политички театар“ кој сериозно го оштетил угледот на суфражистичкото движење.<ref>Amanda Frisken, ''Victoria Woodhull's sexual revolution: Political theater and the popular press in nineteenth-century America'' (2011).</ref> Врховниот суд во 1875 година ставил крај на стратегијата „Нов почеток“ со одлуката во случајот ''[[Мајнор против Хаперсет]]'' дека „Уставот на Соединетите Американски Држави не му го доделува правото на глас на никого“. <ref name=fjc-legal-questions>{{cite web |url= http://www.fjc.gov/history/home.nsf/page/tu_anthony_questions.html |title= The Trial of Susan B. Anthony: Legal Questions Before the Federal Courts |author=Ann D. Gordon |publisher=Federal Judicial Center|access-date=December 31, 2013}} Оваа одлука исто така укажала дека Врховниот суд дури во средината на 20 век воспоставил врска помеѓу државјанството и правото на глас.</ref> НЗПГЖ одлучила да продолжи со многу потешката стратегија за кампања за уставен амандман кој би го гарантирал правото на глас на жените.<ref>{{cite book|last1=Hall|first1=Kermit L.|last2=Ely|first2=James W.|last3=Grossman|first3=Joel B.|title=The Oxford Companion to the Supreme Court of the United States|url=https://books.google.com/books?id=cY3er3ilgjcC&pg=PA381|year=2005|publisher=Oxford University Press|pages=381–382|isbn=9780195176612}}</ref> ===''Соединетите Американски Држави против Сузан Б. Ентони''=== Во случај кој предизвикал национална контроверзија, Сузан Б. Ентони била уапсена поради прекршување на Законот за спроведување од 1870 година со тоа што гласала на [[Претседателски избори во САД (1872)|претседателските избори во 1872 година]]. На судењето, судијата му наложил на поротата да донесе пресуда за вина. Кога ја прашал Ентони, која не ѝ било дозволено да зборува за време на судењето, дали има нешто да каже, таа одговорила со она што еден историчар го нарекол „најпознатиот говор во историјата на агитацијата за женско право на глас“. <ref name=fjc-trial-narrative/> Таа го нарекла тоа „ова брутално кршење на моите граѓански права“, велејќи: „... вие ги погазивте сите суштински принципи на нашата влада. Моите природни права, моите граѓански права, моите политички права, моите судски права, сите подеднакво се игнорирани.“<ref>{{cite web|first=Susan B.|last=Anthony |url=http://www.fjc.gov/history/home.nsf/page/tu_anthony_doc_5.html |title= Говорот на Сузан Б. Ентони пред окружниот суд|publisher=Federal Judicial Center|access-date=December 31, 2013}}</ref> Судијата ја осудил Ентони да плати казна од 100 долари, а таа одговорила: „Никогаш нема да платам ниту еден долар од вашата неправедна казна“, и навистина никогаш не платила.<ref name=fjc-trial-narrative/> Сепак, судијата не наредил таа да биде затворена сè додека не ја плати казната, бидејќи Ентони можела да поднесе жалба на случајот.<ref name="fjc-legal-questions"/> На 18 август 2020 година, претседателот на САД [[Доналд Трамп]] постхумно ја помилувал Ентони на стогодишнината од ратификацијата на [[Деветнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Деветнаесеттиот амандман]].<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-pardon-susan-b-anthony/trump-says-he-will-posthumously-pardon-us-womens-rights-activist-susan-b-anthony-idUSKCN25E1TF|title=Trump says he will posthumously pardon U.S. women's rights activist Susan B. Anthony|date=August 18, 2020|work=[[Reuters]]|last=Johnson|first=Katanga|access-date=August 18, 2020|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wftv.com/news/trending/trump-says-he-plans-pardon-susan-b-anthony/AEFUM4YWGVHTFPLWBGOIDU2IEQ/|title=Trump says he plans to pardon Susan B. Anthony|date=August 18, 2020|work=[[WFTV]]|last=Seiger|first=Theresa|access-date=August 18, 2020|language=en-US|archive-date=December 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206123935/https://www.wftv.com/news/trending/trump-says-he-plans-pardon-susan-b-anthony/AEFUM4YWGVHTFPLWBGOIDU2IEQ/|url-status=live}}</ref> ===Историја на женското право на глас=== Во 1876 година, Ентони, Стентон и [[Матилда Џослин Гејџ]] започнале да работат на делото ''[[Историја на женското право на глас]]''. Првично замислено како скромна публикација која брзо ќе биде завршена, делото се развило во шесттомно издание од повеќе од 5700 страници, пишувано во период од 41 година. Последните два тома биле објавени во 1920 година, долго по смртта на иницијаторките на проектот, од страна на [[Ајда Хјустед Харпер]], која помогнала и во четвртиот том. Напишана од лидерите на едното крило на поделбеното женско движење (Луси Стоун, нивна главна ривалка, одбила да учествува во проектот), Историјата на женското право на глас зачувала огромна количина материјал кој можел да биде изгубен, но не давала избалансиран приказ на настаните кога се однесувале на нивните ривали. Бидејќи со години била главен извор за движењето, историчарите подоцна морале да пронајдат други извори за да обезбедат поурамнотежен преглед.<ref>Cullen-DuPont, Kathryn (2000). "History of Woman Suffrage" in ''Encyclopedia of Women's History in America'', 2nd ed., [https://books.google.com/books?id=oIro7MtiFuYC&pg=PA115 p. 115]. New York: Facts on File. {{ISBN|0-8160-4100-8}}</ref> ===Воведување на амандманот за женско право на глас=== Во 1878 година, сенаторот [[Арон А. Сарџент]], пријател на Сузан Б. Ентони, поднел во Конгресот амандман за женско право на глас. Повеќе од четириесет години подоцна, тој станал [[Деветнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави]] без промени во неговиот текст. Неговиот текст бил идентичен со оној на [[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Петнаесеттиот амандман]], освен што забранувал одземање на правото на глас поради пол наместо поради „раса, боја или претходна состојба на ропство“.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA165 p. 165]</ref> Иако во најголем дел од прашањата бил машински политичар, Сарџент бил постојан поддржувач на правата на жените и зборувал на суфражистички конвенции и ја промовирал идејата преку законодавниот процес.<ref>{{Cite book |title=How the vote was won woman suffrage in the western United States, 1868–1914|last=Mead| first=Rebecca |page=38 |date=2004 |publisher=New York University Press |location=New York | isbn=978-0814756768| url=https://books.google.com/books?id=nAkUCgAAQBAJ }}</ref> {| style="margin:auto" | [[File:Women Suffrage Issues of the 20th century.jpg|thumb|upright=3.4| За време на 20 век, Поштенската служба на САД, под надзор на американската влада, издавала комеморативни поштенски марки во чест на значајни жени кои се бореле за женското право на глас и други права на жените. Од лево кон десно:<br> — <big>[[Susan B Anthony|Сузан Б. Ентони]]</big>, издание од 1936<br>— <big>[[Elizabeth Cady Stanton|Елизабет Стентон]], [[Carrie Catt|Кери К. Кет]], [[Lucretia Mott|Лукреција Мот]]</big>, издание од 1948<br>— <big>Женско право на глас</big>, издание од 1970, по повод 50 години од правото на глас на жените]] |} [[File:Milhousdrawing.jpg|thumb|right|„Тоа не ја прави помалку жена“ – разгледница за женско право на глас од 1915 година]] ===Рани женски кандидати за национални функции=== Привлекувајќи го вниманието на иронијата што законски им било дозволено да се кандидираат за функција, а им било одбиено правото на глас, Елизабет Кејди Стентон се прогласила за кандидат за Конгресот на САД во 1866 година, како прва жена што го направила тоа.<ref>Ginzberg (2009), p. 120</ref> Во 1872 година, [[Викторија Вудхал]] формирала своја партија и се прогласила за нејзин кандидат за претседател на САД, иако не била подобна бидејќи сè уште немала 35 години.<ref>McMillen (2008), [https://books.google.com/books?id=TzVRlFXiYswC&pg=PA190 pp. 190–191]</ref> Во 1884 година, [[Белва Ен Локвуд]], првата жена адвокат која аргументирала случај пред Врховниот суд на САД, станала првата жена што водела реална претседателска кампања.<ref>McMillen (2008), p. 218</ref> Таа била номинирана, без нејзино претходно знаење, од група во Калифорнија наречена Партија за еднакви права. Локвуд се залагала за женско право на глас и други реформи во кампања што се протегала низ целата земја и која добила почитувачко известување во најмалку дел од големите списанија. Таа ја финансирала својата кампања делумно преку наплата на влезници за своите говори. Ниту НЗПГЖ ниту АЗПГЖ, кои веќе го поддржале републиканскиот кандидат за претседател, не ја поддржале кандидатурата на Локвуд.<ref>Norgren, Jill (2007). ''Belva Lockwood: The Woman Who Would Be President'', [https://books.google.com/books?id=7m4a4njENQ4C&pg=PA124 pp. x, 124–142]. New York: New York University Press. {{ISBN|0-8147-5834-7}}. Локвуд повторно се кандидирала за претседател во 1888 година.</ref> Освен кандидатурите за национални функции, многу жени биле избрани или назначени да извршуваат одредени функции низ целата земја пред усвојувањето на Деветнаесеттиот амандман.<ref name=":3" /> Многу устави на држави содржеле формулации што биле родово неутрални во однос на прашањето за вршење јавни функции. Жените ја искористиле оваа можност со тоа што се кандидирале за функции како начин да напредуваат кон добивање на правото на глас.<ref name=":3" /> Голем дел од борбата на жените за стекнување право на извршување функции и право на глас се одвивала одделно и во тоа време биле сфатени како целосно различни права од страна на голем дел од населението.<ref name=":3" /> ===Почетни успеси и неуспеси=== [[File:An Act to Grant to the Women of Wyoming Territory the Right of Suffrage and to Hold Office.jpg|thumb|left|Акт на Територијата Вајоминг со кој жените добиле право на глас на 10 декември 1869 година, што во таа држава се одбележува како Ден на Вајоминг.]] Жените добиле право на глас во пограничната Територија Вајоминг во 1869 година и во [[Право на глас на жените во Јута|Јута во 1870 година]].<ref>Dubois and Dumenil (2009), p. 326</ref><ref>"An Act Conferring upon Women the Elective Franchise", approved February 12, 1870. Acts, Resolutions and Memorials of the Territory of Utah, Passed at the Nineteenth Annual Session of the Legislature, 1870, p. 8.</ref> Бидејќи Јута одржала два избори пред Вајоминг, Јута станала првото место во земјата каде жените легално гласале по почетокот на суфражистичкото движење. Во 1887 година, жените во Канзас можеле да гласаат на градски избори и да извршуваат одредени функции.<ref>{{Cite book |last=Society |first=Kansas State Historical |url=https://books.google.com/books?id=QJJFAQAAMAAJ&q=%22women+the+right+to+vote%22&pg=PA400 |title=Collections of the Kansas State Historical Society |date=1912 |language=en}}</ref> Краткотрајната Популистичка партија го поддржала женското право на глас, придонесувајќи за неговото воведување во Колорадо во 1893 година и во Ајдахо во 1896 година.<ref>Dubois and Dumenil (2009), pp. 412–413</ref> Во некои места, жените добиле различни форми на делумно право на глас, како гласање за училишни одбори.<ref>Flexner (1959), p. 168</ref> Според студија од 2018 година во списанието ''The Journal of Politics'', државите со силни суфражистички движења и конкурентни политички средини биле поверојатни да им дадат право на глас на жените; ова е една од причините зошто западните држави побрзо го усвоиле женското право на глас отколку источните држави.<ref>{{Cite journal|last=Teele|first=Dawn Langan|date=March 2, 2018|title=How the West Was Won: Competition, Mobilization, and Women's Enfranchisement in the United States|journal=The Journal of Politics|volume=80|issue=2|pages=442–461|doi=10.1086/696621|s2cid=158399637|issn=0022-3816}}</ref> Кон крајот на 1870-тите, суфражистичкото движење добило голем поттик кога [[Христијанска унија за умереност на жените|Христијанската унија за умереност на жените]] (ХУЖ), најголемата женска организација во земјата, одлучила да води кампања за право на глас и создала оддел за франшиза за поддршка на таа цел. [[Френсис Вилард]], нејзината про-суфражистичка лидерка, ги повикала членовите на ХУЖ да го бараат правото на глас како средство за заштита на семејствата од алкохол и други пороци.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA174 pp. 174–176]</ref> Во 1886 година, ХУЖ доставила до Конгресот петиции со 200.000 потписи во поддршка на национален суфражистички амандман.<ref>McMillen (2008), p. 207</ref> Во 1885 година, Гренџ, голема земјоделска организација, официјално го поддржала женското право на глас.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA173 p. 173]</ref> Во 1890 година, [[American Federation of Labor|Американската федерација на трудот]], голем синдикален сојуз, го поддржала женското право на глас и подоцна собрала 270.000 потписи во петиции во негова поддршка.<ref>American Federation of Labor, William Clark Roberts compiler, ''American Federation of Labor: History, Encyclopedia, Reference Book'', 1919, [https://books.google.com/books?id=XQURAAAAYAAJ&pg=PA367 p. 367]. Washington, D.C.</ref> ПредложенИОТ 16-ти амандман, со кој би се доделило право на глас на жените, бил поднесен во 1869 година и бил одбиен од Сенатот во 1887 година. Помеѓу 1870 и 1890 година, амандманите за женско право на глас биле одбиени на референдуми во осум држави.<ref>{{cite book |title=Passionate Energies. The Gerrit and Ann Smith Family of Peterboro, New York[,] Through a Century of Reform |first=Norman Kingsford |last=Dann |authorlink=Norman Kingsford Dann |date=2021 |location=[[Hamilton, New York]] |publisher=Log Cabin Books |isbn=9781733089111 |page=138}}</ref> ==1890–1919== ===Спојување на ривалските суфражистички организации=== АЗПГЖ, која била особено силна во Нова Англија, првично била поголема од двете ривалски суфражистички организации, но нејзината сила опаднала во текот на 1880-тите.<ref>Gordon (2009). [https://books.google.com/books?id=QSWhKqKt1moC&pg=PR25 pp. xxv, 55]</ref> Стентон и Ентони, водечките фигури во ривалската НЗПГЖ, во тој период биле пошироко познати како лидери на женското суфражистичко движење и имале поголемо влијание врз неговата насока.<ref>Dudden (2011), [https://books.google.com/books?id=7-XV-oP9UFUC&pg=PA12 p. 12].</ref> Тие понекогаш користеле и смели тактики. Ентони, на пример, ги прекинала официјалните церемонии на 100-годишнината од Декларацијата за независност на САД за да ја претстави Декларацијата за правата на жените на НЗПГЖ. АЗПГЖ одбила да учествува во оваа акција.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA163 pp. 163–165]</ref> [[File:Portrait of Susan B. Anthony.jpg|thumb|Сузан Б. Ентони во 1900 година]] Со текот на времето, НЗПГЖ се приближила кон ставовите на АЗПГЖ, ставајќи помал акцент на конфронтативни акции и поголем на респектабилност, и повеќе не промовирала широк спектар на реформи.<ref>Flexner (1959), pp. 208–9</ref> Надежите на НЗПГЖ за федерален суфражистички амандман биле осуетени кога Сенатот гласал против него во 1887 година, по што НЗПГЖ вложила повеќе енергија во кампањи на државно ниво, како што тоа веќе го правела AWSA.<ref name=Gordon-in-Wheeler>Gordon, Ann D, "Woman Suffrage (Not Universal Suffrage) by Federal Amendment" in Wheeler, Marjorie Spruill (ed.), (1995), ''Votes for Women!: The Woman Suffrage Movement in Tennessee, the South, and the Nation'', [https://books.google.com/books?id=4sqiGdY0zDkC&pg=PA14 pp. 8, 14–16]. Knoxville: University of Tennessee Press. {{ISBN|0-87049-836-3}}</ref> Работата на државно ниво, сепак, исто така носела разочарувања. Помеѓу 1870 и 1910 година, суфражистичкото движење спровело 480 кампањи во 33 држави само за прашањето на женското право на глас да биде ставено пред гласачите, и тие кампањи резултирале со само 17 случаи во кои прашањето навистина се нашло на гласање.<ref>Flexner (1959), p. 213</ref> Овие напори довеле до женско право на глас во две држави, Колорадо и Ајдахо. [[Алис Стоун Блеквел]], ќерка на лидерите на АЗПГЖ Луси Стоун и Хенри Блеквел, имала големо влијание во приближувањето на ривалските лидери, предлагајќи заеднички состанок во 1887 година за да се разгледа спојувањето. Ентони и Стоун ја поддржале идејата, но спротивставувањето од неколку ветерани на NWSA го одложило процесот. Во 1890 година, двете организации се споиле во НЗПГЖ.<ref>Dubois, ed. (1992) pp. 178–180</ref> Стентон станала претседателка на новата организација, Стоун била претседателка на нејзиниот извршен комитет, но Ентони, која ја имала титулата потпретседателка, во пракса била нејзин лидер, а станала и претседателка во 1892 година кога Стентон се повлекла.<ref>McMillen (2008), pp. 228, 231</ref> ===Национална американска асоцијација за женско право на глас=== Иако Ентони била водечката сила во новообединетата организација, таа не секогаш ја следела нејзината линија. Во 1893 година, NAWSA изгласала, спротивно на приговорите на Ентони, своите годишни конвенции да се одржуваат наизменично во Вашингтон и во различни други делови од земјата. Пред спојувањето, организацијата на Ентони, НЗПГЖ, секогаш ги одржувала своите конвенции во Вашингтон за да се задржи фокусот на национален суфражистички амандман. Спротивставувајќи се на оваа одлука, таа изјавила дека се плаши, што подоцна се покажало како точно, дека NAWSA ќе се насочи кон државни кампањи на сметка на националната борба за право на глас.<ref>Flexner (1959), pp. 212–213</ref> Стентон, иако веќе постара, сè уште била силно радикална и не се вклопувала удобно во новата организација, која станувала поконзервативна. Во 1895 година таа ја објавила ''[[Женската Библија]]'', контроверзен бестселер што го критикувал користењето на [[Библија]]та за оправдување на потчинетата положба на жените. NAWSA изгласала да се огради од книгата, и покрај приговорот на Ентони дека таков потег е непотребен и штетен. По ова, Стентон сè повеќе се оддалечила од суфражистичкото движење.<ref>Dubois, ed. (1992) pp. 182, 188–191</ref> [[File:Carrie Chapman Catt.jpg|thumb|left|[[Кери Чепмен Кет]]]] Суфражистичкото движење ослабнало во годините веднаш по спојувањето од 1890 година.{{snf|Scott|Scott|1982|p=22}} Кога [[Кери Чепман Кет]] станала шеф на Организацискиот комитет на NAWSA во 1895 година, бројот на локални ограноци и идентитетот на нивните службеници во голема мера не биле познати. Покрај тоа, десет држави немале позната суфражистичка организација. Кет започнала да ја ревитализира организацијата, воспоставувајќи план за работа со јасни цели за секоја држава секоја година. Ентони била импресионирана и организирала Кет да ја наследи на претседателската функција во NAWSA кога се повлекла во 1900 година. На нејзината нова позиција, Кет продолжила да ја трансформира неуредната организација во структура подобро подготвена да води голема кампања за право на глас.{{snf|Scott|Scott|1982|pp=24–25}} Кет забележала брзо растечко движење на женските клубови, кое пополнувало дел од празнината што ја оставил падот на движењето за умереност. Локалните женски клубови првично биле главно читачки групи фокусирани на литература, но постепено се развивале во организации за граѓанско подобрување составени од жени од средната класа кои се среќавале неделно во домовите. Нивната национална организација била [[Општата федерација на женски клубови|Општата федерација на женски клубови]] (ОФЖК), основана во 1890 година. Клубовите избегнувале контроверзни прашања што би можеле да го поделат членството, особено религијата и забраната на алкохол. На Југот и Истокот, прашањето за женско право на глас исто така било многу поделувачко, додека на Запад имало мал отпор меѓу членките на клубовите. Во Средниот Запад, женските клубови првично го избегнувале суфражизмот од претпазливост, но по 1900 година сè повеќе го поддржувале.<ref>Stephen M. Buechler, ''The Transformation of the Woman Suffrage Movement: The Case of Illinois, 1850–1920'' (1986) pp. 154–157</ref> Кет ја спровела таканаречената „society plan“, успешен обид да се привлечат богати членки од движењето на женските клубови чие време, пари и искуство можеле да помогнат во градењето на суфражистичкото движење.<ref>Graham (1996), pp. 36–37</ref> До 1914 година, женското право на глас било поддржано од националната Општа федерација на женски клубови.<ref>Dubois, ed. (1992) p. 178</ref> Кет се повлекла од својата позиција по четири години, делумно поради влошеното здравје на нејзиниот сопруг и делумно за да помогне во организирањето на [[Меѓународна алијанса за женско право на глас|Меѓународната алијанса за женско право на глас]], која била создадена во Берлин, Германија во 1904 година со Кет како претседателка.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA231 pp. 231–232]</ref> Во 1904 година, [[Ана Хауард Шо]] била избрана за претседателка на NAWSA.{{snf|Scott|Scott|1982|p=25}} Шо била енергичен работник и талентиран оратор, но не била ефективен администратор. Помеѓу 1910 и 1916 година, националниот одбор на NAWSA постојано бил во превирања што ја доведувале во прашање стабилноста на организацијата.{{snf|Scott|Scott|1982|p=31}} Иако членството и финансиите биле на највисоко ниво, NAWSA одлучила да ја замени Шо со повторно враќање на Кет како претседателка во 1915 година. Овластена од NAWSA да го именува својот извршен одбор, кој претходно бил избирачки на годишните конвенции, Кет брзо ја претворила лабаво организираната структура во високо централизирана организација.<ref>Graham (1996), pp. 81, 86</ref> ===Мекензи против Хејр=== Член 3 од Законот за експатријација од 1907 година предвидувал губење на државјанството за американските жени кои се омажиле за странски државјани.<ref name="Tsiang114">Tsiang, I-Mien (1942). ''The question of expatriation in America prior to 1907.'' Johns Hopkins Press. p. 114. OCLC 719352.</ref> [[Врховен суд на Соединети Американски Држави|Врховниот суд на САД]] првпат го разгледал Законот за експатријација од 1907 година во случајот од 1915 година ''MacKenzie v. Hare''.<ref>{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Mackenzie_v._Hare|title=Mackenzie v. Hare - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org}}</ref> Тужителката, суфражистка по име Етел Мекензи, живеела во Калифорнија, која од 1911 година им го доделила правото на глас на жените. Сепак, нејзиното барање за регистрација за гласање било одбиено од страна на обвинетиот во својство на комесар на Изборниот одбор во Сан Франциско, поради нејзиниот брак со Шкотланѓанец.<ref name="Martin">{{cite journal|url=http://www.law.virginia.edu/html/alumni/uvalawyer/sp05/martin_lecture.htm|first=David A.|last=Martin|title=Dual Nationality: TR's 'Self-Evident Absurdity'|journal=UVA Lawyer|date=Spring 2005|access-date=June 12, 2012}}</ref> Мекензи тврдела дека Законот за експатријација од 1907 година, „ако се однесува на неа, е надвор од овластувањата на Конгресот“, бидејќи ниту [[Четиринаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|14-тиот амандман]] ниту кој било друг дел од Уставот не му давале на Конгресот овластување „да му одземе државјанство на граѓанин без негово согласување“. Сепак, судијата [[Џозеф Мекена]], во мнозинското мислење, изјавил дека, иако „може да се признае дека промена на државјанството не може да биде наметната произволно, односно без согласност на граѓанинот“, сепак „законот во спор не ја има таа карактеристика. Тој се однесува на состојба во која доброволно се влегува, со свест за последиците.“ Судијата [[Џејмс Кларк Мекрејнолдс]], во издвоено согласувачко мислење, изјавил дека случајот треба да биде отфрлен поради недостиг на надлежност.<ref>{{cite court|url=https://bulk.resource.org/courts.gov/c/US/239/239.US.299.79.html|litigants=MacKenzie v. Hare|reporter=239 U.S. 299|date=1915|access-date=October 30, 2012|pinpoint=17, 20, 22}}</ref> ===Опозиција кон женското право на глас=== На 5 ноември 1895 година, Масачусетс одржал референдум за дозволување на жените да гласаат на општински избори. Референдумот не успеал со 36,76% наспроти 63,24%. На жените им било дозволено да гласаат за мерката, но само 4% од нив го искористиле тоа право.<ref>{{Cite web |title=Massachusetts Women's Suffrage for Local Elections Advisory Question (1895) |url=https://ballotpedia.org/Massachusetts_Women%27s_Suffrage_for_Local_Elections_Advisory_Question_(1895) |access-date=2023-10-02 |website=Ballotpedia |language=en}}</ref> Пиварите и дестилериите биле особено против женското право на глас, плашејќи се дека женските гласачи ќе го поддржат забранувањето на алкохолните пијалаци.{{snf|Scott|Scott|1982|p=25}} На изборите во 1896 година, женското право на глас и прохибицијата се нашле заедно на политичката агенда, што го привлекло вниманието на противниците на двете движења. Со цел да ја нарушат кампањата, еден ден пред изборите, Лигата на трговци со алкохол собрала бизнисмени за да помогнат во поткопување на напорите. Се ширеле гласини дека овие бизнисмени ќе се погрижат „лошите жени“ во Оукленд, Калифорнија да се однесуваат непристојно за да ја нарушат нивната репутација и со тоа да ги намалат шансите да помине амандманот за женско право на глас.<ref>{{Cite web|url=https://webso.iup.edu/idp/profile/SAML2/Redirect/SSO?execution=e1s1|title=Error – Error|website=webso.iup.edu|access-date=April 4, 2019}}</ref> [[Германски Американци|германските Американци]], особено германските лутеранци и католици, најчесто се спротивставувале на прохибицијата и на женското право на глас; тие поддржувале патријархални семејни модели во кои сопругот ја донесувал политичката одлука за семејството.<ref>{{cite book|last=Richardson|first=Belinda|title=Christian Clergy Response to Intimate Partner Violence: Attitudes, Training, Or Religious Views?|url=https://books.google.com/books?id=bMDCCBmzEsIC&pg=PA55|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617081121/https://books.google.com/books?id=bMDCCBmzEsIC&pg=PA55|url-status=dead|archive-date=June 17, 2016|year=2007|page=55|isbn=9780549564379}}</ref><ref>{{cite book|last=Michael A. Lerner|title=Dry Manhattan: Prohibition in New York City|url=https://books.google.com/books?id=GyQqk-hxaO4C&pg=PA32|year=2009|publisher=Harvard UP|pages=31–32|isbn=9780674040090}}</ref> Нивната опозиција подоцна била користена како аргумент во корист на суфражизмот за време на Првата светска војна, кога германските Американци станале непопуларни.<ref>{{cite book|last=Rose|first=Kenneth D.|title=American Women and the Repeal of Prohibition|url=https://books.google.com/books?id=6uhcDrmgwlMC&pg=PA35|year=1997|publisher=NYU Press|pages=34–35|isbn=9780814774663}}</ref> Поразите понекогаш доведувале до обвинувања за измама. По поразот на референдумот за женско право на глас во Мичиген во 1912 година, гувернерот ги обвинил пиварите за вмешаност во широко распространета изборна измама која придонела за поразот. Докази за кражба на гласови имало и во референдумите во Небраска и Ајова.<ref>Flexner (1959), pp. 252, 271</ref> [[File:Opposed to suffrage.jpg|thumb|200px|Седиште на Националната асоцијација против женско право на глас.]] Некои други индустрии, како јужните фабрики за памук, се спротивставувале на суфражизмот затоа што се плашеле дека женските гласачи ќе ја поддржат забраната на детскиот труд.<ref>Flexner (1959), p. 294</ref> Политичките машини, како [[Тамани Хол]] во Њујорк, се спротивставувале затоа што се плашеле дека додавањето женски гласачи ќе ја намали контролата врз машките гласачки блокови. До референдумот за женско право на глас во државата Њујорк во 1917 година, сепак, некои сопруги и ќерки на лидери на Тамани Хол работеле за суфражизмот, па организацијата зазела неутрален став кој бил клучен за успехот на референдумот.<ref>Flexner (1959), pp. 247, 282, 290</ref><ref>Ronald Schaffer, "The New York City Woman Suffrage Party, 1909–1919." ''New York History'' (1962): 269–287. [https://www.jstor.org/stable/23153512 in JSTOR]</ref> Иако Католичката црква немала официјален став, многу малку од нејзините водачи го поддржувале суфражизмот, а некои, како кардинал Гибонс, јасно се спротивставувале.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA263 pp. 263–264, 290]</ref><ref>James J. Kenneally, "Catholicism and Woman Suffrage in Massachusetts." ''Catholic Historical Review'' (1967): 43–57 [https://www.jstor.org/stable/25017913 in JSTOR]</ref> ''New York Times'' по првичната поддршка се откажалa од неа и објавила остри предупредувања. Еден уреднички текст од 1912 година предвидел дека со женско право на глас жените ќе поставуваат „невозможни барања“, како „служба како војници и морнари, полицајци или пожарникари... и ќе служат во пороти и ќе се избираат на извршни функции и судии“. Тој ја обвинил недоволната машкост за тоа што мажите не се спротивставуваат, предупредувајќи дека жените ќе го добијат правото на глас „ако мажите не се доволно цврсти и мудри, и, може да се каже, доволно машки за да го спречат тоа“.<ref>"The Uprising of the Women," ''New York Times'' May 5, 1912, quoted in Sandra Adickes, "Sisters, not demons: The influence of British suffragists on the American Suffrage Movement," ''Women's History Review'' (2002) 11#4 pp: 675–690 at p. 681</ref> ====Жени против суфражизмот==== ===Анти-суфражистички движења=== Анти-суфражистичките сили, првично нарекувани „ремонстранти“, се организирале уште во 1870 година кога била формирана Женската анти-суфражистичка асоцијација на Вашингтон.<ref>McMillen (2008), p. 223</ref> Широко познати како „антис“, тие подоцна создале организации во околу дваесет држави. Во 1911 година била формирана Националната асоцијација против женското право на глас. Таа тврдела дека има 350.000 членови и се спротивставувала на женското право на глас, феминизмот и социјализмот. Тврдела дека женското право на глас „ќе ги намали посебните заштити и каналите на влијание достапни за жените, ќе го разруши семејството и ќе го зголеми бројот на гласачи наклонети кон социјализмот“.<ref>{{cite book |last=Blee |first=Kathleen M. |editor-first=Wilma P. |editor-last=Mankiller |chapter=Antifeminism |title=The Reader's Companion to U.S. Women's History |chapter-url=https://books.google.com/books?id=d9lhBw8t410C&pg=PA32 |year=1999 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |page=[https://archive.org/details/isbn_9780618001828/page/32 32] |display-editors=etal |isbn=0618001824 |url=https://archive.org/details/isbn_9780618001828/page/32 }}</ref> Жените од средната и високата класа кои се спротивставувале на суфражизмот биле конзервативни со неколку мотиви. Особено општествените дами често имале директен пристап до моќни политичари и не сакале да се откажат од таа предност. Најчесто „антис“ сметале дека политиката е валкана и дека учеството на жените ќе ја уништи моралната предност што жените ја тврделе, како и дека партиското политизирање ќе го наруши локалното клубско работење за граѓанско подобрување, претставено преку [[Општа федерација на женски клубови|Општата федерација на женски клубови]].<ref>Susan Goodier, ''No votes for women: the New York state anti-suffrage movement'' (University of Illinois Press, 2013) pp. 85–86.</ref> Најдобро организираното движење било [[Њујоршка државна асоцијација против женското право на глас|Њујоршката државна асоцијација против женското право на глас]] (ЊДИЖПГ). Нејзиниот принцип, поставен од претседателката [[Josephine Jewell Dodge|Џозефин Џуел Додж]], бил: <blockquote>Веруваме во секој можен напредок за жените. Веруваме дека овој напредок треба да се одвива по оние легитимни линии на работа и дејствување за кои таа е најдобро оспособена и за кои сега има неограничени можности. Веруваме дека овој напредок подобро се постигнува преку строго непартиски напори и без ограничувањата на гласањето. Веруваме во напредок, а не во политика за жените.<ref>"A Creed" by Josephine Jewell Dodge, 1915, cited in Susan Goodier, ''The other woman's movement: Anti-suffrage activism in New York State, 1865–1932'' (PhD dissertation, State University of New York at Albany, ProQuest, UMI Dissertations Publishing, 2007) p. 1</ref></blockquote> Њујоршката државна асоцијација против женското право на глас користела техники на мобилизација од „основа“ (grassroots) што ги научила набљудувајќи ги суфражистите, со цел да го порази референдумот од 1915 година. Тие биле многу слични на суфражистите, но користеле спротивна кампањска реторика, предупредувајќи за „злото“ што би го донело женското право на глас. Тие одбивале машко раководство и ја нагласувале улогата на независни жени во филантропијата и општественото подобрување. ЊДИЖПГ тесно била поразена во Њујорк во 1916 година, по што државата гласала за доделување право на глас на жените. Организацијата се преселила во Вашингтон за да се спротивстави на федералниот уставен амандман, станувајќи „Национална асоцијација против женското право на глас“ (НАПЖПГ), каде што била преземена од мажи и усвоила поостар реторички тон, особено во нападите врз „црвениот радикализам“. По 1919 година, анти-суфражистите лесно се прилагодиле на новата состојба и станале активни во партиската политика, особено во Републиканската партија.<ref>Goodier (2013) ch. 6</ref> ===Јужна стратегија=== Уставот барал 34 држави (три четвртини од 45-те држави во 1900 година) да ратификуваат амандман, и доколку остатокот од земјата не бил едногласен, морало да постои поддршка од најмалку некои од 11-те поранешни конфедеративни држави за амандманот да успее. Југот бил најконзервативниот регион и секогаш давал најмала поддршка за суфражизмот. Во регионот имало малку или воопшто немало суфражистичка активност сè до крајот на XIX век.<ref>Kenneth R. Johnson, "Kate Gordon and the Woman-Suffrage Movement in the South," ''Journal of Southern History'' (1972) 38#3 pp. 365–392</ref> [[Ајлин С. Крадитор]] идентификувала четири јасно јужни карактеристики кои придонеле за воздржаноста на Југот. Прво, јужните белци мажи се држеле до традиционалните вредности во однос на јавните улоги на жените. Второ, цврстиот Југ бил цврсто контролиран од Демократската партија, па затоа играњето на двете партии една против друга не било реална стратегија. Трето, силната поддршка за правата на државите значела автоматско спротивставување на федерален уставен амандман. Четврто, ставовите на [[Џим Кроу]] значеле дека проширувањето на правото на глас на жените, кое би ги вклучувало и црните жени, било силно одбивано.<ref>[[Aileen S. Kraditor]], ''The Ideas of the Woman Suffrage Movement, 1890–1920'' (1971) pp. 12–18</ref> Три дополнителни западни територии станале држави до 1912 година, што ја зголемило про-амандманската бројка, па сега биле потребни 36 држави од 48. На крај, Тенеси станал клучната 36-та држава што ратификувала на 18 август 1920 година.<ref>Arkansas also ratified. A. Elizabeth Taylor, "A short history of the woman suffrage movement in Tennessee." ''Tennessee Historical Quarterly'' (1943) pp: 195–215. [https://www.jstor.org/stable/42620797 in JSTOR]</ref> [[Милдред Ратерфорд]], претседателка на Georgia [[Обединети ќерки на Конфедерацијата]] и лидерка на [[Национална асоцијација против женското право на глас|Националната асоцијација против женското право на глас]], јасно го изразила спротивставувањето на елитните бели жени кон суфражизмот во говор пред законодавното тело на Џорџија во 1914 година: <blockquote>Жените кои се борат за оваа мерка удираат по принципот за кој нивните татковци се бореле за време на Граѓанската војна. Женското право на глас доаѓа од Северот и Западот и од жени кои не веруваат во правата на државите и кои сакаат да ги видат црните жени како гласаат. Не верувам дека државата Џорџија паднала толку ниско што нејзините добри мажи не можат да донесуваат закони за жените. Ако некогаш дојде тоа време, тогаш ќе биде време жените да го бараат гласачкото право.<ref>{{cite book|last=Marjorie Spruill Wheeler|title=New Women of the New South: The Leaders of the Woman Suffrage Movement in the Southern States|url=https://books.google.com/books?id=kE6lZpmLmK0C&pg=PA25|year=1993|publisher=Oxford University Press|page=25|isbn=9780195359572}}</ref></blockquote> [[Елна Грин]] истакнува дека: „Суфражистичката реторика тврдела дека жените со право на глас ќе го забранат детскиот труд, ќе донесат закони за минимална плата и максимално работно време за жените работнички и ќе воспостават здравствени и безбедносни стандарди во фабриките.“ Заканата од овие реформи ги обединила сопствениците на плантажи, сопствениците на текстилни фабрики, железничките магнати, градските политички машини и интересите на алкохолната индустрија во силна коалиција против суфражизмот.<ref>Elna C. Green, ''Southern Strategies: Southern Women and the Woman Suffrage Question'' (1997) p. 52</ref> [[File:Henry Mayer, The Awakening, 1915 Cornell CUL PJM 1176 01 - Restoration.jpg|left|thumb|„Будењето“: „Гласови за жените“ во 1915 година [[Пак (списание)|Списание ''Пак'']]]] [[Хенри Браун Блеквел]], функционер на АЗПГЖ пред спојувањето и истакната личност во движењето потоа, ја предложил стратегијата јужните политички лидери да бидат убедени дека можат да ја одржат белата надмоќ во регионот без кршење на Петнаесеттиот амандман, со тоа што ќе им го дадат правото на глас на образованите жени, кои претежно би биле бели. Набргу по тоа што Блеквел го изнел својот предлог пред делегацијата на Мисисипи во [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|Конгресот на САД]], неговиот план бил сериозно разгледуван од Уставната конвенција на Мисисипи во 1890 година, чија главна цел била да најде правни начини за дополнително ограничување на политичката моќ на Афроамериканците. Иако конвенцијата на крај усвоила други мерки, фактот дека идеите на Blackwell биле сериозно разгледани привлекол интерес кај многу суфражисти.<ref>Wheeler (1993), pp. 113–114</ref> [[Лаура Клеј]], сојузничка на Блеквел, ја убедила НЗПГЖ да започне државна кампања на Југ базирана на оваа стратегија. Клеј била една од неколкуте јужни членки на НЗПГЖ кои се спротивставувале на идејата за национален уставен амандман за женско право на глас, бидејќи сметале дека тој би ги нарушил правата на државите. Под влијание на предвидувања дека Југот може да стане водечки регион во добивањето право на глас за жените, биле формирани суфражистички организации низ целиот регион. Ентони, Кет и Блеквел воделе кампања на Југот во 1895 година, при што последните две застапувале право на глас само за образовани жени. Со неволна согласност од Ентони, НЗПГЖ се приспособила на политиката на бела надмоќ во регионот. Ентони побарала од својот стар пријател [[Фредерик Даглас]] да не присуствува на конвенцијата на НЗПГЖ во Атланта во 1895 година, првата одржана во јужен град. Црни членови на NAWSA биле исклучени од конвенцијата во Њу Орлеанс во 1903 година, што го означило врвот на оваа стратегија.<ref>Wheeler (1993), pp. 114–118, 177</ref> Лидерите на јужното движење биле привилегирани жени од високата класа со силни позиции во општеството и црквата. Тие се обидувале да ги искористат своите општествени врски за да убедат влијателни мажи дека суфражизмот е корисен за „прочистување“ на општеството. Тие исто така тврделе дека давањето право на глас на белите жени би го надоместило влијанието од гласањето на помалиот број црни жени.<ref>Evelyn A. Kirkley, "'This Work is God's Cause': Religion in the Southern Woman Suffrage Movement, 1880–1920." ''Church history'' (1990) 59#4 pp: 507–522 esp p. 508</ref> Ниту една јужна држава не им го дала правото на глас на жените како резултат на оваа стратегија, а повеќето јужни суфражистички друштва формирани во тој период подоцна станале неактивни. Раководството на NAWSA подоцна изјавило дека нема да прифаќа политики што „застапуваат исклучување на која било раса или класа од правото на глас“.<ref>Wheeler (1993), pp. 120–121</ref> Сепак, NAWSA во пракса го одразувала ставот на своето претежно бело членство со тоа што ја минимизирала улогата на црните суфражисти. === Антицрнечки расизам === Движењето за право на глас на жените, предводено во деветнаесеттиот век од истакнати жени како [[Сузан Б. Ентони]] и [[Елизабет Кејди Стентон]], ги имало своите корени во [[аболиционизам|аболиционистичкото]] движење, но до почетокот на дваесеттиот век целта на Ентони за општо избирачко право била засенета од речиси универзалниот [[расизам во Соединетите Американски Држави]].<ref>Kraditor (1965). footnote p. 164.</ref><ref>Wheeler, ed. (1995). p. 147.</ref> Додека претходните суфражетки верувале дека двете прашања можат да бидат поврзани, усвојувањето на [[Четиринаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Четиринаесеттиот амандман]] и [[Петнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Петнаесеттиот амандман]] предизвикало поделба меѓу правата на [[Афроамериканци|Афроамериканците]] и правото на глас на жените, давајќи им предност на избирачките права на црните мажи пред општото избирачко право за сите мажи и жени.<ref>Wheeler, ed. (1995). pp. 31–32.</ref> Во 1903 година, НЗПГЖ официјално усвоила платформа на права на државите која имала цел да ги смири и да ги придобие суфражетските групи од [[Југ (САД)|јужниот дел на САД]]. Потписници на изјавата биле Ентони, [[Кери Чепмен Кат]] и Ана Хауард Шо. [[File:1913 Chicago Daily Tribune photograph of Ida B. Wells.jpg|thumb|300x300px|[[Ајда Б. Велс|Ајда Б. Велс-Барнет]] марширала со делегацијата на својата држава и покрај тоа што ѝ било кажано да маршира со другите црнци во посебен дел.]] Со распространетоста на [[Расна сегрегација во Соединетите Американски Држави|„расната“ сегрегација]] низ целата земја, како и во организации како НЗПГЖ, црнците формирале сопствени активистички групи за да се борат за своите еднакви права. Многумина биле високообразовани и негодувале поради нивното исклучување од политичката моќ. Педесетгодишнината од [[Прокламација за еманципација|Прокламацијата за еманципација]], издадена од претседателот [[Абрахам Линколн]] во 1863 година, исто така се одбележувала во 1913 година, што им дало дополнителен поттик да учествуваат во суфражетската поворка.<ref>Zahniser and Fry (2014). p. 140.</ref> [[Нели Квандер]] од [[Алфа Капа Алфа]] (АКА){{snd}}најстарото црнечко женско студентско здружение во земјата{{snd}}побарала место во делот за студентки за жените од [[Универзитет Хауард|универзитетот Хауард]].<ref>{{Cite web|title=Exhibition Items Seneca Falls and Building a Movement, 1776–1890 Early Feminist Inspirations|url=https://www.loc.gov/exhibitions/women-fight-for-the-vote/exhibition-items/|website=Library of Congress}}</ref> Иако постоеле две писма во кои се разгледувало ова прашање, писмото од 17 февруари 1913 година ја разгледувало желбата жените од Хауард да добијат поволно место во маршот, а исто така споменувало преписка и барања од членка на сестринството AKA, водачка на суфражетската поворка, потпретседателка на НЗПГЖ и назначувачка на Пол и Барнс за организатори на поворката, [[Џејн Адамс]].<ref>{{Cite web|date=August 10, 2020|title=#19SuffrageStories Countdown: Stories 14 to 10|url=https://womenshistory.si.edu/news/2020/08/19suffragestories-countdown-stories-14-10|access-date=October 1, 2020|website=Smithsonian Because of Her|archive-date=April 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428114103/https://womenshistory.si.edu/news/2020/08/19suffragestories-countdown-stories-14-10|url-status=dead}}</ref> Овие писма биле продолжение на разговорите започнати од Пол и иницирани од Елис Хил кога Хил отишла на Универзитетот Хауард по барање на Пол за да ги регрутира жените од Хауард.<ref>{{Cite news|date=March 2, 1913|title=Colored women in Suffrage Parade|work=The Times Dispatch|url=https://www.newspapers.com/image/171604975/?terms=Colored%2Bwomen%2Bin%2Bsuffrage%2Bparade|access-date=October 1, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=Fry|first=Amelia|date=1976|title=Suffragists Oral History Project Conversations with Alice Paul: Woman Suffrage and the Equal Rights Amendment Alice Paul|url=https://oac.cdlib.org/view?docId=kt6f59n89c&doc.view=entire_text|access-date=October 1, 2021|website=Online Archive of California}}</ref> Групата од Универзитетот Хауард вклучувала „уметник, една{{snd}}г-ѓа [[Меј Хауард Џексон]]; студентки, шест{{snd}}г-ѓа [[Мери Черч Терел]], г-ѓа [[Ана Еванс Мареј|Даниел Мареј]], госпоѓица [[Џорџијана Симпсон]], госпоѓица Шарлот Стјуард, госпоѓица Хариет Шад, госпоѓица Берта Мекнил; наставничка, една{{snd}}госпоѓица Кеди Парк; музичарка, една{{snd}}г-ѓа [[Хариет Гибс Маршал]]; професионални жени, две{{snd}}д-р [[Аманда Греј Хилиер|Аманда В. Греј]], д-р Ева Рос; делегација од Илиноис{{snd}}г-ѓа Ајда Велс Барнет; Мичиген{{snd}}г-ѓа Мекој од Детроит, која го носела знамето; Универзитет Хауард, група од дваесет и пет девојки со капи и академски тоги; домаќинки{{snd}}г-ѓа Дафилд, која го носела знамето на Њујорк, г-ѓа М. Д. Батлер, г-ѓа [[Кери Вилијамс Клифорд|Кери В. Клифорд]].“ Една обучена медицинска сестра, чие име не можело да се утврди, марширала, а една постара црна дадилка била доведена од делегацијата на Делавер.<ref>{{Cite web|last=Dubois|first=William Edward Burghardt|date=April 1913|title=Suffrage Paraders|url=https://books.google.com/books?id=Xb4RAQAAMAAJ&q=%22dr.+amanda+v+gray%22+suffrage+march&pg=PA296|website=Google Books}}</ref> Но, Гарденер, родена во [[Вирџинија]], се обидела да ја убеди Пол дека вклучувањето на црнците би било лоша идеја бидејќи јужните делегации се заканувале дека ќе се повлечат од маршот. Пол се обидувала да ги држи вестите за црните учесници подалеку од печатот, но кога групата од Хауард објавила дека има намера да учествува, јавноста станала свесна за конфликтот.<ref name=":15">{{cite news|date=March 2, 1913|title=Colored Women in Suffrage Parade|page=2|publisher=The Times-Dispatch|location=Richmond, Virginia)|url=http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn85038615/1913-03-02/ed-1/seq-2.pdf|url-status=live|access-date=March 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511203402/http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn85038615/1913-03-02/ed-1/seq-2.pdf|archive-date=May 11, 2017}}</ref> Еден весник објавил дека Пол им кажала на некои црни суфражетки дека НЗПГЖ верува во еднакви права за „обоените жени“, но дека некои јужни жени веројатно ќе се спротивстават на нивното присуство. Извор во организацијата инсистирал дека официјалниот став бил „да им се дозволи на црнците да маршираат доколку сакаат“.<ref name=":15" /> Во интервју за усна историја од 1974 година, Пол се присетила на „пречката“ што ја претставувал планот на Терел да маршира, што ги вознемирило јужните делегации. Таа изјавила дека ситуацијата била решена кога еден [[Квекери|квекер]], кој го предводел машкиот дел од поворката, предложил мажите да маршираат помеѓу јужните групи и групата на Универзитетот Хауард.<ref name="I Was Arrested, Of Course">{{cite journal|last1=Gallagher|first1=Robert A.|date=1974|title=I Was Arrested, Of Course|url=http://www.americanheritage.com/content/%E2%80%9Ci-was-arrested-course%E2%80%A6%E2%80%9D|journal=American Heritage|volume=25|issue=2|pages=20}}</ref> Додека според сеќавањата на Пол бил постигнат компромис поворката да биде организирана со јужните жени напред, потоа машкиот дел, а на крајот делот на црните жени, извештаите во весникот на [[NAACP]], ''[[Кризата]]'', ги прикажуваат настаните поинаку, при што црните жени протестирале против планот за нивна сегрегација.<ref name="Harvey2">{{cite web|last=Harvey|first=Sheridan|title=Marching for the Vote: Remembering the Woman Suffrage Parade of 1913|url=http://memory.loc.gov/ammem/awhhtml/aw01e/aw01e.html#ack|access-date=January 21, 2019|work=American Women: A Library of Congress Guide for the Study of Women's History and Culture in the United States|publisher=Library of Congress}}</ref> Она што е јасно е дека некои групи се обиделе, на самиот ден на поворката, да ги сегрегираат своите делегации.<ref name=":21">Zahniser and Fry (2014). p. 144.</ref> На пример, инструкција во последен момент од претседателката на одделот за државни делегации, Женевјев Стоун, предизвикала дополнителна вознемиреност кога ја замолила единствената црна членка на делегацијата на [[Илиноис]], [[Ајда Б. Велс|Ајда Б. Велс-Барнет]], да маршира со одвоената црна група на крајот од поворката. Некои историчари тврдат дека Пол го поставила тоа барање, иако тоа изгледа малку веројатно по официјалната одлука на NAWSA.<ref name=":15" /><ref name=":21" /> Велс-Барнет на крајот повторно ѝ се придружила на делегацијата на Илиноис додека поворката се движела по авенијата. На крајот, црни жени марширале во неколку државни делегации, вклучувајќи ги [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]] и [[Мичиген]]. Некои им се придружиле на своите колешки во професионалните групи. Имало и многу црни мажи кои ги управувале платформите на поворката.<ref name=":123">Zahniser and Fry (2014). p. 149.</ref> Гледачите не ги третирале црните учесници поинаку.<ref name=":123" /> === Нова жена === [[File:Official Program Woman Suffrage Procession - March 3, 1913.jpg|thumb|200px|Официјална програма на [[Поворка за женско право на глас (1913)|Поворката за женско право на глас од 1913 година]]. Во самата поворка, жената на коњ била [[Инез Милхоланд]].<ref>Walton (2010), p. 72</ref>]] Концептот на [[Нова жена|Новата жена]] се појавил кон крајот на деветнаесеттиот век за да ја опише сè понезависната активност на жените, особено на помладата генерација. Според еден научник, „Новата жена станала поврзана со подемот на феминизмот и кампањата за женско право на глас, како и со подемот на потрошувачката култура, масовната култура и послободното изразување на сексуалноста што ги обележале првите децении на 20 век“.<ref>{{cite book |chapter-url= https://oxfordre.com/americanhistory/view/10.1093/acrefore/9780199329175.001.0001/acrefore-9780199329175-e-427 |chapter= New Women in Early 20th-Century America |last1=Rabinovitch-Fox |first1=Einav |title= Oxford Research Encyclopedia of American History |date=2017 |publisher= Oxford Research Encyclopedias |doi= 10.1093/acrefore/9780199329175.013.427 |isbn= 978-0-19-932917-5 |access-date=May 28, 2020 }}</ref> Навлегувањето на жените во јавниот простор се изразувало на многу начини. Кон крајот на 1890-тите години, возењето велосипед станало новопопуларна активност што ја зголемила подвижноста на жените, а истовремено означувала отфрлање на традиционалните учења за женската слабост и кревкост. Сузан Б. Ентони изјавила дека велосипедите „направиле повеќе за ослободувањето на жените отколку што било што друго во светот“.<ref>''New York World'', February 2, 1896, quoted in Harper (1898–1908), Vol. 2. [https://archive.org/stream/lifeandworksusa01harpgoog#page/n397/mode/2up p. 859]</ref> Елизабет Кејди Стентон изјавила дека „Жената се движи кон избирачкото право на велосипед“.<ref>Quoted in Schultz (2013), [https://books.google.com/books?id=dQ3dAAAAQBAJ&pg=PA33 p. 33]</ref> [[File:OnToWashington1913.ogv|thumb|200px|Снимка од суфражетки кои марширале од Њуарк, Њу Џерси, до Вашингтон во 1913 година.]] Активистките воделе кампања за право на глас на начини што многумина сè уште ги сметале за „недолични за дами“, како што биле марширањето во поворки и држењето говори на улични агли стоејќи на импровизирани говорници. Во Њујорк во 1912 година, суфражетките организирале дванаесетдневен марш од 170 милји до Олбани за да му достават петиции за право на глас на новиот гувернер. Во 1913 година, суфражетската „Армија на Хадсон“ марширала 250 милји од Њујорк до Вашингтон за шеснаесет дена, привлекувајќи национално медиумско внимание.<ref>Schultz (2013), [https://books.google.com/books?id=dQ3dAAAAQBAJ&pg=PA30 p. 30]</ref> === Нови организации за женско право на глас === ==== Лига за еднакво право на глас на студентките ==== Кога [[Мод Вуд Парк]] присуствувала на конвенцијата на НЗПГЖ во 1900 година, открила дека е речиси единствената млада личност таму. По враќањето во Бостон, таа ја основала Лигата за еднакво право на глас на студентките со помош на нејзината колешка од Редклиф, [[Инез Хејнс Ирвин]], и ја поврзала со НЗПГЖ. Во голема мера благодарение на напорите на Парк, слични групи биле организирани на универзитетски кампуси во 30 држави, што довело до создавање на [[Национална лига за еднакво право на глас на студентките|Националната лига за еднакво право на глас на студентките]] во 1908 година.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/444021/Maud-Wood-Park |title=Maud Wood Park |publisher=Britannica Online Encyclopedia |access-date=July 15, 2014}}</ref><ref>Jana Nidiffer, "Suffrage, FPS, and History of Higher Education", in Allen, Elizabeth J., et al. (2010), ''Reconstructing Policy in Higher Education'', [https://books.google.com/books?id=F6-MAgAAQBAJ&pg=PA45 pp. 45–47]. New York: Routledge. {{ISBN|978-0-415-99776-8}}</ref> [[File:Rose-Sanderson-Votes-for-Women.jpeg|right|thumb|Суфражетки кои демонстрирале за правото на глас во 1913 година.]] ==== Лига за еднаквост на самостојно издржуваните жени ==== Драматичните тактики на милитантното крило на британското движење за женско право на глас почнале да влијаат врз движењето во САД. [[Хариет Стентон Блач]], ќерката на [[Елизабет Кејди Стентон]], се вратила во САД по неколку години поминати во Англија, каде што била поврзана со суфражетски групи кои сè уште биле во раните фази на милитантно дејствување. Во 1907 година таа ја основала Лигата за еднаквост на самостојно издржуваните жени, подоцна наречена Женски политички сојуз, чие членство се засновало на работнички, и професионални и индустриски работнички. Лигата за еднаквост ја вовела практиката на организирање суфражетски поворки и ги организирала првите јавни суфражетски собири на отворено по триесет години.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA242 pp. 242–251]</ref> На овие поворки марширале дури до 25.000 луѓе.<ref>Frost-Knappman and Cullen-DuPont (2009), [https://books.google.com/books?id=n1R4lAb8gBMC&pg=PA304 p. 304]</ref> ==== Национален совет на жените гласачи ==== Националниот совет на жените гласачи (НСЖГ) бил основан во 1911 година за да ги претставува жените во државите каде што веќе било обезбедено женско право на глас. Првично тие држави биле Вајоминг, Колорадо, Ајдахо, Јута и Вашингтон. Набргу потоа следеле и неколку други држави, вклучувајќи ја и Калифорнија. [[Ема Смит Девоу]] била претседателка на НСЖГ во текот на целото негово деветгодишно постоење. Таа претходно била претседателка на Здружението за еднакво право на глас на Вашингтон за време на успешната кампања за право на глас во таа држава во 1910 година. Дејствувајќи како политичка група за притисок, NCWV работел на донесување закони од интерес за жените во државите каде што тие можеле да гласаат. Како што правото на глас било обезбедувано и во други држави, НСЖГ сè повеќе можел да ја користи својата политичка моќ за да го поттикне усвојувањето на [[Деветнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Деветнаесеттиот амандман]].<ref name=ross-nazzal-book>{{cite book|title=Winning the West for Women: The Life of Suffragist Emma Smith DeVoe|last=Ross-Nazzal|first=Jennifer M.|pages=[https://books.google.com/books?id=zvgUCgAAQBAJ&pg=PA11 11–12, 182]|year=2011|publisher= University of Washington Press|isbn=978-0-295-99086-6}}</ref> По неговото усвојување, NCWV и NAWSA се здружиле за да ја формираат [[Лига на жени гласачи]].<ref>{{cite web |url=https://www.lwv.org/about-us |title=Who Is the League of Women Voters?|publisher=League of Women Voters | access-date=May 18, 2023}}</ref> ==== Национална женска партија ==== Работата за усвојување на национален амандман за право на глас била значително ограничена во корист на кампањите за право на глас на ниво на држави откако двете ривалски организации за женско право на глас се споиле во 1890 година и ја формирале НЗПГЖ. Интересот за национален амандман за право на глас повторно оживеал главно благодарение на [[Алис Пол]].<ref name=Gordon-in-Wheeler/> Во 1910 година таа се вратила во САД од Англија, каде што била дел од милитантното крило на движењето за право на глас. Пол таму била затворана и била подложена на [[присилно хранење|присилни хранења]] откако започнала штрајк со глад. Во јануари 1913 година таа пристигнала во Вашингтон како претседателка на Конгресниот комитет на НЗПГЖ, задолжена за обновување на кампањата за уставен амандман што ќе им обезбеди избирачко право на жените. Таа и нејзината соработничка [[Луси Бернс]] организирале поворка за право на глас во Вашингтон ден пред инаугурацијата на [[Вудро Вилсон]] за претседател. Противниците на маршот го претвориле настанот во речиси бунт, кој завршил дури кога биле повикани коњанички единици на армијата за да воспостават ред. Јавното негодување поради инцидентот, кој го чинел началникот на полицијата неговата функција, му донело публицитет на движењето и му дало нов поттик.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA256 pp. 255–257]</ref> Во 1914 година Пол и нејзините следбеници почнале предложениот амандман за право на глас да го нарекуваат „Амандманот на Сузан Б. Ентони“,<ref>Ward (1999), pp. 214–215</ref> име што било широко прифатено.<ref>{{cite news|title=Senators to Vote on Suffrage Today; Fate of Susan B. Anthony Amendment Hangs in Balance on Eve of Final Test|newspaper=The New York Times|date=September 26, 1918|url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60F17F63E5511738DDDAF0A94D1405B888DF1D3}}</ref> Пол тврдела дека, бидејќи Демократската партија не преземала мерки за да им обезбеди право на глас на жените иако ги контролирала претседателската функција и двата дома на Конгресот, движењето за право на глас требало да работи за пораз на сите демократски кандидати без оглед на личниот став на кандидатот за тоа прашање. Таа и Бернс формирале посебна лобистичка група наречена [[Конгресен сојуз]] за да дејствува според овој пристап. Силно несогласувајќи се со тоа, НЗПГЖ во 1913 година ја повлекла поддршката за групата на Пол и продолжила со својата практика да го поддржува секој кандидат што го поддржувал правото на глас, без оглед на политичката припадност.{{snf|Scott|Scott|1982|pp=32–33}} Во 1916 година Блач го споила својот Женски политички сојуз со Конгресниот сојуз на Пол.<ref>Fowler (1986), p. 146</ref> [[File:Alice Paul cph.3a38295.jpg|thumb|200px|[[Алис Пол]]]] Во 1916 година Пол ја основала [[Национална женска партија|Националната женска партија]] (НЖП).<ref>Walton (2010), [https://books.google.com/books?id=hAWbMy0IvkkC&pg=PA133 pp. 133, 158]</ref> Женското движење повторно се поделило, но резултатот овојпат бил нешто слично на поделба на трудот. НЗПГЖ дополнително го зацврстила својот углед на респектабилна организација и се занимавала со високо организирано лобирање и на национално и на државно ниво. Помалата НЖП исто така се занимавала со лобирање, но сè повеќе станувала позната по драматични и конфронтациски активности, најчесто во главниот град на државата.{{snf|Scott|Scott|1982|pp=32–33}} Еден облик на протест биле таканаречените „стражарски оган“ (watchfires), кои подразбирале палење примероци од говорите на претседателот Вилсон, често пред Белата куќа или во блискиот [[Лафајет парк]]. NWP продолжила да организира вакви акции и по почетокот на војната, предизвикувајќи критики од јавноста, па дури и од други организации за право на глас, дека постапува непатриотски.<ref>{{Cite web|url=https://depts.washington.edu/moves/NWP_storymap.shtml|title=National Woman's Party 1912-1922: Timeline Story Map - Mapping American Social Movements Project|website=depts.washington.edu}}</ref> ==== Конференција за женско право на глас на јужните држави ==== Водачките на јужната стратегија на НЗПГЖ почнале да го наоѓаат својот сопствен глас до 1913 година, кога Кејт Гордон од Луизијана и [[Лора Клеј]] од Кентаки ја формирале Конференцијата за женско право на глас на јужните држави (КЖПГЈД). Суфражетките од КЖПГЈД избрале да дејствуваат во рамките на обичаите на [[Закони на Џим Кроу|Џим Кроу]] во нивните држави и отворено зборувале за тоа како давањето избирачко право на белите жени ќе ја зајакне општествено-економската и политичката дејност што произлегувала од белата надмоќ.<ref>{{cite web |last1=Case |first1=Sarah H. |title=Woman Suffrage in the Southern States |url=https://www.nps.gov/articles/woman-suffrage-in-the-southern-states.htm |website=Series: The 19th Amendment and Women's Access to the Vote Across America. National Park Service. |publisher=U.S. Department of the Interior |access-date=September 17, 2019}}</ref> За да појаснат како нивната политичка идеологија се вклопувала во сè поригидното статус кво на сегрегацијата, тие објавувале весник, ''[https://www.worldcat.org/oclc/13640436 New Southern Citizen]'', со мотото: „Направете ги јужните држави бели“. КЖПГЈД сè повеќе доаѓала во судир со НЗПГЖ и нејзиниот главен фокус на постигнување федерален амандман. Сепак, повеќето јужни суфражетки не се согласувале со овој пристап и продолжиле да работат поврзани со НЗПГЖ. Гордон активно водела кампања против Деветнаесеттиот амандман бидејќи, теоретски, тој би им обезбедил избирачко право и на афроамериканските жени.<ref>{{cite web |last1=Tyler |first1=Pamela |title=Woman Suffrage |url=https://64parishes.org/entry/woman-suffrage |website=64 Parishes |publisher=Encyclopedia of Louisiana |access-date=September 17, 2019}}</ref> Тоа, како што изјавила [[Лора Клеј]] во дебата со претседателката на [[Здружение за еднакви права на Кентаки|Здружението за еднакви права на Кентаки]], [[Медлин Мекдауел Брекенриџ]],<ref>{{cite web |last1=Hollingsworth |first1=Randolph |title=Debate between Laura Clay and Madeline McDowell Breckinridge over the Anthony Amendment |url=https://networks.h-net.org/node/2289/discussions/1706557/debate-between-laura-clay-and-madeline-mcdowell-breckinridge-over |website=H-Kentucky |publisher=H-Net.org |access-date=September 17, 2019}}</ref> би го оживеало стравот од интервенциите од времето на [[Период на реконструкција во САД|Реконструкцијата]] и би довело до зголемен федерален надзор врз изборите на Југот. '''Алфа-клуб за право на глас''' Оваа организација била создадена од [[Ајда Б. Велс]] во 1913 година, со надеж дека ќе го унапреди правото на жените во Соединетите Американски Држави. Организацијата потекнувала од Чикаго, Илиноис, со помош на активистки како [[Бел Сквајер]] и [[Вирџинија Брукс]]. Групата работела на поддршка на целокупното движење за право на глас на афроамериканските жени. Клубот го поттикнувал политичкото учество на црните жени и се занимавал со нивната маргинализација во рамките на вообичаените организации за право на глас. Една од тие организации била Националната американска асоцијација за женско право на глас (НЗПГЖ), како и поединци како Алис Пол. Неговите главни цели биле да ја поддржува изборната победа на кандидати кои би ги застапувале интересите на црните заедници, да ги образува афроамериканските жени за граѓанското учество и да го поттикнува нивното учество на изборите. Водечката улога на Велс како директорка на Бирото против линчување на [[Национален афроамерикански совет|Националниот афроамерикански совет]] е истакната во ''The Appeal'' (Минеаполис, 19 јули 1902 година).<ref>{{Cite web |title=Image 1 of The Appeal |url=https://www.loc.gov/resource/sn83016810/1902-07-19/ed-1/?sp=1&r=-0.149,0.233,1.469,0.728,0}}</ref> Овие документи исто така ја покажуваат трајната посветеност на Велс кон расната правда и поддршката на црните заедници, што влијаело врз нејзината работа за женското право на глас. Напорите на клубот за образување и мобилизирање на афроамериканските жени гласачи се прикажани во официјалното издание на организацијата, [[Алфа суфражетски запис]] (том 1, бр. 1, 18 март 1914 година).<ref>{{Cite web |title=The Alpha Suffrage Record |url=http://livinghistoryofillinois.com/pdf_files/The%20Alpha%20Suffrage%20Record,%20Volume%201,%20Number%201,%20March%2018,%201914.pdf}}</ref> === Периодични изданија за правото на глас === Стентон и Ентони во 1868 година започнале да издаваат шеснаесетстраничен неделен весник наречен ''[[Револуцијата (весник во САД)|Револуцијата]]''. Тој првенствено бил насочен кон правата на жените, особено правото на глас, но исто така обработувал политика, работничко движење и други теми. Неговиот енергичен и разновиден стил му обезбедил трајно влијание, но долговите се зголемиле бидејќи не ја добил очекуваната финансиска поддршка, па тие биле принудени да го предадат весникот во други раце по само дваесет и девет месеци.<ref>Rakow and Kramarae eds. (2001), [https://books.google.com/books?id=Ahcmo4_Jko0C&pg=PA14 pp. 14–18]</ref> Нивната организација, NWSA, потоа зависела од други периодични изданија, како ''The National Citizen and Ballot Box'', уредуван од Матилда Џослин Гејџ, и ''[[Женска трибина]]'', уредуван од [[Клара Бевик Колби]], за да ги претставуваат нејзините ставови.<ref>McMillen (2008), p. 210</ref> Во 1870 година, кратко по формирањето на AWSA, Луси Стоун започнала да издава осумстраничен неделен весник наречен ''[[Женски журнал]]'' за застапување на правата на жените, особено правото на глас. Подобро финансиран и помалку радикален од ''Револуцијата'', тој опстојувал многу подолго. До 1880-тите години станал неофицијален глас на движењето за право на глас во целина.<ref>McMillen (2008), pp. 208, 224</ref> Во 1916 година NAWSA го купила ''Женски журнал'' и вложила значителни средства за негово унапредување. Тој бил преименуван во ''Жена граѓанин'' (''Woman Citizen'') и бил прогласен за официјално гласило на NAWSA.<ref>Fowler (1986), pp. 117, 119</ref> Алис Пол започнала да издава весник наречен ''[[Суфражистката]]'' во 1913 година, кога сè уште била дел од NAWSA. Уредничка на осумстраничниот неделник била [[Рета Чајлд Дор]], искусна новинарка.<ref>Walton (2010), [https://books.google.com/books?id=hAWbMy0IvkkC&pg=PA88 pp. 88, 96–97]</ref> === Промена на текот на настаните === [[Женско право на глас во Нов Зеланд|Нов Зеланд им обезбедил право на глас на жените]] во 1893 година, станувајќи првата држава што го направила тоа на национално ниво. Во САД, жените добиле право на глас во државата Вашингтон во 1910 година; во [[Предлог 4 на Калифорнија (1911)|Калифорнија во 1911 година]]; во Орегон, Канзас и Аризона во 1912 година; и во Илиноис во 1913 година.<ref>Scott and Scott (1982), [https://books.google.com/books?id=opBMJGm4jc8C&pg=PA166 p. 166]</ref> Некои држави им дозволувале на жените да гласаат на училишни избори, општински избори или за членови на Изборниот колегиум. Некои територии, како Вашингтон, Јута и Вајоминг, им дозволувале на жените да гласаат уште пред да станат сојузни држави.<ref>{{Cite web|url=https://depts.washington.edu/moves/WomanSuffrage_map.shtml|title=Timeline and Map of Woman Suffrage Legislation State by State 1838-1919 - Mapping American Social Movements Project|website=depts.washington.edu}}</ref> Како што жените гласале во сè поголем број држави, конгресмените од тие држави почнале да ја поддржуваат идејата за национален амандман за право на глас и да обрнуваат поголемо внимание на прашања како што бил детскиот труд. [[File:Map of US Suffrage, 1920.svg|thumb|240px|left|Статусот на женското право на глас пред усвојувањето на Деветнаесеттиот амандман во 1920 година {{legend|#4575b4|Целосно право на глас}} {{legend|#74add1|Претседателско право на глас}} (глас само за претседател) {{legend|#abd9e9|Примарно право на глас}} (глас само на внатрепартиски избори) {{legend|#e0f3f8|Општинско право на глас}} (глас само на градски избори) {{legend|#fee090|Право на глас на училишни, обврзнички или даночни прашања}} (глас само на посебни избори) {{legend|#fdae61|Општинско право на глас во некои градови}} {{legend|#f46d43|Примарно право на глас во некои градови}} {{legend|#d73027|Без право на глас}}]] Реформските кампањи на [[Прогресивен период|Прогресивниот период]] го зајакнале движењето за право на глас. Почнувајќи околу 1900 година, ова широко движење започнало од основно ниво со цели како борба против корупцијата во владата, укинување на детскиот труд и заштита на работниците и потрошувачите. Многу од неговите учесници гледале на женското право на глас како на уште една прогресивна цел и верувале дека вклучувањето на жените во електоратот ќе му помогне на движењето да ги постигне и другите цели. Во 1912 година, [[Прогресивна партија (Соединети Американски Држави, 1912)|Прогресивната партија]], формирана од [[Теодор Рузвелт]], го поддржала женското право на глас.<ref>Scott and Scott (1982), [https://books.google.com/books?id=opBMJGm4jc8C&pg=PA28 pp. 28–29]</ref> [[Социјализам во Соединетите Американски Држави|Социјалистичкото движење]] исто така го поддржувало женското право на глас во некои области.<ref>Graham (1996), pp. 57, 112–113</ref> До 1916 година, правото на глас за жените станало големо национално прашање, а НЗПГЖ станала најголемата волонтерска организација во земјата, со два милиони членки.<ref>Scott and Scott (1982), [https://books.google.com/books?id=opBMJGm4jc8C&pg=PA38 pp. 38–39]</ref> Истата година, конвенциите на Демократската и Републиканската партија го поддржале женското право на глас, но само на ниво на поединечни држави, со импликација дека различните држави би можеле да го спроведуваат правото на глас на различни начини или (во некои случаи) воопшто да не го воведат. Очекувајќи повеќе, Кат повикала итна конвенција на NAWSA и го предложила она што станало познато како „Планот за победа“.<ref>Graham (1996), pp. 84–85, 88</ref> Неколку години НЗПГЖ се фокусирала на постигнување право на глас поединечно по држави, делумно за да ги прилагоди членовите од јужните држави кои се спротивставувале на идејата за национален амандман, сметајќи ја како нарушување на правата на државите.<ref>Fowler (1986), p. 143</ref> Во стратешки пресврт, конвенцијата од 1916 година го одобрила предлогот на Кат да се направи националниот амандман приоритет за целата организација. Управниот одбор бил овластен да утврди план за работа за секоја држава и да ја преземе таа работа ако државната организација одбие да соработува.<ref>Graham (1996), p. 87</ref> Во 1917 година, Кат добила завештание од 900.000 долари од г-ѓа Френк (Мириам) Лесли, кое требало да се користи за движењето за женско право на глас. Кат ја формирала Комисијата „Лесли“ за женско право на глас за распределба на средствата, од кои поголемиот дел ги поддржувале активностите на НЗПГЖ во клучен момент за движењето за право на глас.<ref>Fowler (1986), pp. 118–119</ref> [[File:Suffragette banner. One of the banners, the women who picketed the White House . . . - NARA - 533769.tif|thumb|200px|„Кајзер Вилсон“ транспарент што го држела членка на НЖП, која протестирала пред Белата куќа]] Во јануари 1917 година, Националната женска партија (НЖП) поставила стражарски протести пред Белата куќа, која дотогаш никогаш не била предмет на вакви протести, со транспаренти што барале женско право на глас.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA275 p. 275]</ref> Тензиите ескалирале во јуни кога една руска делегација пристигнала во Белата куќа, а членките на НЖП развиле транспарент на кој пишувало: „Ние, жените на Америка, ви кажуваме дека Америка не е демократија. Дваесет милиони американски жени се лишени од правото на глас. Претседателот Вилсон е главниот противник на нивното национално избирачко право“.<ref>Walton (2010), [https://books.google.com/books?id=hAWbMy0IvkkC&pg=PA171 pp. 171–172]</ref> Во август, друг транспарент се однесувал на „Кајзер Вилсон“ и ја споредувал судбината на германскиот народ со таа на американските жени.<ref>Walton (2010), [https://books.google.com/books?id=hAWbMy0IvkkC&pg=PA187 p. 187]</ref> Некои од набљудувачите, вклучително и толпи пијани мажи кои дошле во градот за [[втора инаугурација на Вудро Вилсон]],<ref>[https://think.kera.org/2016/03/08/defending-the-ballot-box/ Defending The Ballot Box] (audio interview with Michael Waldman, president of the Brennan Center for Justice at NYU School of Law)</ref> реагирале насилно, кинејќи им ги транспарентите од рацете на протестирачките. Полицијата, чии претходни дејства биле воздржани, почнала да ги апси демонстрантките за блокирање на тротоарот. На крај биле уапсени над 200 жени, од кои околу половина биле испратени во затвор.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA277 pp. 277–278]</ref> Во октомври Алис Пол била осудена на седум месеци затвор. Кога таа и другите затворени суфражетки започнале штрајк со глад, затворските власти ги [[присилно хранење|присилно ги хранеле]]. Негативниот публицитет од оваа сурова практика извршил дополнителен притисок врз администрацијата, која на крај попуштила и ги ослободила сите затворенички.<ref>Walton (2010), [https://books.google.com/books?id=hAWbMy0IvkkC&pg=PA207 pp. 192, 194, 200, 207]</ref> Влегувањето на САД во [[Прва светска војна]] во април 1917 година имало значително влијание врз движењето за право на глас. За да ги заменат мажите што заминале во војска, жените влегле во работни места кои традиционално не вработувале жени, како што се челичарници и рафинерии за нафта. НЗПГЖ соработувала со воените напори, при што Кат и Шо служеле во Женскиот комитет на [[Совет за национална одбрана (САД)|Советот за национална одбрана]]. За разлика од тоа, NWP не презела чекори за соработка со воените напори.<ref>Flexner (1959), [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC&pg=PA276 pp. 276, 280–281]</ref> [[Џенет Ранкин]], избрана во 1916 година од Монтана како првата жена во Конгресот, била една од педесетте членови на Конгресот што гласале против објавувањето војна.<ref>Norma Smith, ''Jeannette Rankin, America's Conscience'' (Montana Historical Society, 2002)</ref> Во ноември 1917 година, референдум за давање избирачко право на жените во Њујорк – во тоа време најнаселена држава во земјата – бил усвоен со значителна разлика во гласови.<ref name="autogenerated1">Scott and Scott (1982), [https://books.google.com/books?id=opBMJGm4jc8C&pg=PA41 p. 41]</ref> Во септември 1918 година, претседателот Вилсон се обратил пред Сенатот, повикувајќи на одобрување на амандманот за право на глас како воена мерка, велејќи: „Дали жените, со кои сме направиле партнери во оваа војна, ќе ги прифатиме само како партнери во страдање, жртва и труд, а не и како партнери во привилегија и право?“<ref>''The Public Papers of Woodrow Wilson: War and peace'', Baker and Dodd (eds.), p. 265, quoted in Flexner (1959), p. 302</ref> На [[Претседателски избори во САД (1918)|изборите во 1918 година]], и покрај заканата од [[шпански грип]], уште три држави ([[Оклахома]], [[Јужна Дакота]] и [[Мичиген]]) усвоиле иницијативи за да им дадат право на глас на жените, а двајца актуелни сенатори ([[Џон В. Викс]] од [[Масачусетс]] и [[Вилард Салсбери Џуниор]] од [[Делавер]]) ги изгубиле изборите поради нивното спротивставување на правото на глас.<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/history/2020/04/pandemic-nearly-derailed-womens-suffrage-movement/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421155316/https://www.nationalgeographic.com/history/2020/04/pandemic-nearly-derailed-womens-suffrage-movement/|url-status=dead|archive-date=April 21, 2020|title=A pandemic nearly derailed the women's suffrage movement|last=DuBois|first=Ellen Carol|date=April 20, 2020|website=National Geographic|language=en|access-date=April 27, 2020}}</ref> До крајот на 1919 година, жените фактички можеле да гласаат за претседател во држави со 326 изборни гласови од вкупно 531.<ref>[http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/naw:@field(DOCID+@lit(rbnawsan4830div12)) The record of the Leslie Woman Suffrage Commission, Inc., 1917–1929] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125205527/http://rs6.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem%2Fnaw%3A%40field%28DOCID+%40lit%28rbnawsan4830div12%29%29 |date=January 25, 2022 }}, by Rose Young, posted on the web by the Library of Congress.</ref> Политичките лидери кои станале уверени во неизбежноста на женското право на глас почнале да вршат притисок врз локалните и националните законодавци да го поддржат, за нивните партии да можат да си припишат заслуга на идните избори.<ref>Graham (1996), p. 146</ref> Војната служела како катализатор за проширување на правото на глас во неколку земји, при што жените го добиле правото на глас по години кампањи, делумно како признание за нивната поддршка во воените напори, што дополнително го зголемило притисокот за право на глас во САД.<ref>Susan Zeiger, "She didn't raise her boy to be a slacker: Motherhood, conscription, and the culture of the First World War." ''Feminist Studies'' (1996): 7–39</ref> Околу половина од жените во Британија добиле избирачко право до јануари 1918 година, како и жените во повеќето канадски провинции, со исклучок на Квебек.<ref>Flexner (1959), pp. 302, 381 n. 6</ref> === Деветнаесетти амандман === {{quote box | quote = Да се извади зборот „машки“ од Уставот во пракса ги чинеше жените на оваа земја педесет и две години непрекината кампања... Во тој период тие беа принудени да водат 56 кампањи на референдуми пред машките гласачи; 480 кампањи за законодавствата да предложат амандмани за право на глас до гласачите; 47 кампањи за државни уставни конвенции да го вметнат женското право на глас во државните устави; 277 кампањи за државни партиски конвенции да вклучат платформи за женско право на глас; 30 кампањи за претседателски партиски конвенции да усвојат платформи за женско право на глас, и 19 кампањи со 19 последователни Конгреси. Биле собрани милиони долари, главно во мали суми, и внимателно биле потрошени. Стотици жени ги дале можностите на цели животи, илјадници дале години од своите животи, а стотици илјади дале постојана поддршка и помош колку што можеле. | source = —[[Кери Чепмен Кат]], претседателка на [[Национална американска асоцијација за женско право на глас]].<ref name="Sherr2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2po16sEMd7AC&pg=PT28|title=Failure Is Impossible: Susan B. Anthony in Her Own Words|first=Lynn|last=Sherr|date=September 29, 2010|publisher=Crown|isbn=978-0-307-76529-1 |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite thesis |degree= Ph.D. |last= Imsande |first= Jennifer Lynn |date=2006 |title= The perils of protection: gender and the recasting of rights in a nation at war, 1860–1898 | oclc = 75385271 | isbn = 9780542795619 }} [https://books.google.com/books?id=4tsV4zBFxBIC Details.]</ref> }} [[File:I did not raise my girl to be a voter3.jpg|thumb|200px|Карикатура од 1915 година од списанието ''[[Puck (списание)|Puck]]'', во која група дискредитирани мажи поддржуваат антисуфражетска жена. Натписот „Јас не ја одгледав мојата ќерка за да биде гласач“ е парафраза на антивоената песна „[[I Didn't Raise My Boy To Be A Soldier]]“.]] [[File:Stamp-US-1970-Woman-Suffrage.png|thumb|200px|Поштенска марка на САД од 1970 година, издадена по повод 50 години од женското право на глас]] Првата светска војна имала длабоко влијание врз женското право на глас во земјите учеснички. Жените одиграле голема улога на [[Домашен фронт за време на Првата светска војна|домашниот фронт]] и многу земји ги признале нивните жртви со доделување право на глас за време или веднаш по војната, вклучувајќи ги САД, Британија, Канада (со исклучок на Квебек), Данска, Австрија, Холандија, Германија, Русија, Шведска; а Ирска вовела универзално избирачко право по стекнувањето независност. Франција речиси го сторила истото, но не го довршила процесот.<ref>{{Cite journal | last = Palm | first = Trineke | title = Embedded in social cleavages: an explanation of the variation in timing of women's suffrage | journal = [[Scandinavian Political Studies]] | volume = 36 | issue = 1 | pages = 1–22 | doi = 10.1111/j.1467-9477.2012.00294.x | date = March 2013 }}</ref> И покрај нивниот конечен успех, групи како Националната женска партија кои продолжиле со милитантни протести за време на војната биле критикувани од други суфражетски организации и од јавноста, која ги сметала за непатриотски.<ref>{{cite web | title = National Woman's Party: a year-by-year history 1913–1922 | url = https://depts.washington.edu/moves/NWP_project.shtml }}</ref> На 12 јануари 1915 година, пред [[Претставнички дом на Соединетите Американски Држави|Претставничкиот дом]] бил изнесен закон за право на глас, но бил одбиен со 204 гласови „против“ и 174 „за“ (демократи 170–85 против, републиканци 81–34 за, прогресивци 6–0 за).<ref>{{cite web | title = On passage of H. J. Res. 1, proposing to the state legislatures a woman's suffrage amendment to the constitution. (P.1483) | url = http://www.govtrack.us/congress/votes/63-3/h238 }}</ref> Претседателот [[Вудроу Вилсон]] чекал додека не бил сигурен дека Демократската партија го поддржува предлогот; референдумот во 1917 година во државата Њујорк во корист на женското право на глас се покажал како одлучувачки за него. Кога во јануари 1918 година бил изнесен нов закон пред Претставничкиот дом, Вилсон упатил силен и широко објавен апел до Домот да го усвои законот.<ref>{{Cite journal | last1 = Lunardini | first1 = Christine A. | last2 = Knock | first2 = Thomas J. | title = Woodrow Wilson and woman suffrage: a new look | journal = [[Political Science Quarterly]] | volume = 95 | issue = 4 | pages = 655–671 | doi = 10.2307/2150609 | date = Winter 1980–1981 | jstor = 2150609 }}</ref> Бен тврдела дека: :Националната американска асоцијација за женско право на глас, а не Националната женска партија, била пресудна во промената на ставот на Вилсон кон федералниот амандман, затоа што нејзиниот пристап се совпаѓал со неговата конзервативна визија за соодветниот начин на реформи: да се изгради широк консензус, да се развие легитимна основа и да се направи прашањето политички корисно. Дополнително, јас тврдам дека Вилсон имал значајна улога во успешното донесување во Конгресот и националната ратификација на 19-от амандман.<ref>{{cite thesis |degree= Ph.D. |last= Behn |first= Beth |date=2012 |title= Woodrow Wilson's conversion experience: the president and the federal woman suffrage amendment |publisher= [[University of Massachusetts Amherst]] | oclc = 813298690 | url = http://scholarworks.umass.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1503&context=open_access_dissertations | format = pdf }} (Quote from abstract.)</ref> Амандманот бил усвоен со двотретинско мнозинство во Претставничкиот дом, со само еден глас разлика. Потоа гласањето било пренесено во Сенатот. Повторно претседателот Вилсон упатил апел, но на 30 септември 1918 година амандманот паднал два гласа помалку од потребното двотретинско мнозинство, 53–31 (републиканци 27–10 за, демократи 26–21 за).<ref>{{cite web | title = S652146 Y=53, N=31 JONES, N.M. TO PASS H.J. RES. 200. | url = http://www.govtrack.us/congress/votes/65-2/s325 }}</ref> На 10 февруари 1919 година повторно било гласање и амандманот повторно бил одбиен, овој пат со само еден глас разлика, 54–30 (републиканци 30–12 за, демократи 24–18 за).<ref>{{cite web | title = S653037 Y=55, N=29 JONES, N.M. TO PASS H.J. RES. 200. | url = http://www.govtrack.us/congress/votes/65-3/s365 }}</ref> Меѓу политичарите од двете партии постоела значителна загриженост амандманот да биде усвоен и ратификуван пред општите избори во 1920 година, па претседателот свикал специјална седница на Конгресот, и повторно бил изнесен закон со кој се воведувал амандманот. На 21 мај 1919 година бил усвоен со 304 „за“ и 89 „против“ (републиканци 200–19 за, демократи 102–69 за, Union Labor 1–0 за, Prohibitionist 1–0 за),<ref>{{cite web | title = To pass H.J. Res. 1, proposing an amendment to the constitution extending the right to suffrage of women. (P. 78-2) | url = http://www.govtrack.us/congress/votes/66-1/h2 }}</ref> со 42 гласа повеќе од потребното мнозинство. На 4 јуни 1919 година бил разгледан во Сенатот и по долга расправа бил усвоен со 56 „за“ и 25 „против“ (републиканци 36–8 за, демократи 20–17 за).<ref>{{cite web | title = S661014 Y=56, N=25 WATSON, IND. TO PASS HJR 1. | url = http://www.govtrack.us/congress/votes/66-1/s13 }}</ref> Во рок од неколку дена, [[Висконсин]], [[Илиноис]] и [[Мичиген]] го ратификувале амандманот, бидејќи нивните законодавни тела тогаш биле во сесија. Други држави следеле со редовно темпо, сè додека амандманот не бил ратификуван од 35 од потребните 36 државни законодавства. По [[Вашингтон]] на 22 март 1920 година, ратификацијата се одолговлекувала со месеци. Конечно, на 18 август 1920 година, [[Тенеси]] тесно го ратификувал [[Деветнаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|Деветнаесеттиот амандман]], со што тој станал закон во целиот САД.<ref>{{Cite journal | last = Arendale | first = Marirose | title = Tennessee and women's rights | url = https://archive.org/details/sim_tennessee-historical-quarterly_spring-1980_39_1/page/62 | journal = Tennessee Historical Quarterly | volume = 39 | issue = 1 | pages = 62–78 | date =Spring 1980 | jstor = 42626045 }}</ref> Така изборите во 1920 година станале првите [[претседателски избори во Соединетите Американски Држави]] на кои жените биле дозволени да гласаат во сите држави. Три други држави, Конектикат, Вермонт и Делавер, го ратификувале амандманот до 1923 година. Потоа биле следени од други на југот. Скоро дваесет години подоцна, [[Мериленд]] го ратификувал амандманот во 1941 година. По уште десет години, во 1952 година, [[Вирџинија]] го ратификувала Деветнаесеттиот амандман, а потоа и Алабама во 1953 година.<ref name="Tennessee">{{cite book | last = Spruill Wheeler | first = Marjorie | title = Votes for women!: the woman suffrage movement in Tennessee, the South, and the nation | publisher = University of Tennessee Press | location = Knoxville | year = 1995 | isbn = 9780870498374 }}</ref> По уште 16 години, Флорида и Јужна Каролина ги усвоиле потребните гласови за ратификација во 1969 година, а две години подоцна следеле [[Џорџија]],<ref>{{cite book | editor-last = Scott | editor-first = Thomas A. | title = Cornerstones of Georgia history documents that formed the state | publisher = University of Georgia Press | location = Athens | year = 1995 | isbn = 9780820340227 }}</ref> Луизијана и Северна Каролина.<ref name="Tennessee" /> Мисисипи не го ратификувал Деветнаесеттиот амандман сè до 1984 година, шеесет и четири години по неговото национално стапување во сила.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uH1SPgyl5e0C&dq=Mississippi++amendment+1984&pg=PA154|title=Mississippi Women: Their Histories, Their Lives|first1=Martha H.|last1=Swain|first2=Elizabeth Anne|last2=Payne|first3=Marjorie Julian|last3=Spruill|date=February 1, 2010|publisher=University of Georgia Press|isbn=978-0-8203-3393-9 |via=Google Books}}</ref> Иронично, Мисисипи била последната држава која избрала жена во Конгресот, при што првата жена во нејзината конгресна делегација била [[Синди Хајд-Смит]], избрана во 2018 година. ==Ефекти од Деветнаесеттиот амандман== ===Во САД=== [[File:19200819 Suffrage vote (Tennessee) - Nineteenth Amendment - The Washington Times.jpg|thumb|upright=1.5| По ратификацијата, Елис Пол предупредила дека „жените сè уште не се целосно слободни“ и дека жените „не можат да очекуваат ништо од политичарите... сè додека не се обединат како целина во своја сопствена партија“, додавајќи дека дискриминацијата сè уште постои „во законските книги која нема да биде отстранета со ратификацијата“.<ref name=WashTimes_19200819/> Пол тврдела дека амандманот бил усвоен само затоа што „на крајот станало поповолно за оние што ја контролирале владата да го поддржат правото на глас отколку да се спротивставуваат на него“.<ref name=WashTimes_19200819>{{cite news |last1=Morris |first1=Mildred |title=Tennessee Fails to Reconsider Suffrage Vote – Fight for All Rights Still Facing Women |url=https://newspaperarchive.com/washington-times-aug-19-1920-p-1/ |work=The Washington Times |date=August 19, 1920 |page=1}} Morris is writer for "Fight for All Rights..." article only.</ref>]] [[File:Women voter outreach 1935 English Yiddish.jpg|thumb|Жени опкружени со плакати на англиски и [[јидиш]] кои ги поддржуваат [[Френклин Д. Рузвелт]], [[Херберт Х. Леман]] и [[Лабуристичка партија (САД)|Американска Лабуристичка Партија]] учат други жени како да гласаат, 1936 година.]] Политичарите реагирале на ново проширеното гласачко тело со нагласување на прашања од посебен интерес за жените, особено забрана на алкохол, здравје на децата, јавни училишта и светски мир.<ref>Lynn Dumenil, ''The Modern Temper: American Culture and Society in the 1920s'' (1995) pp 98–144</ref> Жените навистина реагирале на овие прашања, но во однос на општото гласање тие имале ист поглед и исто гласачко однесување како и мажите.<ref>[[Kristi Andersen]], ''After Suffrage: Women in Partisan and Electoral Politics before the New Deal'' (1996)</ref> Организацијата за право на глас [[Национална американска асоцијација за женско право на глас]] станала [[Лига на жени гласачи]], а Националната женска партија на Елис Пол почнала да лобира за целосна еднаквост и за [[Амандман за еднакви права]], кој бил усвоен од Конгресот за време на вториот бран на женското движење во 1972 година (но не бил ратификуван и никогаш не стапил во сила). Главниот пораст на женското гласање се случил во 1928 година, кога големите градски политички машини сфатиле дека им е потребна поддршката од жените за да биде избран [[Ал Смит]], додека руралните „суви“ движења ги мобилизирале жените да ја поддржат забраната и да гласаат за републиканецот [[Херберт Хувер]]. Католичките жени биле воздржани во раните 1920-ти, но во голем број се регистрирале за изборите во 1928 година — првите на кои католицизмот бил важно политичко прашање.<ref>Allan J. Lichtman, ''Prejudice and the Old Politics: The Presidential Election of 1928'' (1979)</ref> Неколку жени биле избрани на функции, но ниту една не станала особено истакната во тој период. Генерално, женското движење за права значително ослабнало во текот на 1920-тите. Усвојувањето на Деветнаесеттиот амандман во практиката не им дало право на глас на сите жени во Соединетите Американски Држави.{{sfn|McConnaughy|2013|p=251}} Правата на жените на јавен идентитет биле ограничени со практиката на обичајното право на [[coverture|покриеност]].{{sfn|Kerber|1998|p=11}} Бидејќи жените не биле граѓани во свое име, а мажените жени морале да ја преземат државјанската и резиденцијалната припадност на своите сопрузи, многу жени по брак останувале без право на глас.{{sfn|Hacker|2014|pp=57–58}}{{sfn|McConnaughy|2013|p=251}} [[Закон за натурализација од 1790 година|Законот за натурализација од 1790 година]] им давал на сите слободни бели лица кои ги исполнувале условите за карактер и престој право да станат граѓани, а [[Четиринаесетти амандман од Уставот на Соединетите Американски Држави|14-от амандман]] го проширил државјанството на оние родени во Соединетите Американски Држави, вклучувајќи ги Афроамериканците.{{sfn|Arnold|2011|pp=413–415}} Одлуките на Врховниот суд дозволувале расни ограничувања во натурализацијата на лица кои не биле ниту црни ниту бели.{{sfn|Arnold|2011|pp=413–415}}{{sfn|Van Dyne|1904|pp=56–61}} Тоа значело дека Латиноамериканци, Азијци и Источноевропејци, меѓу други групи, во различни периоди биле исклучени од можноста да станат граѓани.{{sfn|Arnold|2011|pp=415–416}}{{sfn|Van Dyne|1904|p=56}} Исклучувањата врз основа на раса се применувале и на домородните жени кои живееле во резервации, сè до донесувањето на [[Закон за индијанско државјанство|Законот за индијанско државјанство]] во 1924 година.{{sfn|Deloria|Lytle|1983|p=222}} Како резултат на тоа, ако Американка се омажела за лице кое не било подобно за натурализација, сè до донесувањето на Законот за независно државјанство на мажени жени од 1922 година и различни амандмани, таа го губела своето државјанство.{{sfn|Hacker|2014|pp=60–61}} Бидејќи [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот на САД]] им дава на државите овластување да одредуваат кој има право да гласа на избори,{{sfn|National Academy of Sciences|National Research Council|2008|p=23}} сè до донесувањето на [[Закон за право на глас (1965)]], законските разлики меѓу државите довеле до многу различни граѓански права за жените во федералниот систем, зависно од нивното место на живеење.{{sfn|Carlson|2007|p=262}} Ограничувања врз основа на писменост, морален карактер и способност за плаќање изборен данок биле користени за законски да се исклучат жените од гласање.{{sfn|McConnaughy|2013|pp=251–252}} Голем број Афроамерикански жени, како и мажи, продолжиле да бидат лишени од право на глас во јужните држави.{{sfn|Valk|Brown|2010|p=140}} Латиноамериканки и жени кои не зборувале англиски редовно биле исклучувани преку барања за писменост во северните држави,{{sfn|Cartagena|2017|p=218}} а многу сиромашни жени, без разлика на расата, немале можност да го платат изборниот данок.{{sfn|Podolefsky|2014|p=843}} Бидејќи платите и законскиот пристап на мажените жени до пари бил контролиран од нивните сопрузи, многу мажени жени немале можност да го платат изборниот данок.{{sfn|Podolefsky|2014|pp=846–847}} Во 1940 година, на жените во САД им бил доделен сопствен правен статус како граѓани, а биле воведени одредби за жените кои претходно го изгубиле своето државјанство поради брак да можат да го повратат.{{sfn|Hacker|2014|p=61}} ===Домородни американски жени=== Раното движење за женско право на глас црпело инспирација од политичката егалитарност на ирокезкото општество. Домородни американски жени и мажи номинално биле [[Право на глас на домородните Американци|обезбедени со право на глас]] во 1924 година со донесувањето на[Законот за индијанско државјанство. Сепак, сè до 1950-тите, некои држави ги спречувале домородните Американци да гласаат, освен ако не ја прифателе културата и јазикот на американското општество, не се откажеле од своето племенско членство или не се преселеле во урбани области. Универзалното право на глас не било загарантирано во практика сè до донесувањето на Законот за право на глас од 1965 година. Гласачите во индијанските територии и денес се соочуваат со одредени пречки за политичко учество.<ref>{{cite web| url = https://time.com/5879346/19th-amendment-facts-myths/| title = Myths About the 19th Amendment and Women's Suffrage Debunked| date = August 18, 2020| access-date = August 6, 2021| archive-date = March 26, 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210326122726/https://time.com/5879346/19th-amendment-facts-myths/| url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vote.narf.org/obstacles-at-every-turn/|title = Report: Obstacles at Every Turn}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://womensmediacenter.com/news-features/100-years-after-suffrage-native-american-women-still-fighting-to-vote|title = 100 Years After Suffrage, Native American Women Still Fighting to Vote – Women's Media Center}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.americanbar.org/groups/crsj/resources/human-rights/archive/how-native-american-vote-continues-be-suppressed/|title=How the Native American Vote Continues to Be Suppressed|website=www.americanbar.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.historycolorado.org/story/2020/08/16/what-does-equal-suffrage-mean|title=What does Equal Suffrage mean? | History Colorado|website=www.historycolorado.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/item/today-in-history/june-02/#indian-citizenship-act|title = Today in History – June 2|website = [[Library of Congress]]}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.wyohistory.org/encyclopedia/could-women-color-vote-1870-election |title = Could Women of Color Vote in the 1870 election? {{!}} WyoHistory.org}}</ref> ===Во териториите на САД=== Во времето кога бил донесен 19-от амандман, и [[Порторико]] и [[Американски Девствени Острови|Девствените Острови]] биле неинкорпорирани територии на Соединетите Американски Држави.{{sfn|Terborg-Penn|1998|p=48}} Суфражистките верувале дека жените на Девствените Острови веќе биле добиле право на глас кога Данска го проширила избирачкото право во 1915 година, бидејќи тогаш [[Западни Инди|Дански Западни Инди]] биле нејзина сопственост. Слично, бидејќи Порториканците биле потврдени како граѓани на САД во 1917 година, се сметало дека со донесувањето на 19-от амандман и таму било проширено правото на глас.{{sfn|Terborg-Penn|1998|p=49}} По преиспитување на неговата применливост во Порторико, гувернерот [[Артур Јегер]] добил појаснување од [[Биро за островски прашања]] дека усвојувањето или ратификацијата во државите не им дава право на глас на жените во Порторико, поради неинкорпорираниот статус на островот.{{sfn|Clark|1975|p=43}} Во 1921 година, Врховниот суд на САД појаснил дека уставните права не се применуваат на жителите на овие две територии, како што биле дефинирани во Порторико со [[Форакеров закон|Органскиот закон од 1900 година]] и во Девствените Острови со данскиот колонијален закон од 1906 година.{{sfn|Terborg-Penn|1998|p=49}} Иако ограничувањето на пристапот до гласачките места поради пол било прогласено за неуставно во 1920 година, жените не излегувале на гласање во ист број како мажите сè до 1980 година. Терминот што најчесто се користи за да го опише притисокот за еднаква застапеност во владата е познат како „огледална застапеност“. Според овој концепт, степенот на застапеност на полот во владата треба да одговара на уделот на тој пол во населението. Од 1980 година до денес, жените гласаат на избори во барем ист процент како мажите, а често и повеќе. Оваа разлика во излезноста и изборните преференции меѓу мажите и жените е позната како родов јаз во гласањето. Родовиот јаз во гласањето влијаел врз политичките избори и, следствено, врз начинот на кој кандидатите водат кампањи. ===Промени во застапеноста и владините програми=== Откако жените го добиле правото на глас, присуството на жени во Конгресот постепено се зголемувало од 1920 година, со особено стабилен раст од 1981 година. Денес, сè повеќе жени се занимаваат со политика како професија. На државно и национално ниво, жените привлекле внимание кон родово чувствителни теми, родова еднаквост и права на децата. Учество на жените е повисоко на локално ниво на власта.<ref>{{Cite news |title=Women’s representation in local government: A global analysis |url=https://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2022/01/womens-representation-in-local-government |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117092149/https://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2022/01/womens-representation-in-local-government |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-03-15 |work=UN Women – Headquarters |language=en |url-status=live }}</ref> Во 1972 година, [[Ширли Чисхолм]] станала првата жена што се кандидирала за претседателска номинација на Демократската партија. Во 1984 година, [[Џералдин Фераро]] станала првата жена кандидат за потпретседател номинирана од голема партија. Во 2016 година, [[Хилари Клинтон]] станала првата жена кандидат за претседател номинирана од голема партија. Во 2019 година, 25 од 100 сенатори биле жени, а 102 од 435 претставници биле жени.<ref>{{cite web |url=https://www.cawp.rutgers.edu/current-numbers |title=Current Numbers |date=June 12, 2015 |publisher=Center for American Women and Politics |access-date=August 19, 2019 |archive-date=2019-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190824201443/https://cawp.rutgers.edu/current-numbers |url-status=dead }}</ref> Ова личи на глобалниот просек; низ светот, во 2018 година, нешто помалку од една четвртина од националните парламентарни претставници биле жени.<ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/wmn-e/world.htm|title=Women in National Parliaments|website=ipu.org|publisher=[[Меѓународна парламентарна унија]]}}</ref> Во 2021 година, потпретседателката [[Камала Харис]] станала највисоко рангираната жена избрана функционерка во историјата на САД, откако ја презела функцијата заедно со претседателот [[Џо Бајден]].<ref>{{cite news |title=Kamala Harris, daughter of Jamaican and Indian immigrants, elected nation's first female vice president |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/politics/kamala-harris-vice-president/2020/11/07/5e6cb460-1df2-11eb-90dd-abd0f7086a91_story.html}}</ref> ===Значајно законодавство=== Веднаш по ратификацијата на Деветнаесеттиот амандман, многу законодавци стравувале дека ќе се појави моќен женски блок како резултат на женското добивање право на глас. [[Закон Шепард–Таунер|Законот Шепард–Таунер од 1921 година]], кој ја проширил грижата за мајките во текот на 1920-тите, бил еден од првите закони донесени со цел да се привлече женскиот глас.<ref>Lynn Dumenil, ''The Modern Temper: American Culture and Society in the 1920s'', Hill and Wang, (1995)</ref> '''Раздел IX''' е федерален закон за граѓански права што бил донесен во 1972 година како дел (Раздел IX) од [[Амандмани за образование од 1972 година]]. Тој забранува дискриминација врз основа на пол во секое училиште или друг образовен програм што прима федерални средства. ===Социо-економски ефекти=== Еден труд на [[Џон Р. Лот]] и Лоренс В. Кени, објавен во списанието ''[[Journal of Political Economy]]'', утврдил дека жените генерално гласале во согласност со полиберални политички филозофии од мажите. Трудот заклучил дека гласањето на жените било поаверзивно кон ризик од она на мажите и дека жените повеќе ги поддржувале кандидати или политики што поддржувале [[прераспределба на богатството]], [[социјално осигурување]], [[прогресивно оданочување]] и поголема држава.<ref>[[John R. Lott]] and Lawrence W. Kenny, "[http://www.people.fas.harvard.edu/~iversen/PDFfiles/LottKenny.pdf Did Women's Suffrage Change the Size and Scope of Government?]", ''[[Journal of Political Economy]]'', [[University of Chicago]], 1999, vol. 107, no. 6, pt. 1</ref> Една студија од 2020 година утврдила дека „изложеноста на право на глас во детството довела до големо зголемување на образовното постигнување кај деца од обесправени средини, особено кај црните луѓе и јужните бели луѓе. Исто така, утврдивме дека правото на глас довело до повисоки приходи заедно со образовните добивки, иако не и за јужните црни луѓе.“<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Kose|first1=Esra|last2=Kuka|first2=Elira|last3=Shenhav|first3=Na'ama|title=Women's Suffrage and Children's Education|url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/pol.20180677&from=f|journal=American Economic Journal: Economic Policy|date=August 2021|volume=13|issue=3|pages=374–405|language=en|doi=10.1257/pol|s2cid=236623774 |issn=1945-7731}}</ref> Овие подобрувања главно биле поттикнати од зголемување на образовните трошоци предизвикано од добивањето право на глас.<ref name=":0" /> ==Анти-суфражизам по Деветнаесеттиот амандман== ===Современ период=== Во 2020-тите, многу американски [[Десна екстремна политика во САД|крајно десни]] фигури почнале да повикуваат на укинување на Деветнаесеттиот амандман, често поврзано со движењето на [[Христијански национализам во САД|христијанскиот национализам]].<ref name=hegseth>{{cite web|url=https://19thnews.org/2025/08/pete-hegseth-doug-wilson-women-voting/|title=Who's questioning women's right to vote?|author=Padilla, Mariel|date=2025-08-12|accessdate=2025-11-11|publisher=19th News}}</ref> Овој став добил поголемо внимание во август 2025 година, кога [[Американски секретар за одбрана|американскиот секретар за одбрана]] [[Пит Хегсет]] споделил видео на [[Твитер]] во кое се појавувал [[Даглас Вилсон (теолог)|Даг Вилсон]], пастор на [[Христова Црква (Москва, Ајдахо)|Христова Црква]] во [[Москва (Ајдахо)|Москва, Ајдахо]], во кое учесниците дискутирале за укинување на Деветнаесеттиот амандман.<ref>{{cite web|url=https://www.politico.com/newsletters/women-rule/2025/08/15/christian-nationalists-target-womens-right-to-vote-00511090|title=Are Christian nationalists targeting women's right to vote?|author=Cordover, Emma|publisher=[[Politico]]|date=2025-08-15|accessdate=2025-11-11}}</ref> Во одговор, портпаролот на Хегсет појаснил дека тој го поддржува правото на глас на жените.<ref>{{cite news|url=https://www.militarytimes.com/news/pentagon-congress/2025/08/14/hegseth-supports-womens-right-to-vote-pentagon-says/|title=Hegseth supports women's right to vote, Pentagon says|last=Babb|first=Carla|date=2025-08-14|accessdate=2025-11-11|newspaper=[[Military Times]]}}</ref> Пасторот на Хегсет, сепак, заедно со други високи фигури во Причест на реформираните евангелистички цркви, се залагаат за укинување на Деветнаесеттиот амандман во корист на „семејно гласање“, каде домаќинствата би добивале еден заеднички глас, а сопругот би имал конечна одлука во случај на несогласување.<ref>{{cite news|url=https://nashvillebanner.com/2025/08/25/crec-church-influence-tennessee-19th-amendment/|title=Christian Nationalist Church Challenges Women's Right to Vote Around Anniversary of Tennessee Ratifying the 19th Amendment|last=Taylor|first=Sarah Grace|newspaper=[[Nashville Banner]]|date=2025-08-25|accessdate=2025-11-11}}</ref> Други значајни политички фигури поврзани со овој став вклучуваат [[Пол Инграсија (правник)|Пол Инграсија]], кој наводно го поддржал овој став во подкаст интервју во 2023 година, [[Пол Реј Ремзи]], [[Дејл Партиџ]], [[Џон Гибс (владин службеник)|Џон Гибс]] и [[Ендру Тејт]].<ref>{{cite web|url=https://www.liberalcurrents.com/women-should-make-babies-not-vote-why-some-on-the-far-right-want-to-repeal-the-19th-amendment/|title=Women Should Make Babies, Not Vote: Why Some on the Far Right Want to Repeal the 19th Amendment|author=Elrod, Alan|publisher=Liberal Currents|date=2025-11-06|accessdate=2025-11-11}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2022/09/21/politics/john-gibbs-womens-suffrage-19th-amendment-kfile|title=GOP congressional candidate said US suffered from women's suffrage and praised organization trying to repeal 19th Amendment|author=[[Andrew Kaczynski|Kaczynski, Andrew]]|date=2022-09-21|accessdate=2025-11-11|publisher=[[CNN]]}}</ref> Активистката против абортус [[Еби Џонсон (активист)|Еби Џонсон]] исто така се залагала за замена на сегашниот систем на гласање со „семејно гласање“.{{Cite web|title=RNC speaker supported wives deferring to husbands on political decisions|url=https://www.wtol.com/article/news/nation-world/abby-johnson-household-voting-rnc/507-69010b4e-9d77-4eb6-8293-acb9cbd8e488|access-date=2020-08-26|website=wtol.com|date=August 26, 2020 |language=en-US}} Во 2022 година, американскиот политички коментатор и крајно десен бел националистички активист [[Ник Фуентес]] изјавил пред британскиот новинар [[Луис Теру]] дека смета дека би било подобро жените да немаат право на глас.<ref name=":28">{{Cite news |last=Theroux |first=Louis |date=2022-02-10 |title='They had their own cameras trained on me' – Louis Theroux on his showdowns with US extremists |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2022/feb/10/louis-theroux-showdowns-us-extremists-forbidden-america-white-nationalists-no-platforming |access-date=2025-09-14 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Во ноември 2025 година, Фуентес изјавил дека ако биде избран за претседател, би „одзел право на глас од многу луѓе. Жените сигурно.“<ref>{{Cite web|date=2025-11-26 |title=Asked what he'd do as president, Nick Fuentes says: "I would just take away the right to vote for tons of people. Women for sure." |url=https://www.mediamatters.org/nick-fuentes/asked-what-hed-do-president-nick-fuentes-says-i-would-just-take-away-right-vote-tons |access-date=2025-11-26 |website=Media Matters for America |language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== *{{cite book |last=Arnold |first=Kathleen R. |title=Anti-immigration in the United States: A-R |url=https://books.google.com/books?id=raS9TqUFb94C&pg=PA415 |date=2011 |publisher=[[ABC-CLIO]] |location=Santa Barbara, CA |isbn=978-0-313-37521-7}} * [[Jean H. Baker|Baker, Jean]], ed. '' Votes for Women: The Struggle for Suffrage Revisited'' (2002) 11 essays by scholars * [[Barry, Kathleen|Kathleen Barry]] (1988). [https://books.google.com/books?id=eX1U-X0ekW4C ''Susan B. Anthony: A Biography of a Singular Feminist'']. New York: Ballantine Books. {{ISBN|0-345-36549-6}}. *{{cite book |last=Carlson |first=Laura |title=Searching for Equality: Sex Discrimination, Parental Leave, and the Swedish Model with Comparisons to EU, UK, and US Law |date=2007 |publisher=Iustus Förlag |location=Uppsala, Sweden |isbn=978-91-7678-646-8 |quote="Prior to the passage of the federal acts in the 1960s, the legislative variations permissible historically with respect to women's rights under the American federal system initially led to extremely different rights for women depending upon their state of residence."}} *{{cite book |last1=Carano |first1=Paul |last2=Sanchez |first2=Pedro C. |title=A Complete History of Guam |url=https://www.familysearch.org/library/books/records/item/666213-a-complete-history-of-guam?viewer=1&offset=0#page=18&viewer=picture&o=&n=0&q= |edition=8th printing |year=1980 |publisher=[[Charles E. Tuttle Company]] |location=Rutland, Vermont |isbn=978-0-8048-0114-0}}{{subscription required|via=[[FamilySearch]]}} *{{cite book |last=Cartagena |first=Juan |editor-last1=Baver |editor-first1=Sherrie |editor-last2=Falcón |editor-first2=Angelo |editor-last3=Haslip-Viera |editor-first3=Gabriel |title=Latinos in New York: Communities in Transition |edition=Second |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZJYHDgAAQBAJ&pg=PT218 |date=2017 |publisher=[[University of Notre Dame Press]] |location=Notre Dame, Indiana |isbn=978-0-268-10153-4 |chapter=Chapter 10: Latina/o Voting Rights in New York City |pages=216–231}} * Corder, J. Kevin and [[Christina Wolbrecht]]. ''Counting Women's Ballots: Female Voters from Suffrage through the New Deal'' (Cambridge UP, 2016). xiv, 316 pp. *{{cite book |last=Clark |first=Truman R. |title=Puerto Rico and the United States, 1917–1933 |url=https://books.google.com/books?id=tDZtGZoFSGYC&pg=PA43 |date=1975 |publisher=[[University of Pittsburgh Press]] |location=Pittsburgh, Pennsylvania |isbn=978-0-8229-7605-9}} * [[Nancy F. Cott|Cott, Nancy F.]] ''The Grounding of Modern Feminism'' (1987). *{{cite book | last1=Deloria | first1=Vine Jr. |author-link1=Vine Deloria Jr. |last2=Lytle |first2=Clifford M. |title=American Indians, American Justice |url=https://books.google.com/books?id=HDiCHla27qwC&pg=PA222 |date=1983 |publisher=[[University of Texas Press]] |location=Austin |isbn=978-0-292-73834-8}} * Dodd, Lynda G. "Parades, Pickets, and Prison: Alice Paul and the Virtues of Unruly Constitutional Citizenship." ''Journal of Law and Politics'' 24 (2008): 339–433. [http://www.lyndagdodd.com/2_Research/Research_4_Dodd_FINAL_Alice%20Paul%20Paper.pdf online] * [[Ellen DuBois|DuBois, Ellen Carol]] (1978). [https://books.google.com/books?id=ilKeKwmjFGUC ''Feminism and Suffrage: The Emergence of an Independent Women's Movement in America, 1848–1869'']. Ithaca, NY: Cornell University Press. {{ISBN|0-8014-8641-6}}. * [[Ellen DuBois|DuBois, Ellen Carol]] (1998). [https://books.google.com/books?id=Urn8GOy9EsQC ''Woman Suffrage and Women's Rights'']. New York: New York University Press. {{ISBN|0-8147-1901-5}}. * [[Ellen DuBois|DuBois, Ellen Carol]]. (2020). ''Suffrage: Women's Long Battle for the Vote''. New York City: Simon & Schuster. {{ISBN|978-1-5011-6516-0}}. * Dudden, Faye E. (2011). [https://books.google.com/books?id=7-XV-oP9UFUC ''Fighting Chance: The Struggle over Woman Suffrage and Black Suffrage in Reconstruction America'']. New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-977263-6}}. * [[Eleanor Flexner|Flexner, Eleanor]] (1959). [https://books.google.com/books?id=VjEw6ZnVm1EC ''Century of Struggle'']. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press. {{ISBN|978-0674106536}}. * Fowler, Robert Booth (1986). [https://books.google.com/books?id=xEAqAAAAYAAJ ''Carrie Catt: Feminist Politician'']. Boston: Northeastern University Press. {{ISBN|0-930350-86-3}}. * Frost-Knappman, Elizabeth and Cullen-DuPont, Kathryn (2009). [https://books.google.com/books?id=n1R4lAb8gBMC ''Women's Suffrage in America'']. New York: Facts on File. {{ISBN|0-8160-5693-5}}. * Graham, Sara Hunter (1996). [https://books.google.com/books?id=fWVwVrVyDLIC ''Woman Suffrage and the New Democracy'']. New Haven: Yale University Press. {{ISBN|0-300-06346-6}}. * Ginzberg, Lori D (2009). [https://books.google.com/books?id=8U-Tv-JvHT0C ''Elizabeth Cady Stanton: An American Life'']. Hill and Wang, New York. {{ISBN|978-0-8090-9493-6}}. *{{cite journal |last1=Hacker |first1=Meg |title=When Saying "I Do" Meant Giving Up Your U.S. Citizenship |journal=[[Prologue (magazine)|Prologue]] |date=Spring 2014 |pages=56–61 |url=https://www.archives.gov/files/publications/prologue/2014/spring/citizenship.pdf |access-date=April 11, 2020 |publisher=[[National Archives and Records Administration]] |location=Washington, D. C. |issn=0033-1031}} * [[Ida Husted Harper|Harper, Ida Husted]] (1898–1908). [https://archive.org/details/lifeandworksusa00unkngoog ''The Life and Work of Susan B. Anthony''], Vol 1 of 3.; [https://archive.org/stream/lifeandworksusa01harpgoog ''The Life and Work of Susan B. Anthony''], Vol. 2 of 3. * Hewitt, Nancy A. (2001). ''[https://books.google.com/books?id=Izg05RynLZgC Women's Activism and Social Change: Rochester, New York, 1822–1872]''. Lexington Books, Lanham, Maryland. {{ISBN|0-7391-0297-4}}. *{{cite book |last1=Kerber |first1=Linda K. |title=No Constitutional Right to be Ladies : women and the obligations of citizenship |date=1998 |publisher=Hill and Wang |location=New York |isbn=0-8090-7383-8 |edition=1st |url=https://archive.org/details/noconstitutional00kerb/page/n25/mode/1up?}} * [[Aileen S. Kraditor|Kraditor, Aileen S.]] ''The Ideas of the Woman Suffrage Movement, 1890–1920'' (1971). * Lemay, Kate Clarke (2019). ''Votes for Women! A Portrait of Persistence.'' Princeton, NJ: Princeton University Press. * McMillen, Sally Gregory (2008). [https://books.google.com/books?id=TzVRlFXiYswC ''Seneca Falls and the Origins of the Women's Rights Movement'']. New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-518265-0}}. * Million, Joelle. (2003). [https://books.google.com/books?id=ydeGAAAAMAAJ ''Woman's Voice, Woman's Place: Lucy Stone and the Birth of the Woman's Rights Movement''], Westport, CT: Praeger. {{ISBN|0-275-97877-X}}. *{{cite report |last1=Morra |first1=Linda G. |title=U.S. Insular Areas: Applicability of Relevant Provisions of the U.S. Constitution |url=https://www.gao.gov/assets/hrd-91-18.pdf |publisher=[[United States General Accounting Office]] |access-date=May 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506171510/https://www.gao.gov/assets/hrd-91-18.pdf |archive-date=May 6, 2021 |location=Washington, D.C. |date=June 20, 1991 |id=Report B-217276 |url-status=live}} *{{cite book |last1=National Academy of Sciences |author-link1=National Academy of Sciences |last2=National Research Council |author-link2=National Research Council (United States) |title=State Voter Registration Databases: Immediate Actions and Future Improvements: Interim Report |url=https://books.google.com/books?id=SYix5Szd9kYC&pg=PA23 |year=2008 |publisher=[[National Academies Press]] |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-309-17858-7}} * Neuman, Johanna. ''And yet they persisted: how American women won the right to vote'' (2020) [https://www.amazon.com/Yet-They-Persisted-American-Women/dp/1119530830/ excerpt]. *{{cite journal |last1=Podolefsky |first1=Ronnie L. |title=Illusion of Suffrage: Female Voting Rights and the Women's Poll Tax Repeal Movement after the Nineteenth Amendment |journal=[[Notre Dame Law Review]] |date=February 2014 |volume=73 |issue=3 |pages=839–888 |url=https://scholarship.law.nd.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1776&context=ndlr |access-date=July 9, 2020 |publisher=University of Notre Dame Law School |location=Notre Dame, Indiana |issn=0745-3515}} * [[Lana Rakow|Rakow, Lana F.]] and Kramarae, Cheris, editors (2001). [https://books.google.com/books?id=Ahcmo4_Jko0C ''The Revolution in Words: Righting Women 1868–1871''], Volume 4 of ''Women's Source Library''. New York: Routledge. {{ISBN|978-0-415-25689-6}}. *{{cite journal |last1=Rivera Lassén |first1=Ana Irma |author-link1=Ana Irma Rivera Lassén |title=Del dicho al derecho hay un gran trecho o el derecho a tener derechos: decisiones del tribunal supremo de Puerto Rico ante los derechos de las mujeres y de las comunidades LGBTTI |journal=Revista Jurídica UIPR |date=May 2010 |volume=44 |issue=1 |pages=39–70 |url=https://www.ramajudicial.pr/academia/Del-Dicho-al-Derecho-hay-un-gran-trecho.pdf |access-date=November 18, 2019 |trans-title=There Is a Huge Gap from Saying There Are Rights or the Right to Have Rights: Decisions of the Supreme Court of Puerto Rico Regarding the Rights of Women and LGBTTI Communities |publisher=[[Interamerican University of Puerto Rico]] |location=San Germán, Puerto Rico |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115225753/https://www.ramajudicial.pr/academia/Del-Dicho-al-Derecho-hay-un-gran-trecho.pdf |archive-date=November 15, 2019 |language=es |issn=0041-851X}} *{{cite thesis |last1=Rivera López |first1=Lizbeth L. |title=Las aportaciones sociales y periodísticas de las mujeres en Puerto Rico: desde la llegada de la imprenta en los primeros años del siglo XIX hasta el primer tercio del siglo XX |url=https://eprints.ucm.es/41949/1/T38584.pdf |type=PhD |date=2016|trans-title=The Social and Journalistic Contributions of Women in Puerto Rico: From the Arrival of the Printing Press in the First Years of the 19th Century until the First Third of the 20th Century |publisher=[[Universidad Complutense de Madrid]] |location=Madrid, Spain |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115225756/https://eprints.ucm.es/41949/1/T38584.pdf |archive-date=November 15, 2019 |access-date=November 17, 2019}} *{{cite book |last=Roy-Féquière |first=Magali |title=Women, Creole Identity, and Intellectual Life in Early Twentieth-century Puerto Rico |url=https://books.google.com/books?id=LWi4kU9QP-YC&pg=PA78 |year=2004 |publisher=[[Temple University Press]] |location=Philadelphia, Pennsylvania |isbn=978-1-59213-231-7}} * Schultz, Jaime (2013). "The Physical is Political: Women's Suffrage, Pilgrim Hikes and the Public Sphere", in [https://books.google.com/books?id=dQ3dAAAAQBAJ ''Women, Sport, Society: Further Reflections, Reaffirming Mary Wollstonecraft''], edited by Roberta J. Park and Patricia Vertinsky. New York: Routledge. {{ISBN|9781317985808}} * {{Cite book |url=https://archive.org/details/onehalfpeoplefig0000scot_r3v8 |title=One Half the People: The Fight for Woman Suffrage |last1=Scott |first1=Anne Firor |author-link=Anne Firor Scott |last2=Scott |first2=Andrew Mackay |publisher=University of Illinois Press |year=1982 |isbn=0-252-01005-1 |access-date=August 19, 2025 |url-access=registration}} * [[Elizabeth Cady Stanton|Stanton, Elizabeth Cady]]; [[Susan B. Anthony|Anthony, Susan B.]]; [[Matilda Joslyn Gage|Gage, Matilda Joslyn]]; [[Ida Husted Harper|Harper, Ida]] (1881–1922). ''[[History of Woman Suffrage]]'' in six volumes. Rochester, NY: Susan B. Anthony (Charles Mann Press). * Teele, Dawn Langan. ''Forging the Franchise: The Political Origins of the Women's Vote'' (2018) [http://www.h-net.msu.edu/reviews/showrev.php?id=53857 Online review] *{{cite book |last=Terborg-Penn |first=Rosalyn |editor-last1=Pierson |editor-first1=Ruth Roach |editor-last2=Chaudhuri |editor-first2=Nupur |editor-last3=McAuley |editor-first3=Beth |title=Nation, Empire, Colony: Historicizing Gender and Race |chapter-url=https://books.google.com/books?id=kO8yRHeDxVcC&pg=PA49 |date=1998 |publisher=[[Indiana University Press]] |location=Bloomington |isbn=0-253-11386-5|chapter=Enfranchising Women of Color: Woman Suffragists as Agents of Imperialism |pages=41–56}} *{{cite book |last=Terborg-Penn |first=Rosalyn |editor-last1=Terborg-Penn |editor-first1=Rosalyn |editor-last2=Harley |editor-first2=Sharon |editor-last3=Rushing |editor-first3=Andrea Benton |title=Women in Africa and the African Diaspora |chapter-url=https://archive.org/details/womeninafricaafr0000unse/page/43 |date=1987 |publisher=[[Howard University Press]] |location=Washington, D.C. |isbn=0-88258-171-6 |chapter=African Feminism: A Theoretical Approach to the History of Women in the African Diaspora |pages=[https://archive.org/details/womeninafricaafr0000unse/page/43 43–63] }} *{{cite web |last1=Torres Rivera |first1=Juan |title=Genara Pagán de Arce |url=http://www.puertadetierra.info/figuras/gente/genara/genara_pagan.htm |website=Puerta de Tierra |access-date=November 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115225757/http://www.puertadetierra.info/figuras/gente/genara/genara_pagan.htm |archive-date=November 15, 2019 |location=San Juan, Puerto Rico |language=es |date=2009}} *{{cite book |last1=Valk |first1=Anne |last2=Brown |first2=Leslie |title=Living with Jim Crow: African American Women and Memories of the Segregated South |url=https://books.google.com/books?id=Yb7HAAAAQBAJ&pg=PA140 |date=2010 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |location=New York |isbn=978-0-230-10987-2}} *{{cite book |last1=Van Dyne |first1=Frederick |title=Citizenship of the United States |date=1904 |publisher=Lawyers' Co-operative Publishing Companyo |location=Rochester, NY |oclc=1147861787 |url=https://archive.org/details/citizenshipunit00goog/page/n92/mode/1up}} * Venet, Wendy Hamand (1991). [https://books.google.com/books?id=PfE0ULar1JgC ''Neither Ballots nor Bullets: Women Abolitionists and the Civil War'']. Charlottesville: University Press of Virginia. {{ISBN|978-0813913421}}. * Walton, Mary (2010). [https://books.google.com/books?id=hAWbMy0IvkkC ''A Woman's Crusade: Alice Paul and the Battle for the Ballot''] New York: Palgrave Macmillan. {{ISBN|978-0-230-61175-7}}. * Ward, Geoffrey C., with essays by [[Martha Saxton]], [[Ann D. Gordon]] and [[Ellen Carol DuBois]] (1999). [https://books.google.com/books?id=iSgqAAAAYAAJ ''Not for Ourselves Alone: The Story of Elizabeth Cady Stanton and Susan B. Anthony'']. New York: Alfred Knopf. {{ISBN|0-375-40560-7}}. * Wellman, Judith (2004). [https://books.google.com/books?id=IV6rt59asF8C ''The Road to Seneca Falls: Elizabeth Cady Stanton and the First Women's Rights Convention''], University of Illinois Press. {{ISBN|0-252-02904-6}}. * Wheeler, Marjorie Spruill (1993). [https://books.google.com/books?id=kE6lZpmLmK0C ''New Women of the New South: The Leaders of the Woman Suffrage Movement in the Southern States'']. New York: Oxford University Press. {{ISBN|0-19-507583-8}}. ===Против правото на глас=== * Apostol, Jane. "Why Women Should Not Have the Vote: Anti-Suffrage Views in the Southland in 1911." ''Southern California Quarterly'' 70.1 (1988): 29-42. in California [https://www.jstor.org/stable/41171291 online] * {{Cite book |last=Benjamin |first=Anne M. |title=A History of the Anti-Suffrage Movement in the United States from 1895 to 1920 |publisher=Edwin Mellen Press |year=1992}} * Finneman, Teri. "Covering a countermovement on the verge of defeat: The press and the 1917 social movement against woman suffrage." ''American Journalism'' 36.1 (2019): 124-143. * {{Cite book |last=Goodier |first=Susan |url=https://books.google.com/books?id=C6hx17zZVU4C |title=No Votes for Women: The New York State Anti-Suffrage Movement |year=2013 |publisher=University of Illinois Press |isbn=9780252094675}} * {{Cite journal |last=Green |first=Elna C. |url=https://www.jstor.org/stable/2587365 |title=From Antisuffragism to Anti-Communism: The Conservative Career of Ida M. Darden |journal=Journal of Southern History |year=1999 |volume=65 |issue=2 |pages=287–316|doi=10.2307/2587365 |jstor=2587365 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Jablonsky |first=Thomas J. |title=The home, heaven, and mother party: Female anti-suffragists in the United States, 1868–1920 |publisher=Carlson Pub. |year=1994}} * {{Cite book |last=Kenneally |first=James J. |title=Catholicism and Woman Suffrage in Massachusetts |publisher=Catholic Historical Review |year=1967 |volume=8 |pages=43–57 |issue=1}} * McDonagh, Eileen L., and H. Douglas Price. "Woman suffrage in the Progressive Era: Patterns of opposition and support in referenda voting, 1910-1918." ''American Political Science Review'' 79.2 (1985): 415-435 ([https://www.researchgate.net/profile/Eileen-Mcdonagh-2/publication/240420452_Woman_Suffrage_in_the_Progressive_Era_Patterns_of_Opposition_and_Support_in_Referenda_Voting_1910/links/571f8a9f08aeaced788abe27/Woman-Suffrage-in-the-Progressive-Era-Patterns-of-Opposition-and-Support-in-Referenda-Voting-1910.pdf digital]).</ref> * {{Cite book |last=Maddux |first=Kristy |title=When Patriots Protest: The Anti-Suffrage Discursive Transformation of 1917 |publisher=Rhetoric and Public Affairs |year=2004 |volume=7 |pages=283–310 |issue=3}} * {{Cite book |last=Marshall |first=Susan E. |title=Splintered Sisterhood: Gender and Class in the Campaign against Woman Suffrage |publisher=University of Wisconsin Press |year=1997}} *{{Cite book |last=McConnaughy |first=Corrine M. |url=https://books.google.com/books?id=VfA0AgAAQBAJ&pg=PA251 |title=The Woman Suffrage Movement in America: A Reassessment |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2013 |isbn=978-1-107-43396-0 |location=New York}} *{{Cite book |last=Nielsen |first=Kim E. |url=https://books.google.com/books?id=evShjdEUXygC&pg=PA79 |title=Un-American womanhood : antiradicalism, antifeminism, and the first Red Scare |publisher=Ohio State University Press |year=2001 |isbn=978-0-8142-0882-3 |location=Columbus |author-link=Kim E. Nielsen}} * Palczewski, Catherine H. "The male Madonna and the feminine Uncle Sam: Visual argument, icons, and ideographs in 1909 anti-woman suffrage postcards." ''Quarterly Journal of Speech'' 91.4 (2005): 365-394. [https://www.academia.edu/download/51498603/Palczewski_postcard.pdf online] * {{Cite journal |last=Stevenson |first=Louise L. |url=https://www.jstor.org/stable/364357 |title=Women Anti-Suffragists in the 1915 Massachusetts Campaign |journal=New England Quarterly |year=1979 |volume=52 |pages=80–93 |issue=1|doi=10.2307/364357 |jstor=364357 |url-access=subscription }} * {{Cite journal |last=Thurner |first=Manuela. |url=http://muse.jhu.edu/journals/journal_of_womens_history/v005/5.1.thurner.html |title='Better Citizens Without the Ballot': American AntiSuffrage Women and Their Rationale During the Progressive Era |journal=Journal of Women's History |year=1993 |volume=5 |pages=33–60 |issue=1|doi=10.1353/jowh.2010.0279 |s2cid=144309053 |url-access=subscription }} * {{Cite book |last=Vacca |first=Carolyn Summers |title=A reform against nature: woman suffrage and the rethinking of American citizenship, 1840–1920 |publisher=Peter Lang |year=2004}} ===Примарни извори=== * [[Ellen DuBois|DuBois, Ellen Carol]], ed. (1992). [https://books.google.com/books?id=qs0MngEACAAJ ''The Elizabeth Cady Stanton–Susan B. Anthony Reader'']. Boston: Northwestern University Press. {{ISBN|1-55553-143-1}}. * [[Ellen DuBois|DuBois, Ellen Carol]] and Dumenil, Lynn (2009). [https://books.google.com/books?id=5MVyngEACAAJ ''Through Women's Eyes: An American History with Documents''], Vol. 1. Boston: Bedford/St. Martin's. {{ISBN|978-0-312-46888-0}}. * [[Ann D. Gordon|Gordon, Ann D.]], ed. (1997). [https://books.google.com/books?id=dBs4CO1DsF4C ''The Selected Papers of Elizabeth Cady Stanton and Susan B. Anthony: In the School of Anti-Slavery, 1840 to 1866'']. Vol. 1 of 6. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press. {{ISBN|0-8135-2317-6}}. * [[Ann D. Gordon|Gordon, Ann D.]], ed. (2000). [https://books.google.com/books?id=kjq1rbyN_IQC ''The Selected Papers of Elizabeth Cady Stanton and Susan B. Anthony: Against an aristocracy of sex, 1866 to 1873'']. Vol. 2 of 6. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press. {{ISBN|0-8135-2318-4}}. * [[Ann D. Gordon|Gordon, Ann D.]], ed. (2009). [https://books.google.com/books?id=QSWhKqKt1moC ''The Selected Papers of Elizabeth Cady Stanton and Susan B. Anthony: Place Inside the Body-Politic, 1887 to 1895'']. Vol. 5 of 6. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press. {{ISBN|978-0-8135-2321-7}}. ==Дополнително читање== {{Refbegin}} * Cassidy, Tina. ''Mr. President, how Long Must We Wait?: Alice Paul, Woodrow Wilson, and the Fight for the Right to Vote'' (2019). * {{cite journal|last=Knobe|first=Bertha Damaris|date=August 1911|title=Recent Strides Of Woman Suffrage|url= https://books.google.com/books?id=rHAAAAAAYAAJ&pg=RA1-PA14733|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=XXII|issue=1|pages=14733–14745|access-date=July 10, 2009}} * {{Cite journal |last=Palczewski |first=Catherine H. |date=2006 |title=The Male Madonna and the Feminine Uncle Sam: Visual Argument, Icons, and Ideographs in 1909 Anti-Woman Suffrage Postcards |journal=Quarterly Journal of Speech |volume=91 |issue=4 |pages=365–394 |doi=10.1080/00335630500488325}} * {{cite book|last=Wall|first=Meneese|date=2020|title=[[We Demand the Right to Vote]]|publisher=Meneese wall |isbn=9781734901009}} * {{cite book|last=Wayne|first=Tiffany K.|date=2020|title=[[Women's Suffrage: The Complete Guide to the Nineteenth Amendment]]|publisher=Bloomsbury |isbn= 9798765126899}} * {{cite book|last=Weiss|first=Elaine|date=2018|title=[[The Woman's Hour: The Great Fight to Win the Vote]]|publisher=Penguin |isbn=9780143128991}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [https://depts.washington.edu/moves/WomanSuffrage_map.shtml Timeline and Map of Woman Suffrage Legislation State by State 1838–1919] * [https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/vote/ The Vote] – PBS ''American Experience'' documentary * [https://www.loc.gov/collection/women-of-protest/about-this-collection/ Women of Protest: Photographs from the Records of the National Woman's Party] * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/suffrage/nwp/detchron.pdf Detailed Chronology of National Woman's Party] * [https://depts.washington.edu/moves/NWP_map-events.shtml Database of National Woman's Party Actions Outside Washington D.C. 1914–1924] * [https://depts.washington.edu/moves/NWP_DC_map-events.shtml National Woman's Party Offices and Actions (Washington D.C. map)] * [https://depts.washington.edu/moves/NWP_project.shtml National Woman's Party: a year-by-year history 1913–1922] * [https://depts.washington.edu/moves/NWP_storymap.shtml National Woman's Party 1912–1922: Timeline Story Map] * [https://www.flickr.com/photos/iminerva/sets/72157604177179029/ UNCG Special Collections and University Archives selections of American Suffragette manuscripts] * [http://womenshistory.about.com/od/suffrage/a/intl_timeline.htm International Woman Suffrage Timeline: Winning the Vote for Women Around the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823111624/http://womenshistory.about.com/od/suffrage/a/intl_timeline.htm |date=August 23, 2016 }} provided by [[About.com]] * [http://www.theliberatorfiles.com/category/women-rights/ The ''Liberator'' Files], Items concerning women's rights from Horace Seldon's collection and summary of research of William Lloyd Garrison's ''The Liberator'' original copies at the Boston Public Library, Boston, Massachusetts. *[http://sewallbelmont.org/ The Sewall-Belmont House & Museum – Home of the historic National Woman's Party] *[https://www.loc.gov/collection/women-of-protest/about-this-collection/ Women of Protest: Photographs from the Records of the National Woman's Party] *[https://persuasivemaps.library.cornell.edu/browse-subject Women's suffrage in the United States from 1908–1918: Select "Suffrage" subject, at the Persuasive Cartography, The PJ Mode Collection], [[Cornell University Library]] *[https://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/19thamendment.html 19th Amendment to the U.S. Constitution] from the Library of Congress * Maurer, Elizabeth. [https://www.nwhm.org/exhibits/pathways-equality "Pathways to Equality: The U.S. Women's Rights Movement Emerges"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218090151/https://www.nwhm.org/exhibits/pathways-equality |date=February 18, 2018 }}. National Women's History Museum. 2014. * [[Edith Mayo|Mayo, Edith P.]] [https://www.nwhm.org/exhibits/creating-female-political-culture "Creating a Female Political Culture"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218090149/https://www.nwhm.org/exhibits/creating-female-political-culture |date=February 18, 2018 }}. National Women's History Museum. 2017. *Digitized items from the [https://www.loc.gov/collections/national-american-woman-suffrage-association/about-this-collection/ National American Women's Suffrage Collection] in the [https://www.loc.gov/rr/rarebook/ Rare Book and Special Collections Division] of the [[Library of Congress]] *[https://cdm16014.contentdm.oclc.org/digital/search/searchterm/woman%20suffrage%20party%20of%20greater%20cleveland!1911-1920!suffrage/field/creato!date!all/mode/exact!exact!all/conn/and!and!all/order/date/ad/asc Scrabooks of Newspaper Clippings compiled by the Woman Suffrage Party of Greater Cleveland] compiled between 1911 and 1920, available from [[Cleveland Public Library]] * [https://www.newspapers.com/topics/progressive-era/womens-suffrage/ Newspaper articles and clippings about U.S. Women's Suffrage at Newspapers.com] * "[https://women.ca.gov/women-of-color-and-the-fight-for-womens-suffrage/ Women of Color and the Fight for Women's Suffrage]", CCSWG [[Категорија:Историја на правото на глас во Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Право на глас на жените во Соединетите Американски Држави| ]] [[Категорија:Историја на жените во Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Право на глас на жените ]] osyez27ru104nwz9vs1r3eqvkspt3mw Четири слободи (Роквел) 0 1397064 5575231 5572678 2026-06-11T07:54:12Z BosaFi 115936 5575231 wikitext text/x-wiki {{Infobox artwork | title = Четири слободи | image = {{Image array|width=160|height=220|perrow=2|font-size=100% | image1 = "Freedom of Speech" - NARA - 513536.jpg|caption1 = ''[[Слобода на говор (слика)|Слобода на говор]]'' | image2 = "Freedom of Worship" - NARA - 513537.jpg|caption2 = ''[[Слобода на вероисповед (слика)|Слобода на вероисповед]]'' | image3 = "Freedom From Want" - NARA - 513539.jpg |caption3 = ''[[Слобода од сиромаштија]]'' | image4 = "Freedom from Fear" - NARA - 513538.jpg|caption4 = ''[[Слобода од страв (слика)|Слобода од страв]]'' }} | caption = Серија од четири платна прикажана според датумот на објавување | artist = [[Норман Роквел]] | year = {{start date and age|1943}} | material = [[Масло на платно]] | dimensions = Сите биле по 116.2см на 90.2см | museum = [[Музеј Норман Роквел]] | city = [[Стокбриџ, Масачусетс]], САД }} '''''Четирите слободи''''' е [[Сериска слика|серија]] од четири слики со масло направени во 1943 година од американскиот уметник [[Норман Роквел]]. Сликите—''[[Слобода на говор (слика)|Слобода на говор]]'', ''Слобода на вероисповед'', ''[[Слобода од немаштија]]'' и ''[[Слобода од страв (слика)|Слобода од страв]]''—секоја се приближно 116,2 на 90,2 цм,<ref name=S221>Шик, стр. 221.</ref> и сега се наоѓаат во [[Музејот Норман Роквел]] во [[Стокбриџ, Масачусетс]]. Четирите слободи се однесуваат на [[Четири слободи|Говорот за состојбата на Унијата]] на претседателот [[Франклин Д. Рузвелт]] од јануари 1941 година, во кое тој ги идентификувал основните [[човекови права]] кои треба да бидат универзално заштитени.<ref name=ANRT>{{cite web|url=http://www.cantonrep.com/index.php?ID=318935 |title=Денот на благодарноста на А. Норман Роквел|access-date=7 април 2008 година|date=13 ноември 2006 година|work=[[The Repository]]|location=Кантон, Охајо|author=Розенкрантц, Линда |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622025033/http://www.cantonrep.com/index.php?ID=318935 |archive-date=22 јуни 2008 година}}</ref><ref name=HaK95/> Темата била вклучена во [[Атлантската повелба]],<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7VjcHPR2lfcC&pg=PA49|title=2048: Договорот на човештвото за заеднички живот|author=Бојд, Кирк|isbn=978-1-4596-2515-0|page=12|publisher=ReadHowYouWant|year=2012}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mhhecYMgUNsC&pg=PA287|title=Случајот Кравченко: Војната на еден човек против Сталин|author=Керн, Гари|isbn=978-1-929631-73-5|page=287|publisher=Enigma Books|year=2007}}</ref> и станала дел од [[Повелбата на Обединетите нации]].<ref name=PFRAMtC/> Сликите биле репродуцирани во ''Сатурдеј Ивнинг Поуст'' во текот на четири последователни недели во 1943 година, заедно со есеи од истакнати мислители од тоа време. Тие станале врв на патувачката изложба спонзорирана од ''Поуст'' и [[Министерството за финансии на САД]]. Изложбата и придружните продажни акции на [[воени обврзници]] собрале над 132 милиони долари.<ref name=HaK102/> Оваа серија била камен-темелник на ретроспективни уметнички изложби што ја претставуваат кариерата на Роквел,<ref name=AAaA/><ref name=TW>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2000/06/12/arts/this-week.html|title= This Week|access-date=8 април 2008 година|date=12 јуни 2000 година|work=[[The New York Times]]|author=Ван Гелдер, Лоренс}}</ref> најпознатиот и најпопуларниот комерцијален уметник од средината на 20 век, но без критичко признание.<ref name=ANRT/><ref>Колинс, Велчман, Чендлер и Анфам, стр. 115.</ref> Ова се меѓу неговите најпознати дела,<ref name=HaK95/> и според некои извештаи станале негови најшироко дистрибуирани слики.<ref name=G140/> Едно време тие биле најчесто изложени во пошти, училишта, клубови, железнички станици и разни јавни и полујавни згради.<ref name=G140/> Критичкиот преглед на овие слики, како и на повеќето дела на Роквел, не бил целосно позитивен. Идиличниот и носталгичен пристап на Роквел кон [[Регионализмот (уметноста)|регионализмот]] го направил популарен илустратор, но малку ценет ликовен уметник за време на неговиот живот,<ref name=AAaA/><ref name=NRR/><ref name=AitME/> став што е сè уште распространет денес. Сепак, тој создал трајна ниша во општественото ткиво со „Слобода од сиромаштија“, симболичен за она што сега е познато како „Денот на благодарноста на Норман Роквел“.<ref name=ANRT/> == Говорот на Френклин Делано Рузвелт == {{Quote box | width = | bgcolor = #c6dbf7|aligncenter | quote = <poem>Во идните денови, кои се стремиме да ги обезбедиме, со нетрпение очекуваме свет заснован на четири основни човекови слободи. Првата е слобода на говор и изразување - насекаде во светот. Втората е слобода на секој човек да му се поклонува на Бога на свој начин - насекаде во светот. Третата е слобода од немаштија - што, преведено на светски термини, значи економски разбирања кои ќе ѝ обезбедат на секоја нација здрав мирен живот за нејзините жители - насекаде во светот. Четвртата е слобода од страв - што, преведено на светски термини, значи намалување на вооружувањето во светот до таква точка и на таков темелен начин што ниедна нација нема да биде во позиција да изврши чин на физичка агресија против кој било сосед - насекаде во светот. Тоа не е визија за далечен милениум. Тоа е дефинитивна основа за еден вид свет достижен во нашето време и генерација. Тој вид свет е токму спротивното на таканаречениот нов поредок на тиранија што диктаторите се стремат да го создадат со падот на бомба.</poem> | source = [[Франклин Д. Рузвелт|Франклин Делано Рузвелт]]<ref>''Congressional Record'', 1941, Vol. 87, Pt. I. according to {{cite web|url=http://www.wwnorton.com/college/history/ralph/workbook/ralprs36b.htm|title=The "Four Freedoms" Franklin D. Roosevelt's Address to Congress January 6, 1941, Chapter 36|access-date=December 18, 2008|publisher=W. W. Norton Publishing|date=February 4, 1997}}</ref> }} {{Listen |title=Состојба на Унијата (Четири слободи) (6 јануари 1941 година) |filename=FDR's 1941 State of the Union (Four Freedoms speech) Edit 1.ogg |description =[[Франклин Делано Рузвелт]] од 6 јануари 1941 година [[Обраќање за состојбата на Унијата]] во кое се претставува темата на [[Четирите слободи]] (почнувајќи од 32:02) |image=[[File:FDR in 1933.jpg|alt=Franklin Delano Roosevelt headshot|100px]] }} Во текот на својата политичка кариера, Рузвелт се залагал за човекови права.<ref name=PFRAMtC/> Во своето годишно [[обраќање за состојбата на Унијата]] до Конгресот на 6 јануари 1941 година, кое било одржано во време кога [[Нацистичка Германија]] окупирала голем дел од Западна Европа,<ref name=FF>{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/powers_of_persuasion/four_freedoms/four_freedoms.html|title=Четири слободи|access-date=18 декември 2008 година|publisher=[[Национална администрација за архиви и евиденција]]}}</ref> тој ги замолил американските граѓани да ги поддржат воените напори на различни начини. Ја искажал својата визија за подобра иднина, заснована на четири слободи: „Во идните денови што се стремиме да ги обезбедиме, се радуваме на свет заснован на четири основни човекови слободи“,<ref name=ANRT/><ref>{{cite web|url=http://www.thehastingscenter.org/from-four-freedoms-to-four-challenges|title=Од четири слободи до четири предизвици|access-date=8 април 2008 година|date=8 февруари 2008 година|author=Финс, Џозеф Џ.|publisher=Центарот Хејстингс|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815055321/https://www.thehastingscenter.org/from-four-freedoms-to-four-challenges/|archive-date=15 август 2018 година|url-status=dead}}</ref> некои традиционални и некои нови: [[слобода на говор]], [[слобода на вероисповед]], [[слобода од немаштија]] и [[слобода од страв]]. Обраќањето на Рузвелт за состојбата на Унијата од 6 јануари станало познато како неговиот „Говор за четирите слободи“, поради неговиот заклучок што ја опишуваше визијата на претседателот за ширење на американските идеали за [[индивидуална слобода|индивидуални слободи]] низ целиот свет, сумирани од овие четири слободи.<ref name=PFRAMtC>{{cite web|url=http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=false&doc=70|title=Годишната порака на претседателот Франклин Рузвелт (Четири слободи) до Конгресот (1941)|access-date=19 март 2014 година|publisher=[[Национална архива и администрација за евиденција]]}}</ref> Со други зборови, говорот на Рузвелт бил познат по „идентификувањето на целите на војната и откривањето на неговиот надежен поглед на повоениот свет“.<ref name=HaK95/> Говорот помогнал да се разбудат Конгресот и нацијата за ужасниот повик за војна, да се артикулираат идеолошките цели на неопходниот вооружен конфликт и да се апелира до универзалното американско верување во слободата.<ref name=FF/> На внатрешен план, Четирите слободи не биле нешто што Рузвелт можел да го постигне преку едноставно законодавство, иако тие обезбедиле тема за американското воено учество во војната.<ref name=HaK95/> Од Четирите слободи, единствените две опишани во [[Уставот на Соединетите Американски Држави]] биле слободата на говорот и слободата на вероисповед.<ref name=FSP>{{cite web|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052970203440104574406903628933162|title=Слобода на говорот - персонифицирана: инспиративната и трајна слика на Норман Роквел|access-date=31 декември 2013 година|date=10 октомври 2009 година|work=[[The Wall Street Journal]]|author=Кол, Брус|архива-url=https://web.archive.org/web/20141229175211/http://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052970203440104574406903628933162|датум-на-архива=29 декември 2014 година|url-статус=мртов|df=mdy-all}}</ref> == Роквел и Втората светска војна == [[Image:Rockwell-Norman-LOC.jpg|thumb|upright|[[Норман Роквел]] (пред 1923)]] Помеѓу 1916 и неговата спомен-корица од 16 декември 1963 година [[Џон Ф. Кенеди|Кенеди]],<ref name=NRMCCLPS>{{cite web|url=http://www.best-norman-rockwell-art.com/norman-rockwell-magazine-cover-list-1940-1980.html|title=Комплетен список на насловните страници на списанието Норман Роквел – шести дел: 1940 до 1980 година|access-date=11 април 2008 година|publisher=Best Norman Rockwell Art.com}}</ref> Роквел го создал списанието 322 насловни страни за ''Сатурдеј Ивнинг Поуст''<ref>Хенеси и Натсон, стр. 143.</ref> кое некогаш било најчитаното американско списание.<ref>{{цитирање веб|url=https://www.cjr.org/the_kicker/and_thats_the_way_it_was_febru_7.php|title=И така беше: 20 февруари 1943 година|датум на пристап=15 јануари 2014 година|датум=20 февруари 2013 година|работа=[[Колумбија журнализам ривју]]}}</ref><ref>{{цитирање веб|url=http://articles.philly.com/2012-12-20/business/35914743_1_post-new-editor-curtis-center|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927155955/http://articles.philly.com/2012-12-20/business/35914743_1_post-new-editor-curtis-center|url-status=dead|archive-date=27 септември 2013 година|title=PhillyDeals: Saturday Evening Post планира да се врати во Фила.|access-date=14 јануари 2014 година|date=20 декември 2012 година|work=[[Philadelphia Inquirer]]|author=DiStefano, Joseph N.}}</ref> Во пределектронската ера каде што масовното производство илустрацијата во боја на списанија било најпопуларната форма во медиумите, Роквел станал национално име, а до 1950-тите години бил конкурентен само со [[Волт Дизни]] за неговата блискост со јавноста меѓу визуелните уметници.<ref name=AV>Хјуз, стр. 508–509.</ref> За време на Првата светска војна, Роквел малку се тргнал настрана од попознатите илустратори под уредништво на [[Џорџ Хорас Лоример]], кој починал во 1937 година.<ref name=C306/> Неограничен од ограничувањата на Лоример, Роквел ја видел можноста да ги илустрира Четирите слободи како шанса на својот живот.<ref name=C306/> Насловите на Роквел го истакнувале човечкиот аспект на американските воени напори.<ref name=NRMCCLPS/> Илустрациите го поддржувале напорот со промовирање на [[воените обврзници]] и охрабрување на жените да работат, а мажите да се приклучат. Тие користеле теми на патриотизам, копнеж, менување на родовите улоги, повторно обединување, љубов, работа, заедница и семејство.<ref name=NRWC>{{цитирајте го соопштението за медиумите|url=http://www.philadelphiahistory.org/akm/press/photo/?action=viewPressRelease&id=e37709b0b7b228315ffd0c71ec17c9c3|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309020644/http://www.philadelphiahistory.org/akm/press/photo/?action=viewPressRelease&id=e37709b0b7b228315ffd0c71ec17c9c3|archive-date=9 март 2008 година|title=Воените корици на Норман Роквел|access-date=11 април 2008 година|publisher=Музеј на уметностите во Атвотер Кент Филаделфија}}</ref> Во својата улога како илустратор на списанија за време на војна, Роквел прави споредби со [[Винслоу Хомер]], Американски илустратор од граѓанската војна за ''[[Харперс Викли]]''.<ref name=AGPitNCTAIaaTfCVH>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/2004/3/04.03.01.x.html|title=Американско жанровско сликарство во деветнаесеттиот век: Предавање уметничко толкување како алатка за критичко гледање на историјата|access-date=5 април 2008 година|publisher=Јејл-Њу Хејвен Институт за наставници|author=Баучер, Џастин М.}}</ref> Четирите слободи станале важна тема за „Уметници за победа“.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 40.</ref> Конзорциумот бил една од неколкуте организации на уметници кои ѝ обезбедувале на владата промотивни уметнички дела за војната.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 41.</ref> Исто така, спонзорирале изложби за глобалниот мир.<ref name=MaM42>Мареј и Мекејб, стр. 42.</ref> Роквел бил перцепиран како аполитичен, но се залагал за „толеранција кон разликите, учтивост, љубезност и слободите што ги артикулираше Рузвелт“.<ref name=C304>Клариџ, стр. 304.</ref> Тој верувал дека слободите на Рузвелт вредат да се борат за нив,<ref name=C304/> и дал бројни уметнички придонеси во воените напори, освен „Четирите слободи“. Тој е широко познат по својот идеализиран фиктивен воен лик [[Вили Гилис]] и неговиот приказ на [[Рози Заковачката]]. Некои од неговите други воени дела се познати по име, како што се „Воени вести“ и „Војник за враќање дома“.<ref name=MAMPFAIRaHfFEiNH/> Тој бил одговорен за поттикнување на индивидуална парична поддршка за војната преку постери како „Побрзајте го враќањето дома“ од 1943 година.<ref>Одржлива визија, стр. 178–179.</ref> == Composition == {{Quote box | width = 18em | bgcolor = #c6dbf7 | quote = Работата беше преголема за мене{{nbsp}}... Требаше да ја заврши Микеланџело. | source = —[[Норман Роквел]]<ref name=G140>Guptill, p. 140.</ref> }} „Четирите слободи“ на Роквел - слобода на говорот, „Слобода на вероисповед“, „Слобода од немаштија“ и „Слобода од страв“ - првпат биле објавени на 20 февруари, 27 февруари, 6 март и 13 март 1943 година, заедно со нарачани есеи од водечки американски писатели и историчари ([[Бут Таркингтон]], [[Вил Дурант]], [[Карлос Булосан]] и [[Стивен Винсент Бенет]], соодветно).<ref name=NRFF>{{cite web|url=http://www.countrymanpress.com/titles/NormanRockwellsFourFreedoms.html |title=Четирите слободи на Норман Роквел |access-date=11 април 2008 година |publisher=The Countryman Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070814161913/http://www.countrymanpress.com/titles/NormanRockwellsFourFreedoms.html |archive-date=14 август 2007 }}</ref> Роквел користел живи модели за сите свои слики.<ref>Шик, стр. 17.</ref> Во 1935 година, тој почнал интензивно да користи [[црно-бели]] фотографии од овие живи модели,<ref name=S19>Шик, стр. 19.</ref> иако јавно не открил дека го сторил тоа сè до 1940 година.<ref>Шик, стр. 18.</ref> Употребата на фотографија ги проширила можностите за Роквел, кој можел да бара од моделите да позираат во позиции што можеле да ги држат само за кратки временски периоди. Тој исто така можел да создава дела од нови перспективи, а „Четирите слободи“ претставувале „ниска гледна точка на „Слободата на говорот“, до крупниот план во „Слобода на богослужба“, средниот план во „Слобода од страв“ и широкиот агол во „Слобода од немаштија“.<ref name=S19/> Во 1939 година, Роквел се пресели во [[Арлингтон, Вермонт]], заедница пријателски настроена кон уметниците, домаќин на [[Роберт Фрост]], [[Роквел Кент]] и [[Дороти Канфилд Фишер]].<ref name=S19/> За преселбата од [[Њу Рошел, Њујорк]], Роквел рекол: „Бев немирен{{nbsp}}... Градот [Њу Рошел] изгледаше обоен со сè што ми се случуваше“. Во Њу Рошел, тој издржал развод и брзо се снаоѓал со публиката.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 12.</ref> Уметниците [[Џон Карлтон Атертон]], [[Мид Шефер]] и Џорџ Хјуз основале живеалишта во Арлингтон набргу по Роквел. Уметниците-резиденти, вклучувајќи го и Роквел, меѓусебно се поддржувале и ангажирале локални граѓани како свои аматерски модели.<ref name=S19/> Користејќи фотографија и жители на Арлингтон како модели, Роквел успеал да го фати она што го нарекувал „луѓе со човечки изглед“, кои генерално биле луѓе од работничката класа, за еден час или слично, наместо да ангажира професионални модели за целиот ден.<ref>Шик, стр. 20.</ref> Роквел им плаќал на своите модели скромно. Роуз Хојт, која била ангажирана за вкупно три фотографски сесии за „Слобода на говорот“ и „Слобода на вероисповед“, заработила 15 долари за нејзините сесии.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 48.</ref> Кога САД влегле во војната во 1941 година, имале три агенции одговорни за воената [[пропаганда]]: Канцеларијата за факти и бројки, Одделот за информации на [[Канцеларијата за управување со вонредни состојби|Канцеларијата за управување со вонредни состојби]] и Канцеларијата за владини извештаи.<ref name=HaK95/> КФБ биле одговорни за нарачани уметнички дела и за составување корпус писатели, предводен од [[Библиотекарот на Конгресот]] [[Арчибалд МекЛиш]]. До средината на 1942 година, Канцеларијата за воени информации утврди дека и покрај напорите на КФБ за дистрибуција на памфлети, постери, дисплеи и други медиуми, само една третина од пошироката јавност била запознаена со Четирите слободи на Рузвелт и најмногу еден од педесет можел да ги наброи.<ref name=HaK95/> Четирите слободи биле „кампања за едукација на Американците за учество во Втората светска војна“.<ref name=ERIC>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICEextSearch_SearchValue_0=ED202064&ERICEextSearch_SearchType_0=no&accno=ED202064|title=Кампањата „Четири слободи“ на ФДР: Реторичкиот придонес на постерите на Норман Роквел|access-date=12 април, 2008|издавач=[[Министерство за образование на Соединетите Американски Држави]]|работа=Центар за информации за образовни ресурси}}</ref> На 24 мај 1942 година, Роквел барал одобрение за дизајн на постер во [[Пентагон]] бидејќи Уметничкиот еснаф одредил дека ќе се залага за Министерството за артилерија на американската армија. [[Роберт П. Патерсон|Роберт Патерсон]], кој тогаш бил потсекретар за војна на Соединетите Американски Држави, предложил ревизии. Истиот ден, се сретнал со Томас Мабри од Графичкиот оддел на Канцеларијата за факти и бројки на Военото министерство, која ги координирала постери и билборди со воена тематика. Мабри ја пренел потребата од уметничко дело „Четири слободи“.<ref>Соломон, стр. 201.</ref> Роквел се вратил дома размислувајќи за Атлантската повелба, која ги вклучила Четирите слободи.<ref name=S202>Соломон, стр. 202.</ref> Роквел се сетил на сцена од локален градски состанок на кој едно лице проговорило со единствено несогласување, но му бил даден збор и беше сослушано со почит, и покрај неговото единствено противење. Тој бил инспириран да ја искористи оваа сцена за да ја илустрира „[[Слобода на говор (слика)|Слобода на говор]]'', а'' Роквел решил да ги искористи своите соседи од [[Вермонт]] како [[модели (уметност)|модели]] за инспиративен сет постери што ги прикажуваат темите што ги поставил Рузвелт претходната година во серијата „Четири слободи“.<ref>{{cite web|url=http://www.nrm.org/page96|title=Норман Роквел во 1940-тите: Поглед на американскиот домашен фронт |publisher=[[Музеј Норман Роквел]]|access-date=12 април 2008 година|archive-url = https://web.archive.org/web/20070720223914/http://www.nrm.org/page96 |archive-date = 20 јули 2007 година|url-status=dead}}</ref> Тој поминал три дена правејќи [[Јаглен (уметност)|јаглен]] скици од серија,<ref name="HaK96">Хенеси и Кнутсон, стр. 96.</ref> што некои извори ги опишуваат како скици во боја.<ref name="MaM21">Мареј и Мекејб, стр. 21.</ref> [[патриотскиот]] гест на Роквел беше да отпатува во Вашингтон и да ги понуди своите бесплатни услуги на владата за оваа кауза.<ref name="MaM21" /><ref name="AASfaWP" /> Во средината на јуни, придружуван од Шефер, тој однесе четири скици со јаглен во Вашингтон, каде што престојуваа во хотелот [[Мејфлауер]], бидејќи двајцата бараа нарачки за дизајнирање воена уметност.<ref name="S202" /> За време на патувањето, Роквел беше замолен од [[Американските извидници]] да продолжи со своето годишно создавање нова слика за нивниот годишен календар од страна на претставникот за издаваштво Орион Винфорд.<ref name="S202" /> Тој не можеше да го задржи вниманието на Патерсон за време на нивниот состанок,<ref name="S202" /> па се сретна со новиот [[Канцеларија за воени информации на Соединетите Американски Држави|Канцеларија за воени информации]] (OWI), каде што му беше кажано ''„Во последната војна, вие илустратори ги направивте постерите. Во оваа војна ќе користиме ликовни уметници, вистински луѓе уметници.“<ref name="S203">Соломон, стр. 203.</ref><ref name="M&M26">Мареј и Мекејб, стр. 26.</ref>'' На неговото враќање во Вермонт со Шефер на 16 јуни, тие застанаа во Филаделфија за да се сретнат со новиот уредник на „Сатурдеј Ивнинг Пост“, Бен Хибс.<ref name=S204>Соломон, стр. 204.</ref> Многу извештаи ја прикажуваат оваа посета како непланирана, но дали била нејасно.<ref name=C305>Клариџ, стр. 305.</ref> На Хибс му се допаднале скиците на Роквел за Четирите слободи,<ref name=HaK96/><ref name=AASfaWP/> и му дал на Роквел два месеци да ги заврши делата.<ref name=S204/> Во преписката од 24 јуни од „Поуст“ се разјаснило дека и сериите на Роквел и на Шефер ќе бидат објавени.<ref name=C305/> До 26 јуни, уметничкиот уредник на „Поуст“, Џејмс Јејтс, го известил Роквел за плановите за распоред на слики со придружен есеј или придружени есеи од претседателот Рузвелт.<ref name=S204/> Летото на Роквел било полно со одвлекување на вниманието. Во еден момент, еден гастроентеролог од Менхетен препишал операција од неизвесна природа, иако таа не била извршена. Тој имал нарачки за други списанија и деловни компликации во врска со правата за втора репродукција.<ref name=C307>Клариџ, стр. 307.</ref> Тој исто така ја имал својата обврска како извидник.<ref name=C308>Клариџ, стр. 308.</ref> Поради временските ограничувања, Роквел наоѓал секаков изговор за да ги избегне сите други одвлекувачки задачи.<ref name=S205>Соломон, стр. 205.</ref> Во октомври, „Поуст“ го испратил својот уметнички уредник во Арлингтон за да го провери напредокот на Роквел.<ref name=MaM49>Мареј и Мекејб, стр. 49.</ref> Приближно во исто време, и покрај гневот на шефот на графичкиот оддел, Франсис Бренан, КВИ почнал да покажува знаци на обновен интерес. Всушност, откако Роквел бил избран, целиот Оддел за писатели на КВИ поднел оставка.<ref name=C306>Клариџ, стр. 306.</ref> Во соопштението за медиумите поврзано со оставката се тврди дека КВИ е доминиран од „промотори под висок притисок кои претпочитаат итри продажби пред искрени информации. Овие промотори би се однесувале кон мажите и жените од Соединетите Американски Држави како глупави и неволни клиенти“.<ref name=MaM77/> Во КВИ имало дополнителни превирања од фракцијата што ја поддржувала работата на [[Бен Шан]]; работата на Шан не била користена во пропагандата бидејќи немала општа привлечност.<ref name=HaK100>Хенеси и Натсон, стр. 100.</ref> Неколку уметници биле ангажирани да ја промовираат војната, вклучувајќи ги [[Жан Карлу]], [[Жерар Хордајк]], [[Хуго Балин]] и [[Валтер Вестли Расел|Валтер Расел]].<ref name=MaM42/> Расел создал [[Споменик на четирите слободи]] кој на крајот бил посветен на [[Медисон Сквер Гарден]] во Њујорк.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e7FD0Qfub9MC&pg=PP71|title=Засолниште на слободата: Заборавената слобода на собирање|author=Иназу, Џон Д.|publisher=Јејл Универзити Прес|isbn=978-0-300-17315-4|year=2012}}</ref> На Роквел му биле потребни седум месеци за да ја заврши серијата,<ref name="S205" /><ref name="ILTPP" /> и била завршена до крајот на годината.<ref name="C309">Клариџ, стр. 309.</ref> Наводно, Роквел ослабел 5 кила од задачата.<ref>Гуптил (прв), стр. xxviii.</ref> Додека Роквел ја завршувал серијата, бил мотивиран од вестите за неуспесите на сојузниците, факт што ѝ дал на работата чувство на итност.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 50.</ref> Моделите вклучуваа г-ѓа Харингтон, која стана побожна старица во „Слобода на богослужба“, и човек по име Џим Мартин, кој се појавува во секоја слика од серијата (најзначајно во „Слобода од страв“).<ref name="ILTPP" /> Намерата била да се потсети Америка за што се бори: слобода на говор и вероисповед, слобода од немаштија и страв.<ref name="AASfaWP" /> Сите слики користеле пригушена [[Палета (слика)|палета]] и се лишени од [[цинобер]] по која е познат Роквел.<ref name="HaK102">Хенеси и Натсон, стр. 102.</ref> {{multiple image | align = right | image1 = | width1 = 158 | alt1 = | caption1 = Постер верзија на „Слобода од страв“ | image2 = Ben Shahn Lidice poster.jpg | width2 = 166 | alt2 = | caption2 = Пример за постер од [[Бен Шан]] кој беше отфрлен | footer = }} Некои извори објавени по смртта на Роквел се прашуваат дали владата навистина била толку обесхрабрувачка како што тврдел Роквел. Тие цитираат охрабрувачка преписка од 23 април 1943 година со Томас Д. Мабри од КВИ (поранешен извршен директор на [[Музејот на модерна уметност]]).<ref name=HaK96/> Во тоа време, трите владини пропагандни агенции биле разделени сè додека не биле обединети под КВИ на 13 јуни 1942 година, со [[Извршна наредба (САД)|Претседателска извршна наредба]].<ref name=HaK96/> Понатаму, одделот на писатели, предводен од МекЛиш, бил под притисок затоа што не успеал да достави порака разбирлива за луѓе со различна интелигенција. По завршувањето, делата на Роквел биле накратко изложени во Вест Арлингтон Грејнџ пред да бидат доставени до „Поуст“ во Филаделфија.<ref name=MaM51>Мареј и МекКејб, стр. 51.</ref> Серијата пристигнала во Филаделфија во јануари 1943 година.<ref name=MaM59>Мареј и Мекејб, стр. 59.</ref> На Рузвелт му биле прикажани сликите на почетокот на февруари, а „Поуст“ побарал одобрение од Рузвелт за серијата слики и есеи. Рузвелт одговорил и со лично писмо до Роквел и со „официјално“ писмо со препорака до „Поуст“ од 10 февруари.<ref name=MaM60>Мареј и Мекејб, стр. 60.</ref> Рузвелт му наложил на „Поуст“ да го преведе КВИ есеите на странски јазици за да можат да им бидат презентирани на лидерите во [[Обединетите нации]].<ref name=MaM61/> „Слободите“ биле објавени во серија од четири изданија во боја, на цела страница, секое придружено со есеј со ист наслов. Панелите биле објавени во последователни недели по редоследот што одговарало на говорот на Рузвелт:<ref name=MaM61/> „Слобода на говорот“ (20 февруари), „Слобода на вероисповед“ (27 февруари), „Слобода од немаштија“ (6 март) и „Слобода од страв“ (13 март). За авторите на придружните есеи, Хибс имал бројни опции со оглед на бројот на редовни соработници на „Поуст“.<ref name=MaM61/> == Последици == [[File:Four-Freedoms-OWI-composite-poster-1943.jpg|thumb|Постер од 1943 година со сите четири слики]] Кога серијата беше објавена, „The Saturday Evening Post“ добил милиони барања за [[препечатување]].<ref name=G140/> Тие произвеле 25.000 комплети, вклучувајќи ги и есеите и репродукциите во боја на сликите, продадени по цена од 0,25 долари ({{Inflation|US|0,25|1943|r=2|fmt=eq}}{{inflation-fn|US}}).<ref>Мареј и Мекејб, стр. 62.</ref> Според Роквел, КВИ се вклучил и произвел 2,5 милиони комплети постери на „Четирите слободи“ дури откако јавноста побарала препечатување.<ref name=AASfaWP>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9806E5D91E3CF937A25753C1A9679C8B63|title= Уметност/Архитектура; Мелем за ранетиот народ|access-date=7 април 2008 година|work=[[The New York Times]]|date=14 октомври 2001 година|author=Marling, Karal Ann|archive-url = https://web.archive.org/web/20080415212052/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9806E5D91E3CF937A25753C1A9679C8B63 |archive-date = 15 април 2008 година|url-status=dead}}</ref><ref name=ILTPP/> До крајот на војната, биле испечатени четири милиони постери.<ref name=HaK102/> И постерите „Слобода од страв“ и „Слобода од немаштија“ го имаа натписот „наши... за нив да се бориме“ и „Слобода на говорот“ и „Слобода на вероисповед“ имаше натпис воведен со „Купи воени обврзници“ и зборот „Зачувај“ пред соодветната слобода.<ref>{{cite web|url=http://www.nh.gov/nhsl/ww2/ww06.html|title=Наши да се бориме за–слобода од немаштија|access-date=7 декември 2008 година|publisher=Државна библиотека на Њу Хемпшир|work=Обединување на нацијата: Постери од Втората светска војна од Државната библиотека на Њу Хемпшир}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nh.gov/nhsl/ww2/ww05.html|title=Наши да се бориме за–слобода од страв|access-date=7 декември 2008 година|publisher=Државна библиотека на Њу Хемпшир|work=Обединување на нацијата: Постери од Втората светска војна од Државната библиотека на Њу Хемпшир}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nh.gov/nhsl/ww2/ww04.html|title=Зачувај слобода на говорот|access-date=декември 7, 2008|publisher=Државна библиотека на Њу Хемпшир|work=Обединување на нацијата: Постери од Втората светска војна од Државната библиотека на Њу Хемпшир}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nh.gov/nhsl/ww2/ww03.html|title=Save freedom of worship|access-date=7 декември 2008|publisher=Државна библиотека на Њу Хемпшир|work=Обединување на нацијата: Постери од Втората светска војна од Државната библиотека на Њу Хемпшир}</ref> Постои верзија од [[литографија]] од 1946 година на сликите од 1943 година, која ги прикажува сите четири слики под насловот „наши… за нив треба да се бориме“.<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/exhibits/treasures/trm142.html|title=Четирите слободи на Роквел|access-date=7 декември 2008|date=9 април 2003|publisher=[[Библиотека на Конгрес]]}}</ref> Четирите слободи биле издадени како постери од [[Печатницата на Владата на Соединетите Американски Држави]] и како [[поштенски марки]] од [[Поштенската служба на Соединетите Американски Држави]].<ref name=ANRT/> Тие биле користени како комеморативни корици за воени обврзници и поштенски марки понудени за време на изложбата на воени обврзници.<ref name=C313/> Марките не треба да се мешаат со поштенската марка „Четири слободи“ од 12 февруари 1943 година, издадена од друг уметник, издадена од еден цент.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zQMJAQAAMAAJ&q=one-cent+%22four+freedoms%22+stamps|title= Туркање на пликот: уметноста на поштенската марка|publisher=[[Музеј Норман Роквел]]|page=8|year=2000|asin=B001BHDYPY|author1=Мегс, Филип Б. |author2=Хауард Е. Пејн|display-authors=etal}}</ref> Верзиите на Роквел биле издадени во сет од четири марки од педесет центи во 1994 година, на 100-годишнината од раѓањето на Роквел.<ref>{{cite web|url=http://www.deseretnews.com/article/370929/5-US-STAMPS-HONOR-ARTIST-NORMAN-ROCKWELL-100-YEARS-AFTER-HIS-BIRTH.html?pg=all|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116134759/http://www.deseretnews.com/article/370929/5-US-STAMPS-HONOR-ARTIST-NORMAN-ROCKWELL-100-YEARS-AFTER-HIS-BIRTH.html?pg=all|url-status=dead|archive-date=16 јануари, 2014|title=5 Американски поштенски марки му оддаваат почит на уметникот Норман Роквел 100 години по неговото раѓање|access-date=16 јануари 2014|date=19 август 1994|work=[[Deseret News]]|author=Kronish, Syd}}</ref> „Слобода од сиромаштија“ била вклучена како слика на корицата на книгата од 1946 година „Норман Роквел, илустратор“, напишана кога Роквел беше „на врвот на својата слава како најпопуларен илустратор во Америка“.<ref name=NRI/> До 1972 година, ова издание од 1946 година било во своето седмо издание.<ref name=NRI>Гуптил, стр. vi, 140–149.</ref> Иако сликите првично биле тесно поврзани со Рузвелт и американската кауза во Втората светска војна, сликите сега развиле независен иконски идентитет во [[учебник]] и на [[вратоврски|вратоврски]], како и во културниот и општествено ткиво.<ref name=HaK102/> До крајот на 20 век, 25 милиони луѓе ги купиле Роквеловите „Четири слободи“ графики.<ref name=NRR>{{cite web|url=http://www.newsweek.com/id/90208|title=Норман Роквел повторно во посета|access-date=7 април 2008 година|date=15 ноември 1999 година|work=[[Newsweek]]|author=Плагенс, Питер}}</ref>Со текот на времето, серијата станала широко дистрибуирана во форма на постер и станала инструментална во Акцијата за воени обврзници на владата на САД. Воените обврзници се „должнички хартии од вредност издадени од влада за финансирање на воени операции и други трошоци во време на војна“.<ref>{{Cite web|title=War finance|url=https://www.britannica.com/topic/war-finance|access-date=4 January 2021|website=Britannica}}</ref> Роквел забележал дека серијата му оставила емоционален данок, велејќи дека делата биле „сериозни слики кои ја вшмукувале енергијата од мене како багери, оставајќи ме зашеметен и целосно уморен“. Неговата последователна задача била да ја создаде корицата за „Прво априлски шеги“ од 1943 година, што било многу порелаксирачко.<ref name=MaM51/> По објавувањето на „Четирите слободи“, Роквел бил замолен за различни дела. Претставничката на Масачусетс [[Едит Нурс Роџерс]] предложи конгресна резолуција за прогласување на петта слобода: „Слобода на приватно претприемништво“.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 65.</ref> Претседателот на Меѓурасната конференција во Бронкс [[Родерик Стивенс (активист)|Родерик Стивенс]], побарал услуги од Роквел за да ја истакне потребата од подобрени меѓурасни односи во серија што ќе ги надополни оригиналните „Четири слободи“. Роквел и Стивенс комуницирале и, во текот на својата кариера, Роквел размислувал и ги прикажувал расните односи во неколку дела, но не како серија.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 66.</ref> == Акција за воени обврзници == Помеѓу 1941 и 1946 година, Министерството за финансии на Соединетите Американски Држави спроведе осум акции за воени заеми за да ја промовира продажбата на воени обврзници за финансирање на напорите на Америка во Втората светска војна. Владата користеше неколку форми на барање, рекламирање и маркетинг, како што се изложби на [[носач на авиони]]. За Седмиот воен потег за заем, тие користеа директни апели од сите петѕвездени генерали и адмирали ([[Џорџ Маршал]], [[Двајт Ајзенхауер]], [[Даглас Макартур]], [[Хенри Х. Арнолд]], [[Ернест Кинг]], [[Честер В. Нимиц]] и [[Вилијам Д. Лихи]]),<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775640,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090811003309/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775640,00.html|url-status=dead|archive-date=11 август 2009 година|title=За Обединета Луѓе|датум-на-пристап=19 декември 2008 година|датум=28 мај 1945 година|списание=[[Time (списание)|Time]]|url-пристап=претплата }}</ref><ref>{{цит списание|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,852208,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090516034916/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,852208,00.html|url-статус=мртов|датум-на-архива=16 мај 2009 година|наслов=Мисија: Продажба на обврзници|датум-на-пристап=19 декември 2008 година|датум=21 мај 1945 година|списание=[[Time (списание)|Time]]|url-пристап=претплата }}</ref> и користеше комеморативна слика од обврзница на [[Френклин Делано Рузвелт]] во Осмиот воен поход за заем.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775696,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090811003314/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775696,00.html|url-status=dead|archive-date=11 август 2009 година|title=Само пустини|access-date=19 декември 2008 година|date=28 мај 1945 година|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url-access=subscription }}</ref> Маркетинг обидите биле доста разновидни дури и во рамките на еден воен поход за заем.<ref>{{cite списание|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,932136,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20081214160031/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,932136,00.html|url-status=dead|archive-date=14 декември 2008 година|title=Морковот, стапот|access-date=19 декември 2008 година|date=4 октомври 1943 година|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url-access=subscription }}</ref> Воените обврзници се сметале за клучни во подигнувањето на националниот морал, со тоа што им се давало можност на граѓаните да ги поддржат воените напори. Тие го поттикнале патриотизмот и биле добар маркетиншки инструмент за собирање поддршка.<ref name=MaM70>Мареј и Мекејб, стр. 70.</ref> Не само што познатите личности ги промовирале обврзниците бесплатно, туку поголемиот дел од времето во емисијата и рекламниот простор биле донирани.<ref name=MaM71>Мареј и Мекејб, стр. 71.</ref> Првата акција за воени заеми, позната како „Акција за заеми за победа“, започнала на почетокот на 1942 година. Била иницирана од Рузвелт и [[секретарот за финансии на Соединетите Американски Држави]] [[Хенри Моргентау Џуниор|Хенри Моргентау]] и собрале 13 милијарди долари.<ref name=MaM69>Мареј и Мекејб, стр. 69.</ref> И покрај успехот, само 35% од Американците ги разбрале целите на војната.<ref name=MaM70/> Помеѓу јануари и април 1943 година, „Поуст“ и [[Министерството за финансии на Соединетите Американски Држави]] соработувале за да ја испланираат турнејата „Втората воена обврзница“, која ги вклучувала „Четирите слободи“.<ref name=MaM71/> Илјадници луѓе се пријавиле како доброволци да бидат дел од „Воената обврзница“, а „Поуст“ ги искористиле своите ресурси за да ја промовираат турнејата.<ref name=MaM72>Мареј и Мекејб, стр. 72.</ref> Во 1943 година, „Сатурдеј Ивнинг Пост“ ги донирал „Четирите слободи“ на Драјвот за заем од Втората војна.<ref>{{cite web|url=http://www.rosietheriveter.org/painting.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080419115703/http://www.rosietheriveter.org/painting.htm|archive-date=19 април 2008 година|title=Сликата „Рози закључувачката“ од Роквел е продадена на аукција|access-date=7 април 2008 година|publisher=RosieTheRiveter.org}}</ref> КВИ ја презеде водечката улога во маркетингот на Драјвот за бонд. Користејќи список на познати личности од сите ѕвезди и Мобилизацијата на холивудските писатели, тие создадле радио драматизација од март 1943 година преку нивниот „Театар на слободниот свет“. КВИ произведувале и дистрибуирале постери од Четирите слободи до 400.000 трговци на мало преку [[Извидниците на Америка|Извидниците]] и почнал да добива 2.000 дневни барања за постери.<ref name=MaM74>Мареј и Мекејб, стр. 74.</ref> Турнејата започнала на 26 април 1943 година, во Хехтс.<ref name=MaM77>Мареј и Мекејб, стр. 77.</ref> Роквел бил присутен на дебито за да има задолжителни појавувања пред амбасадори и достоинственици и да потпишува автограми. Во следните денови, тој ги скицирал луѓето во чекалната на [[Белата куќа]] користејќи јаглен.<ref name=MaM77/> Поради затегнатите односи со „Пост“, секретарот Моргентау не присуствувал на дебито.<ref name=MaM78>Мареј и Мекејб, стр. 78.</ref> Претставата се одржувала единаесет дена во Вашингтон, со широк спектар на свечени свечености,<ref name=MaM80>Мареј и Мекејб, стр. 80.</ref> како што се гости и забавувачи на секој час, хорски настапи и изложби на воени единици.<ref name=MaM79>Мареј и Мекејб, стр. 79.</ref> Втората станица од турнејата се совпадна со 75-годишнината од [[Стробриџ и Клотиер]] во Филаделфија. [[Боб Хоуп]], [[Бинг Крозби]] и Дурант биле меѓу познатите личности што присуствувале.<ref name=MaM85>Мареј и Мекејб, стр. 85.</ref> Турата пристигнала во [[Рокфелер центарот]] во Њујорк на 4 јуни со свечености на кои учествувала и [[Кејт Смит]].<ref name=MaM85/> Турата пристигнала во Бостон на 19 јуни во [[Филенс]].<ref name=MaM86>Мареј и Мекејб, стр. 86.</ref> Следните станици ги вклучувале Бафало (12 јули), Рочестер, Њујорк (2 август) и Питсбург (8 септември).<ref name=MaM87>Мареј и Мекејб, стр. 87.</ref> На Средниот Запад, претставата запрела во Детроит (27 септември), Кливленд (25 октомври) и Чикаго (11 ноември).<ref name=MaM88>Мареј и Мекејб, стр. 88.</ref> Други застанувања на Средниот Запад и Западот биле Сент Луис (16 декември), Њу Орлеанс (16 јануари 1944 година), Далас (27 јануари), Лос Анџелес (12 февруари), Портланд, Орегон (27 март) и Денвер (1 мај).<ref name=MaM90>Мареј и Мекејб, стр. 90–91.</ref> Купувачите на обврзници добиле комплети репродукции во боја.<ref name=MaM79/> За време на турнејата низ 16 градови, во која учествувале разни познати личности, јавни службеници и забавувачи,<ref name=G140/> приближно 1,2 милиони луѓе низ САД ги виделе сликите, што помогнало да се соберат 132 милиони долари<ref name=C313/> за воените напори преку продажба на воени обврзници. Според „[[Њујоркер]]“ во 1945 година, „Четирите слободи“ „јавноста ги примила со поголем ентузијазам, можеби, од која било друга слика во историјата на [[Визуелната уметност на Соединетите Американски Држави|Американската уметност]]“.<ref name=HaK102/><ref name=MAMPFAIRaHfFEiNH>{{цитирај соопштение за медиумите|url=http://www.michenermuseum.org/press/?item=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415050514/http://www.michenermuseum.org/press/?item=2007-08-08|archive-date=15 април 2008 година|title=Музејот на уметност Михенер ги спојува познатите американски илустратори Роквел и Харгенс за есенски изложби во Њу Хоуп |publisher=Уметноста на Џејмс А. Михенер Музеј|access-date=7 април 2008 година|url-status=uzurped|date=8 август 2007 година}}</ref> На Роквел му се припишува придонесот за успехот на воените напори.<ref name=G140/> Сепак, Роквел учествувал во турнејата за воени обврзници само кога тоа му било погодно за неговите други интереси.<ref name=C314/> Тој не патувал со турнејата која траела една година.<ref name="MaM80"/> == Критички прием == Роквел се смета за „типичен американски средновечен уметник“ од [[Мајкл Кели (уредник)|Мајкл Кели]].<ref>{{цитирај вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CEEDE1139F931A25754C0A964958260 |title=Кандидатите како културни мршојадци|access-date=8 април 2008 година|date=12 јули 1992 година|work=[[The New York Times]]|author=Кели, Мајкл}}</ref> Како уметник, тој е [[илустратор]], а не [[ликовен]] сликар. Иако неговиот стил е [[сликарски]], неговите дела се создаваат со цел масовна репродукција и се создаваат со намера да се достави заедничка порака до гледачите преку детален наративен стил.<ref name=AAaA/><ref name=NRR/> Понатаму, огромното мнозинство од делата на Роквел биле гледани во репродуциран формат и речиси никој од неговата современа публика никогаш не го видел неговото оригинално дело.<ref name=AAaA/><ref name=AV/> Исто така, стилот на Роквел на [[Реализам (визуелни уметности)|реализам]] во малите градови во зафрлените [[Нова Англија]], познат како [[Регионализам (уметност)|регионализам]], понекогаш се сметал за несоодветен на претстојниот бран на [[апстрактна уметност|апстрактна]] [[модерна уметност]].<ref name=NRR/><ref name=AitME>Демпси, стр. 165.</ref> Некои велат дека неговиот реализам е толку директен што се воздржува од користење уметничка лиценца.<ref name=NRR/> [[Џон Канадеј]], уметнички критичар од „[[Њујорк тајмс]]'','' вели ''„Рембрант од Панкин' Крик“'' поради неговата одбивност кон пороците на животот во големиот град.<ref><nowiki>{{цитирајте вести|url=</nowiki>https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/03/23/80786398.pdf|title=Ретроспектива на Роквел во Бруклин|access-date=19 декември 2008 година|date=23 март 1972 година|work=[[The New York Times]]|author=Канадеј, Џон | format=PDF, потребна е претплата}</ref> [[Дејв Хики]] го исмејувал Роквел за сликање без интонации.<ref name="NRR" /> Некои критичари, исто така, ја сметаат неговата сентиментална и носталгична визија за несоодветна со суровите реалности на американскиот живот, како што е [[Големата депресија]].<ref name="AAaA">Рајт, стр. 122–123.</ref> [[Дебора Соломон]] ги смета делата како ''„засновани на возвишени граѓански принципи“, но наместо да се занимаваат со завојуваните патриоти, тие презентираат теми со „граѓански и семејни ритуали“ за „емблематични сцени“.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/11/03/travel/norman-rockwells-new-england.html|title=Нова Англија на Норман Роквел|access-date=5 јануари 2014 година|date=1 ноември 2013 година|author=Соломон, Дебора|work=[[The New York Times]]}}</ref>'' Уредничката на ''Поуст'', Хибс, рекла дека ''Четирите слободи'' биле „инспирација{{nbsp}}... на истиот начин како што часовникот од старата [[Сала на независноста]], која можам да ја видам од прозорецот на мојата канцеларија, ме инспирира“.<ref name=MaM59/> Рузвелт му пишал на Роквел „Мислам дека направивте одлична работа во тоа што му ги доближи на обичниот, секојдневен граѓанин обичните, секојдневни вистини зад Четирите слободи{{nbsp}}... Ви честитам не само за извршувањето, туку и за духот што ве поттикна да го дадете овој придонес кон заедничката кауза за послободен, посреќен свет“.<ref name=MaM60/> Рузвелт му пишал на ''Поуст'': „Ова е првиот сликовит приказ што го видов на цврсто американските вредности содржани во правата на слобода на говор и слободно богослужение и нашите цели за слобода од страв и немаштија“.<ref name=MaM61>Мареј и Мекејб, стр. 61.</ref> Рузвелт, исто така, напишал за соодветните есеи: „Нивните зборови треба да ги инспирираат сите што ги читаат со подлабоко ценење на начинот на живот што се стремиме да го зачуваме“.<ref name=MaM61/> „Четирите слободи“ се можеби најпознатото дело на Роквел.<ref name=HaK95>Хенеси и Кнутсон, стр. 95.</ref> Некои велат дека на „Четирите слободи“ на Роквел им недостасува уметничка зрелост. Други посочиле на универзалноста на „Слободата на религијата“ како вознемирувачка за верниците од одредени вери.<ref name=ILTPP>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,766759,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716104913/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,766759,00.html|url-status=dead|archive-date=16 јули 2007 година|title=Сакам да им угодувам на луѓето|access-date=7 април 2008 година|date=21 јуни 1943 година|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url-access=subscription }}</ref> Други се пожалиле дека тој [[идеализам|идеализирал]] американскиот живот затоа што со Прикажувајќи здрави, здрави и среќни чувства, Роквел го прикажал доброто што се памети или посакува, но избегнувајќи ја бедата, сиромаштијата и социјалните немири, тој не успеал да покаже контрола врз лошите и грдите делови од американскиот живот.<ref name=AAaA/> Одговорот на Роквел на оваа критика бил: „Го сликам животот каков што би сакал да биде“.<ref name=AAaA/> Роквел стави до знаење дека се надева дека ова ќе бидат негови ремек-дела, но бил разочаран.<ref name=C313/> Сепак, тој бил задоволен од јавното прифаќање на серијата и дека серијата можела да послужи за таква патриотска цел.<ref name=C314>Клариџ, стр. 314.</ref>[[Лаура Клариџ]] смета дека можеби ќе ја постигнел својата амбиција доколку ги следел „тивките мали сцени“ по кои подоцна станал познат.<ref name=C313/> Иако сите четири слики биле наменети да го промовираат патриотизмот во време на војна, „Слобода од немаштија“, која прикажува постара двојка како служи дебела мисирка на она што изгледа како маса со среќни и желни деца и внуци, му дала на идиличниот „Норман Роквел [[Денот на благодарноста]]“ исто толку важно место во промовирањето на семејното заедништво, мирот и изобилството како [[Холмарк божиќни филмови|Холмарк филмови]] за Божиќ.<ref name=ANRT/> Некои велат дека „Четирите слободи“ не биле во можност да ја издржат улогата на „илустрирање на грандиозни концепти со скромни корелативи“ затоа што се премногу гласни.<ref name=C313>Клариџ, стр. 313.</ref> Успехот на приказите на Роквел се должел на неговата употреба на долгогодишните американски културни вредности за единство и почитување на одредени институции, додека користеле симболи што ѝ овозможуваа на широката публика да се идентификува со неговите слики.<ref name=ERIC/> Оваа разбирливост ја направи една крајност на скалата на уметничка сложеност кога се споредува серијата со современата уметност. Било дијаметрално спротивно на апстрактната уметност и далеку од интригите на [[надреализмот]].<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775761,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090811003319/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775761,00.html|url-status=dead|archive-date=11 август 2009 година|title=САД и Обединетите нации|access-date=8 април 2008 година|date=4 јуни 1945 година|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url-access=subscription }}</ref> Во 1999 година, [[Високиот музеј на уметност]] и [[Норман Роквел Музеј]] ја организирал првата сеопфатна изложба за кариерата на Роквел, која започнала во Музејот Хај на 6 ноември 1999 година, а потоа во [[Чикашкото Историско Друштво]], [[Галеријата на уметност Коркоран]], [[Музејот на уметност во Сан Диего]], [[Музејот на уметност Феникс]] и Музејот Норман Роквел, пред да заврши во [[Музејот Соломон Р. Гугенхајм]] на 11 февруари 2002 година.<ref name=TW/><ref>Хенеси и Натсон, стр. 4.</ref> Иако постои долга историја на критичари на Роквел, за време на оваа турнеја на изложбата „Норман Роквел: Слики за американскиот народ“, посетеноста била рекордна, а критиките биле доста поволни. Носталгијата се чинело дека предизвика малку ревизионизам во уметничкиот свет, според ''[[The New York Times]]'', кој рече: „Чудно е ентузијастичкиот прием на изложбата од страна на уметничкиот свет, кој во пена од ревизионизам се препушта на она што некогаш го презираше: удобните, народни наративни визии на самопонижувачкиот илустратор{{nbsp}} ..."<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B06EFDC1131F93BA15753C1A9679C8B63|title= Огледало, огледало; Rockwell, Irony-Free|access-date=8 април 2008 година|date=28 октомври 2001 година|work=[[The New York Times]]|author=Green, Penelope}}</ref> Некои ја оцениле презентацијата на Роквел како донекаде покровителска, но повеќето биле задоволни. „Њујоркер“ забележал две години подоцна: „Тие биле прифатени од јавноста со поголем ентузијазам, можеби, од која било друга слика во историјата на американската уметност“.<ref name=C313/> Клариџ забележува дека серијата е пример во кој збирот е поголем од неговите делови. Таа забележува дека инспирацијата делумно доаѓа од нивната кумулативна „тежина“.<ref name=C313/> == Потекло == [[File:Freedom of expression, of religion, from want, from fear everywhere in the world LCCN98517353.jpg|thumb|upright=0.9|Постер што ги промовира Рузвелтовите четири слободи (1941)]] По изложбата на воени обврзници од 1943–44 година, „Четирите слободи“ патувале низ земјата понатаму со воз во специјално дизајниран вагон. Во текот на 1950-тите, „Четирите слободи“ виселе во канцелариите на Хибс во „Пошта“. Хибс се пензионирал во 1961 година и до времето кога „Поштата“ била прекината во 1969 година, Роквел повторно ги добил оригиналните слики.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 96.</ref> Норман Роквел [[завештание|ја завештал]] својата лична колекција на Музејот Норман Роквел во 1973 година за „унапредување на ценењето на уметноста и [[уметничкото образование]]“.<ref name=C/> Оваа колекција ги вклучувала сликите „Четирите слободи“.<ref name=C>{{cite web|url=http://www.nrm.org/page31|title=Collections|access-date=8 април 2008 година|publisher=[[Музеј Норман Роквел]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20070630081651/http://www.nrm.org/page31 |archive-date = 30 јуни 2007 година|url-status=dead}}</ref> Делата останале изложени во Музејот Норман Роквел во куќата „Олд Корнер“ речиси 25 години.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 98.</ref> Во 1993 година, кога Музејот Роквел се преселил од својата оригинална локација, „Четирите слободи“ биле изложени во централната галерија на новиот музеј.<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE2DA1131F930A25755C0A965958260 |title= На совршен ден, се отвора музеј на Норман Роквел|access-date=8 април 2008 година|date=13 јуни 1993 година|work=[[The New York Times]]|author=Grimes, William}}</ref> == Изложби == „Четирите слободи“ биле широко изложени како дел од акцијата за заем од Втората светска војна во шеснаесет градови во 1943 година, а потоа биле дел од други тури и изложби.<ref name=MAMPFAIRaHfFEiNH/> Тие биле врв на првата сеопфатна изложба на Роквел, насловена како „Норман Роквел: Слики за американскиот народ“, што било турнеја во седум градови од ноември 1999 година до февруари 2002 година.<ref name=TW/><ref name=NRR/> Тие се вратиле во Уметничката галерија Коркоран, дел од турнејата „Слики за американскиот народ“, за изложба во соработка со големото отворање на [[Националниот споменик на Втората светска војна]] во 2004 година.<ref>{{цитирајте вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D05E1DE1630F93BA15750C0A9629C8B63 |title= Патничко предупредување; Споменик се издига на трговскиот центар|access-date=8 април 2008 година|date=28 март 2004 година|work=[[The New York Times]]|author=Вангелова, Луба}}</ref> Покрај тоа што биле вклучени во разни турнеи, „Четирите слободи“ биле тема на книга од 144 страници во 1993 година, по повод педесетгодишнината од нивното производство.<ref>{{cite web|url=http://www.scoutingmagazine.org/issues/9810/d-news.html|title=News Briefs|access-date=11 април 2008 година|date=октомври 1998 година|publisher=[[Boy Scouts of America]]|work=Scouting Magazine|editor=Piasky, Jeff }}</ref> Покрај изложбите на „Четирите слободи“ од Роквел, имал и трибјут изложби на дела од други уметници кои ги прикажуваат овие теми. На пример, во 2008 година во музејот [[Волфсонијан-FIU|Волфсонијан]] на [[Меѓународниот универзитет во Флорида]], 60 уметници изложиле 80 дела што ги претставувале нивните погледи на „Четирите слободи“.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/07/09/arts/design/09rock.html|title=Роквел повторно запишан за потемното расположение на нацијата|access-date=5 јануари 2014 година|date=9 јули 2008 година|work=[[The New York Times]]|author=Кејв, Дамиен|url-access=subscription }}</ref> Други уметници, како што е [[Томас Кинкејд]], пронашле индивидуална инспирација во патриотските дела на Роквел, што резултирало со користење на различни симболи во нивните дела за да презентираат слични теми.<ref>{{cite книга|url=https://books.google.com/books?id=OZIiVvxIuBEC&pg=PA76|наслов=Томас Кинкејд: Уметникот во трговскиот центар|isbn=978-0-8223-4852-8|страница=76|издавач=Duke University Press Books|година=2011|автор=Бојлан, Алексис Л.}}</ref> ==Наводи== ===Цитати=== {{reflist}} === Bibliography === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Claridge |first=Laura |year=2001 |title=Norman Rockwell: A Life |url=https://archive.org/details/normanrockwellli0000clar |url-access=registration |chapter=21: The Big Ideas |pages=[https://archive.org/details/normanrockwellli0000clar/page/303 303]–314 |publisher=Random House |isbn=0-375-50453-2 }} * {{cite book |last1=Collins |first1=Judith |last2=Welchman |first2=John |last3=Chandler |first3=David |last4=Anfam |first4=David A. |year=1983 |title=Techniques of Modern Art |chapter=1941–1960 |page=[https://archive.org/details/techniquesofmode0000unse/page/115 115] |publisher=Chartwell Books Inc. |isbn=0-89009-673-2 |chapter-url=https://archive.org/details/techniquesofmode0000unse/page/115 }} * {{cite book |last=Dempsey |first=Amy |year=2002 |title=Art in the Modern Era |chapter=1918–1945: American Scene |page=165 |publisher=Harry N. Abrams, Inc. |isbn=0-8109-4172-4 }} * {{cite book |last=Guptill |first=Arthur L. |orig-year=1946 |year=1992 |title=Norman Rockwell, Illustrator |pages= vi, 140–149 |publisher=Watson-Guptill Publications |oclc=731277816}} * {{cite book |last1=Hennessey |first1=Maureen Hart |last2=Knutson |first2=Anne |year=1999 |title=Norman Rockwell: Pictures for the American People |chapter=The Four Freedoms |publisher=Harry N. Abrams, Inc. with [[High Museum of Art]] and [[Norman Rockwell Museum]] |isbn=0-8109-6392-2 |url=https://archive.org/details/normanrockwellpi00henn }} * {{cite book |last=Hughes |first=Robert |author-link=Robert Hughes (critic) |year=1997 |title=American Visions: The Epic History of Art in America |url=https://archive.org/details/americanvisionse0000hugh |url-access=registration |chapter=The Empire of Signs |pages=[https://archive.org/details/americanvisionse0000hugh/page/508 508–509] |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=0-679-42627-2 }} * {{cite book |last1=Murray |first1=Stuart |last2=McCabe |first2=James |year=1993 |title=Norman Rockwell's Four Freedoms |publisher=Gramercy Books |isbn=0-517-20213-1 }} * {{cite book |last=Schick |first=Ron |year=2009 |title=Norman Rockwell: Behind The Camera |publisher=Little, Brown and Company |isbn=978-0-316-00693-4 }} * {{cite book |last=Solomon |first=Deborah |year=2013 |title=American Mirror: The Life and Art of Norman Rockwell |chapter=Fifteen: The ''Four Freedoms'' (May 1942 to May 1943) |pages=[https://archive.org/details/americanmirrorli0000solo/page/201 201–220] |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-11309-4 |chapter-url=https://archive.org/details/americanmirrorli0000solo/page/201 }} * {{cite book |last=Wright |first=Tricia |year=2007 |title=American Art and Artists |chapter=The Depression and World War II |pages=[https://archive.org/details/smithsonianqaame00tric/page/122 122–123] |publisher=HarperCollins Publishers |isbn=978-0-06-089124-4 |chapter-url=https://archive.org/details/smithsonianqaame00tric/page/122 }} * {{cite book |year=1976 |title=The Story of America: Over 150 Momentous Events Depicted in Great American Art |chapter=Sustaining Vision |pages=178–179 |publisher=Country Beautiful Corporation |isbn=0-87294-047-0 }} {{refend}} == Надворешни врски == * {{Commons category-inline|Четири слободи (Роквел)}} {{Франклин Д. Рузвелт}} [[Категорија:1943 во политиката]] [[Категорија:1943 во Обединетите Држави]] [[Категорија:Слики од 1943 година]] [[Категорија:Американска пропаганда за време на Втората светска војна]] [[Категорија:Културна историја на Втората светска војна]] [[Категорија:Четири слободи]] [[Категорија:Културни прикази на Франклин Д. Рузвелт]] [[Категорија:Слики од Норман Роквел]] [[Категорија:Слики во Музејот Норман Роквел]] [[Категорија:Политика на Втората светска војна]] [[Категорија:Министерство за финансии на Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Втората светска војна и медиумите]] [[Категорија:Дела првично објавени во The Saturday Evening Post]] asjjtowr52a9tmunxvnporkvg9zqh5j 5575233 5575231 2026-06-11T07:55:27Z BosaFi 115936 /* Надворешни врски */ 5575233 wikitext text/x-wiki {{Infobox artwork | title = Четири слободи | image = {{Image array|width=160|height=220|perrow=2|font-size=100% | image1 = "Freedom of Speech" - NARA - 513536.jpg|caption1 = ''[[Слобода на говор (слика)|Слобода на говор]]'' | image2 = "Freedom of Worship" - NARA - 513537.jpg|caption2 = ''[[Слобода на вероисповед (слика)|Слобода на вероисповед]]'' | image3 = "Freedom From Want" - NARA - 513539.jpg |caption3 = ''[[Слобода од сиромаштија]]'' | image4 = "Freedom from Fear" - NARA - 513538.jpg|caption4 = ''[[Слобода од страв (слика)|Слобода од страв]]'' }} | caption = Серија од четири платна прикажана според датумот на објавување | artist = [[Норман Роквел]] | year = {{start date and age|1943}} | material = [[Масло на платно]] | dimensions = Сите биле по 116.2см на 90.2см | museum = [[Музеј Норман Роквел]] | city = [[Стокбриџ, Масачусетс]], САД }} '''''Четирите слободи''''' е [[Сериска слика|серија]] од четири слики со масло направени во 1943 година од американскиот уметник [[Норман Роквел]]. Сликите—''[[Слобода на говор (слика)|Слобода на говор]]'', ''Слобода на вероисповед'', ''[[Слобода од немаштија]]'' и ''[[Слобода од страв (слика)|Слобода од страв]]''—секоја се приближно 116,2 на 90,2 цм,<ref name=S221>Шик, стр. 221.</ref> и сега се наоѓаат во [[Музејот Норман Роквел]] во [[Стокбриџ, Масачусетс]]. Четирите слободи се однесуваат на [[Четири слободи|Говорот за состојбата на Унијата]] на претседателот [[Франклин Д. Рузвелт]] од јануари 1941 година, во кое тој ги идентификувал основните [[човекови права]] кои треба да бидат универзално заштитени.<ref name=ANRT>{{cite web|url=http://www.cantonrep.com/index.php?ID=318935 |title=Денот на благодарноста на А. Норман Роквел|access-date=7 април 2008 година|date=13 ноември 2006 година|work=[[The Repository]]|location=Кантон, Охајо|author=Розенкрантц, Линда |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622025033/http://www.cantonrep.com/index.php?ID=318935 |archive-date=22 јуни 2008 година}}</ref><ref name=HaK95/> Темата била вклучена во [[Атлантската повелба]],<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7VjcHPR2lfcC&pg=PA49|title=2048: Договорот на човештвото за заеднички живот|author=Бојд, Кирк|isbn=978-1-4596-2515-0|page=12|publisher=ReadHowYouWant|year=2012}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mhhecYMgUNsC&pg=PA287|title=Случајот Кравченко: Војната на еден човек против Сталин|author=Керн, Гари|isbn=978-1-929631-73-5|page=287|publisher=Enigma Books|year=2007}}</ref> и станала дел од [[Повелбата на Обединетите нации]].<ref name=PFRAMtC/> Сликите биле репродуцирани во ''Сатурдеј Ивнинг Поуст'' во текот на четири последователни недели во 1943 година, заедно со есеи од истакнати мислители од тоа време. Тие станале врв на патувачката изложба спонзорирана од ''Поуст'' и [[Министерството за финансии на САД]]. Изложбата и придружните продажни акции на [[воени обврзници]] собрале над 132 милиони долари.<ref name=HaK102/> Оваа серија била камен-темелник на ретроспективни уметнички изложби што ја претставуваат кариерата на Роквел,<ref name=AAaA/><ref name=TW>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2000/06/12/arts/this-week.html|title= This Week|access-date=8 април 2008 година|date=12 јуни 2000 година|work=[[The New York Times]]|author=Ван Гелдер, Лоренс}}</ref> најпознатиот и најпопуларниот комерцијален уметник од средината на 20 век, но без критичко признание.<ref name=ANRT/><ref>Колинс, Велчман, Чендлер и Анфам, стр. 115.</ref> Ова се меѓу неговите најпознати дела,<ref name=HaK95/> и според некои извештаи станале негови најшироко дистрибуирани слики.<ref name=G140/> Едно време тие биле најчесто изложени во пошти, училишта, клубови, железнички станици и разни јавни и полујавни згради.<ref name=G140/> Критичкиот преглед на овие слики, како и на повеќето дела на Роквел, не бил целосно позитивен. Идиличниот и носталгичен пристап на Роквел кон [[Регионализмот (уметноста)|регионализмот]] го направил популарен илустратор, но малку ценет ликовен уметник за време на неговиот живот,<ref name=AAaA/><ref name=NRR/><ref name=AitME/> став што е сè уште распространет денес. Сепак, тој создал трајна ниша во општественото ткиво со „Слобода од сиромаштија“, симболичен за она што сега е познато како „Денот на благодарноста на Норман Роквел“.<ref name=ANRT/> == Говорот на Френклин Делано Рузвелт == {{Quote box | width = | bgcolor = #c6dbf7|aligncenter | quote = <poem>Во идните денови, кои се стремиме да ги обезбедиме, со нетрпение очекуваме свет заснован на четири основни човекови слободи. Првата е слобода на говор и изразување - насекаде во светот. Втората е слобода на секој човек да му се поклонува на Бога на свој начин - насекаде во светот. Третата е слобода од немаштија - што, преведено на светски термини, значи економски разбирања кои ќе ѝ обезбедат на секоја нација здрав мирен живот за нејзините жители - насекаде во светот. Четвртата е слобода од страв - што, преведено на светски термини, значи намалување на вооружувањето во светот до таква точка и на таков темелен начин што ниедна нација нема да биде во позиција да изврши чин на физичка агресија против кој било сосед - насекаде во светот. Тоа не е визија за далечен милениум. Тоа е дефинитивна основа за еден вид свет достижен во нашето време и генерација. Тој вид свет е токму спротивното на таканаречениот нов поредок на тиранија што диктаторите се стремат да го создадат со падот на бомба.</poem> | source = [[Франклин Д. Рузвелт|Франклин Делано Рузвелт]]<ref>''Congressional Record'', 1941, Vol. 87, Pt. I. according to {{cite web|url=http://www.wwnorton.com/college/history/ralph/workbook/ralprs36b.htm|title=The "Four Freedoms" Franklin D. Roosevelt's Address to Congress January 6, 1941, Chapter 36|access-date=December 18, 2008|publisher=W. W. Norton Publishing|date=February 4, 1997}}</ref> }} {{Listen |title=Состојба на Унијата (Четири слободи) (6 јануари 1941 година) |filename=FDR's 1941 State of the Union (Four Freedoms speech) Edit 1.ogg |description =[[Франклин Делано Рузвелт]] од 6 јануари 1941 година [[Обраќање за состојбата на Унијата]] во кое се претставува темата на [[Четирите слободи]] (почнувајќи од 32:02) |image=[[File:FDR in 1933.jpg|alt=Franklin Delano Roosevelt headshot|100px]] }} Во текот на својата политичка кариера, Рузвелт се залагал за човекови права.<ref name=PFRAMtC/> Во своето годишно [[обраќање за состојбата на Унијата]] до Конгресот на 6 јануари 1941 година, кое било одржано во време кога [[Нацистичка Германија]] окупирала голем дел од Западна Европа,<ref name=FF>{{cite web|url=https://www.archives.gov/exhibits/powers_of_persuasion/four_freedoms/four_freedoms.html|title=Четири слободи|access-date=18 декември 2008 година|publisher=[[Национална администрација за архиви и евиденција]]}}</ref> тој ги замолил американските граѓани да ги поддржат воените напори на различни начини. Ја искажал својата визија за подобра иднина, заснована на четири слободи: „Во идните денови што се стремиме да ги обезбедиме, се радуваме на свет заснован на четири основни човекови слободи“,<ref name=ANRT/><ref>{{cite web|url=http://www.thehastingscenter.org/from-four-freedoms-to-four-challenges|title=Од четири слободи до четири предизвици|access-date=8 април 2008 година|date=8 февруари 2008 година|author=Финс, Џозеф Џ.|publisher=Центарот Хејстингс|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815055321/https://www.thehastingscenter.org/from-four-freedoms-to-four-challenges/|archive-date=15 август 2018 година|url-status=dead}}</ref> некои традиционални и некои нови: [[слобода на говор]], [[слобода на вероисповед]], [[слобода од немаштија]] и [[слобода од страв]]. Обраќањето на Рузвелт за состојбата на Унијата од 6 јануари станало познато како неговиот „Говор за четирите слободи“, поради неговиот заклучок што ја опишуваше визијата на претседателот за ширење на американските идеали за [[индивидуална слобода|индивидуални слободи]] низ целиот свет, сумирани од овие четири слободи.<ref name=PFRAMtC>{{cite web|url=http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=false&doc=70|title=Годишната порака на претседателот Франклин Рузвелт (Четири слободи) до Конгресот (1941)|access-date=19 март 2014 година|publisher=[[Национална архива и администрација за евиденција]]}}</ref> Со други зборови, говорот на Рузвелт бил познат по „идентификувањето на целите на војната и откривањето на неговиот надежен поглед на повоениот свет“.<ref name=HaK95/> Говорот помогнал да се разбудат Конгресот и нацијата за ужасниот повик за војна, да се артикулираат идеолошките цели на неопходниот вооружен конфликт и да се апелира до универзалното американско верување во слободата.<ref name=FF/> На внатрешен план, Четирите слободи не биле нешто што Рузвелт можел да го постигне преку едноставно законодавство, иако тие обезбедиле тема за американското воено учество во војната.<ref name=HaK95/> Од Четирите слободи, единствените две опишани во [[Уставот на Соединетите Американски Држави]] биле слободата на говорот и слободата на вероисповед.<ref name=FSP>{{cite web|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052970203440104574406903628933162|title=Слобода на говорот - персонифицирана: инспиративната и трајна слика на Норман Роквел|access-date=31 декември 2013 година|date=10 октомври 2009 година|work=[[The Wall Street Journal]]|author=Кол, Брус|архива-url=https://web.archive.org/web/20141229175211/http://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052970203440104574406903628933162|датум-на-архива=29 декември 2014 година|url-статус=мртов|df=mdy-all}}</ref> == Роквел и Втората светска војна == [[Image:Rockwell-Norman-LOC.jpg|thumb|upright|[[Норман Роквел]] (пред 1923)]] Помеѓу 1916 и неговата спомен-корица од 16 декември 1963 година [[Џон Ф. Кенеди|Кенеди]],<ref name=NRMCCLPS>{{cite web|url=http://www.best-norman-rockwell-art.com/norman-rockwell-magazine-cover-list-1940-1980.html|title=Комплетен список на насловните страници на списанието Норман Роквел – шести дел: 1940 до 1980 година|access-date=11 април 2008 година|publisher=Best Norman Rockwell Art.com}}</ref> Роквел го создал списанието 322 насловни страни за ''Сатурдеј Ивнинг Поуст''<ref>Хенеси и Натсон, стр. 143.</ref> кое некогаш било најчитаното американско списание.<ref>{{цитирање веб|url=https://www.cjr.org/the_kicker/and_thats_the_way_it_was_febru_7.php|title=И така беше: 20 февруари 1943 година|датум на пристап=15 јануари 2014 година|датум=20 февруари 2013 година|работа=[[Колумбија журнализам ривју]]}}</ref><ref>{{цитирање веб|url=http://articles.philly.com/2012-12-20/business/35914743_1_post-new-editor-curtis-center|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927155955/http://articles.philly.com/2012-12-20/business/35914743_1_post-new-editor-curtis-center|url-status=dead|archive-date=27 септември 2013 година|title=PhillyDeals: Saturday Evening Post планира да се врати во Фила.|access-date=14 јануари 2014 година|date=20 декември 2012 година|work=[[Philadelphia Inquirer]]|author=DiStefano, Joseph N.}}</ref> Во пределектронската ера каде што масовното производство илустрацијата во боја на списанија било најпопуларната форма во медиумите, Роквел станал национално име, а до 1950-тите години бил конкурентен само со [[Волт Дизни]] за неговата блискост со јавноста меѓу визуелните уметници.<ref name=AV>Хјуз, стр. 508–509.</ref> За време на Првата светска војна, Роквел малку се тргнал настрана од попознатите илустратори под уредништво на [[Џорџ Хорас Лоример]], кој починал во 1937 година.<ref name=C306/> Неограничен од ограничувањата на Лоример, Роквел ја видел можноста да ги илустрира Четирите слободи како шанса на својот живот.<ref name=C306/> Насловите на Роквел го истакнувале човечкиот аспект на американските воени напори.<ref name=NRMCCLPS/> Илустрациите го поддржувале напорот со промовирање на [[воените обврзници]] и охрабрување на жените да работат, а мажите да се приклучат. Тие користеле теми на патриотизам, копнеж, менување на родовите улоги, повторно обединување, љубов, работа, заедница и семејство.<ref name=NRWC>{{цитирајте го соопштението за медиумите|url=http://www.philadelphiahistory.org/akm/press/photo/?action=viewPressRelease&id=e37709b0b7b228315ffd0c71ec17c9c3|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309020644/http://www.philadelphiahistory.org/akm/press/photo/?action=viewPressRelease&id=e37709b0b7b228315ffd0c71ec17c9c3|archive-date=9 март 2008 година|title=Воените корици на Норман Роквел|access-date=11 април 2008 година|publisher=Музеј на уметностите во Атвотер Кент Филаделфија}}</ref> Во својата улога како илустратор на списанија за време на војна, Роквел прави споредби со [[Винслоу Хомер]], Американски илустратор од граѓанската војна за ''[[Харперс Викли]]''.<ref name=AGPitNCTAIaaTfCVH>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/2004/3/04.03.01.x.html|title=Американско жанровско сликарство во деветнаесеттиот век: Предавање уметничко толкување како алатка за критичко гледање на историјата|access-date=5 април 2008 година|publisher=Јејл-Њу Хејвен Институт за наставници|author=Баучер, Џастин М.}}</ref> Четирите слободи станале важна тема за „Уметници за победа“.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 40.</ref> Конзорциумот бил една од неколкуте организации на уметници кои ѝ обезбедувале на владата промотивни уметнички дела за војната.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 41.</ref> Исто така, спонзорирале изложби за глобалниот мир.<ref name=MaM42>Мареј и Мекејб, стр. 42.</ref> Роквел бил перцепиран како аполитичен, но се залагал за „толеранција кон разликите, учтивост, љубезност и слободите што ги артикулираше Рузвелт“.<ref name=C304>Клариџ, стр. 304.</ref> Тој верувал дека слободите на Рузвелт вредат да се борат за нив,<ref name=C304/> и дал бројни уметнички придонеси во воените напори, освен „Четирите слободи“. Тој е широко познат по својот идеализиран фиктивен воен лик [[Вили Гилис]] и неговиот приказ на [[Рози Заковачката]]. Некои од неговите други воени дела се познати по име, како што се „Воени вести“ и „Војник за враќање дома“.<ref name=MAMPFAIRaHfFEiNH/> Тој бил одговорен за поттикнување на индивидуална парична поддршка за војната преку постери како „Побрзајте го враќањето дома“ од 1943 година.<ref>Одржлива визија, стр. 178–179.</ref> == Composition == {{Quote box | width = 18em | bgcolor = #c6dbf7 | quote = Работата беше преголема за мене{{nbsp}}... Требаше да ја заврши Микеланџело. | source = —[[Норман Роквел]]<ref name=G140>Guptill, p. 140.</ref> }} „Четирите слободи“ на Роквел - слобода на говорот, „Слобода на вероисповед“, „Слобода од немаштија“ и „Слобода од страв“ - првпат биле објавени на 20 февруари, 27 февруари, 6 март и 13 март 1943 година, заедно со нарачани есеи од водечки американски писатели и историчари ([[Бут Таркингтон]], [[Вил Дурант]], [[Карлос Булосан]] и [[Стивен Винсент Бенет]], соодветно).<ref name=NRFF>{{cite web|url=http://www.countrymanpress.com/titles/NormanRockwellsFourFreedoms.html |title=Четирите слободи на Норман Роквел |access-date=11 април 2008 година |publisher=The Countryman Press |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070814161913/http://www.countrymanpress.com/titles/NormanRockwellsFourFreedoms.html |archive-date=14 август 2007 }}</ref> Роквел користел живи модели за сите свои слики.<ref>Шик, стр. 17.</ref> Во 1935 година, тој почнал интензивно да користи [[црно-бели]] фотографии од овие живи модели,<ref name=S19>Шик, стр. 19.</ref> иако јавно не открил дека го сторил тоа сè до 1940 година.<ref>Шик, стр. 18.</ref> Употребата на фотографија ги проширила можностите за Роквел, кој можел да бара од моделите да позираат во позиции што можеле да ги држат само за кратки временски периоди. Тој исто така можел да создава дела од нови перспективи, а „Четирите слободи“ претставувале „ниска гледна точка на „Слободата на говорот“, до крупниот план во „Слобода на богослужба“, средниот план во „Слобода од страв“ и широкиот агол во „Слобода од немаштија“.<ref name=S19/> Во 1939 година, Роквел се пресели во [[Арлингтон, Вермонт]], заедница пријателски настроена кон уметниците, домаќин на [[Роберт Фрост]], [[Роквел Кент]] и [[Дороти Канфилд Фишер]].<ref name=S19/> За преселбата од [[Њу Рошел, Њујорк]], Роквел рекол: „Бев немирен{{nbsp}}... Градот [Њу Рошел] изгледаше обоен со сè што ми се случуваше“. Во Њу Рошел, тој издржал развод и брзо се снаоѓал со публиката.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 12.</ref> Уметниците [[Џон Карлтон Атертон]], [[Мид Шефер]] и Џорџ Хјуз основале живеалишта во Арлингтон набргу по Роквел. Уметниците-резиденти, вклучувајќи го и Роквел, меѓусебно се поддржувале и ангажирале локални граѓани како свои аматерски модели.<ref name=S19/> Користејќи фотографија и жители на Арлингтон како модели, Роквел успеал да го фати она што го нарекувал „луѓе со човечки изглед“, кои генерално биле луѓе од работничката класа, за еден час или слично, наместо да ангажира професионални модели за целиот ден.<ref>Шик, стр. 20.</ref> Роквел им плаќал на своите модели скромно. Роуз Хојт, која била ангажирана за вкупно три фотографски сесии за „Слобода на говорот“ и „Слобода на вероисповед“, заработила 15 долари за нејзините сесии.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 48.</ref> Кога САД влегле во војната во 1941 година, имале три агенции одговорни за воената [[пропаганда]]: Канцеларијата за факти и бројки, Одделот за информации на [[Канцеларијата за управување со вонредни состојби|Канцеларијата за управување со вонредни состојби]] и Канцеларијата за владини извештаи.<ref name=HaK95/> КФБ биле одговорни за нарачани уметнички дела и за составување корпус писатели, предводен од [[Библиотекарот на Конгресот]] [[Арчибалд МекЛиш]]. До средината на 1942 година, Канцеларијата за воени информации утврди дека и покрај напорите на КФБ за дистрибуција на памфлети, постери, дисплеи и други медиуми, само една третина од пошироката јавност била запознаена со Четирите слободи на Рузвелт и најмногу еден од педесет можел да ги наброи.<ref name=HaK95/> Четирите слободи биле „кампања за едукација на Американците за учество во Втората светска војна“.<ref name=ERIC>{{cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICEextSearch_SearchValue_0=ED202064&ERICEextSearch_SearchType_0=no&accno=ED202064|title=Кампањата „Четири слободи“ на ФДР: Реторичкиот придонес на постерите на Норман Роквел|access-date=12 април, 2008|издавач=[[Министерство за образование на Соединетите Американски Држави]]|работа=Центар за информации за образовни ресурси}}</ref> На 24 мај 1942 година, Роквел барал одобрение за дизајн на постер во [[Пентагон]] бидејќи Уметничкиот еснаф одредил дека ќе се залага за Министерството за артилерија на американската армија. [[Роберт П. Патерсон|Роберт Патерсон]], кој тогаш бил потсекретар за војна на Соединетите Американски Држави, предложил ревизии. Истиот ден, се сретнал со Томас Мабри од Графичкиот оддел на Канцеларијата за факти и бројки на Военото министерство, која ги координирала постери и билборди со воена тематика. Мабри ја пренел потребата од уметничко дело „Четири слободи“.<ref>Соломон, стр. 201.</ref> Роквел се вратил дома размислувајќи за Атлантската повелба, која ги вклучила Четирите слободи.<ref name=S202>Соломон, стр. 202.</ref> Роквел се сетил на сцена од локален градски состанок на кој едно лице проговорило со единствено несогласување, но му бил даден збор и беше сослушано со почит, и покрај неговото единствено противење. Тој бил инспириран да ја искористи оваа сцена за да ја илустрира „[[Слобода на говор (слика)|Слобода на говор]]'', а'' Роквел решил да ги искористи своите соседи од [[Вермонт]] како [[модели (уметност)|модели]] за инспиративен сет постери што ги прикажуваат темите што ги поставил Рузвелт претходната година во серијата „Четири слободи“.<ref>{{cite web|url=http://www.nrm.org/page96|title=Норман Роквел во 1940-тите: Поглед на американскиот домашен фронт |publisher=[[Музеј Норман Роквел]]|access-date=12 април 2008 година|archive-url = https://web.archive.org/web/20070720223914/http://www.nrm.org/page96 |archive-date = 20 јули 2007 година|url-status=dead}}</ref> Тој поминал три дена правејќи [[Јаглен (уметност)|јаглен]] скици од серија,<ref name="HaK96">Хенеси и Кнутсон, стр. 96.</ref> што некои извори ги опишуваат како скици во боја.<ref name="MaM21">Мареј и Мекејб, стр. 21.</ref> [[патриотскиот]] гест на Роквел беше да отпатува во Вашингтон и да ги понуди своите бесплатни услуги на владата за оваа кауза.<ref name="MaM21" /><ref name="AASfaWP" /> Во средината на јуни, придружуван од Шефер, тој однесе четири скици со јаглен во Вашингтон, каде што престојуваа во хотелот [[Мејфлауер]], бидејќи двајцата бараа нарачки за дизајнирање воена уметност.<ref name="S202" /> За време на патувањето, Роквел беше замолен од [[Американските извидници]] да продолжи со своето годишно создавање нова слика за нивниот годишен календар од страна на претставникот за издаваштво Орион Винфорд.<ref name="S202" /> Тој не можеше да го задржи вниманието на Патерсон за време на нивниот состанок,<ref name="S202" /> па се сретна со новиот [[Канцеларија за воени информации на Соединетите Американски Држави|Канцеларија за воени информации]] (OWI), каде што му беше кажано ''„Во последната војна, вие илустратори ги направивте постерите. Во оваа војна ќе користиме ликовни уметници, вистински луѓе уметници.“<ref name="S203">Соломон, стр. 203.</ref><ref name="M&M26">Мареј и Мекејб, стр. 26.</ref>'' На неговото враќање во Вермонт со Шефер на 16 јуни, тие застанаа во Филаделфија за да се сретнат со новиот уредник на „Сатурдеј Ивнинг Пост“, Бен Хибс.<ref name=S204>Соломон, стр. 204.</ref> Многу извештаи ја прикажуваат оваа посета како непланирана, но дали била нејасно.<ref name=C305>Клариџ, стр. 305.</ref> На Хибс му се допаднале скиците на Роквел за Четирите слободи,<ref name=HaK96/><ref name=AASfaWP/> и му дал на Роквел два месеци да ги заврши делата.<ref name=S204/> Во преписката од 24 јуни од „Поуст“ се разјаснило дека и сериите на Роквел и на Шефер ќе бидат објавени.<ref name=C305/> До 26 јуни, уметничкиот уредник на „Поуст“, Џејмс Јејтс, го известил Роквел за плановите за распоред на слики со придружен есеј или придружени есеи од претседателот Рузвелт.<ref name=S204/> Летото на Роквел било полно со одвлекување на вниманието. Во еден момент, еден гастроентеролог од Менхетен препишал операција од неизвесна природа, иако таа не била извршена. Тој имал нарачки за други списанија и деловни компликации во врска со правата за втора репродукција.<ref name=C307>Клариџ, стр. 307.</ref> Тој исто така ја имал својата обврска како извидник.<ref name=C308>Клариџ, стр. 308.</ref> Поради временските ограничувања, Роквел наоѓал секаков изговор за да ги избегне сите други одвлекувачки задачи.<ref name=S205>Соломон, стр. 205.</ref> Во октомври, „Поуст“ го испратил својот уметнички уредник во Арлингтон за да го провери напредокот на Роквел.<ref name=MaM49>Мареј и Мекејб, стр. 49.</ref> Приближно во исто време, и покрај гневот на шефот на графичкиот оддел, Франсис Бренан, КВИ почнал да покажува знаци на обновен интерес. Всушност, откако Роквел бил избран, целиот Оддел за писатели на КВИ поднел оставка.<ref name=C306>Клариџ, стр. 306.</ref> Во соопштението за медиумите поврзано со оставката се тврди дека КВИ е доминиран од „промотори под висок притисок кои претпочитаат итри продажби пред искрени информации. Овие промотори би се однесувале кон мажите и жените од Соединетите Американски Држави како глупави и неволни клиенти“.<ref name=MaM77/> Во КВИ имало дополнителни превирања од фракцијата што ја поддржувала работата на [[Бен Шан]]; работата на Шан не била користена во пропагандата бидејќи немала општа привлечност.<ref name=HaK100>Хенеси и Натсон, стр. 100.</ref> Неколку уметници биле ангажирани да ја промовираат војната, вклучувајќи ги [[Жан Карлу]], [[Жерар Хордајк]], [[Хуго Балин]] и [[Валтер Вестли Расел|Валтер Расел]].<ref name=MaM42/> Расел создал [[Споменик на четирите слободи]] кој на крајот бил посветен на [[Медисон Сквер Гарден]] во Њујорк.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=e7FD0Qfub9MC&pg=PP71|title=Засолниште на слободата: Заборавената слобода на собирање|author=Иназу, Џон Д.|publisher=Јејл Универзити Прес|isbn=978-0-300-17315-4|year=2012}}</ref> На Роквел му биле потребни седум месеци за да ја заврши серијата,<ref name="S205" /><ref name="ILTPP" /> и била завршена до крајот на годината.<ref name="C309">Клариџ, стр. 309.</ref> Наводно, Роквел ослабел 5 кила од задачата.<ref>Гуптил (прв), стр. xxviii.</ref> Додека Роквел ја завршувал серијата, бил мотивиран од вестите за неуспесите на сојузниците, факт што ѝ дал на работата чувство на итност.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 50.</ref> Моделите вклучуваа г-ѓа Харингтон, која стана побожна старица во „Слобода на богослужба“, и човек по име Џим Мартин, кој се појавува во секоја слика од серијата (најзначајно во „Слобода од страв“).<ref name="ILTPP" /> Намерата била да се потсети Америка за што се бори: слобода на говор и вероисповед, слобода од немаштија и страв.<ref name="AASfaWP" /> Сите слики користеле пригушена [[Палета (слика)|палета]] и се лишени од [[цинобер]] по која е познат Роквел.<ref name="HaK102">Хенеси и Натсон, стр. 102.</ref> {{multiple image | align = right | image1 = | width1 = 158 | alt1 = | caption1 = Постер верзија на „Слобода од страв“ | image2 = Ben Shahn Lidice poster.jpg | width2 = 166 | alt2 = | caption2 = Пример за постер од [[Бен Шан]] кој беше отфрлен | footer = }} Некои извори објавени по смртта на Роквел се прашуваат дали владата навистина била толку обесхрабрувачка како што тврдел Роквел. Тие цитираат охрабрувачка преписка од 23 април 1943 година со Томас Д. Мабри од КВИ (поранешен извршен директор на [[Музејот на модерна уметност]]).<ref name=HaK96/> Во тоа време, трите владини пропагандни агенции биле разделени сè додека не биле обединети под КВИ на 13 јуни 1942 година, со [[Извршна наредба (САД)|Претседателска извршна наредба]].<ref name=HaK96/> Понатаму, одделот на писатели, предводен од МекЛиш, бил под притисок затоа што не успеал да достави порака разбирлива за луѓе со различна интелигенција. По завршувањето, делата на Роквел биле накратко изложени во Вест Арлингтон Грејнџ пред да бидат доставени до „Поуст“ во Филаделфија.<ref name=MaM51>Мареј и МекКејб, стр. 51.</ref> Серијата пристигнала во Филаделфија во јануари 1943 година.<ref name=MaM59>Мареј и Мекејб, стр. 59.</ref> На Рузвелт му биле прикажани сликите на почетокот на февруари, а „Поуст“ побарал одобрение од Рузвелт за серијата слики и есеи. Рузвелт одговорил и со лично писмо до Роквел и со „официјално“ писмо со препорака до „Поуст“ од 10 февруари.<ref name=MaM60>Мареј и Мекејб, стр. 60.</ref> Рузвелт му наложил на „Поуст“ да го преведе КВИ есеите на странски јазици за да можат да им бидат презентирани на лидерите во [[Обединетите нации]].<ref name=MaM61/> „Слободите“ биле објавени во серија од четири изданија во боја, на цела страница, секое придружено со есеј со ист наслов. Панелите биле објавени во последователни недели по редоследот што одговарало на говорот на Рузвелт:<ref name=MaM61/> „Слобода на говорот“ (20 февруари), „Слобода на вероисповед“ (27 февруари), „Слобода од немаштија“ (6 март) и „Слобода од страв“ (13 март). За авторите на придружните есеи, Хибс имал бројни опции со оглед на бројот на редовни соработници на „Поуст“.<ref name=MaM61/> == Последици == [[File:Four-Freedoms-OWI-composite-poster-1943.jpg|thumb|Постер од 1943 година со сите четири слики]] Кога серијата беше објавена, „The Saturday Evening Post“ добил милиони барања за [[препечатување]].<ref name=G140/> Тие произвеле 25.000 комплети, вклучувајќи ги и есеите и репродукциите во боја на сликите, продадени по цена од 0,25 долари ({{Inflation|US|0,25|1943|r=2|fmt=eq}}{{inflation-fn|US}}).<ref>Мареј и Мекејб, стр. 62.</ref> Според Роквел, КВИ се вклучил и произвел 2,5 милиони комплети постери на „Четирите слободи“ дури откако јавноста побарала препечатување.<ref name=AASfaWP>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9806E5D91E3CF937A25753C1A9679C8B63|title= Уметност/Архитектура; Мелем за ранетиот народ|access-date=7 април 2008 година|work=[[The New York Times]]|date=14 октомври 2001 година|author=Marling, Karal Ann|archive-url = https://web.archive.org/web/20080415212052/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9806E5D91E3CF937A25753C1A9679C8B63 |archive-date = 15 април 2008 година|url-status=dead}}</ref><ref name=ILTPP/> До крајот на војната, биле испечатени четири милиони постери.<ref name=HaK102/> И постерите „Слобода од страв“ и „Слобода од немаштија“ го имаа натписот „наши... за нив да се бориме“ и „Слобода на говорот“ и „Слобода на вероисповед“ имаше натпис воведен со „Купи воени обврзници“ и зборот „Зачувај“ пред соодветната слобода.<ref>{{cite web|url=http://www.nh.gov/nhsl/ww2/ww06.html|title=Наши да се бориме за–слобода од немаштија|access-date=7 декември 2008 година|publisher=Државна библиотека на Њу Хемпшир|work=Обединување на нацијата: Постери од Втората светска војна од Државната библиотека на Њу Хемпшир}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nh.gov/nhsl/ww2/ww05.html|title=Наши да се бориме за–слобода од страв|access-date=7 декември 2008 година|publisher=Државна библиотека на Њу Хемпшир|work=Обединување на нацијата: Постери од Втората светска војна од Државната библиотека на Њу Хемпшир}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nh.gov/nhsl/ww2/ww04.html|title=Зачувај слобода на говорот|access-date=декември 7, 2008|publisher=Државна библиотека на Њу Хемпшир|work=Обединување на нацијата: Постери од Втората светска војна од Државната библиотека на Њу Хемпшир}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nh.gov/nhsl/ww2/ww03.html|title=Save freedom of worship|access-date=7 декември 2008|publisher=Државна библиотека на Њу Хемпшир|work=Обединување на нацијата: Постери од Втората светска војна од Државната библиотека на Њу Хемпшир}</ref> Постои верзија од [[литографија]] од 1946 година на сликите од 1943 година, која ги прикажува сите четири слики под насловот „наши… за нив треба да се бориме“.<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/exhibits/treasures/trm142.html|title=Четирите слободи на Роквел|access-date=7 декември 2008|date=9 април 2003|publisher=[[Библиотека на Конгрес]]}}</ref> Четирите слободи биле издадени како постери од [[Печатницата на Владата на Соединетите Американски Држави]] и како [[поштенски марки]] од [[Поштенската служба на Соединетите Американски Држави]].<ref name=ANRT/> Тие биле користени како комеморативни корици за воени обврзници и поштенски марки понудени за време на изложбата на воени обврзници.<ref name=C313/> Марките не треба да се мешаат со поштенската марка „Четири слободи“ од 12 февруари 1943 година, издадена од друг уметник, издадена од еден цент.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zQMJAQAAMAAJ&q=one-cent+%22four+freedoms%22+stamps|title= Туркање на пликот: уметноста на поштенската марка|publisher=[[Музеј Норман Роквел]]|page=8|year=2000|asin=B001BHDYPY|author1=Мегс, Филип Б. |author2=Хауард Е. Пејн|display-authors=etal}}</ref> Верзиите на Роквел биле издадени во сет од четири марки од педесет центи во 1994 година, на 100-годишнината од раѓањето на Роквел.<ref>{{cite web|url=http://www.deseretnews.com/article/370929/5-US-STAMPS-HONOR-ARTIST-NORMAN-ROCKWELL-100-YEARS-AFTER-HIS-BIRTH.html?pg=all|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116134759/http://www.deseretnews.com/article/370929/5-US-STAMPS-HONOR-ARTIST-NORMAN-ROCKWELL-100-YEARS-AFTER-HIS-BIRTH.html?pg=all|url-status=dead|archive-date=16 јануари, 2014|title=5 Американски поштенски марки му оддаваат почит на уметникот Норман Роквел 100 години по неговото раѓање|access-date=16 јануари 2014|date=19 август 1994|work=[[Deseret News]]|author=Kronish, Syd}}</ref> „Слобода од сиромаштија“ била вклучена како слика на корицата на книгата од 1946 година „Норман Роквел, илустратор“, напишана кога Роквел беше „на врвот на својата слава како најпопуларен илустратор во Америка“.<ref name=NRI/> До 1972 година, ова издание од 1946 година било во своето седмо издание.<ref name=NRI>Гуптил, стр. vi, 140–149.</ref> Иако сликите првично биле тесно поврзани со Рузвелт и американската кауза во Втората светска војна, сликите сега развиле независен иконски идентитет во [[учебник]] и на [[вратоврски|вратоврски]], како и во културниот и општествено ткиво.<ref name=HaK102/> До крајот на 20 век, 25 милиони луѓе ги купиле Роквеловите „Четири слободи“ графики.<ref name=NRR>{{cite web|url=http://www.newsweek.com/id/90208|title=Норман Роквел повторно во посета|access-date=7 април 2008 година|date=15 ноември 1999 година|work=[[Newsweek]]|author=Плагенс, Питер}}</ref>Со текот на времето, серијата станала широко дистрибуирана во форма на постер и станала инструментална во Акцијата за воени обврзници на владата на САД. Воените обврзници се „должнички хартии од вредност издадени од влада за финансирање на воени операции и други трошоци во време на војна“.<ref>{{Cite web|title=War finance|url=https://www.britannica.com/topic/war-finance|access-date=4 January 2021|website=Britannica}}</ref> Роквел забележал дека серијата му оставила емоционален данок, велејќи дека делата биле „сериозни слики кои ја вшмукувале енергијата од мене како багери, оставајќи ме зашеметен и целосно уморен“. Неговата последователна задача била да ја создаде корицата за „Прво априлски шеги“ од 1943 година, што било многу порелаксирачко.<ref name=MaM51/> По објавувањето на „Четирите слободи“, Роквел бил замолен за различни дела. Претставничката на Масачусетс [[Едит Нурс Роџерс]] предложи конгресна резолуција за прогласување на петта слобода: „Слобода на приватно претприемништво“.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 65.</ref> Претседателот на Меѓурасната конференција во Бронкс [[Родерик Стивенс (активист)|Родерик Стивенс]], побарал услуги од Роквел за да ја истакне потребата од подобрени меѓурасни односи во серија што ќе ги надополни оригиналните „Четири слободи“. Роквел и Стивенс комуницирале и, во текот на својата кариера, Роквел размислувал и ги прикажувал расните односи во неколку дела, но не како серија.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 66.</ref> == Акција за воени обврзници == Помеѓу 1941 и 1946 година, Министерството за финансии на Соединетите Американски Држави спроведе осум акции за воени заеми за да ја промовира продажбата на воени обврзници за финансирање на напорите на Америка во Втората светска војна. Владата користеше неколку форми на барање, рекламирање и маркетинг, како што се изложби на [[носач на авиони]]. За Седмиот воен потег за заем, тие користеа директни апели од сите петѕвездени генерали и адмирали ([[Џорџ Маршал]], [[Двајт Ајзенхауер]], [[Даглас Макартур]], [[Хенри Х. Арнолд]], [[Ернест Кинг]], [[Честер В. Нимиц]] и [[Вилијам Д. Лихи]]),<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775640,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090811003309/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775640,00.html|url-status=dead|archive-date=11 август 2009 година|title=За Обединета Луѓе|датум-на-пристап=19 декември 2008 година|датум=28 мај 1945 година|списание=[[Time (списание)|Time]]|url-пристап=претплата }}</ref><ref>{{цит списание|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,852208,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090516034916/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,852208,00.html|url-статус=мртов|датум-на-архива=16 мај 2009 година|наслов=Мисија: Продажба на обврзници|датум-на-пристап=19 декември 2008 година|датум=21 мај 1945 година|списание=[[Time (списание)|Time]]|url-пристап=претплата }}</ref> и користеше комеморативна слика од обврзница на [[Френклин Делано Рузвелт]] во Осмиот воен поход за заем.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775696,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090811003314/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775696,00.html|url-status=dead|archive-date=11 август 2009 година|title=Само пустини|access-date=19 декември 2008 година|date=28 мај 1945 година|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url-access=subscription }}</ref> Маркетинг обидите биле доста разновидни дури и во рамките на еден воен поход за заем.<ref>{{cite списание|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,932136,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20081214160031/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,932136,00.html|url-status=dead|archive-date=14 декември 2008 година|title=Морковот, стапот|access-date=19 декември 2008 година|date=4 октомври 1943 година|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url-access=subscription }}</ref> Воените обврзници се сметале за клучни во подигнувањето на националниот морал, со тоа што им се давало можност на граѓаните да ги поддржат воените напори. Тие го поттикнале патриотизмот и биле добар маркетиншки инструмент за собирање поддршка.<ref name=MaM70>Мареј и Мекејб, стр. 70.</ref> Не само што познатите личности ги промовирале обврзниците бесплатно, туку поголемиот дел од времето во емисијата и рекламниот простор биле донирани.<ref name=MaM71>Мареј и Мекејб, стр. 71.</ref> Првата акција за воени заеми, позната како „Акција за заеми за победа“, започнала на почетокот на 1942 година. Била иницирана од Рузвелт и [[секретарот за финансии на Соединетите Американски Држави]] [[Хенри Моргентау Џуниор|Хенри Моргентау]] и собрале 13 милијарди долари.<ref name=MaM69>Мареј и Мекејб, стр. 69.</ref> И покрај успехот, само 35% од Американците ги разбрале целите на војната.<ref name=MaM70/> Помеѓу јануари и април 1943 година, „Поуст“ и [[Министерството за финансии на Соединетите Американски Држави]] соработувале за да ја испланираат турнејата „Втората воена обврзница“, која ги вклучувала „Четирите слободи“.<ref name=MaM71/> Илјадници луѓе се пријавиле како доброволци да бидат дел од „Воената обврзница“, а „Поуст“ ги искористиле своите ресурси за да ја промовираат турнејата.<ref name=MaM72>Мареј и Мекејб, стр. 72.</ref> Во 1943 година, „Сатурдеј Ивнинг Пост“ ги донирал „Четирите слободи“ на Драјвот за заем од Втората војна.<ref>{{cite web|url=http://www.rosietheriveter.org/painting.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080419115703/http://www.rosietheriveter.org/painting.htm|archive-date=19 април 2008 година|title=Сликата „Рози закључувачката“ од Роквел е продадена на аукција|access-date=7 април 2008 година|publisher=RosieTheRiveter.org}}</ref> КВИ ја презеде водечката улога во маркетингот на Драјвот за бонд. Користејќи список на познати личности од сите ѕвезди и Мобилизацијата на холивудските писатели, тие создадле радио драматизација од март 1943 година преку нивниот „Театар на слободниот свет“. КВИ произведувале и дистрибуирале постери од Четирите слободи до 400.000 трговци на мало преку [[Извидниците на Америка|Извидниците]] и почнал да добива 2.000 дневни барања за постери.<ref name=MaM74>Мареј и Мекејб, стр. 74.</ref> Турнејата започнала на 26 април 1943 година, во Хехтс.<ref name=MaM77>Мареј и Мекејб, стр. 77.</ref> Роквел бил присутен на дебито за да има задолжителни појавувања пред амбасадори и достоинственици и да потпишува автограми. Во следните денови, тој ги скицирал луѓето во чекалната на [[Белата куќа]] користејќи јаглен.<ref name=MaM77/> Поради затегнатите односи со „Пост“, секретарот Моргентау не присуствувал на дебито.<ref name=MaM78>Мареј и Мекејб, стр. 78.</ref> Претставата се одржувала единаесет дена во Вашингтон, со широк спектар на свечени свечености,<ref name=MaM80>Мареј и Мекејб, стр. 80.</ref> како што се гости и забавувачи на секој час, хорски настапи и изложби на воени единици.<ref name=MaM79>Мареј и Мекејб, стр. 79.</ref> Втората станица од турнејата се совпадна со 75-годишнината од [[Стробриџ и Клотиер]] во Филаделфија. [[Боб Хоуп]], [[Бинг Крозби]] и Дурант биле меѓу познатите личности што присуствувале.<ref name=MaM85>Мареј и Мекејб, стр. 85.</ref> Турата пристигнала во [[Рокфелер центарот]] во Њујорк на 4 јуни со свечености на кои учествувала и [[Кејт Смит]].<ref name=MaM85/> Турата пристигнала во Бостон на 19 јуни во [[Филенс]].<ref name=MaM86>Мареј и Мекејб, стр. 86.</ref> Следните станици ги вклучувале Бафало (12 јули), Рочестер, Њујорк (2 август) и Питсбург (8 септември).<ref name=MaM87>Мареј и Мекејб, стр. 87.</ref> На Средниот Запад, претставата запрела во Детроит (27 септември), Кливленд (25 октомври) и Чикаго (11 ноември).<ref name=MaM88>Мареј и Мекејб, стр. 88.</ref> Други застанувања на Средниот Запад и Западот биле Сент Луис (16 декември), Њу Орлеанс (16 јануари 1944 година), Далас (27 јануари), Лос Анџелес (12 февруари), Портланд, Орегон (27 март) и Денвер (1 мај).<ref name=MaM90>Мареј и Мекејб, стр. 90–91.</ref> Купувачите на обврзници добиле комплети репродукции во боја.<ref name=MaM79/> За време на турнејата низ 16 градови, во која учествувале разни познати личности, јавни службеници и забавувачи,<ref name=G140/> приближно 1,2 милиони луѓе низ САД ги виделе сликите, што помогнало да се соберат 132 милиони долари<ref name=C313/> за воените напори преку продажба на воени обврзници. Според „[[Њујоркер]]“ во 1945 година, „Четирите слободи“ „јавноста ги примила со поголем ентузијазам, можеби, од која било друга слика во историјата на [[Визуелната уметност на Соединетите Американски Држави|Американската уметност]]“.<ref name=HaK102/><ref name=MAMPFAIRaHfFEiNH>{{цитирај соопштение за медиумите|url=http://www.michenermuseum.org/press/?item=2007-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415050514/http://www.michenermuseum.org/press/?item=2007-08-08|archive-date=15 април 2008 година|title=Музејот на уметност Михенер ги спојува познатите американски илустратори Роквел и Харгенс за есенски изложби во Њу Хоуп |publisher=Уметноста на Џејмс А. Михенер Музеј|access-date=7 април 2008 година|url-status=uzurped|date=8 август 2007 година}}</ref> На Роквел му се припишува придонесот за успехот на воените напори.<ref name=G140/> Сепак, Роквел учествувал во турнејата за воени обврзници само кога тоа му било погодно за неговите други интереси.<ref name=C314/> Тој не патувал со турнејата која траела една година.<ref name="MaM80"/> == Критички прием == Роквел се смета за „типичен американски средновечен уметник“ од [[Мајкл Кели (уредник)|Мајкл Кели]].<ref>{{цитирај вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CEEDE1139F931A25754C0A964958260 |title=Кандидатите како културни мршојадци|access-date=8 април 2008 година|date=12 јули 1992 година|work=[[The New York Times]]|author=Кели, Мајкл}}</ref> Како уметник, тој е [[илустратор]], а не [[ликовен]] сликар. Иако неговиот стил е [[сликарски]], неговите дела се создаваат со цел масовна репродукција и се создаваат со намера да се достави заедничка порака до гледачите преку детален наративен стил.<ref name=AAaA/><ref name=NRR/> Понатаму, огромното мнозинство од делата на Роквел биле гледани во репродуциран формат и речиси никој од неговата современа публика никогаш не го видел неговото оригинално дело.<ref name=AAaA/><ref name=AV/> Исто така, стилот на Роквел на [[Реализам (визуелни уметности)|реализам]] во малите градови во зафрлените [[Нова Англија]], познат како [[Регионализам (уметност)|регионализам]], понекогаш се сметал за несоодветен на претстојниот бран на [[апстрактна уметност|апстрактна]] [[модерна уметност]].<ref name=NRR/><ref name=AitME>Демпси, стр. 165.</ref> Некои велат дека неговиот реализам е толку директен што се воздржува од користење уметничка лиценца.<ref name=NRR/> [[Џон Канадеј]], уметнички критичар од „[[Њујорк тајмс]]'','' вели ''„Рембрант од Панкин' Крик“'' поради неговата одбивност кон пороците на животот во големиот град.<ref><nowiki>{{цитирајте вести|url=</nowiki>https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/03/23/80786398.pdf|title=Ретроспектива на Роквел во Бруклин|access-date=19 декември 2008 година|date=23 март 1972 година|work=[[The New York Times]]|author=Канадеј, Џон | format=PDF, потребна е претплата}</ref> [[Дејв Хики]] го исмејувал Роквел за сликање без интонации.<ref name="NRR" /> Некои критичари, исто така, ја сметаат неговата сентиментална и носталгична визија за несоодветна со суровите реалности на американскиот живот, како што е [[Големата депресија]].<ref name="AAaA">Рајт, стр. 122–123.</ref> [[Дебора Соломон]] ги смета делата како ''„засновани на возвишени граѓански принципи“, но наместо да се занимаваат со завојуваните патриоти, тие презентираат теми со „граѓански и семејни ритуали“ за „емблематични сцени“.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/11/03/travel/norman-rockwells-new-england.html|title=Нова Англија на Норман Роквел|access-date=5 јануари 2014 година|date=1 ноември 2013 година|author=Соломон, Дебора|work=[[The New York Times]]}}</ref>'' Уредничката на ''Поуст'', Хибс, рекла дека ''Четирите слободи'' биле „инспирација{{nbsp}}... на истиот начин како што часовникот од старата [[Сала на независноста]], која можам да ја видам од прозорецот на мојата канцеларија, ме инспирира“.<ref name=MaM59/> Рузвелт му пишал на Роквел „Мислам дека направивте одлична работа во тоа што му ги доближи на обичниот, секојдневен граѓанин обичните, секојдневни вистини зад Четирите слободи{{nbsp}}... Ви честитам не само за извршувањето, туку и за духот што ве поттикна да го дадете овој придонес кон заедничката кауза за послободен, посреќен свет“.<ref name=MaM60/> Рузвелт му пишал на ''Поуст'': „Ова е првиот сликовит приказ што го видов на цврсто американските вредности содржани во правата на слобода на говор и слободно богослужение и нашите цели за слобода од страв и немаштија“.<ref name=MaM61>Мареј и Мекејб, стр. 61.</ref> Рузвелт, исто така, напишал за соодветните есеи: „Нивните зборови треба да ги инспирираат сите што ги читаат со подлабоко ценење на начинот на живот што се стремиме да го зачуваме“.<ref name=MaM61/> „Четирите слободи“ се можеби најпознатото дело на Роквел.<ref name=HaK95>Хенеси и Кнутсон, стр. 95.</ref> Некои велат дека на „Четирите слободи“ на Роквел им недостасува уметничка зрелост. Други посочиле на универзалноста на „Слободата на религијата“ како вознемирувачка за верниците од одредени вери.<ref name=ILTPP>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,766759,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716104913/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,766759,00.html|url-status=dead|archive-date=16 јули 2007 година|title=Сакам да им угодувам на луѓето|access-date=7 април 2008 година|date=21 јуни 1943 година|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url-access=subscription }}</ref> Други се пожалиле дека тој [[идеализам|идеализирал]] американскиот живот затоа што со Прикажувајќи здрави, здрави и среќни чувства, Роквел го прикажал доброто што се памети или посакува, но избегнувајќи ја бедата, сиромаштијата и социјалните немири, тој не успеал да покаже контрола врз лошите и грдите делови од американскиот живот.<ref name=AAaA/> Одговорот на Роквел на оваа критика бил: „Го сликам животот каков што би сакал да биде“.<ref name=AAaA/> Роквел стави до знаење дека се надева дека ова ќе бидат негови ремек-дела, но бил разочаран.<ref name=C313/> Сепак, тој бил задоволен од јавното прифаќање на серијата и дека серијата можела да послужи за таква патриотска цел.<ref name=C314>Клариџ, стр. 314.</ref>[[Лаура Клариџ]] смета дека можеби ќе ја постигнел својата амбиција доколку ги следел „тивките мали сцени“ по кои подоцна станал познат.<ref name=C313/> Иако сите четири слики биле наменети да го промовираат патриотизмот во време на војна, „Слобода од немаштија“, која прикажува постара двојка како служи дебела мисирка на она што изгледа како маса со среќни и желни деца и внуци, му дала на идиличниот „Норман Роквел [[Денот на благодарноста]]“ исто толку важно место во промовирањето на семејното заедништво, мирот и изобилството како [[Холмарк божиќни филмови|Холмарк филмови]] за Божиќ.<ref name=ANRT/> Некои велат дека „Четирите слободи“ не биле во можност да ја издржат улогата на „илустрирање на грандиозни концепти со скромни корелативи“ затоа што се премногу гласни.<ref name=C313>Клариџ, стр. 313.</ref> Успехот на приказите на Роквел се должел на неговата употреба на долгогодишните американски културни вредности за единство и почитување на одредени институции, додека користеле симболи што ѝ овозможуваа на широката публика да се идентификува со неговите слики.<ref name=ERIC/> Оваа разбирливост ја направи една крајност на скалата на уметничка сложеност кога се споредува серијата со современата уметност. Било дијаметрално спротивно на апстрактната уметност и далеку од интригите на [[надреализмот]].<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775761,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090811003319/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775761,00.html|url-status=dead|archive-date=11 август 2009 година|title=САД и Обединетите нации|access-date=8 април 2008 година|date=4 јуни 1945 година|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|url-access=subscription }}</ref> Во 1999 година, [[Високиот музеј на уметност]] и [[Норман Роквел Музеј]] ја организирал првата сеопфатна изложба за кариерата на Роквел, која започнала во Музејот Хај на 6 ноември 1999 година, а потоа во [[Чикашкото Историско Друштво]], [[Галеријата на уметност Коркоран]], [[Музејот на уметност во Сан Диего]], [[Музејот на уметност Феникс]] и Музејот Норман Роквел, пред да заврши во [[Музејот Соломон Р. Гугенхајм]] на 11 февруари 2002 година.<ref name=TW/><ref>Хенеси и Натсон, стр. 4.</ref> Иако постои долга историја на критичари на Роквел, за време на оваа турнеја на изложбата „Норман Роквел: Слики за американскиот народ“, посетеноста била рекордна, а критиките биле доста поволни. Носталгијата се чинело дека предизвика малку ревизионизам во уметничкиот свет, според ''[[The New York Times]]'', кој рече: „Чудно е ентузијастичкиот прием на изложбата од страна на уметничкиот свет, кој во пена од ревизионизам се препушта на она што некогаш го презираше: удобните, народни наративни визии на самопонижувачкиот илустратор{{nbsp}} ..."<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B06EFDC1131F93BA15753C1A9679C8B63|title= Огледало, огледало; Rockwell, Irony-Free|access-date=8 април 2008 година|date=28 октомври 2001 година|work=[[The New York Times]]|author=Green, Penelope}}</ref> Некои ја оцениле презентацијата на Роквел како донекаде покровителска, но повеќето биле задоволни. „Њујоркер“ забележал две години подоцна: „Тие биле прифатени од јавноста со поголем ентузијазам, можеби, од која било друга слика во историјата на американската уметност“.<ref name=C313/> Клариџ забележува дека серијата е пример во кој збирот е поголем од неговите делови. Таа забележува дека инспирацијата делумно доаѓа од нивната кумулативна „тежина“.<ref name=C313/> == Потекло == [[File:Freedom of expression, of religion, from want, from fear everywhere in the world LCCN98517353.jpg|thumb|upright=0.9|Постер што ги промовира Рузвелтовите четири слободи (1941)]] По изложбата на воени обврзници од 1943–44 година, „Четирите слободи“ патувале низ земјата понатаму со воз во специјално дизајниран вагон. Во текот на 1950-тите, „Четирите слободи“ виселе во канцелариите на Хибс во „Пошта“. Хибс се пензионирал во 1961 година и до времето кога „Поштата“ била прекината во 1969 година, Роквел повторно ги добил оригиналните слики.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 96.</ref> Норман Роквел [[завештание|ја завештал]] својата лична колекција на Музејот Норман Роквел во 1973 година за „унапредување на ценењето на уметноста и [[уметничкото образование]]“.<ref name=C/> Оваа колекција ги вклучувала сликите „Четирите слободи“.<ref name=C>{{cite web|url=http://www.nrm.org/page31|title=Collections|access-date=8 април 2008 година|publisher=[[Музеј Норман Роквел]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20070630081651/http://www.nrm.org/page31 |archive-date = 30 јуни 2007 година|url-status=dead}}</ref> Делата останале изложени во Музејот Норман Роквел во куќата „Олд Корнер“ речиси 25 години.<ref>Мареј и Мекејб, стр. 98.</ref> Во 1993 година, кога Музејот Роквел се преселил од својата оригинална локација, „Четирите слободи“ биле изложени во централната галерија на новиот музеј.<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE2DA1131F930A25755C0A965958260 |title= На совршен ден, се отвора музеј на Норман Роквел|access-date=8 април 2008 година|date=13 јуни 1993 година|work=[[The New York Times]]|author=Grimes, William}}</ref> == Изложби == „Четирите слободи“ биле широко изложени како дел од акцијата за заем од Втората светска војна во шеснаесет градови во 1943 година, а потоа биле дел од други тури и изложби.<ref name=MAMPFAIRaHfFEiNH/> Тие биле врв на првата сеопфатна изложба на Роквел, насловена како „Норман Роквел: Слики за американскиот народ“, што било турнеја во седум градови од ноември 1999 година до февруари 2002 година.<ref name=TW/><ref name=NRR/> Тие се вратиле во Уметничката галерија Коркоран, дел од турнејата „Слики за американскиот народ“, за изложба во соработка со големото отворање на [[Националниот споменик на Втората светска војна]] во 2004 година.<ref>{{цитирајте вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D05E1DE1630F93BA15750C0A9629C8B63 |title= Патничко предупредување; Споменик се издига на трговскиот центар|access-date=8 април 2008 година|date=28 март 2004 година|work=[[The New York Times]]|author=Вангелова, Луба}}</ref> Покрај тоа што биле вклучени во разни турнеи, „Четирите слободи“ биле тема на книга од 144 страници во 1993 година, по повод педесетгодишнината од нивното производство.<ref>{{cite web|url=http://www.scoutingmagazine.org/issues/9810/d-news.html|title=News Briefs|access-date=11 април 2008 година|date=октомври 1998 година|publisher=[[Boy Scouts of America]]|work=Scouting Magazine|editor=Piasky, Jeff }}</ref> Покрај изложбите на „Четирите слободи“ од Роквел, имал и трибјут изложби на дела од други уметници кои ги прикажуваат овие теми. На пример, во 2008 година во музејот [[Волфсонијан-FIU|Волфсонијан]] на [[Меѓународниот универзитет во Флорида]], 60 уметници изложиле 80 дела што ги претставувале нивните погледи на „Четирите слободи“.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/07/09/arts/design/09rock.html|title=Роквел повторно запишан за потемното расположение на нацијата|access-date=5 јануари 2014 година|date=9 јули 2008 година|work=[[The New York Times]]|author=Кејв, Дамиен|url-access=subscription }}</ref> Други уметници, како што е [[Томас Кинкејд]], пронашле индивидуална инспирација во патриотските дела на Роквел, што резултирало со користење на различни симболи во нивните дела за да презентираат слични теми.<ref>{{cite книга|url=https://books.google.com/books?id=OZIiVvxIuBEC&pg=PA76|наслов=Томас Кинкејд: Уметникот во трговскиот центар|isbn=978-0-8223-4852-8|страница=76|издавач=Duke University Press Books|година=2011|автор=Бојлан, Алексис Л.}}</ref> ==Наводи== ===Цитати=== {{reflist}} === Библиографија === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Claridge |first=Laura |year=2001 |title=Norman Rockwell: A Life |url=https://archive.org/details/normanrockwellli0000clar |url-access=registration |chapter=21: The Big Ideas |pages=[https://archive.org/details/normanrockwellli0000clar/page/303 303]–314 |publisher=Random House |isbn=0-375-50453-2 }} * {{cite book |last1=Collins |first1=Judith |last2=Welchman |first2=John |last3=Chandler |first3=David |last4=Anfam |first4=David A. |year=1983 |title=Techniques of Modern Art |chapter=1941–1960 |page=[https://archive.org/details/techniquesofmode0000unse/page/115 115] |publisher=Chartwell Books Inc. |isbn=0-89009-673-2 |chapter-url=https://archive.org/details/techniquesofmode0000unse/page/115 }} * {{cite book |last=Dempsey |first=Amy |year=2002 |title=Art in the Modern Era |chapter=1918–1945: American Scene |page=165 |publisher=Harry N. Abrams, Inc. |isbn=0-8109-4172-4 }} * {{cite book |last=Guptill |first=Arthur L. |orig-year=1946 |year=1992 |title=Norman Rockwell, Illustrator |pages= vi, 140–149 |publisher=Watson-Guptill Publications |oclc=731277816}} * {{cite book |last1=Hennessey |first1=Maureen Hart |last2=Knutson |first2=Anne |year=1999 |title=Norman Rockwell: Pictures for the American People |chapter=The Four Freedoms |publisher=Harry N. Abrams, Inc. with [[High Museum of Art]] and [[Norman Rockwell Museum]] |isbn=0-8109-6392-2 |url=https://archive.org/details/normanrockwellpi00henn }} * {{cite book |last=Hughes |first=Robert |author-link=Robert Hughes (critic) |year=1997 |title=American Visions: The Epic History of Art in America |url=https://archive.org/details/americanvisionse0000hugh |url-access=registration |chapter=The Empire of Signs |pages=[https://archive.org/details/americanvisionse0000hugh/page/508 508–509] |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=0-679-42627-2 }} * {{cite book |last1=Murray |first1=Stuart |last2=McCabe |first2=James |year=1993 |title=Norman Rockwell's Four Freedoms |publisher=Gramercy Books |isbn=0-517-20213-1 }} * {{cite book |last=Schick |first=Ron |year=2009 |title=Norman Rockwell: Behind The Camera |publisher=Little, Brown and Company |isbn=978-0-316-00693-4 }} * {{cite book |last=Solomon |first=Deborah |year=2013 |title=American Mirror: The Life and Art of Norman Rockwell |chapter=Fifteen: The ''Four Freedoms'' (May 1942 to May 1943) |pages=[https://archive.org/details/americanmirrorli0000solo/page/201 201–220] |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-11309-4 |chapter-url=https://archive.org/details/americanmirrorli0000solo/page/201 }} * {{cite book |last=Wright |first=Tricia |year=2007 |title=American Art and Artists |chapter=The Depression and World War II |pages=[https://archive.org/details/smithsonianqaame00tric/page/122 122–123] |publisher=HarperCollins Publishers |isbn=978-0-06-089124-4 |chapter-url=https://archive.org/details/smithsonianqaame00tric/page/122 }} * {{cite book |year=1976 |title=The Story of America: Over 150 Momentous Events Depicted in Great American Art |chapter=Sustaining Vision |pages=178–179 |publisher=Country Beautiful Corporation |isbn=0-87294-047-0 }} {{refend}} [[Категорија:1943 во политиката]] [[Категорија:1943 во Обединетите Држави]] [[Категорија:Слики од 1943 година]] [[Категорија:Американска пропаганда за време на Втората светска војна]] [[Категорија:Културна историја на Втората светска војна]] [[Категорија:Четири слободи]] [[Категорија:Културни прикази на Франклин Д. Рузвелт]] [[Категорија:Слики од Норман Роквел]] [[Категорија:Слики во Музејот Норман Роквел]] [[Категорија:Политика на Втората светска војна]] [[Категорија:Министерство за финансии на Соединетите Американски Држави]] [[Категорија:Втората светска војна и медиумите]] [[Категорија:Дела првично објавени во The Saturday Evening Post]] 83nawrq7g8mehp06ljch5hasr4h5mtg Паула Донован 0 1397168 5575104 5573765 2026-06-10T21:09:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5575104 wikitext text/x-wiki '''Паула Донован''' — американска активистка [[Синдром на стекнат имунолошки дефицит|за СИДА]] и [[женски права]]. Таа е ко-извршен директор, заедно со [[Стивен Луис]], на ''AIDS-Free World'', меѓународна организација за застапување која работи на промовирање поитни и поефикасни глобални одговори на [[ХИВ]]/СИДА. Како признание за нејзината работа во застапувањето на борбата против ХИВ/СИДА, таа ја добила Салемовата награда за човекови права и социјална правда во 2005 година и хуманитарна награда за поранешни студенти од Универзитетот Ферфилд во 2007 година. Донован е исто така застапник за [[Женски права|правата на жените]]. Таа апелирала до [[Обединети нации|Обединетите нации]] да создадат агенција на ОН за жени со финансиска и политичка моќ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unmultimedia.org/radio/english/detail/76654.html|title=Activists call for a UN Department for Women|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726020840/http://www.unmultimedia.org/radio/english/detail/76654.html|archive-date=2011-07-26|accessdate=2009-10-31}}</ref> Напорите на Донован и напорите на други резултирале со тоа што [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на ОН]] усвоило резолуција во 2010 година со која се поддржува ново консолидирано тело, ОН Жени<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unwomen.org/about-us/about-un-women/|title=About UN Women|publisher=UN Women|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116042322/http://www.unwomen.org/about-us/about-un-women/|archive-date=16 January 2013|accessdate=13 January 2013}}</ref> – кое ќе било предводено од заменик-генерален секретар – за справување со прашања што се однесуваат на жените. Резолуцијата ги споило Фондот за развој на ОН за жени, Одделот за унапредување на жените, Канцеларијата на специјалниот советник за родови прашања и Меѓународниот институт за истражување и обука на ОН за унапредување на жените (UN-INSTRAW). Донован претходно работела како виш советник во канцеларијата на специјалниот претставник на генералниот секретар на [[Обединети нации|Обединетите нации]] за СИДА во Африка и е 20-годишна ветеранка во меѓународниот развој, правата на жените и ХИВ/СИДА.<ref name="The Salem Award: Paula Donovan">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.salemaward.org/2005_rec.asp |title=The Salem Award: Paula Donovan |accessdate=2026-06-07 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803071559/http://www.salemaward.org/2005_rec.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> На почетокот на 90-тите, таа работела во [[УНИЦЕФ]] и ја водела глобалната кампања за застапување [[Доење|на доењето]]. Подоцна, таа станала главен помошник на заменик-извршниот директор на УНИЦЕФ и поминала четири години во Кенија како регионален советник за СИДА на УНИЦЕФ за Источна и Јужна Африка.<ref name="Paula Donovan">[http://www.fairfield.edu/ar_fadpauladonovan.html Paula Donovan]{{Мртва_врска|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=January 2018}}</ref> == Образование == Донован дипломирала англиски јазик во 1977 година и магистрирала корпоративни и политички комуникации во 1988 година на Универзитетот Ферфилд. == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20120406132407/http://www.aidsfreeworld.org/About-Us/Who-We-Are/Paula-Donovan.aspx Профил на ''AIDS-Free World''] * [http://salemaward.org/salem-award/award-winners/2005-paula-donovan/The Профил на Салемовата награда] * [https://web.archive.org/web/20110522233544/http://www.boston.com/news/local/articles/2005/09/29/working_to_ease_africans_plight/ ''Работа за ублажување на тешката положба на Африканците''] од Кеј Лазар, The Boston Globe (29 септември 2005 година). {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Донован, Паула }} [[Категорија:Историја на човековите права]] 5kiervjz1wa0sjo3eu24oeq20qt7ekp Референца за екстрадицијата на Чарлс Нг 0 1397184 5575306 5573150 2026-06-11T10:36:35Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Референца за екстрадицијата на Нг]] на [[Референца за екстрадицијата на Чарлс Нг]]: посоодветен наслов 5573150 wikitext text/x-wiki '''''Референца за екстрадицијата на Нг''''' <ref name="extradite">{{Наведена мрежна страница|url=http://scc.lexum.umontreal.ca/en/1991/1991scr2-858/1991scr2-858.html|title=Reference Re Ng Extradition|date=1991-09-26|publisher=umontreal.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20100117163259/http://scc.lexum.umontreal.ca/en/1991/1991scr2-858/1991scr2-858.html|archive-date=2010-01-17|accessdate=2011-02-28}}</ref> беше случај од 1991 година во кој Врховниот суд на Канада пресуди дека е дозволено да се екстрадира Чарлс Нг, бегалец, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], каде што се бараше по обвинение за неколку убиства и можеше да се соочи со [[смртна казна]] . Прашањето дојде пред судот во форма на упатување од федералната влада, која побара од судот советодавно мислење за тоа дали екстрадицијата на бегалец на кого му се заканува егзекуција би ја прекршила Канадската повелба за права и слободи . Заедно со случајот ''[[Киндлер против Канада (министер за правда)|Киндлер]]'', пресудата во случајот ''Ре Нг Екстрадиција'' беше суштински поништена во 2001 година со ''случајот САД против Бернс'' . Во ''случајот Бернс'', Врховниот суд утврди дека екстрадицијата на луѓе во земји во кои би можеле да се соочат со смртна казна претставува кршење на основната правда според Повелбата. Во 1998 година, Нг беше осуден од порота во [[Калифорнија]] по единаесет точки од обвинението за убиство и осуден на смрт. {{На|2022|March}} , официјалните записи на Калифорнискиот оддел за корекции и рехабилитација покажуваат дека Нг сè уште чека на смртна казна, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdcr.ca.gov/capital-punishment/condemned-inmate-list-secure-request/|title=Condemned Inmate List|last=CDCR Division of Adult Operations|work=[[California Department of Corrections and Rehabilitation]]|language=en-US|accessdate=2022-03-03}}</ref> каде што не се извршени егзекуции од 2006 година . == Историја == Чарлс Чи-Тат Нг беше баран од државата Калифорнија по повеќекратни обвиненија за убиство, киднапирање и кражба, за што потенцијално се соочуваше со смртна казна. Откако неговиот соучесник Леонард Лејк ги призна нивните злосторства - и изврши самоубиство - Нг избега во Канада. На 6 јули 1985 година, во Калгари, [[Алберта]], бил фатен како краде од продавница . Додека се спротивставувал на апсењето, пукал во раката на еден чувар. [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] поднеле барање до владата за екстрадиција на Нг. Нг поднел барање ''[[Хабеас корпус|за habeas corpus]]'', кое било одбиено, по што следело барање до Апелациониот суд во Алберта и до Врховниот суд на Канада, кои сите биле одбиени. Како одговор на барањата за добивање гаранција од владата на Соединетите Американски Држави дека нема да се бара смртна казна, министерот за правда ги достави следниве прашања до Врховниот суд:  {{Цитатник|1. Дали членот 25 од Законот за екстрадиција, во мера во која му дозволува на министерот за правда да нареди предавање на бегалец за кривично дело за кое бегалецот може да биде или веќе е осуден на смртна казна во странската држава, без претходно да добие уверувања од странската држава дека смртната казна нема да биде изречена или, доколку биде изречена, нема да биде извршена, е во спротивност со членовите 7 или 12 од Канадската повелба за права и слободи? 2. Доколку одговорот на првото прашање е потврден, дали членот 25 од Законот за екстрадиција претставува разумно ограничување на правата на бегалецот во смисла на членот 1 од Канадската повелба за права и слободи, и поради тоа не е во спротивност со Уставниот закон од 1982 година?}} == Одлука == Судот одговори негативно на обете прашања. Во случајот имаше две мислења на мнозинството, напишани од Жерар Ла Форест и Беверли Меклахлин, при што Клер Л'Оро-Дубе и Чарлс Гонтие се согласија со обете. И двете мислења на мнозинството се однесуваа на ''[[Киндлер против Канада (министер за правда)|Kindler v. Canada]]'' (1991), каде што Судот го разгледа истото прашање и утврди дека нема повреда на Повелбата. Антонио Ламер, Џон Сопинка и Питер Кори не се согласија по обете прашања. Кори заклучи дека без какво било уверение од Соединетите Американски Држави против изрекување смртна казна, би имало јасно кршење на член 12 од Повелбата, кој не може да се зачува под член 1. Мислењето на Сопинка се однесуваше на член 7 од Повелбата, но дојде до истиот заклучок како и Кори. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Американско-канадски односи]] [[Категорија:Статии со краток опис]] 2etqjh9pruwz8akd4ynh0tjsyt9cuaa 5575310 5575306 2026-06-11T10:44:50Z Jtasevski123 69538 поп 5575310 wikitext text/x-wiki '''''Референца за екстрадицијата на Чарлс Нг'''''<ref name="extradite">{{Наведена мрежна страница|url=http://scc.lexum.umontreal.ca/en/1991/1991scr2-858/1991scr2-858.html|title=Reference Re Ng Extradition|date=1991-09-26|publisher=umontreal.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20100117163259/http://scc.lexum.umontreal.ca/en/1991/1991scr2-858/1991scr2-858.html|archive-date=2010-01-17|accessdate=2011-02-28}}</ref> — случај од 1991 година во кој [[Врховен суд на Канада|Врховниот суд на Канада]] пресудил дека е дозволено да се екстрадира [[Чарлс Нг]], бегалец, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], каде што се барал по обвинение за неколку убиства и можел да се соочи со [[смртна казна]]. Прашањето дошло пред судот во форма на упатување од федералната влада, која побарала од судот советодавно мислење за тоа дали екстрадицијата на бегалец на кого му се заканува егзекуција би ја прекршила Канадската повелба за права и слободи. Заедно со случајот ''[[Киндлер против Канада (министер за правда)|Киндлер]]'', пресудата во случајот ''референца за екстрадација на Чарлс Н''г била суштински поништена во 2001 година со ''случајот САД против Бернс''. Во ''случајот Бернс'', Врховниот суд утврдил дека екстрадицијата на луѓе во земји во кои би можеле да се соочат со смртна казна претставува кршење на основната правда според Повелбата.ж Во 1998 година, Чарлс бил осуден од [[Калифорнија|Калифорниската]] [[порота]] по единаесет точки од обвинението за убиство и бил осуден на смрт. Од март 2022, официјалните записи на Калифорнискиот оддел за корекции и рехабилитација укажувале дека Чарлс сè уште чекал на смртна казна,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdcr.ca.gov/capital-punishment/condemned-inmate-list-secure-request/|title=Condemned Inmate List|last=CDCR Division of Adult Operations|work=[[California Department of Corrections and Rehabilitation]]|language=en-US|accessdate=2022-03-03}}</ref> со оглед на тоа што од 2006 година не биле извршени погубувања == Историја == Чарлс Чи-Тат Нг бил баран од државата Калифорнија по повеќекратни обвиненија за убиство, киднапирање и кражба, за што потенцијално се соочувал со смртна казна. Откако неговиот соучесник Леонард Лејк ги признал нивните злосторства - и извршил самоубиство - Нг избегал во Канада. На 6 јули 1985 година, во Калгари, [[Алберта]], бил фатен како краде од продавница. Додека се спротивставувал на апсењето, пукал во раката на еден чувар. [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] поднеле барање до владата за екстрадиција на Нг. Нг поднел барање ''[[Хабеас корпус|за habeas corpus]]'', кое било одбиено, по што следело барање до Апелациониот суд во Алберта и до Врховниот суд на Канада, кои сите биле одбиени. Како одговор на барањата за добивање гаранција од владата на Соединетите Американски Држави дека нема да се бара смртна казна, министерот за правда ги доставил следниве прашања до Врховниот суд:{{Цитатник|1. Дали членот 25 од Законот за екстрадиција, во мера во која му дозволува на министерот за правда да нареди предавање на бегалец за кривично дело за кое бегалецот може да биде или веќе е осуден на смртна казна во странската држава, без претходно да добие уверувања од странската држава дека смртната казна нема да биде изречена или, доколку биде изречена, нема да биде извршена, е во спротивност со членовите 7 или 12 од Канадската повелба за права и слободи? 2. Доколку одговорот на првото прашање е потврден, дали членот 25 од Законот за екстрадиција претставува разумно ограничување на правата на бегалецот во смисла на членот 1 од Канадската повелба за права и слободи, и поради тоа не е во спротивност со Уставниот закон од 1982 година?}} == Одлука == Судот одговорил негативно на обете прашања. Во случајот имало две мислења на мнозинството, напишани од Жерар Ла Форест и Беверли Меклахлин, при што Клер Л'Оро-Дубе и Чарлс Гонтие се согласиле со обете. И двете мислења на мнозинството се однесувале на ''[[Киндлер против Канада (министер за правда)|Киндлер против Канада]]'' (1991), каде што Судот го разгледал истото прашање и утврдил дека нема повреда на Повелбата. Антонио Ламер, Џон Сопинка и Питер Кори не се согласиле по обете прашања. Кори заклучил дека без какво било уверение од Соединетите Американски Држави против изрекување смртна казна, би имало јасно кршење на член 12 од Повелбата, кој не може да се зачува под член 1. Мислењето на Сопинка се однесувал на член 7 од Повелбата, но дошол до истиот заклучок како и Кори. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Американско-канадски односи]] [[Категорија:Статии со краток опис]] [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Судски постапки]] hdk2mfkaj8c5or2767yz42ezrfz0fud 5575312 5575310 2026-06-11T10:45:15Z Jtasevski123 69538 5575312 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}'''''Референца за екстрадицијата на Чарлс Нг'''''<ref name="extradite">{{Наведена мрежна страница|url=http://scc.lexum.umontreal.ca/en/1991/1991scr2-858/1991scr2-858.html|title=Reference Re Ng Extradition|date=1991-09-26|publisher=umontreal.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20100117163259/http://scc.lexum.umontreal.ca/en/1991/1991scr2-858/1991scr2-858.html|archive-date=2010-01-17|accessdate=2011-02-28}}</ref> — случај од 1991 година во кој [[Врховен суд на Канада|Врховниот суд на Канада]] пресудил дека е дозволено да се екстрадира [[Чарлс Нг]], бегалец, во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], каде што се барал по обвинение за неколку убиства и можел да се соочи со [[смртна казна]]. Прашањето дошло пред судот во форма на упатување од федералната влада, која побарала од судот советодавно мислење за тоа дали екстрадицијата на бегалец на кого му се заканува егзекуција би ја прекршила Канадската повелба за права и слободи. Заедно со случајот ''[[Киндлер против Канада (министер за правда)|Киндлер]]'', пресудата во случајот ''референца за екстрадација на Чарлс Н''г била суштински поништена во 2001 година со ''случајот САД против Бернс''. Во ''случајот Бернс'', Врховниот суд утврдил дека екстрадицијата на луѓе во земји во кои би можеле да се соочат со смртна казна претставува кршење на основната правда според Повелбата.ж Во 1998 година, Чарлс бил осуден од [[Калифорнија|Калифорниската]] [[порота]] по единаесет точки од обвинението за убиство и бил осуден на смрт. Од март 2022, официјалните записи на Калифорнискиот оддел за корекции и рехабилитација укажувале дека Чарлс сè уште чекал на смртна казна,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdcr.ca.gov/capital-punishment/condemned-inmate-list-secure-request/|title=Condemned Inmate List|last=CDCR Division of Adult Operations|work=[[California Department of Corrections and Rehabilitation]]|language=en-US|accessdate=2022-03-03}}</ref> со оглед на тоа што од 2006 година не биле извршени погубувања == Историја == Чарлс Чи-Тат Нг бил баран од државата Калифорнија по повеќекратни обвиненија за убиство, киднапирање и кражба, за што потенцијално се соочувал со смртна казна. Откако неговиот соучесник Леонард Лејк ги признал нивните злосторства - и извршил самоубиство - Нг избегал во Канада. На 6 јули 1985 година, во Калгари, [[Алберта]], бил фатен како краде од продавница. Додека се спротивставувал на апсењето, пукал во раката на еден чувар. [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] поднеле барање до владата за екстрадиција на Нг. Нг поднел барање ''[[Хабеас корпус|за habeas corpus]]'', кое било одбиено, по што следело барање до Апелациониот суд во Алберта и до Врховниот суд на Канада, кои сите биле одбиени. Како одговор на барањата за добивање гаранција од владата на Соединетите Американски Држави дека нема да се бара смртна казна, министерот за правда ги доставил следниве прашања до Врховниот суд:{{Цитатник|1. Дали членот 25 од Законот за екстрадиција, во мера во која му дозволува на министерот за правда да нареди предавање на бегалец за кривично дело за кое бегалецот може да биде или веќе е осуден на смртна казна во странската држава, без претходно да добие уверувања од странската држава дека смртната казна нема да биде изречена или, доколку биде изречена, нема да биде извршена, е во спротивност со членовите 7 или 12 од Канадската повелба за права и слободи? 2. Доколку одговорот на првото прашање е потврден, дали членот 25 од Законот за екстрадиција претставува разумно ограничување на правата на бегалецот во смисла на членот 1 од Канадската повелба за права и слободи, и поради тоа не е во спротивност со Уставниот закон од 1982 година?}} == Одлука == Судот одговорил негативно на обете прашања. Во случајот имало две мислења на мнозинството, напишани од Жерар Ла Форест и Беверли Меклахлин, при што Клер Л'Оро-Дубе и Чарлс Гонтие се согласиле со обете. И двете мислења на мнозинството се однесувале на ''[[Киндлер против Канада (министер за правда)|Киндлер против Канада]]'' (1991), каде што Судот го разгледал истото прашање и утврдил дека нема повреда на Повелбата. Антонио Ламер, Џон Сопинка и Питер Кори не се согласиле по обете прашања. Кори заклучил дека без какво било уверение од Соединетите Американски Држави против изрекување смртна казна, би имало јасно кршење на член 12 од Повелбата, кој не може да се зачува под член 1. Мислењето на Сопинка се однесувал на член 7 од Повелбата, но дошол до истиот заклучок како и Кори. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Американско-канадски односи]] [[Категорија:Статии со краток опис]] [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Судски постапки]] c7mvbnysby8fjg869xh42wwdhb8qdnr Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат 0 1397189 5575314 5573161 2026-06-11T11:00:10Z Jtasevski123 69538 поп 5575314 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}'''''Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат''''' (2001) 3 SCR 113, 2001 SCC 67<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://decisions.scc-csc.ca/scc-csc/scc-csc/en/item/1907/index.do|title=Law Society of British Columbia v. Mangat - SCC Cases|work=decisions.scc-csc.ca|accessdate=2025-10-20}}</ref> — водечка судка одлука на Врховниот суд на Канада каде што Судот пресудил дека на лице кое не е адвокат може да му се даде овластување да практикува адвокатура според федерален закон, дури и ако тоа е спротивно на [[Покраини и територии во Канада|покраинското]] законодавство за правна професија. == Историја == Испитаникот, Џасвант Мангат, бил консултант за имиграција кој ја извршувал својата работа преку компанија за консултации за имиграција „Весткоуст“. Тој не студирал право во Канада и не бил член на Адвокатското друштво на Британска Колумбија. Мангат и другите вработени во Весткоуст биле вклучени во голем број активности поврзани со имиграциски постапки, вклучително и појавување како адвокат или адвокат во име на странци, за или во очекување на надомест од лицата за кои биле извршени дејствијата, пред Одборот за имиграција и бегалци („ОИБ“). Адвокатската комора поднела барање за трајна забрана против Мангат и компанијата „Весткоуст“, со цел да се спречи нивното континуирано неовластено вршење на адвокатска дејност, што е во спротивност со Законот за адвокатура на Британска Колумбија. Мангат и „Весткоуст“ признале дека се занимаваат со правна пракса во смисла на членот 1 од Законот за адвокатура, но тврделе дека имаат заштита според членовите 30 и 69(1) од сојузниот Закон за имиграција, кои им дозволуваат на лица кои не се адвокати да застапуваат клиенти пред Одборот за имиграција и бегалци (IRB). Судијката ја изрекла забраната со образложение дека членовите 30 и 69(1) од Законот за имиграција не овластуваат вршење на адвокатска дејност. Алтернативно, таа навела дека би ја одобрила забраната и врз основа на тоа што тие одредби се ''ultra vires''<ref name=":0" /> врз Парламентот. Апелациониот суд ја поништил изречената забрана. Клучните прашања покренати со жалбата биле дали членовите 30 и 69(1) од Законот за имиграција се ''intra vires''<ref name=":1" /> врз Парламентот, како и дали членот 26 од Законот за адвокатура — кој на секое лице, освен на рамноправен член на Адвокатската комора или на оние кои се изземени со исклучоците, му забранува да се занимава со адвокатска дејност — е уставно неприменлив за лицата кои дејствуваат во согласност со членовите 30 и 69(1) од Законот за имиграција и неговите придружни подзаконски акти. Пред тој Суд, тужената Џил Спарлинг била вклучена во постапката со оглед на тоа што таа била сојузен консултант за имиграција кој ги извршувала истите активности како Мангат, особено по зачленувањето на Мангат во Адвокатската комора на Алберта набргу откако Врховниот суд ја одобрил ревизијата (жалбата). == Судско мислење == Судијата Гонтие го напишала мислењето за едногласен суд. Тој сметал дека тие членови од ''Законот за имиграција'' се однесуваат на валидна тема на федералната влада и дека на Мангат му е дозволено да се занимава со адвокатура пред Одборот според одредбите од ''Законот за имиграција''. Со оглед на јасното преклопување на законите, Гонтие размислувал дали да ја примени доктрината за предност или доктрината за меѓујурисдикциски имунитет за решавање на конфликтот. Тој открил дека доктрината за предност била посоодветна бидејќи во законот постои јасен двоен аспект. Првиот дел од тестот за предност прашува дали постои „оперативен конфликт помеѓу федералните и покраинските закони“, каде што „почитувањето на едниот е спротивставување на другиот“. Гонтие открил дека целта на федералниот закон била да им овласти на лицата кои не се адвокати да се појавуваат како адвокати во имиграциските трибунали за одредена такса, но покраинскиот закон го оневозможувал остварувањето на овластувањето. Следствено, доктрината за предност можела да се повика и покраинскиот закон се сметал за неважечки во обемот на конфликтот. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со краток опис]] [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Судски постапки]] duuy2vcnlna75hyaaqx7ak67sxdeagq 5575316 5575314 2026-06-11T11:01:02Z Jtasevski123 69538 5575316 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}'''''Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат''''' (2001) 3 SCR 113, 2001 SCC 67<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://decisions.scc-csc.ca/scc-csc/scc-csc/en/item/1907/index.do|title=Law Society of British Columbia v. Mangat - SCC Cases|work=decisions.scc-csc.ca|accessdate=2025-10-20}}</ref> — водечка судка одлука на Врховниот суд на Канада каде што Судот пресудил дека на лице кое не е адвокат може да му се даде овластување да практикува адвокатура според федерален закон, дури и ако тоа е спротивно на [[Покраини и територии во Канада|покраинското]] законодавство за правна професија. == Историја == Испитаникот, Џасвант Мангат, бил консултант за имиграција кој ја извршувал својата работа преку компанија за консултации за имиграција „Весткоуст“. Тој не студирал право во Канада и не бил член на Адвокатското друштво на Британска Колумбија. Мангат и другите вработени во Весткоуст биле вклучени во голем број активности поврзани со имиграциски постапки, вклучително и појавување како адвокат или адвокат во име на странци, за или во очекување на надомест од лицата за кои биле извршени дејствијата, пред Одборот за имиграција и бегалци („ОИБ“). Адвокатската комора поднела барање за трајна забрана против Мангат и компанијата „Весткоуст“, со цел да се спречи нивното континуирано неовластено вршење на адвокатска дејност, што е во спротивност со Законот за адвокатура на Британска Колумбија. Мангат и „Весткоуст“ признале дека се занимаваат со правна пракса во смисла на членот 1 од Законот за адвокатура, но тврделе дека имаат заштита според членовите 30 и 69(1) од сојузниот Закон за имиграција, кои им дозволуваат на лица кои не се адвокати да застапуваат клиенти пред Одборот за имиграција и бегалци (IRB). Судијката ја изрекла забраната со образложение дека членовите 30 и 69(1) од Законот за имиграција не овластуваат вршење на адвокатска дејност. Алтернативно, таа навела дека би ја одобрила забраната и врз основа на тоа што тие одредби се ''ultra vires''<ref name=":0" /> врз Парламентот. Апелациониот суд ја поништил изречената забрана. Клучните прашања покренати со жалбата биле дали членовите 30 и 69(1) од Законот за имиграција се ''intra vires'' врз Парламентот, како и дали членот 26 од Законот за адвокатура — кој на секое лице, освен на рамноправен член на Адвокатската комора или на оние кои се изземени со исклучоците, му забранува да се занимава со адвокатска дејност — е уставно неприменлив за лицата кои дејствуваат во согласност со членовите 30 и 69(1) од Законот за имиграција и неговите придружни подзаконски акти. Пред тој Суд, тужената Џил Спарлинг била вклучена во постапката со оглед на тоа што таа била сојузен консултант за имиграција кој ги извршувала истите активности како Мангат, особено по зачленувањето на Мангат во Адвокатската комора на Алберта набргу откако Врховниот суд ја одобрил ревизијата (жалбата). == Судско мислење == Судијата Гонтие го напишала мислењето за едногласен суд. Тој сметал дека тие членови од ''Законот за имиграција'' се однесуваат на валидна тема на федералната влада и дека на Мангат му е дозволено да се занимава со адвокатура пред Одборот според одредбите од ''Законот за имиграција''. Со оглед на јасното преклопување на законите, Гонтие размислувал дали да ја примени доктрината за предност или доктрината за меѓујурисдикциски имунитет за решавање на конфликтот. Тој открил дека доктрината за предност била посоодветна бидејќи во законот постои јасен двоен аспект. Првиот дел од тестот за предност прашува дали постои „оперативен конфликт помеѓу федералните и покраинските закони“, каде што „почитувањето на едниот е спротивставување на другиот“. Гонтие открил дека целта на федералниот закон била да им овласти на лицата кои не се адвокати да се појавуваат како адвокати во имиграциските трибунали за одредена такса, но покраинскиот закон го оневозможувал остварувањето на овластувањето. Следствено, доктрината за предност можела да се повика и покраинскиот закон се сметал за неважечки во обемот на конфликтот. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Статии со краток опис]] [[Категорија:Историја на човековите права]] [[Категорија:Судски постапки]] dkbwmtz8f72kfqn6pxt582916qd9139 Хосе Луис Родригес (фудбалер 1998) 0 1397357 5575004 5574602 2026-06-10T16:37:47Z Carshalton 30527 5575004 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Хосе Луис Родригес | image = [[File:José Rodríguez.jpg|200px]] | fullname = Хосе Луис Родригес Франсис<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=19 June 2018 |url-status=dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|19}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Панама Сити|}} | countryofbirth = [[Панама]] | nationality = {{flagsport|PAN}} [[Панама]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name="FIFA"/> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Juarez}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chorrillo}}<ref name="prensa"/> | years1 = 2015-2016 | caps1 = 16 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Chorrillo}} | years2 = 2016-2018 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Gent}} | years3 = 2018 | caps3 = 8 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Istra}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 37 | goals4 = 5 | clubs4 = {{Fb team Alaves B}} | years5 = 2019-2022 | caps5 = 1 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Alaves}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 26 | goals6 = 5 | clubs6 = →{{Fb team Lugo}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 35 | goals7 = 3 | clubs7 = →{{Fb team Sporting Gijon}} | years8 = 2022-2024 | caps8 = 30 | goals8 = 2 | clubs8 = {{Fb team Famalicao}} | years9 = 2024 | caps9 = 5 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Crvena Zvezda}} | years10 = 2024- | caps10 = 63 | goals10 = 5 | clubs10 = {{Fb team Juarez}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = ? | nationalgoals1 = ? | nationalteam1 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|Панама 17]] | nationalyears2 = 2018- | nationalcaps2 = 70 | nationalgoals2 = 8 | nationalteam2 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] }} '''Хосе Луис Родригес Франсис''' (роден на [[19 јуни]] [[1998]], во [[Панама (град)|Панама]]), попознат како '''Пума''' — [[Панама|панамски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Хуарес|Хуарес]] и на [[Фудбалска репрезентација на Панама|панамската репрезентација]]. ==Биогарфија== Родригес пораснал во Ел Чориљо, [[Панама (град)|Панама Сити]] и е брат на поранешниот капитен на Чориљо, Маркос Виљареал.<ref name="prensa">{{cite news |last=Da Silva |first=Alexander |url=https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |title=La sorpresa llamada José Luis Rodríguez |trans-title=The surprise called José Luis Rodríguez |website=[[La Prensa (Panama City)|La Prensa]] |date=1 June 2018 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717070902/https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |url-status=live }}</ref> ==Клупска кариера== Родригез играл за родниот клуб [[Клуб Депортиво Университарио|Чориљо]] во неговата младост.<ref name="prensa"/> Во сезоната 2015-2016, тој го направил своето деби во [[Лига Панамења (фудбал)|панамското првенство]] на 17 јули 2015 година, на возраст од 17 години, во поразот со 1-0 на гости против [[Атлетико Чирики]].<ref name="soccerway"/> Неговиот прв и единствен гол во сезоната го постигнал на 2 април 2016 година, во победата од 3–2 на гости против [[ФК Алијанца (Панама)|Алијанца]], и тоа бил победничкиот гол за Чориљо во натпреварот во 90-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |title=Alianza vs. Chorrillo – 3 April 2016 |website=Soccerway |publisher=[[Perform Group]] |date=3 April 2016 |access-date=3 April 2016 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141347/https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |url-status=live }}</ref> Во 2016 година, Родригес се преселил во [[Белгија|белгискиот]] клуб [[КАА Гент|Гент]] на позајмица со опција за откуп.<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe722811/ |title=José Luis Rodríguez |website=WorldFootball.net |publisher=Heim:Spiel |access-date=29 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612112800/http://www.worldfootball.net/player_summary/jose-luis-rodriguez_2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |title=José Luis Rodríguez ya vistió la piel del KAA Gent de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez has already worn the kit of Belgium's KAA Gent |website=panamaamerica.com.pa |publisher=Panamá América |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024806/https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |title=José Luis Rodriguez al fútbol de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez to Belgian football |website=futbolconsultants.com |publisher=[[Futbol Consultants]] |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140536/http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |url-status=dead }}</ref> На 9 декември 2016 година, Гент го откупил Родригес,<ref>{{cite news |url=https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |title=KAA Gent sign Jose Luis Rodriguez on permanent deal |website=kaagent.be |publisher=K.A.A. Gent |date=10 December 2016 |access-date=30 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142729/https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |url-status=dead }}</ref> но тој останал да игра во вториот тим и никогаш не дебитирал со сениорската екипа. Во септември 2018 година, тој потпишал за хрватскиот клуб [[НК Истра 1961|Истра 1961]].<ref>{{cite news |url=https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |title=Veliko pojačanje za Istru: Dovela igrača koji je igrao na SP u Rusiji |trans-title=Big signing for Istra: They signed player who played on the World Cup in Russia |website=24sata.hr |publisher=[[24 sata (Croatia)|24 sata]] |date=13 September 2019 |access-date=20 September 2018 |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024756/https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |url-status=live }}</ref> Своето деби во хрватскиот фудбал го имал во првенствениот натпревар на домашен терен против {{Fb team (N) Hajduk Split}} загубен со 2-4, во кој постигнал и гол. После само една полусезона со Истра, во која играл редовно, Родригес потпишал за [[Депортиво Алавес]] на 1 февруари 2019.<ref>[https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias Tomás Oneto y José Luis Rodríguez reforzarán al MiniGlorias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825024758/https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias |date=25 August 2019 }}, deportivoalaves.com, 1 February 2019</ref> Иако таму играл претежно за [[Депортиво Алавес Б|вториот тим]], на 10 јули 2020 година, го направил своето деби со првиот тим во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|Примера Дивисион]], заменувајќи го [[Хоселу]] во поразот со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|title=Benzema y el VAR abren camino al Madrid|trans-title=Benzema and the VAR show the way to Madrid|publisher=Marca|language=es|date=11 July 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908134504/https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|url-status=live}}</ref> На 4 септември 2020 година, Родригес го обнови договорот со Алавес до 2022 година,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|title=José Luis Rodríguez renueva con el Deportivo Alavés|trans-title=José Luis Rodríguez renews with Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085349/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|url-status=live}}</ref> по што заминал на позајмица во тимот од [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]], [[ФК Луго|Луго]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|title=José Luis Rodríguez, cedido al CD Lugo|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to CD Lugo|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085418/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|url-status=live}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Родригес одиграл 26 натпревари и постигнал 5 гола во првенството за Луго, а потоа бил позајмен на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] во истата лига за сезоната 2021-2022,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|title=José Luis Rodríguez, cedido al Sporting de Gijón|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to Sporting de Gijón|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=30 July 2021|accessdate=30 July 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730163826/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|url-status=live}}</ref> каде одиграл 35 натпревари и постигнал 3 гола. На 15 август 2022 година, Родригес потпишал четиригодишен договор со португалскиот клуб [[ФК Фамаликао|Фамаликао]].<ref>{{cite web|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|title=Puma Rodríguez é reforço para o ataque do Famalicão|trans-title=Puma Rodríguez is an addition for the attack of Famalicão|publisher=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|language=pt|date=15 August 2022|accessdate=16 August 2022|archive-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816201109/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|url-status=live}}</ref> На 2 октомври 2022, тој го постигнал првиот гол за клубот во победата со 4-0 над [[ФК Боавишта|Боавишта]]. По првата сезона, во која одиграл малку натпревари поради повреда на лигаментите на коленото, во втората сезона одиграл 23 натпревари и постигнал гол во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Бенфика|Бенфика]].<ref>{{cite web|url=https://www.ligaportugal.pt/news/11353/fc-famalicao-impoe-se-ao-sl-benfica-com-estadio-lotado|title=FC Famalicão impõe-se ao SL Benfica com estádio lotado|publisher=Liga Portugal|date=5 мај 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> На 21 јуни 2024 година, Родригес потпишал тригодишен договор со [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]].<ref>{{cite web|url=https://www.rts.rs/sport/fudbal/5471057/panamski-fudbaler-puma-rodrigez-novi-igrac-crvene-zvezde.html|title=Панамски фудбалер Пума Родригез нови играч Црвене звезде|language=sr|publisher=RTS|date=21 јуни 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> Сепак, после само неколку месеци, тој го напуштил клубот и се преселил на позајмица во [[ФК Хуарес|Хуарес]].<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.rs/sport/fudbal/137288/puma-rodrigez-napustio-zvezdu-igrace-u-drugoj-ligi-meksika/vest|title= Puma napustio Zvezdu i zaista otišao u Meksiko: Ali ne u prvu, nego u drugu ligu |language=sr|publisher=euronews.rs|date=15 септември 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Родригез бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|репрезентацијата на Панама под 17 години]] во 2014 година,<ref>{{cite news |last=Bolvarán C. |first=Arturo |url=http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |title=La sub-17 de Panamá inicia prácticas el 17 de marzo |trans-title=The under-17s of Panama starts work on 17 March |website=rpctv.com |date=13 March 2014 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717071043/http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |url-status=live }}</ref> постигнувајќи гол на 3 март 2015 година против [[Фудбалска репрезентација на Хаити под 17 години|Хаити]] на [[КОНКАКАФ првенство за играчи под 17 години 2015|КОНКАКАФ првенството под 17 години 2015]].<ref name="u17">{{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |title=Under 17s – Men – Panama v Mexico |website=CONCACAF |date=28 February 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200652/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |archive-date=4 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |title=Under 17s – Men – Haiti v Panama |website=CONCACAF |date=3 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014304/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |archive-date=5 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |title=Under 17s – Men – Panama v Saint Lucia |website=CONCACAF |date=6 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818080125/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |archive-date=18 August 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |title=Under 17s – Men – Costa Rica v Panama |website=CONCACAF |date=9 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091301/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |archive-date=4 March 2016}}</ref> На 14 мај 2018 година, Родригес бил вклучен во прелиминарниот состав на Панама за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]], првото [[Светско првенство]] во историјата на земјата.<ref>{{cite news |url=https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |title=Panamá anuncia su lista provisional |trans-title=Panama announces its provisional list |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 May 2018 |access-date=15 May 2018 |language=es |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624044446/https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |url-status=live }}</ref> Во меѓувреме, тој го имал своето [[Фудбалска репрезентација на Панама|сениорско]] деби на 29 мај 2018 година, во ремито 0–0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Северна Ирска|Северна Ирска]].<ref name="soccerway"/> Следниот ден, бил вклучен во конечниот состав на Панама од 23 играчи за Мундијалот.<ref>{{cite news |last=Richards |first=Ricardo |url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |title=Panamá revela lista de los 23 jugadores que irán al Mundial de Rusia 2018 |trans-title=Panama reveals list of the 23 players who will go to the 2018 World Cup in Russia |website=telemetro.com |publisher=[[Telemetro]] |date=30 May 2018 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143524/http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |url-status=live }}</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Панама |image3=Flag of Panama.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/rodriguez-jose/SABFMwXn/ Хосе Луис Родригес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jose-luis-rodriguez/profil/spieler/425028 Хосе Луис Родригес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238763/jose-luis-rodriguez Хосе Луис Родригес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/358868/show/jos%C3%A9-luis-rodr%C3%ADguez Хосе Луис Родригес на whoscored] {{Состав на Панама на СП фудбал 2018}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Родригес, Хосе Луис}} [[Категорија:Панамски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гент]] [[Категорија:Фудбалери на НК Истра]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фамаликао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] 589y3v2piinj82rpz6p7b2rxqiytrgn 5575006 5575004 2026-06-10T16:43:46Z Carshalton 30527 5575006 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Хосе Луис Родригес | image = [[File:José Rodríguez.jpg|200px]] | fullname = Хосе Луис Родригес Франсис<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=19 June 2018 |url-status=dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|19}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Панама Сити|}} | countryofbirth = [[Панама]] | nationality = {{flagsport|PAN}} [[Панама]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name="FIFA"/> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Juarez}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chorrillo}}<ref name="prensa"/> | years1 = 2015-2016 | caps1 = 16 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Chorrillo}} | years2 = 2016-2018 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Gent}} | years3 = 2018 | caps3 = 8 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Istra}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 37 | goals4 = 5 | clubs4 = {{Fb team Alaves B}} | years5 = 2019-2022 | caps5 = 1 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Alaves}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 26 | goals6 = 5 | clubs6 = →{{Fb team Lugo}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 35 | goals7 = 3 | clubs7 = →{{Fb team Sporting Gijon}} | years8 = 2022-2024 | caps8 = 30 | goals8 = 2 | clubs8 = {{Fb team Famalicao}} | years9 = 2024 | caps9 = 5 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Crvena Zvezda}} | years10 = 2024- | caps10 = 63 | goals10 = 5 | clubs10 = {{Fb team Juarez}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = ? | nationalgoals1 = ? | nationalteam1 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|Панама 17]] | nationalyears2 = 2018- | nationalcaps2 = 70 | nationalgoals2 = 8 | nationalteam2 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] }} '''Хосе Луис Родригес Франсис''' (роден на [[19 јуни]] [[1998]], во [[Панама (град)|Панама]]), попознат како '''Пума''' — [[Панама|панамски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Хуарес|Хуарес]] и на [[Фудбалска репрезентација на Панама|панамската репрезентација]]. ==Биогарфија== Родригес пораснал во Ел Чориљо, [[Панама (град)|Панама Сити]] и е брат на поранешниот капитен на Чориљо, Маркос Виљареал.<ref name="prensa">{{cite news |last=Da Silva |first=Alexander |url=https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |title=La sorpresa llamada José Luis Rodríguez |trans-title=The surprise called José Luis Rodríguez |website=[[La Prensa (Panama City)|La Prensa]] |date=1 June 2018 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717070902/https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |url-status=live }}</ref> ==Клупска кариера== Родригез играл за родниот клуб [[Клуб Депортиво Университарио|Чориљо]] во неговата младост.<ref name="prensa"/> Во сезоната 2015-2016, тој го направил своето деби во [[Лига Панамења (фудбал)|панамското првенство]] на 17 јули 2015 година, на возраст од 17 години, во поразот со 1-0 на гости против [[Атлетико Чирики]].<ref name="soccerway"/> Неговиот прв и единствен гол во сезоната го постигнал на 2 април 2016 година, во победата од 3–2 на гости против [[ФК Алијанца (Панама)|Алијанца]], и тоа бил победничкиот гол за Чориљо во натпреварот во 90-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |title=Alianza vs. Chorrillo – 3 April 2016 |website=Soccerway |publisher=[[Perform Group]] |date=3 April 2016 |access-date=3 April 2016 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141347/https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |url-status=live }}</ref> Во 2016 година, Родригес се преселил во [[Белгија|белгискиот]] клуб [[КАА Гент|Гент]] на позајмица со опција за откуп.<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe722811/ |title=José Luis Rodríguez |website=WorldFootball.net |publisher=Heim:Spiel |access-date=29 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612112800/http://www.worldfootball.net/player_summary/jose-luis-rodriguez_2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |title=José Luis Rodríguez ya vistió la piel del KAA Gent de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez has already worn the kit of Belgium's KAA Gent |website=panamaamerica.com.pa |publisher=Panamá América |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024806/https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |title=José Luis Rodriguez al fútbol de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez to Belgian football |website=futbolconsultants.com |publisher=[[Futbol Consultants]] |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140536/http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |url-status=dead }}</ref> На 9 декември 2016 година, Гент го откупил Родригес,<ref>{{cite news |url=https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |title=KAA Gent sign Jose Luis Rodriguez on permanent deal |website=kaagent.be |publisher=K.A.A. Gent |date=10 December 2016 |access-date=30 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142729/https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |url-status=dead }}</ref> но тој останал да игра во вториот тим и никогаш не дебитирал со сениорската екипа. Во септември 2018 година, тој потпишал за хрватскиот клуб [[НК Истра 1961|Истра 1961]].<ref>{{cite news |url=https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |title=Veliko pojačanje za Istru: Dovela igrača koji je igrao na SP u Rusiji |trans-title=Big signing for Istra: They signed player who played on the World Cup in Russia |website=24sata.hr |publisher=[[24 sata (Croatia)|24 sata]] |date=13 September 2019 |access-date=20 September 2018 |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024756/https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |url-status=live }}</ref> Своето деби во хрватскиот фудбал го имал во првенствениот натпревар на домашен терен против {{Fb team (N) Hajduk Split}} загубен со 2-4, во кој постигнал и гол. После само една полусезона со Истра, во која играл редовно, Родригес потпишал за [[Депортиво Алавес]] на 1 февруари 2019.<ref>[https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias Tomás Oneto y José Luis Rodríguez reforzarán al MiniGlorias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825024758/https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias |date=25 August 2019 }}, deportivoalaves.com, 1 February 2019</ref> Иако таму играл претежно за [[Депортиво Алавес Б|вториот тим]], на 10 јули 2020 година, го направил своето деби со првиот тим во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|Примера Дивисион]], заменувајќи го [[Хоселу]] во поразот со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|title=Benzema y el VAR abren camino al Madrid|trans-title=Benzema and the VAR show the way to Madrid|publisher=Marca|language=es|date=11 July 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908134504/https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|url-status=live}}</ref> На 4 септември 2020 година, Родригес го обнови договорот со Алавес до 2022 година,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|title=José Luis Rodríguez renueva con el Deportivo Alavés|trans-title=José Luis Rodríguez renews with Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085349/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|url-status=live}}</ref> по што заминал на позајмица во тимот од [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]], [[ФК Луго|Луго]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|title=José Luis Rodríguez, cedido al CD Lugo|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to CD Lugo|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085418/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|url-status=live}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Родригес одиграл 26 натпревари и постигнал 5 гола во првенството за Луго, а потоа бил позајмен на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] во истата лига за сезоната 2021-2022,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|title=José Luis Rodríguez, cedido al Sporting de Gijón|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to Sporting de Gijón|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=30 July 2021|accessdate=30 July 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730163826/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|url-status=live}}</ref> каде одиграл 35 натпревари и постигнал 3 гола. На 15 август 2022 година, Родригес потпишал четиригодишен договор со португалскиот клуб [[ФК Фамаликао|Фамаликао]].<ref>{{cite web|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|title=Puma Rodríguez é reforço para o ataque do Famalicão|trans-title=Puma Rodríguez is an addition for the attack of Famalicão|publisher=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|language=pt|date=15 August 2022|accessdate=16 August 2022|archive-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816201109/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|url-status=live}}</ref> На 2 октомври 2022, тој го постигнал првиот гол за клубот во победата со 4-0 над [[ФК Боавишта|Боавишта]]. По првата сезона, во која одиграл малку натпревари поради повреда на лигаментите на коленото, во втората сезона одиграл 23 натпревари и постигнал гол во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Бенфика|Бенфика]].<ref>{{cite web|url=https://www.ligaportugal.pt/news/11353/fc-famalicao-impoe-se-ao-sl-benfica-com-estadio-lotado|title=FC Famalicão impõe-se ao SL Benfica com estádio lotado|publisher=Liga Portugal|date=5 мај 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> На 21 јуни 2024 година, Родригес потпишал тригодишен договор со [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]].<ref>{{cite web|url=https://www.rts.rs/sport/fudbal/5471057/panamski-fudbaler-puma-rodrigez-novi-igrac-crvene-zvezde.html|title=Панамски фудбалер Пума Родригез нови играч Црвене звезде|language=sr|publisher=RTS|date=21 јуни 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> Сепак, после само неколку месеци, тој го напуштил клубот и се преселил на позајмица во [[ФК Хуарес|Хуарес]].<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.rs/sport/fudbal/137288/puma-rodrigez-napustio-zvezdu-igrace-u-drugoj-ligi-meksika/vest|title= Puma napustio Zvezdu i zaista otišao u Meksiko: Ali ne u prvu, nego u drugu ligu |language=sr|publisher=euronews.rs|date=15 септември 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Родригез бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|репрезентацијата на Панама под 17 години]] во 2014 година,<ref>{{cite news |last=Bolvarán C. |first=Arturo |url=http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |title=La sub-17 de Panamá inicia prácticas el 17 de marzo |trans-title=The under-17s of Panama starts work on 17 March |website=rpctv.com |date=13 March 2014 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717071043/http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |url-status=live }}</ref> постигнувајќи гол на 3 март 2015 година против [[Фудбалска репрезентација на Хаити под 17 години|Хаити]] на [[КОНКАКАФ првенство за играчи под 17 години 2015|КОНКАКАФ првенството под 17 години 2015]].<ref name="u17">{{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |title=Under 17s – Men – Panama v Mexico |website=CONCACAF |date=28 February 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200652/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |archive-date=4 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |title=Under 17s – Men – Haiti v Panama |website=CONCACAF |date=3 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014304/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |archive-date=5 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |title=Under 17s – Men – Panama v Saint Lucia |website=CONCACAF |date=6 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818080125/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |archive-date=18 August 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |title=Under 17s – Men – Costa Rica v Panama |website=CONCACAF |date=9 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091301/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |archive-date=4 March 2016}}</ref> На 14 мај 2018 година, Родригес бил вклучен во прелиминарниот состав на Панама за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]], првото [[Светско првенство]] во историјата на земјата.<ref>{{cite news |url=https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |title=Panamá anuncia su lista provisional |trans-title=Panama announces its provisional list |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 May 2018 |access-date=15 May 2018 |language=es |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624044446/https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |url-status=live }}</ref> Во меѓувреме, тој го имал своето [[Фудбалска репрезентација на Панама|сениорско]] деби на 29 мај 2018 година, во ремито 0–0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Северна Ирска|Северна Ирска]].<ref name="soccerway"/> Следниот ден, бил вклучен во конечниот состав на Панама од 23 играчи за Мундијалот.<ref>{{cite news |last=Richards |first=Ricardo |url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |title=Panamá revela lista de los 23 jugadores que irán al Mundial de Rusia 2018 |trans-title=Panama reveals list of the 23 players who will go to the 2018 World Cup in Russia |website=telemetro.com |publisher=[[Telemetro]] |date=30 May 2018 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143524/http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |url-status=live }}</ref> Родригес го имал своето деби на Светското првенство во Русија, во првиот натпревар на Панама на 18 јуни 2018 година во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Белгија - Панама|поразот со 3-0]] од [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]], започнувајќи го натпреварот пред да биде заменет од [[Исмаел Дијас (панамски фудбалер)|Исмаел Дијас]] во 63-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/6db29b3557ed9ccc/original/mi7jyr0nmfxqkma90dk2-pdf.pdf |title=Match report – Group G – Belgium-Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 June 2018 |access-date=18 June 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618204011/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-fulltime-pdf-2960953.pdf?cloudid=mi7jyr0nmfxqkma90dk2 |url-status=live }}</ref> Тој играл и во другите два натпревари на Панама од групната фаза, после која репрезентацијата била елиминирана забележувајќи три порази. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Панама |image3=Flag of Panama.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/rodriguez-jose/SABFMwXn/ Хосе Луис Родригес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jose-luis-rodriguez/profil/spieler/425028 Хосе Луис Родригес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238763/jose-luis-rodriguez Хосе Луис Родригес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/358868/show/jos%C3%A9-luis-rodr%C3%ADguez Хосе Луис Родригес на whoscored] {{Состав на Панама на СП фудбал 2018}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Родригес, Хосе Луис}} [[Категорија:Панамски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гент]] [[Категорија:Фудбалери на НК Истра]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фамаликао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] rradmvoq86wsqt3pjxkno63thkmgwaf 5575008 5575006 2026-06-10T16:51:13Z Carshalton 30527 5575008 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Хосе Луис Родригес | image = [[File:José Rodríguez.jpg|200px]] | fullname = Хосе Луис Родригес Франсис<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=19 June 2018 |url-status=dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|19}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Панама Сити|}} | countryofbirth = [[Панама]] | nationality = {{flagsport|PAN}} [[Панама]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name="FIFA"/> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Juarez}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chorrillo}}<ref name="prensa"/> | years1 = 2015-2016 | caps1 = 16 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Chorrillo}} | years2 = 2016-2018 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Gent}} | years3 = 2018 | caps3 = 8 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Istra}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 37 | goals4 = 5 | clubs4 = {{Fb team Alaves B}} | years5 = 2019-2022 | caps5 = 1 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Alaves}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 26 | goals6 = 5 | clubs6 = →{{Fb team Lugo}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 35 | goals7 = 3 | clubs7 = →{{Fb team Sporting Gijon}} | years8 = 2022-2024 | caps8 = 30 | goals8 = 2 | clubs8 = {{Fb team Famalicao}} | years9 = 2024 | caps9 = 5 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Crvena Zvezda}} | years10 = 2024- | caps10 = 63 | goals10 = 5 | clubs10 = {{Fb team Juarez}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = ? | nationalgoals1 = ? | nationalteam1 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|Панама 17]] | nationalyears2 = 2018- | nationalcaps2 = 70 | nationalgoals2 = 8 | nationalteam2 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] }} '''Хосе Луис Родригес Франсис''' (роден на [[19 јуни]] [[1998]], во [[Панама (град)|Панама]]), попознат како '''Пума''' — [[Панама|панамски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Хуарес|Хуарес]] и на [[Фудбалска репрезентација на Панама|панамската репрезентација]]. ==Биогарфија== Родригес пораснал во Ел Чориљо, [[Панама (град)|Панама Сити]] и е брат на поранешниот капитен на Чориљо, Маркос Виљареал.<ref name="prensa">{{cite news |last=Da Silva |first=Alexander |url=https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |title=La sorpresa llamada José Luis Rodríguez |trans-title=The surprise called José Luis Rodríguez |website=[[La Prensa (Panama City)|La Prensa]] |date=1 June 2018 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717070902/https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |url-status=live }}</ref> ==Клупска кариера== Родригез играл за родниот клуб [[Клуб Депортиво Университарио|Чориљо]] во неговата младост.<ref name="prensa"/> Во сезоната 2015-2016, тој го направил своето деби во [[Лига Панамења (фудбал)|панамското првенство]] на 17 јули 2015 година, на возраст од 17 години, во поразот со 1-0 на гости против [[Атлетико Чирики]].<ref name="soccerway"/> Неговиот прв и единствен гол во сезоната го постигнал на 2 април 2016 година, во победата од 3–2 на гости против [[ФК Алијанца (Панама)|Алијанца]], и тоа бил победничкиот гол за Чориљо во натпреварот во 90-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |title=Alianza vs. Chorrillo – 3 April 2016 |website=Soccerway |publisher=[[Perform Group]] |date=3 April 2016 |access-date=3 April 2016 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141347/https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |url-status=live }}</ref> Во 2016 година, Родригес се преселил во [[Белгија|белгискиот]] клуб [[КАА Гент|Гент]] на позајмица со опција за откуп.<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe722811/ |title=José Luis Rodríguez |website=WorldFootball.net |publisher=Heim:Spiel |access-date=29 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612112800/http://www.worldfootball.net/player_summary/jose-luis-rodriguez_2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |title=José Luis Rodríguez ya vistió la piel del KAA Gent de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez has already worn the kit of Belgium's KAA Gent |website=panamaamerica.com.pa |publisher=Panamá América |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024806/https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |title=José Luis Rodriguez al fútbol de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez to Belgian football |website=futbolconsultants.com |publisher=[[Futbol Consultants]] |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140536/http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |url-status=dead }}</ref> На 9 декември 2016 година, Гент го откупил Родригес,<ref>{{cite news |url=https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |title=KAA Gent sign Jose Luis Rodriguez on permanent deal |website=kaagent.be |publisher=K.A.A. Gent |date=10 December 2016 |access-date=30 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142729/https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |url-status=dead }}</ref> но тој останал да игра во вториот тим и никогаш не дебитирал со сениорската екипа. Во септември 2018 година, тој потпишал за хрватскиот клуб [[НК Истра 1961|Истра 1961]].<ref>{{cite news |url=https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |title=Veliko pojačanje za Istru: Dovela igrača koji je igrao na SP u Rusiji |trans-title=Big signing for Istra: They signed player who played on the World Cup in Russia |website=24sata.hr |publisher=[[24 sata (Croatia)|24 sata]] |date=13 September 2019 |access-date=20 September 2018 |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024756/https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |url-status=live }}</ref> Своето деби во хрватскиот фудбал го имал во првенствениот натпревар на домашен терен против {{Fb team (N) Hajduk Split}} загубен со 2-4, во кој постигнал и гол. После само една полусезона со Истра, во која играл редовно, Родригес потпишал за [[Депортиво Алавес]] на 1 февруари 2019.<ref>[https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias Tomás Oneto y José Luis Rodríguez reforzarán al MiniGlorias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825024758/https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias |date=25 August 2019 }}, deportivoalaves.com, 1 February 2019</ref> Иако таму играл претежно за [[Депортиво Алавес Б|вториот тим]], на 10 јули 2020 година, го направил своето деби со првиот тим во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|Примера Дивисион]], заменувајќи го [[Хоселу]] во поразот со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|title=Benzema y el VAR abren camino al Madrid|trans-title=Benzema and the VAR show the way to Madrid|publisher=Marca|language=es|date=11 July 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908134504/https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|url-status=live}}</ref> На 4 септември 2020 година, Родригес го обнови договорот со Алавес до 2022 година,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|title=José Luis Rodríguez renueva con el Deportivo Alavés|trans-title=José Luis Rodríguez renews with Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085349/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|url-status=live}}</ref> по што заминал на позајмица во тимот од [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]], [[ФК Луго|Луго]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|title=José Luis Rodríguez, cedido al CD Lugo|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to CD Lugo|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085418/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|url-status=live}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Родригес одиграл 26 натпревари и постигнал 5 гола во првенството за Луго, а потоа бил позајмен на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] во истата лига за сезоната 2021-2022,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|title=José Luis Rodríguez, cedido al Sporting de Gijón|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to Sporting de Gijón|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=30 July 2021|accessdate=30 July 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730163826/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|url-status=live}}</ref> каде одиграл 35 натпревари и постигнал 3 гола. На 15 август 2022 година, Родригес потпишал четиригодишен договор со португалскиот клуб [[ФК Фамаликао|Фамаликао]].<ref>{{cite web|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|title=Puma Rodríguez é reforço para o ataque do Famalicão|trans-title=Puma Rodríguez is an addition for the attack of Famalicão|publisher=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|language=pt|date=15 August 2022|accessdate=16 August 2022|archive-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816201109/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|url-status=live}}</ref> На 2 октомври 2022, тој го постигнал првиот гол за клубот во победата со 4-0 над [[ФК Боавишта|Боавишта]]. По првата сезона, во која одиграл малку натпревари поради повреда на лигаментите на коленото, во втората сезона одиграл 23 натпревари и постигнал гол во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Бенфика|Бенфика]].<ref>{{cite web|url=https://www.ligaportugal.pt/news/11353/fc-famalicao-impoe-se-ao-sl-benfica-com-estadio-lotado|title=FC Famalicão impõe-se ao SL Benfica com estádio lotado|publisher=Liga Portugal|date=5 мај 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> На 21 јуни 2024 година, Родригес потпишал тригодишен договор со [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]].<ref>{{cite web|url=https://www.rts.rs/sport/fudbal/5471057/panamski-fudbaler-puma-rodrigez-novi-igrac-crvene-zvezde.html|title=Панамски фудбалер Пума Родригез нови играч Црвене звезде|language=sr|publisher=RTS|date=21 јуни 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> Сепак, после само неколку месеци, тој го напуштил клубот и се преселил на позајмица во [[ФК Хуарес|Хуарес]].<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.rs/sport/fudbal/137288/puma-rodrigez-napustio-zvezdu-igrace-u-drugoj-ligi-meksika/vest|title= Puma napustio Zvezdu i zaista otišao u Meksiko: Ali ne u prvu, nego u drugu ligu |language=sr|publisher=euronews.rs|date=15 септември 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Родригез бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|репрезентацијата на Панама под 17 години]] во 2014 година,<ref>{{cite news |last=Bolvarán C. |first=Arturo |url=http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |title=La sub-17 de Panamá inicia prácticas el 17 de marzo |trans-title=The under-17s of Panama starts work on 17 March |website=rpctv.com |date=13 March 2014 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717071043/http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |url-status=live }}</ref> постигнувајќи гол на 3 март 2015 година против [[Фудбалска репрезентација на Хаити под 17 години|Хаити]] на [[КОНКАКАФ првенство за играчи под 17 години 2015|КОНКАКАФ првенството под 17 години 2015]].<ref name="u17">{{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |title=Under 17s – Men – Panama v Mexico |website=CONCACAF |date=28 February 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200652/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |archive-date=4 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |title=Under 17s – Men – Haiti v Panama |website=CONCACAF |date=3 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014304/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |archive-date=5 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |title=Under 17s – Men – Panama v Saint Lucia |website=CONCACAF |date=6 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818080125/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |archive-date=18 August 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |title=Under 17s – Men – Costa Rica v Panama |website=CONCACAF |date=9 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091301/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |archive-date=4 March 2016}}</ref> На 14 мај 2018 година, Родригес бил вклучен во прелиминарниот состав на Панама за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]], првото [[Светско првенство]] во историјата на земјата.<ref>{{cite news |url=https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |title=Panamá anuncia su lista provisional |trans-title=Panama announces its provisional list |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 May 2018 |access-date=15 May 2018 |language=es |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624044446/https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |url-status=live }}</ref> Во меѓувреме, тој го имал своето [[Фудбалска репрезентација на Панама|сениорско]] деби на 29 мај 2018 година, во ремито 0–0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Северна Ирска|Северна Ирска]].<ref name="soccerway"/> Следниот ден, бил вклучен во конечниот состав на Панама од 23 играчи за Мундијалот.<ref>{{cite news |last=Richards |first=Ricardo |url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |title=Panamá revela lista de los 23 jugadores que irán al Mundial de Rusia 2018 |trans-title=Panama reveals list of the 23 players who will go to the 2018 World Cup in Russia |website=telemetro.com |publisher=[[Telemetro]] |date=30 May 2018 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143524/http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |url-status=live }}</ref> Родригес го имал своето деби на Светското првенство во Русија, во првиот натпревар на Панама на 18 јуни 2018 година во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Белгија - Панама|поразот со 3-0]] од [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]], започнувајќи го натпреварот пред да биде заменет од [[Исмаел Дијас (панамски фудбалер)|Исмаел Дијас]] во 63-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/6db29b3557ed9ccc/original/mi7jyr0nmfxqkma90dk2-pdf.pdf |title=Match report – Group G – Belgium-Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 June 2018 |access-date=18 June 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618204011/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-fulltime-pdf-2960953.pdf?cloudid=mi7jyr0nmfxqkma90dk2 |url-status=live }}</ref> Тој играл и во другите два натпревари на Панама од групната фаза, после која репрезентацијата била елиминирана забележувајќи три порази. Потоа, тој настапил на две изданија на [[КОНКАКАФ Голд куп|КОНКАКАФ Голд купот]] во [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|2019]] и [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] година, постигнувајќи ги своите први голови (два) во дресот со државниот грб на вториот турнир во победата со 3-1 над [[Фудбалска репрезентација на Гренада|Гренада]] во групната фаза. Во 2024 година, настапувал на [[Копа Америка 2024|Копа Америка]], а следната година го имал своето трето учество на [[КОНКАКАФ Голд куп 2025|КОНКАКАФ Голд купот]]. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Панама |image3=Flag of Panama.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/rodriguez-jose/SABFMwXn/ Хосе Луис Родригес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jose-luis-rodriguez/profil/spieler/425028 Хосе Луис Родригес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238763/jose-luis-rodriguez Хосе Луис Родригес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/358868/show/jos%C3%A9-luis-rodr%C3%ADguez Хосе Луис Родригес на whoscored] {{Состав на Панама на СП фудбал 2018}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Родригес, Хосе Луис}} [[Категорија:Панамски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гент]] [[Категорија:Фудбалери на НК Истра]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фамаликао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] qej8m6517nt4sxjhxf63u313mpf2tes 5575015 5575008 2026-06-10T17:02:13Z Carshalton 30527 5575015 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Хосе Луис Родригес | image = [[File:José Rodríguez.jpg|200px]] | fullname = Хосе Луис Родригес Франсис<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=19 June 2018 |url-status=dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|19}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Панама Сити|}} | countryofbirth = [[Панама]] | nationality = {{flagsport|PAN}} [[Панама]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name="FIFA"/> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Juarez}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chorrillo}}<ref name="prensa"/> | years1 = 2015-2016 | caps1 = 16 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Chorrillo}} | years2 = 2016-2018 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Gent}} | years3 = 2018 | caps3 = 8 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Istra}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 37 | goals4 = 5 | clubs4 = {{Fb team Alaves B}} | years5 = 2019-2022 | caps5 = 1 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Alaves}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 26 | goals6 = 5 | clubs6 = →{{Fb team Lugo}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 35 | goals7 = 3 | clubs7 = →{{Fb team Sporting Gijon}} | years8 = 2022-2024 | caps8 = 30 | goals8 = 2 | clubs8 = {{Fb team Famalicao}} | years9 = 2024 | caps9 = 5 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Crvena Zvezda}} | years10 = 2024- | caps10 = 63 | goals10 = 5 | clubs10 = {{Fb team Juarez}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = ? | nationalgoals1 = ? | nationalteam1 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|Панама 17]] | nationalyears2 = 2018- | nationalcaps2 = 70 | nationalgoals2 = 8 | nationalteam2 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] }} '''Хосе Луис Родригес Франсис''' (роден на [[19 јуни]] [[1998]], во [[Панама (град)|Панама]]), попознат како '''Пума''' — [[Панама|панамски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Хуарес|Хуарес]] и на [[Фудбалска репрезентација на Панама|панамската репрезентација]]. ==Биогарфија== Родригес пораснал во Ел Чориљо, [[Панама (град)|Панама Сити]] и е брат на поранешниот капитен на Чориљо, Маркос Виљареал.<ref name="prensa">{{cite news |last=Da Silva |first=Alexander |url=https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |title=La sorpresa llamada José Luis Rodríguez |trans-title=The surprise called José Luis Rodríguez |website=[[La Prensa (Panama City)|La Prensa]] |date=1 June 2018 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717070902/https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |url-status=live }}</ref> ==Клупска кариера== Родригез играл за родниот клуб [[Клуб Депортиво Университарио|Чориљо]] во неговата младост.<ref name="prensa"/> Во сезоната 2015-2016, тој го направил своето деби во [[Лига Панамења (фудбал)|панамското првенство]] на 17 јули 2015 година, на возраст од 17 години, во поразот со 1-0 на гости против [[Атлетико Чирики]].<ref name="soccerway"/> Неговиот прв и единствен гол во сезоната го постигнал на 2 април 2016 година, во победата од 3–2 на гости против [[ФК Алијанца (Панама)|Алијанца]], и тоа бил победничкиот гол за Чориљо во натпреварот во 90-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |title=Alianza vs. Chorrillo – 3 April 2016 |website=Soccerway |publisher=[[Perform Group]] |date=3 April 2016 |access-date=3 April 2016 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141347/https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |url-status=live }}</ref> Во 2016 година, Родригес се преселил во [[Белгија|белгискиот]] клуб [[КАА Гент|Гент]] на позајмица со опција за откуп.<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe722811/ |title=José Luis Rodríguez |website=WorldFootball.net |publisher=Heim:Spiel |access-date=29 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612112800/http://www.worldfootball.net/player_summary/jose-luis-rodriguez_2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |title=José Luis Rodríguez ya vistió la piel del KAA Gent de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez has already worn the kit of Belgium's KAA Gent |website=panamaamerica.com.pa |publisher=Panamá América |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024806/https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |title=José Luis Rodriguez al fútbol de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez to Belgian football |website=futbolconsultants.com |publisher=[[Futbol Consultants]] |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140536/http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |url-status=dead }}</ref> На 9 декември 2016 година, Гент го откупил Родригес,<ref>{{cite news |url=https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |title=KAA Gent sign Jose Luis Rodriguez on permanent deal |website=kaagent.be |publisher=K.A.A. Gent |date=10 December 2016 |access-date=30 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142729/https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |url-status=dead }}</ref> но тој останал да игра во вториот тим и никогаш не дебитирал со сениорската екипа. Во септември 2018 година, тој потпишал за хрватскиот клуб [[НК Истра 1961|Истра 1961]].<ref>{{cite news |url=https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |title=Veliko pojačanje za Istru: Dovela igrača koji je igrao na SP u Rusiji |trans-title=Big signing for Istra: They signed player who played on the World Cup in Russia |website=24sata.hr |publisher=[[24 sata (Croatia)|24 sata]] |date=13 September 2019 |access-date=20 September 2018 |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024756/https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |url-status=live }}</ref> Своето деби во хрватскиот фудбал го имал во првенствениот натпревар на домашен терен против {{Fb team (N) Hajduk Split}} загубен со 2-4, во кој постигнал и гол. После само една полусезона со Истра, во која играл редовно, Родригес потпишал за [[Депортиво Алавес]] на 1 февруари 2019.<ref>[https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias Tomás Oneto y José Luis Rodríguez reforzarán al MiniGlorias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825024758/https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias |date=25 August 2019 }}, deportivoalaves.com, 1 February 2019</ref> Иако таму играл претежно за [[Депортиво Алавес Б|вториот тим]], на 10 јули 2020 година, го направил своето деби со првиот тим во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|Примера Дивисион]], заменувајќи го [[Хоселу]] во поразот со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|title=Benzema y el VAR abren camino al Madrid|trans-title=Benzema and the VAR show the way to Madrid|publisher=Marca|language=es|date=11 July 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908134504/https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|url-status=live}}</ref> На 4 септември 2020 година, Родригес го обнови договорот со Алавес до 2022 година,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|title=José Luis Rodríguez renueva con el Deportivo Alavés|trans-title=José Luis Rodríguez renews with Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085349/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|url-status=live}}</ref> по што заминал на позајмица во тимот од [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]], [[ФК Луго|Луго]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|title=José Luis Rodríguez, cedido al CD Lugo|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to CD Lugo|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085418/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|url-status=live}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Родригес одиграл 26 натпревари и постигнал 5 гола во првенството за Луго, а потоа бил позајмен на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] во истата лига за сезоната 2021-2022,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|title=José Luis Rodríguez, cedido al Sporting de Gijón|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to Sporting de Gijón|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=30 July 2021|accessdate=30 July 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730163826/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|url-status=live}}</ref> каде одиграл 35 натпревари и постигнал 3 гола. На 15 август 2022 година, Родригес потпишал четиригодишен договор со португалскиот клуб [[ФК Фамаликао|Фамаликао]].<ref>{{cite web|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|title=Puma Rodríguez é reforço para o ataque do Famalicão|trans-title=Puma Rodríguez is an addition for the attack of Famalicão|publisher=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|language=pt|date=15 August 2022|accessdate=16 August 2022|archive-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816201109/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|url-status=live}}</ref> На 2 октомври 2022, тој го постигнал првиот гол за клубот во победата со 4-0 над [[ФК Боавишта|Боавишта]]. По првата сезона, во која одиграл малку натпревари поради повреда на лигаментите на коленото, во втората сезона одиграл 23 натпревари и постигнал гол во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Бенфика|Бенфика]].<ref>{{cite web|url=https://www.ligaportugal.pt/news/11353/fc-famalicao-impoe-se-ao-sl-benfica-com-estadio-lotado|title=FC Famalicão impõe-se ao SL Benfica com estádio lotado|publisher=Liga Portugal|date=5 мај 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> На 21 јуни 2024 година, Родригес потпишал тригодишен договор со [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]].<ref>{{cite web|url=https://www.rts.rs/sport/fudbal/5471057/panamski-fudbaler-puma-rodrigez-novi-igrac-crvene-zvezde.html|title=Панамски фудбалер Пума Родригез нови играч Црвене звезде|language=sr|publisher=RTS|date=21 јуни 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> Сепак, после само неколку месеци, тој го напуштил клубот и се преселил на позајмица во [[ФК Хуарес|Хуарес]].<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.rs/sport/fudbal/137288/puma-rodrigez-napustio-zvezdu-igrace-u-drugoj-ligi-meksika/vest|title= Puma napustio Zvezdu i zaista otišao u Meksiko: Ali ne u prvu, nego u drugu ligu |language=sr|publisher=euronews.rs|date=15 септември 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Родригез бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|репрезентацијата на Панама под 17 години]] во 2014 година,<ref>{{cite news |last=Bolvarán C. |first=Arturo |url=http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |title=La sub-17 de Panamá inicia prácticas el 17 de marzo |trans-title=The under-17s of Panama starts work on 17 March |website=rpctv.com |date=13 March 2014 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717071043/http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |url-status=live }}</ref> постигнувајќи гол на 3 март 2015 година против [[Фудбалска репрезентација на Хаити под 17 години|Хаити]] на [[КОНКАКАФ првенство за играчи под 17 години 2015|КОНКАКАФ првенството под 17 години 2015]].<ref name="u17">{{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |title=Under 17s – Men – Panama v Mexico |website=CONCACAF |date=28 February 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200652/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |archive-date=4 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |title=Under 17s – Men – Haiti v Panama |website=CONCACAF |date=3 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014304/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |archive-date=5 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |title=Under 17s – Men – Panama v Saint Lucia |website=CONCACAF |date=6 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818080125/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |archive-date=18 August 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |title=Under 17s – Men – Costa Rica v Panama |website=CONCACAF |date=9 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091301/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |archive-date=4 March 2016}}</ref> На 14 мај 2018 година, Родригес бил вклучен во прелиминарниот состав на Панама за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]], првото [[Светско првенство]] во историјата на земјата.<ref>{{cite news |url=https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |title=Panamá anuncia su lista provisional |trans-title=Panama announces its provisional list |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 May 2018 |access-date=15 May 2018 |language=es |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624044446/https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |url-status=live }}</ref> Во меѓувреме, тој го имал своето [[Фудбалска репрезентација на Панама|сениорско]] деби на 29 мај 2018 година, во ремито 0–0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Северна Ирска|Северна Ирска]].<ref name="soccerway"/> Следниот ден, бил вклучен во конечниот состав на Панама од 23 играчи за Мундијалот.<ref>{{cite news |last=Richards |first=Ricardo |url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |title=Panamá revela lista de los 23 jugadores que irán al Mundial de Rusia 2018 |trans-title=Panama reveals list of the 23 players who will go to the 2018 World Cup in Russia |website=telemetro.com |publisher=[[Telemetro]] |date=30 May 2018 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143524/http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |url-status=live }}</ref> Родригес го имал своето деби на Светското првенство во Русија, во првиот натпревар на Панама на 18 јуни 2018 година во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Белгија - Панама|поразот со 3-0]] од [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]], започнувајќи го натпреварот пред да биде заменет од [[Исмаел Дијас (панамски фудбалер)|Исмаел Дијас]] во 63-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/6db29b3557ed9ccc/original/mi7jyr0nmfxqkma90dk2-pdf.pdf |title=Match report – Group G – Belgium-Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 June 2018 |access-date=18 June 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618204011/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-fulltime-pdf-2960953.pdf?cloudid=mi7jyr0nmfxqkma90dk2 |url-status=live }}</ref> Тој играл и во другите два натпревари на Панама од групната фаза, после која репрезентацијата била елиминирана забележувајќи три порази. Потоа, тој настапил на две изданија на [[КОНКАКАФ Голд куп|КОНКАКАФ Голд купот]] во [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|2019]] и [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] година, постигнувајќи ги своите први голови (два) во дресот со државниот грб на вториот турнир во победата со 3-1 над [[Фудбалска репрезентација на Гренада|Гренада]] во групната фаза. Во 2024 година, настапувал на [[Копа Америка 2024|Копа Америка]], а следната година го имал своето трето учество на [[КОНКАКАФ Голд куп 2025|КОНКАКАФ Голд купот]]. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|PAN}} {{Cronopar|29-5-2018|Panama|PAN|0|0|NIR|-|Amichevole|13={{Sostout|60}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|6-6-2018|Oslo|NOR|1|0|PAN|-|Amichevole|13={{Sostout|46}}}} {{Cronopar|18-6-2018|Soči|BEL|3|0|PAN|-|Mondiali|2018|1º turno|13={{Sostout|63}}}} {{Cronopar|24-6-2018|Nižnij Novgorod|ENG|6|1|PAN|-|Mondiali|2018|1º turno}} {{Cronopar|28-6-2018|Saransk|PAN|1|2|TUN|-|Mondiali|2018|1º turno|14=Mosca (Russia)}} {{Cronopar|11-9-2018|Panama|PAN|0|2|VEN|-|Amichevole|13={{Sostout|78}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|12-10-2018|Niigata|JPN|3|0|PAN|-|Amichevole}} {{Cronopar|16-10-2018|Cheonan|KOR|2|2|PAN|-|Amichevole|13={{Sostout|75}}}} {{Cronopar|16-11-2018|Tegucigalpa|HON (1949-2022)|1|0|PAN|-|Amichevole|13={{Sostout|76}}}} {{Cronopar|20-11-2018|Panama|PAN|1|2|ECU|-|Amichevole|13={{Sostout|61}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|23-3-2019|Porto|BRA|1|1|PAN|-|Amichevole|13={{Sostout|89}}|14=Porto (Portogallo)}} {{Cronopar|3-6-2019|Bogotà|COL|3|0|PAN|-|Amichevole}} {{Cronopar|7-6-2019|Montevideo|URU|3|0|PAN|-|Amichevole|13={{Sostin|82}}}} {{Cronopar|22-6-2019|Cleveland|GUY|2|4|PAN|-|Gold Cup|2019|1º turno|13={{Sostin|67}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Kansas City|PAN|0|1|USA|-|Gold Cup|2019|1º turno|14=Kansas City (Kansas)}} {{Cronopar|8-9-2019|Panama|PAN|0|2|BMU|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno|13={{Sostin|54}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|15-10-2019|Città del Messico|MEX|3|1|PAN|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno}} {{Cronopar|16-11-2019|Panama|PAN|0|3|MEX|-|CONCACAF Nations League|2019-2020|2º turno|13={{Sostout|59}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|25-3-2021|Santo Domingo|PAN|1|0|BRB|-|QMondiali|2022}} {{Cronopar|28-3-2021|Santo Domingo|DMA|1|2|PAN|-|QMondiali|2022}} {{Cronopar|9-6-2021|Panama|PAN|3|0|DOM|-|QMondiali|2022|14=Panama (città)}} {{Cronopar|12-6-2021|Panama|PAN|2|1|CUO|-|QMondiali|2022|14=Panama (città)}} {{Cronopar|15-6-2021|Willemstad|CUO|0|0|PAN|-|QMondiali|2022}} {{Cronopar|13-7-2021|Houston|QAT|3|3|PAN|-|Gold Cup|2021|1º turno}} {{Cronopar|17-7-2021|Houston|PAN|2|3|HON (1949-2022)|-|Gold Cup|2021|1º turno|13={{Sostin|69}}}} {{Cronopar|20-7-2021|Orlando|PAN|3|1|GRN|2|Gold Cup|2021|1º turno|13={{Sostout|73}}|14=Orlando (Florida)}} {{Cronopar|2-9-2021|Panama|PAN|0|0|CRI|-|QMondiali|2022|13={{Sostout|78}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|5-9-2021|Kingston|JAM|0|3|PAN|-|QMondiali|2022}} {{Cronopar|8-9-2021|Panama|PAN|1|1|MEX|-|QMondiali|2022|14=Panama (città)}} {{Cronopar|7-10-2021|San Salvador|SLV|1|0|PAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostout|65}}}} {{Cronopar|13-10-2021|Toronto|CAN|4|1|PAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostout|52}}}} {{Cronopar|16-11-2021|Panama|PAN|2|1|SLV|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|69}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|27-1-2022|San José|CRI|1|0|PAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostout|46}}}} {{Cronopar|2-2-2022|Città del Messico|MEX|1|0|PAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|46}}}} {{Cronopar|24-3-2022|Panama|PAN|1|1|HON (1949-2022)|-|QMondiali|2022|13={{Sostout|81}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|27-3-2022|Orlando|USA|5|1|PAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|46}}|14=Orlando (Florida)}} {{Cronopar|30-3-2022|Panama|PAN|1|0|CAN|-|QMondiali|2022|13={{Cartellinogiallo|90+5}}}} {{Cronopar|3-6-2022|Panama|PAN|2|0|CRI|-|CONCACAF Nations League |2022-2023|1º turno|13={{sostout|64}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|10-6-2022|Panama|PAN|5|0|MTQ|-|CONCACAF Nations League |2022-2023|1º turno|13={{sostout|46}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|18-11-2022|Abu Dhabi|CMR|1|1|PAN|-|Amichevole|13={{sostout|77}}}} {{Cronopar|13-10-2023|Willemstad|CUO|1|2|PAN|1|CONCACAF Nations League|2023-2024|1º turno|13={{sostin|57}}}} {{Cronopar|17-10-2023|Panama|PAN|3|0|GTM|-|CONCACAF Nations League|2023-2024|1º turno|13={{Sostout|83}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|16-11-2023|San José|CRI|0|3|PAN|-|CONCACAF Nations League|2023-2024|Quarti di finale|13={{Sostout|68}}}} {{Cronopar|20-11-2023|Panama|PAN|3|1|CRI|1|CONCACAF Nations League|2023-2024|Quarti di finale|13={{sostout|46}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|24-3-2024|Arlington|PAN|0|1|JAM|-|CONCACAF Nations League|2023-2024|Finale 3º posto|13={{sostout|78}}|14=Arlington (Texas)}} {{Cronopar|6-6-2024|Panama|PAN|2|0|GUY|1|QMondiali|2026|13={{sostin|46}} {{Cartellinogiallo|88}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|9-6-2024|Managua|MSR|1|3|PAN|1|QMondiali|2026}} {{Cronopar|23-6-2024|Miami Gardens|URU|3|1|PAN|-|Coppa America|2024|1º turno|13={{sostout|84}}}} {{Cronopar|12-10-2024|Austin|USA|2|0|PAN|-|Amichevole}} {{Cronopar|15-10-2024|Toronto|CAN|2|1|PAN|-|Amichevole|13={{Sostin|90+1}}}} {{Cronopar|14-11-2024|San José|CRI|0|1|PAN|-|CONCACAF Nations League|2024-2025|Quarti di finale|13={{sostout|88}}}} {{Cronopar|18-11-2024|Panama|PAN|2|2|CRI|1|CONCACAF Nations League|2024-2025|Quarti di finale|13={{sostout|72}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|20-3-2025|Inglewood|USA|0|1|PAN|-|CONCACAF Nations League|2024-2025|Semifinale|13={{sostout|90+1}}|14=Inglewood (California)}} {{Cronopar|23-3-2025|Inglewood|MEX|2|1|PAN|-|CONCACAF Nations League|2024-2025|Finale|14=Inglewood (California)}} {{Cronopar|7-6-2025|Belmopan|BLZ|0|2|PAN|-|QMondiali|2026|13={{cartellinogiallo|34}} {{sostout|46}}}} {{Cronopar|16-6-2025|Carson|PAN|5|2|GLP|-|Gold Cup|2025|1º turno|13={{sostout|88}}|14=Carson (California)}} {{Cronopar|20-6-2025|San Jose|GTM|0|1|PAN|-|Gold Cup|2025|1º turno}} {{Cronopar|24-6-2025|Austin|PAN|4|1|JAM|-|Gold Cup|2025|1º turno|13={{sostin|46}}}} {{Cronopar|28-6-2025|Glendale|PAN|1|1|HON|-|Gold Cup|2025|Quarti di finale|12= 4 – 5|14=Glendale (Arizona)}} {{Cronopar|4-9-2025|Paramaribo|SUR|0|0|PAN|-|QMondiali|2026|13={{sostout|70}}}} {{Cronopar|8-9-2025|Panama|14=Panama (città)|PAN|1|1|GTM|-|QMondiali|2026|13={{sostin|46}}}} {{Cronopar|10-10-2025|San Salvador|SLV|0|1|PAN|-|QMondiali|2026|13={{sostout|90+1}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Panama|14=Panama (città)|PAN|1|1|SUR|-|QMondiali|2026|13={{sostout|72}}}} {{Cronopar|13-11-2025|Villa Nueva|14=Villa Nueva (Guatemala)|GTM|2|3|PAN|-|QMondiali|2026|13={{sostin|63}}}} {{Cronopar|18-11-2025|Panama|PAN|3|0|SLV|1|QMondiali|2026|13={{sostin|71}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|31-3-2026|Città del Capo|RSA|1|2|PAN|-|Amichevole|13={{Cartellinogiallo|83}} {{Sostout|83}}}} {{Cronopar|31-5-2026|Rio de Janeiro|BRA|6|2|PAN|-|Amichevole|13={{Sostout|66}}}} {{Cronopar|3-6-2026|Panama|14=Panama (città)|PAN|4|2|DOM|-|Amichevole|13={{sostin|72}} {{cartellinogiallo|83}}}} {{Cronopar|6-6-2026|Saint Louis|PAN|1|1|BIH|-|Amichevole|13={{sostout|65}}}} {{Cronofin|69|8}} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Панама |image3=Flag of Panama.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/rodriguez-jose/SABFMwXn/ Хосе Луис Родригес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jose-luis-rodriguez/profil/spieler/425028 Хосе Луис Родригес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238763/jose-luis-rodriguez Хосе Луис Родригес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/358868/show/jos%C3%A9-luis-rodr%C3%ADguez Хосе Луис Родригес на whoscored] {{Состав на Панама на СП фудбал 2018}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Родригес, Хосе Луис}} [[Категорија:Панамски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гент]] [[Категорија:Фудбалери на НК Истра]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фамаликао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] 1z7grkqas3u88b2hlpm5b007ax6k4ty 5575022 5575015 2026-06-10T17:11:20Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5575022 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Хосе Луис Родригес | image = [[File:José Rodríguez.jpg|200px]] | fullname = Хосе Луис Родригес Франсис<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=19 June 2018 |url-status=dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|19}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Панама Сити|}} | countryofbirth = [[Панама]] | nationality = {{flagsport|PAN}} [[Панама]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name="FIFA"/> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Juarez}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chorrillo}}<ref name="prensa"/> | years1 = 2015-2016 | caps1 = 16 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Chorrillo}} | years2 = 2016-2018 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Gent}} | years3 = 2018 | caps3 = 8 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Istra}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 37 | goals4 = 5 | clubs4 = {{Fb team Alaves B}} | years5 = 2019-2022 | caps5 = 1 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Alaves}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 26 | goals6 = 5 | clubs6 = →{{Fb team Lugo}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 35 | goals7 = 3 | clubs7 = →{{Fb team Sporting Gijon}} | years8 = 2022-2024 | caps8 = 30 | goals8 = 2 | clubs8 = {{Fb team Famalicao}} | years9 = 2024 | caps9 = 5 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Crvena Zvezda}} | years10 = 2024- | caps10 = 63 | goals10 = 5 | clubs10 = {{Fb team Juarez}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = ? | nationalgoals1 = ? | nationalteam1 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|Панама 17]] | nationalyears2 = 2018- | nationalcaps2 = 70 | nationalgoals2 = 8 | nationalteam2 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] }} '''Хосе Луис Родригес Франсис''' (роден на [[19 јуни]] [[1998]], во [[Панама (град)|Панама]]), попознат како '''Пума''' — [[Панама|панамски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Хуарес|Хуарес]] и на [[Фудбалска репрезентација на Панама|панамската репрезентација]]. ==Биогарфија== Родригес пораснал во Ел Чориљо, [[Панама (град)|Панама Сити]] и е брат на поранешниот капитен на Чориљо, Маркос Виљареал.<ref name="prensa">{{cite news |last=Da Silva |first=Alexander |url=https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |title=La sorpresa llamada José Luis Rodríguez |trans-title=The surprise called José Luis Rodríguez |website=[[La Prensa (Panama City)|La Prensa]] |date=1 June 2018 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717070902/https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |url-status=live }}</ref> ==Клупска кариера== Родригез играл за родниот клуб [[Клуб Депортиво Университарио|Чориљо]] во неговата младост.<ref name="prensa"/> Во сезоната 2015-2016, тој го направил своето деби во [[Лига Панамења (фудбал)|панамското првенство]] на 17 јули 2015 година, на возраст од 17 години, во поразот со 1-0 на гости против [[Атлетико Чирики]].<ref name="soccerway"/> Неговиот прв и единствен гол во сезоната го постигнал на 2 април 2016 година, во победата од 3–2 на гости против [[ФК Алијанца (Панама)|Алијанца]], и тоа бил победничкиот гол за Чориљо во натпреварот во 90-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |title=Alianza vs. Chorrillo – 3 April 2016 |website=Soccerway |publisher=[[Perform Group]] |date=3 April 2016 |access-date=3 April 2016 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141347/https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |url-status=live }}</ref> Во 2016 година, Родригес се преселил во [[Белгија|белгискиот]] клуб [[КАА Гент|Гент]] на позајмица со опција за откуп.<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe722811/ |title=José Luis Rodríguez |website=WorldFootball.net |publisher=Heim:Spiel |access-date=29 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612112800/http://www.worldfootball.net/player_summary/jose-luis-rodriguez_2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |title=José Luis Rodríguez ya vistió la piel del KAA Gent de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez has already worn the kit of Belgium's KAA Gent |website=panamaamerica.com.pa |publisher=Panamá América |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024806/https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |title=José Luis Rodriguez al fútbol de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez to Belgian football |website=futbolconsultants.com |publisher=[[Futbol Consultants]] |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140536/http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |url-status=dead }}</ref> На 9 декември 2016 година, Гент го откупил Родригес,<ref>{{cite news |url=https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |title=KAA Gent sign Jose Luis Rodriguez on permanent deal |website=kaagent.be |publisher=K.A.A. Gent |date=10 December 2016 |access-date=30 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142729/https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |url-status=dead }}</ref> но тој останал да игра во вториот тим и никогаш не дебитирал со сениорската екипа. Во септември 2018 година, тој потпишал за хрватскиот клуб [[НК Истра 1961|Истра 1961]].<ref>{{cite news |url=https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |title=Veliko pojačanje za Istru: Dovela igrača koji je igrao na SP u Rusiji |trans-title=Big signing for Istra: They signed player who played on the World Cup in Russia |website=24sata.hr |publisher=[[24 sata (Croatia)|24 sata]] |date=13 September 2019 |access-date=20 September 2018 |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024756/https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |url-status=live }}</ref> Своето деби во хрватскиот фудбал го имал во првенствениот натпревар на домашен терен против {{Fb team (N) Hajduk Split}} загубен со 2-4, во кој постигнал и гол. После само една полусезона со Истра, во која играл редовно, Родригес потпишал за [[Депортиво Алавес]] на 1 февруари 2019.<ref>[https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias Tomás Oneto y José Luis Rodríguez reforzarán al MiniGlorias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825024758/https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias |date=25 August 2019 }}, deportivoalaves.com, 1 February 2019</ref> Иако таму играл претежно за [[Депортиво Алавес Б|вториот тим]], на 10 јули 2020 година, го направил своето деби со првиот тим во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|Примера Дивисион]], заменувајќи го [[Хоселу]] во поразот со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|title=Benzema y el VAR abren camino al Madrid|trans-title=Benzema and the VAR show the way to Madrid|publisher=Marca|language=es|date=11 July 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908134504/https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|url-status=live}}</ref> На 4 септември 2020 година, Родригес го обнови договорот со Алавес до 2022 година,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|title=José Luis Rodríguez renueva con el Deportivo Alavés|trans-title=José Luis Rodríguez renews with Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085349/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|url-status=live}}</ref> по што заминал на позајмица во тимот од [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]], [[ФК Луго|Луго]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|title=José Luis Rodríguez, cedido al CD Lugo|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to CD Lugo|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085418/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|url-status=live}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Родригес одиграл 26 натпревари и постигнал 5 гола во првенството за Луго, а потоа бил позајмен на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] во истата лига за сезоната 2021-2022,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|title=José Luis Rodríguez, cedido al Sporting de Gijón|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to Sporting de Gijón|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=30 July 2021|accessdate=30 July 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730163826/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|url-status=live}}</ref> каде одиграл 35 натпревари и постигнал 3 гола. На 15 август 2022 година, Родригес потпишал четиригодишен договор со португалскиот клуб [[ФК Фамаликао|Фамаликао]].<ref>{{cite web|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|title=Puma Rodríguez é reforço para o ataque do Famalicão|trans-title=Puma Rodríguez is an addition for the attack of Famalicão|publisher=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|language=pt|date=15 August 2022|accessdate=16 August 2022|archive-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816201109/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|url-status=live}}</ref> На 2 октомври 2022, тој го постигнал првиот гол за клубот во победата со 4-0 над [[ФК Боавишта|Боавишта]]. По првата сезона, во која одиграл малку натпревари поради повреда на лигаментите на коленото, во втората сезона одиграл 23 натпревари и постигнал гол во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Бенфика|Бенфика]].<ref>{{cite web|url=https://www.ligaportugal.pt/news/11353/fc-famalicao-impoe-se-ao-sl-benfica-com-estadio-lotado|title=FC Famalicão impõe-se ao SL Benfica com estádio lotado|publisher=Liga Portugal|date=5 мај 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> На 21 јуни 2024 година, Родригес потпишал тригодишен договор со [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]].<ref>{{cite web|url=https://www.rts.rs/sport/fudbal/5471057/panamski-fudbaler-puma-rodrigez-novi-igrac-crvene-zvezde.html|title=Панамски фудбалер Пума Родригез нови играч Црвене звезде|language=sr|publisher=RTS|date=21 јуни 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> Сепак, после само неколку месеци, тој го напуштил клубот и се преселил на позајмица во [[ФК Хуарес|Хуарес]].<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.rs/sport/fudbal/137288/puma-rodrigez-napustio-zvezdu-igrace-u-drugoj-ligi-meksika/vest|title= Puma napustio Zvezdu i zaista otišao u Meksiko: Ali ne u prvu, nego u drugu ligu |language=sr|publisher=euronews.rs|date=15 септември 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Родригез бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|репрезентацијата на Панама под 17 години]] во 2014 година,<ref>{{cite news |last=Bolvarán C. |first=Arturo |url=http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |title=La sub-17 de Panamá inicia prácticas el 17 de marzo |trans-title=The under-17s of Panama starts work on 17 March |website=rpctv.com |date=13 March 2014 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717071043/http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |url-status=live }}</ref> постигнувајќи гол на 3 март 2015 година против [[Фудбалска репрезентација на Хаити под 17 години|Хаити]] на [[КОНКАКАФ првенство за играчи под 17 години 2015|КОНКАКАФ првенството под 17 години 2015]].<ref name="u17">{{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |title=Under 17s – Men – Panama v Mexico |website=CONCACAF |date=28 February 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200652/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |archive-date=4 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |title=Under 17s – Men – Haiti v Panama |website=CONCACAF |date=3 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014304/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |archive-date=5 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |title=Under 17s – Men – Panama v Saint Lucia |website=CONCACAF |date=6 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818080125/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |archive-date=18 August 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |title=Under 17s – Men – Costa Rica v Panama |website=CONCACAF |date=9 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091301/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |archive-date=4 March 2016}}</ref> На 14 мај 2018 година, Родригес бил вклучен во прелиминарниот состав на Панама за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]], првото [[Светско првенство]] во историјата на земјата.<ref>{{cite news |url=https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |title=Panamá anuncia su lista provisional |trans-title=Panama announces its provisional list |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 May 2018 |access-date=15 May 2018 |language=es |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624044446/https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |url-status=live }}</ref> Во меѓувреме, тој го имал своето [[Фудбалска репрезентација на Панама|сениорско]] деби на 29 мај 2018 година, во ремито 0–0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Северна Ирска|Северна Ирска]].<ref name="soccerway"/> Следниот ден, бил вклучен во конечниот состав на Панама од 23 играчи за Мундијалот.<ref>{{cite news |last=Richards |first=Ricardo |url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |title=Panamá revela lista de los 23 jugadores que irán al Mundial de Rusia 2018 |trans-title=Panama reveals list of the 23 players who will go to the 2018 World Cup in Russia |website=telemetro.com |publisher=[[Telemetro]] |date=30 May 2018 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143524/http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |url-status=live }}</ref> Родригес го имал своето деби на Светското првенство во Русија, во првиот натпревар на Панама на 18 јуни 2018 година во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Белгија - Панама|поразот со 3-0]] од [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]], започнувајќи го натпреварот пред да биде заменет од [[Исмаел Дијас (панамски фудбалер)|Исмаел Дијас]] во 63-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/6db29b3557ed9ccc/original/mi7jyr0nmfxqkma90dk2-pdf.pdf |title=Match report – Group G – Belgium-Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 June 2018 |access-date=18 June 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618204011/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-fulltime-pdf-2960953.pdf?cloudid=mi7jyr0nmfxqkma90dk2 |url-status=live }}</ref> Тој играл и во другите два натпревари на Панама од групната фаза, после која репрезентацијата била елиминирана забележувајќи три порази. Потоа, тој настапил на две изданија на [[КОНКАКАФ Голд куп|КОНКАКАФ Голд купот]] во [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|2019]] и [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] година, постигнувајќи ги своите први голови (два) во дресот со државниот грб на вториот турнир во победата со 3-1 над [[Фудбалска репрезентација на Гренада|Гренада]] во групната фаза. Во 2024 година, настапувал на [[Копа Америка 2024|Копа Америка]], а следната година го имал своето трето учество на [[КОНКАКАФ Голд куп 2025|КОНКАКАФ Голд купот]]. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|PAN}} {{Cronopar|29-5-2018|Панама|PAN|0|0|NIR|-|Пријателска|13={{suboff|60}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|6-6-2018|Осло|NOR|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|18-6-2018|Сочи|BEL|3|0|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|24-6-2018|Нижњи Новгород|ENG|6|1|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|28-6-2018|Шаранск|PAN|1|2|TUN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|11-9-2018|Панама|PAN|0|2|VEN|-|Пријателска|13={{suboff|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-10-2018|Нигата|JPN|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-2018|Чхонан|KOR|2|2|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|75}}}} {{Cronopar|16-11-2018|Тегусигалпа|HON (1949-2022)|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|20-11-2018|Панама|PAN|1|2|ECU|-|Пријателска|13={{suboff|61}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|23-3-2019|Порто|BRA|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|3-6-2019|Богота|COL|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-6-2019|Монтевидео|URU|3|0|PAN|-|Пријателска|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|22-6-2019|Кливленд|GUY|2|4|PAN|-|Голд куп|2019|Прва фаза|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Голд куп|2019|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|8-9-2019|Панама|PAN|0|2|BMU|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{subon|54}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-10-2019|Мексико (Мексико град)|MEX|3|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|16-11-2019|Панама|PAN|0|3|MEX|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{suboff|59}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|25-3-2021|Santo Domingo|PAN|1|0|BRB|-|QMondiali|2022}} {{Cronopar|28-3-2021|Santo Domingo|DMA|1|2|PAN|-|QMondiali|2022}} {{Cronopar|9-6-2021|Panama|PAN|3|0|DOM|-|QMondiali|2022|14=Panama (città)}} {{Cronopar|12-6-2021|Panama|PAN|2|1|CUO|-|QMondiali|2022|14=Panama (città)}} {{Cronopar|15-6-2021|Willemstad|CUO|0|0|PAN|-|QMondiali|2022}} {{Cronopar|13-7-2021|Houston|QAT|3|3|PAN|-|Gold Cup|2021|1º turno}} {{Cronopar|17-7-2021|Houston|PAN|2|3|HON (1949-2022)|-|Gold Cup|2021|1º turno|13={{Sostin|69}}}} {{Cronopar|20-7-2021|Orlando|PAN|3|1|GRN|2|Gold Cup|2021|1º turno|13={{Sostout|73}}|14=Orlando (Florida)}} {{Cronopar|2-9-2021|Panama|PAN|0|0|CRI|-|QMondiali|2022|13={{Sostout|78}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|5-9-2021|Kingston|JAM|0|3|PAN|-|QMondiali|2022}} {{Cronopar|8-9-2021|Panama|PAN|1|1|MEX|-|QMondiali|2022|14=Panama (città)}} {{Cronopar|7-10-2021|San Salvador|SLV|1|0|PAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostout|65}}}} {{Cronopar|13-10-2021|Toronto|CAN|4|1|PAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostout|52}}}} {{Cronopar|16-11-2021|Panama|PAN|2|1|SLV|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|69}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|27-1-2022|San José|CRI|1|0|PAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostout|46}}}} {{Cronopar|2-2-2022|Città del Messico|MEX|1|0|PAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|46}}}} {{Cronopar|24-3-2022|Panama|PAN|1|1|HON (1949-2022)|-|QMondiali|2022|13={{Sostout|81}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|27-3-2022|Orlando|USA|5|1|PAN|-|QMondiali|2022|13={{Sostin|46}}|14=Orlando (Florida)}} {{Cronopar|30-3-2022|Panama|PAN|1|0|CAN|-|QMondiali|2022|13={{Cartellinogiallo|90+5}}}} {{Cronopar|3-6-2022|Panama|PAN|2|0|CRI|-|CONCACAF Nations League |2022-2023|1º turno|13={{sostout|64}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|10-6-2022|Panama|PAN|5|0|MTQ|-|CONCACAF Nations League |2022-2023|1º turno|13={{sostout|46}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|18-11-2022|Abu Dhabi|CMR|1|1|PAN|-|Amichevole|13={{sostout|77}}}} {{Cronopar|13-10-2023|Willemstad|CUO|1|2|PAN|1|CONCACAF Nations League|2023-2024|1º turno|13={{sostin|57}}}} {{Cronopar|17-10-2023|Panama|PAN|3|0|GTM|-|CONCACAF Nations League|2023-2024|1º turno|13={{Sostout|83}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|16-11-2023|San José|CRI|0|3|PAN|-|CONCACAF Nations League|2023-2024|Quarti di finale|13={{Sostout|68}}}} {{Cronopar|20-11-2023|Panama|PAN|3|1|CRI|1|CONCACAF Nations League|2023-2024|Quarti di finale|13={{sostout|46}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|24-3-2024|Arlington|PAN|0|1|JAM|-|CONCACAF Nations League|2023-2024|Finale 3º posto|13={{sostout|78}}|14=Arlington (Texas)}} {{Cronopar|6-6-2024|Panama|PAN|2|0|GUY|1|QMondiali|2026|13={{sostin|46}} {{Cartellinogiallo|88}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|9-6-2024|Managua|MSR|1|3|PAN|1|QMondiali|2026}} {{Cronopar|23-6-2024|Miami Gardens|URU|3|1|PAN|-|Coppa America|2024|1º turno|13={{sostout|84}}}} {{Cronopar|12-10-2024|Austin|USA|2|0|PAN|-|Amichevole}} {{Cronopar|15-10-2024|Toronto|CAN|2|1|PAN|-|Amichevole|13={{Sostin|90+1}}}} {{Cronopar|14-11-2024|San José|CRI|0|1|PAN|-|CONCACAF Nations League|2024-2025|Quarti di finale|13={{sostout|88}}}} {{Cronopar|18-11-2024|Panama|PAN|2|2|CRI|1|CONCACAF Nations League|2024-2025|Quarti di finale|13={{sostout|72}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|20-3-2025|Inglewood|USA|0|1|PAN|-|CONCACAF Nations League|2024-2025|Semifinale|13={{sostout|90+1}}|14=Inglewood (California)}} {{Cronopar|23-3-2025|Inglewood|MEX|2|1|PAN|-|CONCACAF Nations League|2024-2025|Finale|14=Inglewood (California)}} {{Cronopar|7-6-2025|Belmopan|BLZ|0|2|PAN|-|QMondiali|2026|13={{cartellinogiallo|34}} {{sostout|46}}}} {{Cronopar|16-6-2025|Carson|PAN|5|2|GLP|-|Gold Cup|2025|1º turno|13={{sostout|88}}|14=Carson (California)}} {{Cronopar|20-6-2025|San Jose|GTM|0|1|PAN|-|Gold Cup|2025|1º turno}} {{Cronopar|24-6-2025|Austin|PAN|4|1|JAM|-|Gold Cup|2025|1º turno|13={{sostin|46}}}} {{Cronopar|28-6-2025|Glendale|PAN|1|1|HON|-|Gold Cup|2025|Quarti di finale|12= 4 – 5|14=Glendale (Arizona)}} {{Cronopar|4-9-2025|Paramaribo|SUR|0|0|PAN|-|QMondiali|2026|13={{sostout|70}}}} {{Cronopar|8-9-2025|Panama|14=Panama (città)|PAN|1|1|GTM|-|QMondiali|2026|13={{sostin|46}}}} {{Cronopar|10-10-2025|San Salvador|SLV|0|1|PAN|-|QMondiali|2026|13={{sostout|90+1}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Panama|14=Panama (città)|PAN|1|1|SUR|-|QMondiali|2026|13={{sostout|72}}}} {{Cronopar|13-11-2025|Villa Nueva|14=Villa Nueva (Guatemala)|GTM|2|3|PAN|-|QMondiali|2026|13={{sostin|63}}}} {{Cronopar|18-11-2025|Panama|PAN|3|0|SLV|1|QMondiali|2026|13={{sostin|71}}|14=Panama (città)}} {{Cronopar|31-3-2026|Città del Capo|RSA|1|2|PAN|-|Amichevole|13={{Cartellinogiallo|83}} {{Sostout|83}}}} {{Cronopar|31-5-2026|Rio de Janeiro|BRA|6|2|PAN|-|Amichevole|13={{Sostout|66}}}} {{Cronopar|3-6-2026|Panama|14=Panama (città)|PAN|4|2|DOM|-|Amichevole|13={{sostin|72}} {{cartellinogiallo|83}}}} {{Cronopar|6-6-2026|Saint Louis|PAN|1|1|BIH|-|Amichevole|13={{sostout|65}}}} {{Cronofin|69|8}} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Панама |image3=Flag of Panama.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/rodriguez-jose/SABFMwXn/ Хосе Луис Родригес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jose-luis-rodriguez/profil/spieler/425028 Хосе Луис Родригес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238763/jose-luis-rodriguez Хосе Луис Родригес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/358868/show/jos%C3%A9-luis-rodr%C3%ADguez Хосе Луис Родригес на whoscored] {{Состав на Панама на СП фудбал 2018}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Родригес, Хосе Луис}} [[Категорија:Панамски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гент]] [[Категорија:Фудбалери на НК Истра]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фамаликао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] eq83uq949wdg4uuzme6mui84jjnqwc1 5575065 5575022 2026-06-10T19:49:02Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5575065 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Хосе Луис Родригес | image = [[File:José Rodríguez.jpg|200px]] | fullname = Хосе Луис Родригес Франсис<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=19 June 2018 |url-status=dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|19}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Панама Сити|}} | countryofbirth = [[Панама]] | nationality = {{flagsport|PAN}} [[Панама]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name="FIFA"/> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Juarez}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chorrillo}}<ref name="prensa"/> | years1 = 2015-2016 | caps1 = 16 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Chorrillo}} | years2 = 2016-2018 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Gent}} | years3 = 2018 | caps3 = 8 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Istra}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 37 | goals4 = 5 | clubs4 = {{Fb team Alaves B}} | years5 = 2019-2022 | caps5 = 1 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Alaves}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 26 | goals6 = 5 | clubs6 = →{{Fb team Lugo}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 35 | goals7 = 3 | clubs7 = →{{Fb team Sporting Gijon}} | years8 = 2022-2024 | caps8 = 30 | goals8 = 2 | clubs8 = {{Fb team Famalicao}} | years9 = 2024 | caps9 = 5 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Crvena Zvezda}} | years10 = 2024- | caps10 = 63 | goals10 = 5 | clubs10 = {{Fb team Juarez}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = ? | nationalgoals1 = ? | nationalteam1 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|Панама 17]] | nationalyears2 = 2018- | nationalcaps2 = 70 | nationalgoals2 = 8 | nationalteam2 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] }} '''Хосе Луис Родригес Франсис''' (роден на [[19 јуни]] [[1998]], во [[Панама (град)|Панама]]), попознат како '''Пума''' — [[Панама|панамски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Хуарес|Хуарес]] и на [[Фудбалска репрезентација на Панама|панамската репрезентација]]. ==Биогарфија== Родригес пораснал во Ел Чориљо, [[Панама (град)|Панама Сити]] и е брат на поранешниот капитен на Чориљо, Маркос Виљареал.<ref name="prensa">{{cite news |last=Da Silva |first=Alexander |url=https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |title=La sorpresa llamada José Luis Rodríguez |trans-title=The surprise called José Luis Rodríguez |website=[[La Prensa (Panama City)|La Prensa]] |date=1 June 2018 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717070902/https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |url-status=live }}</ref> ==Клупска кариера== Родригез играл за родниот клуб [[Клуб Депортиво Университарио|Чориљо]] во неговата младост.<ref name="prensa"/> Во сезоната 2015-2016, тој го направил своето деби во [[Лига Панамења (фудбал)|панамското првенство]] на 17 јули 2015 година, на возраст од 17 години, во поразот со 1-0 на гости против [[Атлетико Чирики]].<ref name="soccerway"/> Неговиот прв и единствен гол во сезоната го постигнал на 2 април 2016 година, во победата од 3–2 на гости против [[ФК Алијанца (Панама)|Алијанца]], и тоа бил победничкиот гол за Чориљо во натпреварот во 90-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |title=Alianza vs. Chorrillo – 3 April 2016 |website=Soccerway |publisher=[[Perform Group]] |date=3 April 2016 |access-date=3 April 2016 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141347/https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |url-status=live }}</ref> Во 2016 година, Родригес се преселил во [[Белгија|белгискиот]] клуб [[КАА Гент|Гент]] на позајмица со опција за откуп.<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe722811/ |title=José Luis Rodríguez |website=WorldFootball.net |publisher=Heim:Spiel |access-date=29 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612112800/http://www.worldfootball.net/player_summary/jose-luis-rodriguez_2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |title=José Luis Rodríguez ya vistió la piel del KAA Gent de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez has already worn the kit of Belgium's KAA Gent |website=panamaamerica.com.pa |publisher=Panamá América |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024806/https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |title=José Luis Rodriguez al fútbol de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez to Belgian football |website=futbolconsultants.com |publisher=[[Futbol Consultants]] |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140536/http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |url-status=dead }}</ref> На 9 декември 2016 година, Гент го откупил Родригес,<ref>{{cite news |url=https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |title=KAA Gent sign Jose Luis Rodriguez on permanent deal |website=kaagent.be |publisher=K.A.A. Gent |date=10 December 2016 |access-date=30 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142729/https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |url-status=dead }}</ref> но тој останал да игра во вториот тим и никогаш не дебитирал со сениорската екипа. Во септември 2018 година, тој потпишал за хрватскиот клуб [[НК Истра 1961|Истра 1961]].<ref>{{cite news |url=https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |title=Veliko pojačanje za Istru: Dovela igrača koji je igrao na SP u Rusiji |trans-title=Big signing for Istra: They signed player who played on the World Cup in Russia |website=24sata.hr |publisher=[[24 sata (Croatia)|24 sata]] |date=13 September 2019 |access-date=20 September 2018 |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024756/https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |url-status=live }}</ref> Своето деби во хрватскиот фудбал го имал во првенствениот натпревар на домашен терен против {{Fb team (N) Hajduk Split}} загубен со 2-4, во кој постигнал и гол. После само една полусезона со Истра, во која играл редовно, Родригес потпишал за [[Депортиво Алавес]] на 1 февруари 2019.<ref>[https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias Tomás Oneto y José Luis Rodríguez reforzarán al MiniGlorias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825024758/https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias |date=25 August 2019 }}, deportivoalaves.com, 1 February 2019</ref> Иако таму играл претежно за [[Депортиво Алавес Б|вториот тим]], на 10 јули 2020 година, го направил своето деби со првиот тим во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|Примера Дивисион]], заменувајќи го [[Хоселу]] во поразот со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|title=Benzema y el VAR abren camino al Madrid|trans-title=Benzema and the VAR show the way to Madrid|publisher=Marca|language=es|date=11 July 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908134504/https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|url-status=live}}</ref> На 4 септември 2020 година, Родригес го обнови договорот со Алавес до 2022 година,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|title=José Luis Rodríguez renueva con el Deportivo Alavés|trans-title=José Luis Rodríguez renews with Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085349/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|url-status=live}}</ref> по што заминал на позајмица во тимот од [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]], [[ФК Луго|Луго]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|title=José Luis Rodríguez, cedido al CD Lugo|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to CD Lugo|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085418/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|url-status=live}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Родригес одиграл 26 натпревари и постигнал 5 гола во првенството за Луго, а потоа бил позајмен на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] во истата лига за сезоната 2021-2022,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|title=José Luis Rodríguez, cedido al Sporting de Gijón|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to Sporting de Gijón|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=30 July 2021|accessdate=30 July 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730163826/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|url-status=live}}</ref> каде одиграл 35 натпревари и постигнал 3 гола. На 15 август 2022 година, Родригес потпишал четиригодишен договор со португалскиот клуб [[ФК Фамаликао|Фамаликао]].<ref>{{cite web|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|title=Puma Rodríguez é reforço para o ataque do Famalicão|trans-title=Puma Rodríguez is an addition for the attack of Famalicão|publisher=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|language=pt|date=15 August 2022|accessdate=16 August 2022|archive-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816201109/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|url-status=live}}</ref> На 2 октомври 2022, тој го постигнал првиот гол за клубот во победата со 4-0 над [[ФК Боавишта|Боавишта]]. По првата сезона, во која одиграл малку натпревари поради повреда на лигаментите на коленото, во втората сезона одиграл 23 натпревари и постигнал гол во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Бенфика|Бенфика]].<ref>{{cite web|url=https://www.ligaportugal.pt/news/11353/fc-famalicao-impoe-se-ao-sl-benfica-com-estadio-lotado|title=FC Famalicão impõe-se ao SL Benfica com estádio lotado|publisher=Liga Portugal|date=5 мај 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> На 21 јуни 2024 година, Родригес потпишал тригодишен договор со [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]].<ref>{{cite web|url=https://www.rts.rs/sport/fudbal/5471057/panamski-fudbaler-puma-rodrigez-novi-igrac-crvene-zvezde.html|title=Панамски фудбалер Пума Родригез нови играч Црвене звезде|language=sr|publisher=RTS|date=21 јуни 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> Сепак, после само неколку месеци, тој го напуштил клубот и се преселил на позајмица во [[ФК Хуарес|Хуарес]].<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.rs/sport/fudbal/137288/puma-rodrigez-napustio-zvezdu-igrace-u-drugoj-ligi-meksika/vest|title= Puma napustio Zvezdu i zaista otišao u Meksiko: Ali ne u prvu, nego u drugu ligu |language=sr|publisher=euronews.rs|date=15 септември 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Родригез бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|репрезентацијата на Панама под 17 години]] во 2014 година,<ref>{{cite news |last=Bolvarán C. |first=Arturo |url=http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |title=La sub-17 de Panamá inicia prácticas el 17 de marzo |trans-title=The under-17s of Panama starts work on 17 March |website=rpctv.com |date=13 March 2014 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717071043/http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |url-status=live }}</ref> постигнувајќи гол на 3 март 2015 година против [[Фудбалска репрезентација на Хаити под 17 години|Хаити]] на [[КОНКАКАФ првенство за играчи под 17 години 2015|КОНКАКАФ првенството под 17 години 2015]].<ref name="u17">{{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |title=Under 17s – Men – Panama v Mexico |website=CONCACAF |date=28 February 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200652/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |archive-date=4 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |title=Under 17s – Men – Haiti v Panama |website=CONCACAF |date=3 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014304/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |archive-date=5 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |title=Under 17s – Men – Panama v Saint Lucia |website=CONCACAF |date=6 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818080125/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |archive-date=18 August 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |title=Under 17s – Men – Costa Rica v Panama |website=CONCACAF |date=9 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091301/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |archive-date=4 March 2016}}</ref> На 14 мај 2018 година, Родригес бил вклучен во прелиминарниот состав на Панама за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]], првото [[Светско првенство]] во историјата на земјата.<ref>{{cite news |url=https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |title=Panamá anuncia su lista provisional |trans-title=Panama announces its provisional list |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 May 2018 |access-date=15 May 2018 |language=es |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624044446/https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |url-status=live }}</ref> Во меѓувреме, тој го имал своето [[Фудбалска репрезентација на Панама|сениорско]] деби на 29 мај 2018 година, во ремито 0–0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Северна Ирска|Северна Ирска]].<ref name="soccerway"/> Следниот ден, бил вклучен во конечниот состав на Панама од 23 играчи за Мундијалот.<ref>{{cite news |last=Richards |first=Ricardo |url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |title=Panamá revela lista de los 23 jugadores que irán al Mundial de Rusia 2018 |trans-title=Panama reveals list of the 23 players who will go to the 2018 World Cup in Russia |website=telemetro.com |publisher=[[Telemetro]] |date=30 May 2018 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143524/http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |url-status=live }}</ref> Родригес го имал своето деби на Светското првенство во Русија, во првиот натпревар на Панама на 18 јуни 2018 година во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Белгија - Панама|поразот со 3-0]] од [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]], започнувајќи го натпреварот пред да биде заменет од [[Исмаел Дијас (панамски фудбалер)|Исмаел Дијас]] во 63-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/6db29b3557ed9ccc/original/mi7jyr0nmfxqkma90dk2-pdf.pdf |title=Match report – Group G – Belgium-Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 June 2018 |access-date=18 June 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618204011/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-fulltime-pdf-2960953.pdf?cloudid=mi7jyr0nmfxqkma90dk2 |url-status=live }}</ref> Тој играл и во другите два натпревари на Панама од групната фаза, после која репрезентацијата била елиминирана забележувајќи три порази. Потоа, тој настапил на две изданија на [[КОНКАКАФ Голд куп|КОНКАКАФ Голд купот]] во [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|2019]] и [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] година, постигнувајќи ги своите први голови (два) во дресот со државниот грб на вториот турнир во победата со 3-1 над [[Фудбалска репрезентација на Гренада|Гренада]] во групната фаза. Во 2024 година, настапувал на [[Копа Америка 2024|Копа Америка]], а следната година го имал своето трето учество на [[КОНКАКАФ Голд куп 2025|КОНКАКАФ Голд купот]]. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|PAN}} {{Cronopar|29-5-2018|Панама|PAN|0|0|NIR|-|Пријателска|13={{suboff|60}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|6-6-2018|Осло|NOR|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|18-6-2018|Сочи|BEL|3|0|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|24-6-2018|Нижни Новгород|ENG|6|1|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|28-6-2018|Шаранск|PAN|1|2|TUN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|11-9-2018|Панама|PAN|0|2|VEN|-|Пријателска|13={{suboff|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-10-2018|Нигата|JPN|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-2018|Чхонан|KOR|2|2|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|75}}}} {{Cronopar|16-11-2018|Тегусигалпа|HON (1949-2022)|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|20-11-2018|Панама|PAN|1|2|ECU|-|Пријателска|13={{suboff|61}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|23-3-2019|Порто|BRA|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|3-6-2019|Богота|COL|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-6-2019|Монтевидео|URU|3|0|PAN|-|Пријателска|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|22-6-2019|Кливленд|GUY|2|4|PAN|-|Голд куп|2019|Прва фаза|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Голд куп|2019|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|8-9-2019|Панама|PAN|0|2|BMU|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{subon|54}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-10-2019|Мексико (Мексико град)|MEX|3|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|16-11-2019|Панама|PAN|0|3|MEX|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{suboff|59}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|25-3-2021|Санто Доминго|PAN|1|0|BRB|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|28-3-2021|Санто Доминго|DMA|1|2|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|9-6-2021|Панама|PAN|3|0|DOM|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-6-2021|Панама|PAN|2|1|CUO|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-6-2021|Вилемстад|CUO|0|0|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|13-7-2021|Хјустон|QAT|3|3|PAN|-|Голд куп|2021|Прва фаза}} {{Cronopar|17-7-2021|Хјустон|PAN|2|3|HON (1949-2022)|-|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{subon|69}}}} {{Cronopar|20-7-2021|Орландо|PAN|3|1|GRN|2|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{suboff|73}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|2-9-2021|Панама|PAN|0|0|CRI|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|5-9-2021|Кингстон|JAM|0|3|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|8-9-2021|Панама|PAN|1|1|MEX|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|7-10-2021|Сан Салвадор|SLV|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|13-10-2021|Торонто|CAN|4|1|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|52}}}} {{Cronopar|16-11-2021|Панама|PAN|2|1|SLV|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|69}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-1-2022|Сан Хосе|CRI|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|2-2-2022|Мексико (град)|MEX|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|24-3-2022|Панама|PAN|1|1|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|81}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-3-2022|Орландо|USA|5|1|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|30-3-2022|Панама|PAN|1|0|CAN|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|90+5}}}} {{Cronopar|3-6-2022|Панама|PAN|2|0|CRI|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|1º turno|13={{suboff|64}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|10-6-2022|Панама|PAN|5|0|MTQ|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|1º turno|13={{suboff|46}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-11-2022|Абу Даби|CMR|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|13-10-2023|Вилемстад|CUO|1|2|PAN|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Прва фаза|13={{subon|57}}}} {{Cronopar|17-10-2023|Панама|PAN|3|0|GTM|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Прва фаза|13={{suboff|83}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|16-11-2023|Сан Хосе|CRI|0|3|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Четвртфинале|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|20-11-2023|Панама|PAN|3|1|CRI|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Четвртфинале|13={{suboff|46}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|24-3-2024|Арлингтон|PAN|0|1|JAM|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Натп. за 3. место|13={{suboff|78}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|6-6-2024|Панам|PAN|2|0|GUY|1|Квал. за СП|2026|13={{subon|46}} {{yel|88}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|9-6-2024|Манагва|MSR|1|3|PAN|1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|23-6-2024|Мајами Гарденс|URU|3|1|PAN|-|Копа Америка|2024|Прва фаза|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|12-10-2024|Остин|USA|2|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-10-2024|Торонто|CAN|2|1|PAN|-|Пријателска|13={{subon|90+1}}}} {{Cronopar|14-11-2024|San José|CRI|0|1|PAN|-|CONCACAF Nations League|2024-2025|Quarti di finale|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|18-11-2024|Panama|PAN|2|2|CRI|1|CONCACAF Nations League|2024-2025|Quarti di finale|13={{suboff|72}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|20-3-2025|Inglewood|USA|0|1|PAN|-|CONCACAF Nations League|2024-2025|Semifinale|13={{suboff|90+1}}|14=Inglewood (California)}} {{Cronopar|23-3-2025|Inglewood|MEX|2|1|PAN|-|CONCACAF Nations League|2024-2025|Finale|14=Inglewood (California)}} {{Cronopar|7-6-2025|Belmopan|BLZ|0|2|PAN|-|QMondiali|2026|13={{yel|34}} {{suboff|46}}}} {{Cronopar|16-6-2025|Carson|PAN|5|2|GLP|-|Gold Cup|2025|1º turno|13={{suboff|88}}|14=Carson (California)}} {{Cronopar|20-6-2025|San Jose|GTM|0|1|PAN|-|Gold Cup|2025|1º turno}} {{Cronopar|24-6-2025|Austin|PAN|4|1|JAM|-|Gold Cup|2025|1º turno|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|28-6-2025|Glendale|PAN|1|1|HON|-|Gold Cup|2025|Quarti di finale|12= 4 – 5|14=Glendale (Arizona)}} {{Cronopar|4-9-2025|Paramaribo|SUR|0|0|PAN|-|QMondiali|2026|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|8-9-2025|Panama|14=Panama (città)|PAN|1|1|GTM|-|QMondiali|2026|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2025|San Salvador|SLV|0|1|PAN|-|QMondiali|2026|13={{suboff|90+1}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Panama|14=Panama (città)|PAN|1|1|SUR|-|QMondiali|2026|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|13-11-2025|Villa Nueva|14=Villa Nueva (Guatemala)|GTM|2|3|PAN|-|QMondiali|2026|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|18-11-2025|Panama|PAN|3|0|SLV|1|QMondiali|2026|13={{subon|71}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|31-3-2026|Città del Capo|RSA|1|2|PAN|-|Amichevole|13={{yel|83}} {{suboff|83}}}} {{Cronopar|31-5-2026|Rio de Janeiro|BRA|6|2|PAN|-|Amichevole|13={{suboff|66}}}} {{Cronopar|3-6-2026|Panama|14=Panama (città)|PAN|4|2|DOM|-|Amichevole|13={{subon|72}} {{yel|83}}}} {{Cronopar|6-6-2026|Saint Louis|PAN|1|1|BIH|-|Amichevole|13={{suboff|65}}}} {{Cronofin|69|8}} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Панама |image3=Flag of Panama.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/rodriguez-jose/SABFMwXn/ Хосе Луис Родригес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jose-luis-rodriguez/profil/spieler/425028 Хосе Луис Родригес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238763/jose-luis-rodriguez Хосе Луис Родригес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/358868/show/jos%C3%A9-luis-rodr%C3%ADguez Хосе Луис Родригес на whoscored] {{Состав на Панама на СП фудбал 2018}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Родригес, Хосе Луис}} [[Категорија:Панамски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гент]] [[Категорија:Фудбалери на НК Истра]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фамаликао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] 4gl3rqund08m6jvnjgiubn2myzwir1c 5575067 5575065 2026-06-10T19:56:36Z Carshalton 30527 /* Хронологија на репрезентативните настапи */ 5575067 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Хосе Луис Родригес | image = [[File:José Rodríguez.jpg|200px]] | fullname = Хосе Луис Родригес Франсис<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=19 June 2018 |url-status=dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|19}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Панама Сити|}} | countryofbirth = [[Панама]] | nationality = {{flagsport|PAN}} [[Панама]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name="FIFA"/> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Juarez}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chorrillo}}<ref name="prensa"/> | years1 = 2015-2016 | caps1 = 16 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Chorrillo}} | years2 = 2016-2018 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Gent}} | years3 = 2018 | caps3 = 8 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Istra}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 37 | goals4 = 5 | clubs4 = {{Fb team Alaves B}} | years5 = 2019-2022 | caps5 = 1 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Alaves}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 26 | goals6 = 5 | clubs6 = →{{Fb team Lugo}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 35 | goals7 = 3 | clubs7 = →{{Fb team Sporting Gijon}} | years8 = 2022-2024 | caps8 = 30 | goals8 = 2 | clubs8 = {{Fb team Famalicao}} | years9 = 2024 | caps9 = 5 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Crvena Zvezda}} | years10 = 2024- | caps10 = 63 | goals10 = 5 | clubs10 = {{Fb team Juarez}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = ? | nationalgoals1 = ? | nationalteam1 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|Панама 17]] | nationalyears2 = 2018- | nationalcaps2 = 70 | nationalgoals2 = 8 | nationalteam2 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] }} '''Хосе Луис Родригес Франсис''' (роден на [[19 јуни]] [[1998]], во [[Панама (град)|Панама]]), попознат како '''Пума''' — [[Панама|панамски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Хуарес|Хуарес]] и на [[Фудбалска репрезентација на Панама|панамската репрезентација]]. ==Биогарфија== Родригес пораснал во Ел Чориљо, [[Панама (град)|Панама Сити]] и е брат на поранешниот капитен на Чориљо, Маркос Виљареал.<ref name="prensa">{{cite news |last=Da Silva |first=Alexander |url=https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |title=La sorpresa llamada José Luis Rodríguez |trans-title=The surprise called José Luis Rodríguez |website=[[La Prensa (Panama City)|La Prensa]] |date=1 June 2018 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717070902/https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |url-status=live }}</ref> ==Клупска кариера== Родригез играл за родниот клуб [[Клуб Депортиво Университарио|Чориљо]] во неговата младост.<ref name="prensa"/> Во сезоната 2015-2016, тој го направил своето деби во [[Лига Панамења (фудбал)|панамското првенство]] на 17 јули 2015 година, на возраст од 17 години, во поразот со 1-0 на гости против [[Атлетико Чирики]].<ref name="soccerway"/> Неговиот прв и единствен гол во сезоната го постигнал на 2 април 2016 година, во победата од 3–2 на гости против [[ФК Алијанца (Панама)|Алијанца]], и тоа бил победничкиот гол за Чориљо во натпреварот во 90-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |title=Alianza vs. Chorrillo – 3 April 2016 |website=Soccerway |publisher=[[Perform Group]] |date=3 April 2016 |access-date=3 April 2016 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141347/https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |url-status=live }}</ref> Во 2016 година, Родригес се преселил во [[Белгија|белгискиот]] клуб [[КАА Гент|Гент]] на позајмица со опција за откуп.<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe722811/ |title=José Luis Rodríguez |website=WorldFootball.net |publisher=Heim:Spiel |access-date=29 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612112800/http://www.worldfootball.net/player_summary/jose-luis-rodriguez_2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |title=José Luis Rodríguez ya vistió la piel del KAA Gent de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez has already worn the kit of Belgium's KAA Gent |website=panamaamerica.com.pa |publisher=Panamá América |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024806/https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |title=José Luis Rodriguez al fútbol de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez to Belgian football |website=futbolconsultants.com |publisher=[[Futbol Consultants]] |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140536/http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |url-status=dead }}</ref> На 9 декември 2016 година, Гент го откупил Родригес,<ref>{{cite news |url=https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |title=KAA Gent sign Jose Luis Rodriguez on permanent deal |website=kaagent.be |publisher=K.A.A. Gent |date=10 December 2016 |access-date=30 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142729/https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |url-status=dead }}</ref> но тој останал да игра во вториот тим и никогаш не дебитирал со сениорската екипа. Во септември 2018 година, тој потпишал за хрватскиот клуб [[НК Истра 1961|Истра 1961]].<ref>{{cite news |url=https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |title=Veliko pojačanje za Istru: Dovela igrača koji je igrao na SP u Rusiji |trans-title=Big signing for Istra: They signed player who played on the World Cup in Russia |website=24sata.hr |publisher=[[24 sata (Croatia)|24 sata]] |date=13 September 2019 |access-date=20 September 2018 |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024756/https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |url-status=live }}</ref> Своето деби во хрватскиот фудбал го имал во првенствениот натпревар на домашен терен против {{Fb team (N) Hajduk Split}} загубен со 2-4, во кој постигнал и гол. После само една полусезона со Истра, во која играл редовно, Родригес потпишал за [[Депортиво Алавес]] на 1 февруари 2019.<ref>[https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias Tomás Oneto y José Luis Rodríguez reforzarán al MiniGlorias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825024758/https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias |date=25 August 2019 }}, deportivoalaves.com, 1 February 2019</ref> Иако таму играл претежно за [[Депортиво Алавес Б|вториот тим]], на 10 јули 2020 година, го направил своето деби со првиот тим во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|Примера Дивисион]], заменувајќи го [[Хоселу]] во поразот со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|title=Benzema y el VAR abren camino al Madrid|trans-title=Benzema and the VAR show the way to Madrid|publisher=Marca|language=es|date=11 July 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908134504/https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|url-status=live}}</ref> На 4 септември 2020 година, Родригес го обнови договорот со Алавес до 2022 година,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|title=José Luis Rodríguez renueva con el Deportivo Alavés|trans-title=José Luis Rodríguez renews with Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085349/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|url-status=live}}</ref> по што заминал на позајмица во тимот од [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]], [[ФК Луго|Луго]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|title=José Luis Rodríguez, cedido al CD Lugo|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to CD Lugo|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085418/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|url-status=live}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Родригес одиграл 26 натпревари и постигнал 5 гола во првенството за Луго, а потоа бил позајмен на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] во истата лига за сезоната 2021-2022,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|title=José Luis Rodríguez, cedido al Sporting de Gijón|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to Sporting de Gijón|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=30 July 2021|accessdate=30 July 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730163826/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|url-status=live}}</ref> каде одиграл 35 натпревари и постигнал 3 гола. На 15 август 2022 година, Родригес потпишал четиригодишен договор со португалскиот клуб [[ФК Фамаликао|Фамаликао]].<ref>{{cite web|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|title=Puma Rodríguez é reforço para o ataque do Famalicão|trans-title=Puma Rodríguez is an addition for the attack of Famalicão|publisher=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|language=pt|date=15 August 2022|accessdate=16 August 2022|archive-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816201109/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|url-status=live}}</ref> На 2 октомври 2022, тој го постигнал првиот гол за клубот во победата со 4-0 над [[ФК Боавишта|Боавишта]]. По првата сезона, во која одиграл малку натпревари поради повреда на лигаментите на коленото, во втората сезона одиграл 23 натпревари и постигнал гол во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Бенфика|Бенфика]].<ref>{{cite web|url=https://www.ligaportugal.pt/news/11353/fc-famalicao-impoe-se-ao-sl-benfica-com-estadio-lotado|title=FC Famalicão impõe-se ao SL Benfica com estádio lotado|publisher=Liga Portugal|date=5 мај 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> На 21 јуни 2024 година, Родригес потпишал тригодишен договор со [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]].<ref>{{cite web|url=https://www.rts.rs/sport/fudbal/5471057/panamski-fudbaler-puma-rodrigez-novi-igrac-crvene-zvezde.html|title=Панамски фудбалер Пума Родригез нови играч Црвене звезде|language=sr|publisher=RTS|date=21 јуни 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> Сепак, после само неколку месеци, тој го напуштил клубот и се преселил на позајмица во [[ФК Хуарес|Хуарес]].<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.rs/sport/fudbal/137288/puma-rodrigez-napustio-zvezdu-igrace-u-drugoj-ligi-meksika/vest|title= Puma napustio Zvezdu i zaista otišao u Meksiko: Ali ne u prvu, nego u drugu ligu |language=sr|publisher=euronews.rs|date=15 септември 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Родригез бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|репрезентацијата на Панама под 17 години]] во 2014 година,<ref>{{cite news |last=Bolvarán C. |first=Arturo |url=http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |title=La sub-17 de Panamá inicia prácticas el 17 de marzo |trans-title=The under-17s of Panama starts work on 17 March |website=rpctv.com |date=13 March 2014 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717071043/http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |url-status=live }}</ref> постигнувајќи гол на 3 март 2015 година против [[Фудбалска репрезентација на Хаити под 17 години|Хаити]] на [[КОНКАКАФ првенство за играчи под 17 години 2015|КОНКАКАФ првенството под 17 години 2015]].<ref name="u17">{{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |title=Under 17s – Men – Panama v Mexico |website=CONCACAF |date=28 February 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200652/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |archive-date=4 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |title=Under 17s – Men – Haiti v Panama |website=CONCACAF |date=3 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014304/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |archive-date=5 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |title=Under 17s – Men – Panama v Saint Lucia |website=CONCACAF |date=6 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818080125/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |archive-date=18 August 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |title=Under 17s – Men – Costa Rica v Panama |website=CONCACAF |date=9 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091301/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |archive-date=4 March 2016}}</ref> На 14 мај 2018 година, Родригес бил вклучен во прелиминарниот состав на Панама за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]], првото [[Светско првенство]] во историјата на земјата.<ref>{{cite news |url=https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |title=Panamá anuncia su lista provisional |trans-title=Panama announces its provisional list |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 May 2018 |access-date=15 May 2018 |language=es |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624044446/https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |url-status=live }}</ref> Во меѓувреме, тој го имал своето [[Фудбалска репрезентација на Панама|сениорско]] деби на 29 мај 2018 година, во ремито 0–0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Северна Ирска|Северна Ирска]].<ref name="soccerway"/> Следниот ден, бил вклучен во конечниот состав на Панама од 23 играчи за Мундијалот.<ref>{{cite news |last=Richards |first=Ricardo |url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |title=Panamá revela lista de los 23 jugadores que irán al Mundial de Rusia 2018 |trans-title=Panama reveals list of the 23 players who will go to the 2018 World Cup in Russia |website=telemetro.com |publisher=[[Telemetro]] |date=30 May 2018 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143524/http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |url-status=live }}</ref> Родригес го имал своето деби на Светското првенство во Русија, во првиот натпревар на Панама на 18 јуни 2018 година во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Белгија - Панама|поразот со 3-0]] од [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]], започнувајќи го натпреварот пред да биде заменет од [[Исмаел Дијас (панамски фудбалер)|Исмаел Дијас]] во 63-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/6db29b3557ed9ccc/original/mi7jyr0nmfxqkma90dk2-pdf.pdf |title=Match report – Group G – Belgium-Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 June 2018 |access-date=18 June 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618204011/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-fulltime-pdf-2960953.pdf?cloudid=mi7jyr0nmfxqkma90dk2 |url-status=live }}</ref> Тој играл и во другите два натпревари на Панама од групната фаза, после која репрезентацијата била елиминирана забележувајќи три порази. Потоа, тој настапил на две изданија на [[КОНКАКАФ Голд куп|КОНКАКАФ Голд купот]] во [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|2019]] и [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] година, постигнувајќи ги своите први голови (два) во дресот со државниот грб на вториот турнир во победата со 3-1 над [[Фудбалска репрезентација на Гренада|Гренада]] во групната фаза. Во 2024 година, настапувал на [[Копа Америка 2024|Копа Америка]], а следната година го имал своето трето учество на [[КОНКАКАФ Голд куп 2025|КОНКАКАФ Голд купот]]. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|PAN}} {{Cronopar|29-5-2018|Панама|PAN|0|0|NIR|-|Пријателска|13={{suboff|60}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|6-6-2018|Осло|NOR|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|18-6-2018|Сочи|BEL|3|0|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|24-6-2018|Нижни Новгород|ENG|6|1|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|28-6-2018|Шаранск|PAN|1|2|TUN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|11-9-2018|Панама|PAN|0|2|VEN|-|Пријателска|13={{suboff|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-10-2018|Нигата|JPN|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-2018|Чхонан|KOR|2|2|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|75}}}} {{Cronopar|16-11-2018|Тегусигалпа|HON (1949-2022)|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|20-11-2018|Панама|PAN|1|2|ECU|-|Пријателска|13={{suboff|61}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|23-3-2019|Порто|BRA|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|3-6-2019|Богота|COL|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-6-2019|Монтевидео|URU|3|0|PAN|-|Пријателска|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|22-6-2019|Кливленд|GUY|2|4|PAN|-|Голд куп|2019|Прва фаза|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Голд куп|2019|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|8-9-2019|Панама|PAN|0|2|BMU|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{subon|54}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-10-2019|Мексико (Мексико град)|MEX|3|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|16-11-2019|Панама|PAN|0|3|MEX|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{suboff|59}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|25-3-2021|Санто Доминго|PAN|1|0|BRB|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|28-3-2021|Санто Доминго|DMA|1|2|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|9-6-2021|Панама|PAN|3|0|DOM|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-6-2021|Панама|PAN|2|1|CUO|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-6-2021|Вилемстад|CUO|0|0|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|13-7-2021|Хјустон|QAT|3|3|PAN|-|Голд куп|2021|Прва фаза}} {{Cronopar|17-7-2021|Хјустон|PAN|2|3|HON (1949-2022)|-|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{subon|69}}}} {{Cronopar|20-7-2021|Орландо|PAN|3|1|GRN|2|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{suboff|73}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|2-9-2021|Панама|PAN|0|0|CRI|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|5-9-2021|Кингстон|JAM|0|3|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|8-9-2021|Панама|PAN|1|1|MEX|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|7-10-2021|Сан Салвадор|SLV|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|13-10-2021|Торонто|CAN|4|1|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|52}}}} {{Cronopar|16-11-2021|Панама|PAN|2|1|SLV|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|69}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-1-2022|Сан Хосе|CRI|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|2-2-2022|Мексико (град)|MEX|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|24-3-2022|Панама|PAN|1|1|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|81}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-3-2022|Орландо|USA|5|1|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|30-3-2022|Панама|PAN|1|0|CAN|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|90+5}}}} {{Cronopar|3-6-2022|Панама|PAN|2|0|CRI|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|1º turno|13={{suboff|64}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|10-6-2022|Панама|PAN|5|0|MTQ|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|1º turno|13={{suboff|46}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-11-2022|Абу Даби|CMR|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|13-10-2023|Вилемстад|CUO|1|2|PAN|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Прва фаза|13={{subon|57}}}} {{Cronopar|17-10-2023|Панама|PAN|3|0|GTM|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Прва фаза|13={{suboff|83}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|16-11-2023|Сан Хосе|CRI|0|3|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Четвртфинале|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|20-11-2023|Панама|PAN|3|1|CRI|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Четвртфинале|13={{suboff|46}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|24-3-2024|Арлингтон|PAN|0|1|JAM|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Натп. за 3. место|13={{suboff|78}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|6-6-2024|Панам|PAN|2|0|GUY|1|Квал. за СП|2026|13={{subon|46}} {{yel|88}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|9-6-2024|Манагва|MSR|1|3|PAN|1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|23-6-2024|Мајами Гарденс|URU|3|1|PAN|-|Копа Америка|2024|Прва фаза|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|12-10-2024|Остин|USA|2|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-10-2024|Торонто|CAN|2|1|PAN|-|Пријателска|13={{subon|90+1}}}} {{Cronopar|14-11-2024|Сан Хосе|CRI|0|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|18-11-2024|Панама|PAN|2|2|CRI|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{suboff|72}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|20-3-2025|Инглвуд|USA|0|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Полуфинале|13={{suboff|90+1}}|14=Инглвуд (Калифорнија)}} {{Cronopar|23-3-2025|Инглвуд|MEX|2|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Финале|14=Инглвуд (Калифорнија)}} {{Cronopar|7-6-2025|Белмопан|BLZ|0|2|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{yel|34}} {{suboff|46}}}} {{Cronopar|16-6-2025|Карсон|PAN|5|2|GLP|-|Голд куп|2025|Прва фаза|13={{suboff|88}}|14=Карсон (Калифорнија)}} {{Cronopar|20-6-2025|Сан Хосе|GTM|0|1|PAN|-|Голд куп|2025|Прва фаза}} {{Cronopar|24-6-2025|Остин|PAN|4|1|JAM|-|Голд куп|2025|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|28-6-2025|Глендејл|PAN|1|1|HON|-|Голд куп|2025|Четвртфинале|12= 4 – 5|14=Глендејл (Аризона)}} {{Cronopar|4-9-2025|Парамарибо|SUR|0|0|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|8-9-2025|Панама|14=Панама (град)|PAN|1|1|GTM|-|Квал. за СП|2026|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2025|Сан Салвадор|SLV|0|1|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|90+1}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Panama|14=Панама (град)|PAN|1|1|SUR|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|13-11-2025|Виља Нуева|14=Виља Нуева (Гватемала)|GTM|2|3|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|18-11-2025|Панама|PAN|3|0|SLV|1|Квал. за СП|2026|13={{subon|71}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|31-3-2026|Кејптаун|RSA|1|2|PAN|-|Пријателска|13={{yel|83}} {{suboff|83}}}} {{Cronopar|31-5-2026|Рио де Жанеиро|BRA|6|2|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|66}}}} {{Cronopar|3-6-2026|Панама|14=Панама (град)|PAN|4|2|DOM|-|Пријателска|13={{subon|72}} {{yel|83}}}} {{Cronopar|6-6-2026|Сент Луис|PAN|1|1|BIH|-|Пријателска|13={{suboff|65}}}} {{Cronofin|69|8}} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Панама |image3=Flag of Panama.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/rodriguez-jose/SABFMwXn/ Хосе Луис Родригес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jose-luis-rodriguez/profil/spieler/425028 Хосе Луис Родригес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238763/jose-luis-rodriguez Хосе Луис Родригес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/358868/show/jos%C3%A9-luis-rodr%C3%ADguez Хосе Луис Родригес на whoscored] {{Состав на Панама на СП фудбал 2018}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Родригес, Хосе Луис}} [[Категорија:Панамски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гент]] [[Категорија:Фудбалери на НК Истра]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фамаликао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] idmronojchmw14an7zd04ytr9irb9z5 5575068 5575067 2026-06-10T19:57:50Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5575068 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Хосе Луис Родригес | image = [[File:José Rodríguez.jpg|200px]] | fullname = Хосе Луис Родригес Франсис<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=19 June 2018 |url-status=dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|19}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Панама Сити|}} | countryofbirth = [[Панама]] | nationality = {{flagsport|PAN}} [[Панама]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name="FIFA"/> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Juarez}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chorrillo}}<ref name="prensa"/> | years1 = 2015-2016 | caps1 = 16 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Chorrillo}} | years2 = 2016-2018 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Gent}} | years3 = 2018 | caps3 = 8 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Istra}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 37 | goals4 = 5 | clubs4 = {{Fb team Alaves B}} | years5 = 2019-2022 | caps5 = 1 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Alaves}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 26 | goals6 = 5 | clubs6 = →{{Fb team Lugo}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 35 | goals7 = 3 | clubs7 = →{{Fb team Sporting Gijon}} | years8 = 2022-2024 | caps8 = 30 | goals8 = 2 | clubs8 = {{Fb team Famalicao}} | years9 = 2024 | caps9 = 5 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Crvena Zvezda}} | years10 = 2024- | caps10 = 63 | goals10 = 5 | clubs10 = {{Fb team Juarez}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = ? | nationalgoals1 = ? | nationalteam1 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|Панама 17]] | nationalyears2 = 2018- | nationalcaps2 = 70 | nationalgoals2 = 8 | nationalteam2 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] }} '''Хосе Луис Родригес Франсис''' (роден на [[19 јуни]] [[1998]], во [[Панама (град)|Панама]]), попознат како '''Пума''' — [[Панама|панамски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Хуарес|Хуарес]] и на [[Фудбалска репрезентација на Панама|панамската репрезентација]]. ==Биогарфија== Родригес пораснал во Ел Чориљо, [[Панама (град)|Панама Сити]] и е брат на поранешниот капитен на Чориљо, Маркос Виљареал.<ref name="prensa">{{cite news |last=Da Silva |first=Alexander |url=https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |title=La sorpresa llamada José Luis Rodríguez |trans-title=The surprise called José Luis Rodríguez |website=[[La Prensa (Panama City)|La Prensa]] |date=1 June 2018 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717070902/https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |url-status=live }}</ref> ==Клупска кариера== Родригез играл за родниот клуб [[Клуб Депортиво Университарио|Чориљо]] во неговата младост.<ref name="prensa"/> Во сезоната 2015-2016, тој го направил своето деби во [[Лига Панамења (фудбал)|панамското првенство]] на 17 јули 2015 година, на возраст од 17 години, во поразот со 1-0 на гости против [[Атлетико Чирики]].<ref name="soccerway"/> Неговиот прв и единствен гол во сезоната го постигнал на 2 април 2016 година, во победата од 3–2 на гости против [[ФК Алијанца (Панама)|Алијанца]], и тоа бил победничкиот гол за Чориљо во натпреварот во 90-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |title=Alianza vs. Chorrillo – 3 April 2016 |website=Soccerway |publisher=[[Perform Group]] |date=3 April 2016 |access-date=3 April 2016 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141347/https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |url-status=live }}</ref> Во 2016 година, Родригес се преселил во [[Белгија|белгискиот]] клуб [[КАА Гент|Гент]] на позајмица со опција за откуп.<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe722811/ |title=José Luis Rodríguez |website=WorldFootball.net |publisher=Heim:Spiel |access-date=29 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612112800/http://www.worldfootball.net/player_summary/jose-luis-rodriguez_2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |title=José Luis Rodríguez ya vistió la piel del KAA Gent de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez has already worn the kit of Belgium's KAA Gent |website=panamaamerica.com.pa |publisher=Panamá América |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024806/https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |title=José Luis Rodriguez al fútbol de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez to Belgian football |website=futbolconsultants.com |publisher=[[Futbol Consultants]] |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140536/http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |url-status=dead }}</ref> На 9 декември 2016 година, Гент го откупил Родригес,<ref>{{cite news |url=https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |title=KAA Gent sign Jose Luis Rodriguez on permanent deal |website=kaagent.be |publisher=K.A.A. Gent |date=10 December 2016 |access-date=30 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142729/https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |url-status=dead }}</ref> но тој останал да игра во вториот тим и никогаш не дебитирал со сениорската екипа. Во септември 2018 година, тој потпишал за хрватскиот клуб [[НК Истра 1961|Истра 1961]].<ref>{{cite news |url=https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |title=Veliko pojačanje za Istru: Dovela igrača koji je igrao na SP u Rusiji |trans-title=Big signing for Istra: They signed player who played on the World Cup in Russia |website=24sata.hr |publisher=[[24 sata (Croatia)|24 sata]] |date=13 September 2019 |access-date=20 September 2018 |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024756/https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |url-status=live }}</ref> Своето деби во хрватскиот фудбал го имал во првенствениот натпревар на домашен терен против {{Fb team (N) Hajduk Split}} загубен со 2-4, во кој постигнал и гол. После само една полусезона со Истра, во која играл редовно, Родригес потпишал за [[Депортиво Алавес]] на 1 февруари 2019.<ref>[https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias Tomás Oneto y José Luis Rodríguez reforzarán al MiniGlorias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825024758/https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias |date=25 August 2019 }}, deportivoalaves.com, 1 February 2019</ref> Иако таму играл претежно за [[Депортиво Алавес Б|вториот тим]], на 10 јули 2020 година, го направил своето деби со првиот тим во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|Примера Дивисион]], заменувајќи го [[Хоселу]] во поразот со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|title=Benzema y el VAR abren camino al Madrid|trans-title=Benzema and the VAR show the way to Madrid|publisher=Marca|language=es|date=11 July 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908134504/https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|url-status=live}}</ref> На 4 септември 2020 година, Родригес го обнови договорот со Алавес до 2022 година,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|title=José Luis Rodríguez renueva con el Deportivo Alavés|trans-title=José Luis Rodríguez renews with Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085349/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|url-status=live}}</ref> по што заминал на позајмица во тимот од [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]], [[ФК Луго|Луго]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|title=José Luis Rodríguez, cedido al CD Lugo|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to CD Lugo|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085418/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|url-status=live}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Родригес одиграл 26 натпревари и постигнал 5 гола во првенството за Луго, а потоа бил позајмен на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] во истата лига за сезоната 2021-2022,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|title=José Luis Rodríguez, cedido al Sporting de Gijón|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to Sporting de Gijón|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=30 July 2021|accessdate=30 July 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730163826/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|url-status=live}}</ref> каде одиграл 35 натпревари и постигнал 3 гола. На 15 август 2022 година, Родригес потпишал четиригодишен договор со португалскиот клуб [[ФК Фамаликао|Фамаликао]].<ref>{{cite web|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|title=Puma Rodríguez é reforço para o ataque do Famalicão|trans-title=Puma Rodríguez is an addition for the attack of Famalicão|publisher=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|language=pt|date=15 August 2022|accessdate=16 August 2022|archive-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816201109/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|url-status=live}}</ref> На 2 октомври 2022, тој го постигнал првиот гол за клубот во победата со 4-0 над [[ФК Боавишта|Боавишта]]. По првата сезона, во која одиграл малку натпревари поради повреда на лигаментите на коленото, во втората сезона одиграл 23 натпревари и постигнал гол во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Бенфика|Бенфика]].<ref>{{cite web|url=https://www.ligaportugal.pt/news/11353/fc-famalicao-impoe-se-ao-sl-benfica-com-estadio-lotado|title=FC Famalicão impõe-se ao SL Benfica com estádio lotado|publisher=Liga Portugal|date=5 мај 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> На 21 јуни 2024 година, Родригес потпишал тригодишен договор со [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]].<ref>{{cite web|url=https://www.rts.rs/sport/fudbal/5471057/panamski-fudbaler-puma-rodrigez-novi-igrac-crvene-zvezde.html|title=Панамски фудбалер Пума Родригез нови играч Црвене звезде|language=sr|publisher=RTS|date=21 јуни 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> Сепак, после само неколку месеци, тој го напуштил клубот и се преселил на позајмица во [[ФК Хуарес|Хуарес]].<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.rs/sport/fudbal/137288/puma-rodrigez-napustio-zvezdu-igrace-u-drugoj-ligi-meksika/vest|title= Puma napustio Zvezdu i zaista otišao u Meksiko: Ali ne u prvu, nego u drugu ligu |language=sr|publisher=euronews.rs|date=15 септември 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Родригез бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|репрезентацијата на Панама под 17 години]] во 2014 година,<ref>{{cite news |last=Bolvarán C. |first=Arturo |url=http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |title=La sub-17 de Panamá inicia prácticas el 17 de marzo |trans-title=The under-17s of Panama starts work on 17 March |website=rpctv.com |date=13 March 2014 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717071043/http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |url-status=live }}</ref> постигнувајќи гол на 3 март 2015 година против [[Фудбалска репрезентација на Хаити под 17 години|Хаити]] на [[КОНКАКАФ првенство за играчи под 17 години 2015|КОНКАКАФ првенството под 17 години 2015]].<ref name="u17">{{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |title=Under 17s – Men – Panama v Mexico |website=CONCACAF |date=28 February 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200652/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |archive-date=4 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |title=Under 17s – Men – Haiti v Panama |website=CONCACAF |date=3 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014304/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |archive-date=5 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |title=Under 17s – Men – Panama v Saint Lucia |website=CONCACAF |date=6 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818080125/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |archive-date=18 August 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |title=Under 17s – Men – Costa Rica v Panama |website=CONCACAF |date=9 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091301/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |archive-date=4 March 2016}}</ref> На 14 мај 2018 година, Родригес бил вклучен во прелиминарниот состав на Панама за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]], првото [[Светско првенство]] во историјата на земјата.<ref>{{cite news |url=https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |title=Panamá anuncia su lista provisional |trans-title=Panama announces its provisional list |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 May 2018 |access-date=15 May 2018 |language=es |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624044446/https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |url-status=live }}</ref> Во меѓувреме, тој го имал своето [[Фудбалска репрезентација на Панама|сениорско]] деби на 29 мај 2018 година, во ремито 0–0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Северна Ирска|Северна Ирска]].<ref name="soccerway"/> Следниот ден, бил вклучен во конечниот состав на Панама од 23 играчи за Мундијалот.<ref>{{cite news |last=Richards |first=Ricardo |url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |title=Panamá revela lista de los 23 jugadores que irán al Mundial de Rusia 2018 |trans-title=Panama reveals list of the 23 players who will go to the 2018 World Cup in Russia |website=telemetro.com |publisher=[[Telemetro]] |date=30 May 2018 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143524/http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |url-status=live }}</ref> Родригес го имал своето деби на Светското првенство во Русија, во првиот натпревар на Панама на 18 јуни 2018 година во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Белгија - Панама|поразот со 3-0]] од [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]], започнувајќи го натпреварот пред да биде заменет од [[Исмаел Дијас (панамски фудбалер)|Исмаел Дијас]] во 63-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/6db29b3557ed9ccc/original/mi7jyr0nmfxqkma90dk2-pdf.pdf |title=Match report – Group G – Belgium-Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 June 2018 |access-date=18 June 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618204011/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-fulltime-pdf-2960953.pdf?cloudid=mi7jyr0nmfxqkma90dk2 |url-status=live }}</ref> Тој играл и во другите два натпревари на Панама од групната фаза, после која репрезентацијата била елиминирана забележувајќи три порази. Потоа, тој настапил на две изданија на [[КОНКАКАФ Голд куп|КОНКАКАФ Голд купот]] во [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|2019]] и [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] година, постигнувајќи ги своите први голови (два) во дресот со државниот грб на вториот турнир во победата со 3-1 над [[Фудбалска репрезентација на Гренада|Гренада]] во групната фаза. Во 2024 година, настапувал на [[Копа Америка 2024|Копа Америка]], а следната година го имал своето трето учество на [[КОНКАКАФ Голд куп 2025|КОНКАКАФ Голд купот]]. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|PAN}} {{Cronopar|29-5-2018|Панама|PAN|0|0|NIR|-|Пријателска|13={{suboff|60}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|6-6-2018|Осло|NOR|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|18-6-2018|Сочи|BEL|3|0|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|24-6-2018|Нижни Новгород|ENG|6|1|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|28-6-2018|Шаранск|PAN|1|2|TUN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|11-9-2018|Панама|PAN|0|2|VEN|-|Пријателска|13={{suboff|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-10-2018|Нигата|JPN|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-2018|Чхонан|KOR|2|2|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|75}}}} {{Cronopar|16-11-2018|Тегусигалпа|HON (1949-2022)|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|20-11-2018|Панама|PAN|1|2|ECU|-|Пријателска|13={{suboff|61}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|23-3-2019|Порто|BRA|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|3-6-2019|Богота|COL|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-6-2019|Монтевидео|URU|3|0|PAN|-|Пријателска|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|22-6-2019|Кливленд|GUY|2|4|PAN|-|Голд куп|2019|Прва фаза|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Голд куп|2019|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|8-9-2019|Панама|PAN|0|2|BMU|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{subon|54}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-10-2019|Мексико (Мексико град)|MEX|3|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|16-11-2019|Панама|PAN|0|3|MEX|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{suboff|59}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|25-3-2021|Санто Доминго|PAN|1|0|BRB|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|28-3-2021|Санто Доминго|DMA|1|2|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|9-6-2021|Панама|PAN|3|0|DOM|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-6-2021|Панама|PAN|2|1|CUO|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-6-2021|Вилемстад|CUO|0|0|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|13-7-2021|Хјустон|QAT|3|3|PAN|-|Голд куп|2021|Прва фаза}} {{Cronopar|17-7-2021|Хјустон|PAN|2|3|HON (1949-2022)|-|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{subon|69}}}} {{Cronopar|20-7-2021|Орландо|PAN|3|1|GRN|2|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{suboff|73}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|2-9-2021|Панама|PAN|0|0|CRI|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|5-9-2021|Кингстон|JAM|0|3|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|8-9-2021|Панама|PAN|1|1|MEX|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|7-10-2021|Сан Салвадор|SLV|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|13-10-2021|Торонто|CAN|4|1|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|52}}}} {{Cronopar|16-11-2021|Панама|PAN|2|1|SLV|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|69}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-1-2022|Сан Хосе|CRI|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|2-2-2022|Мексико (град)|MEX|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|24-3-2022|Панама|PAN|1|1|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|81}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-3-2022|Орландо|USA|5|1|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|30-3-2022|Панама|PAN|1|0|CAN|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|90+5}}}} {{Cronopar|3-6-2022|Панама|PAN|2|0|CRI|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|1º turno|13={{suboff|64}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|10-6-2022|Панама|PAN|5|0|MTQ|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|1º turno|13={{suboff|46}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-11-2022|Абу Даби|CMR|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|13-10-2023|Вилемстад|CUO|1|2|PAN|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Прва фаза|13={{subon|57}}}} {{Cronopar|17-10-2023|Панама|PAN|3|0|GTM|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Прва фаза|13={{suboff|83}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|16-11-2023|Сан Хосе|CRI|0|3|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Четвртфинале|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|20-11-2023|Панама|PAN|3|1|CRI|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Четвртфинале|13={{suboff|46}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|24-3-2024|Арлингтон|PAN|0|1|JAM|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Натп. за 3. место|13={{suboff|78}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|6-6-2024|Панам|PAN|2|0|GUY|1|Квал. за СП|2026|13={{subon|46}} {{yel|88}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|9-6-2024|Манагва|MSR|1|3|PAN|1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|23-6-2024|Мајами Гарденс|URU|3|1|PAN|-|Копа Америка|2024|Прва фаза|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|12-10-2024|Остин|USA|2|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-10-2024|Торонто|CAN|2|1|PAN|-|Пријателска|13={{subon|90+1}}}} {{Cronopar|14-11-2024|Сан Хосе|CRI|0|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|18-11-2024|Панама|PAN|2|2|CRI|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{suboff|72}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|20-3-2025|Инглвуд|USA|0|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Полуфинале|13={{suboff|90+1}}|14=Инглвуд (Калифорнија)}} {{Cronopar|23-3-2025|Инглвуд|MEX|2|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Финале|14=Инглвуд (Калифорнија)}} {{Cronopar|7-6-2025|Белмопан|BLZ|0|2|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{yel|34}} {{suboff|46}}}} {{Cronopar|16-6-2025|Карсон|PAN|5|2|GLP|-|Голд куп|2025|Прва фаза|13={{suboff|88}}|14=Карсон (Калифорнија)}} {{Cronopar|20-6-2025|Сан Хосе|GTM|0|1|PAN|-|Голд куп|2025|Прва фаза}} {{Cronopar|24-6-2025|Остин|PAN|4|1|JAM|-|Голд куп|2025|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|28-6-2025|Глендејл|PAN|1|1|HON|-|Голд куп|2025|Четвртфинале|12= 4 – 5|14=Глендејл (Аризона)}} {{Cronopar|4-9-2025|Парамарибо|SUR|0|0|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|8-9-2025|Панама|14=Панама (град)|PAN|1|1|GTM|-|Квал. за СП|2026|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2025|Сан Салвадор|SLV|0|1|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|90+1}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Panama|14=Панама (град)|PAN|1|1|SUR|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|13-11-2025|Виља Нуева|14=Виља Нуева (Гватемала)|GTM|2|3|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|18-11-2025|Панама|PAN|3|0|SLV|1|Квал. за СП|2026|13={{subon|71}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|31-3-2026|Кејптаун|RSA|1|2|PAN|-|Пријателска|13={{yel|83}} {{suboff|83}}}} {{Cronopar|31-5-2026|Рио де Жанеиро|BRA|6|2|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|66}}}} {{Cronopar|3-6-2026|Панама|14=Панама (град)|PAN|4|2|DOM|-|Пријателска|13={{subon|72}} {{yel|83}}}} {{Cronopar|6-6-2026|Сент Луис|PAN|1|1|BIH|-|Пријателска|13={{suboff|65}}}} {{Cronofin|69|8}} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Панама |image3=Flag of Panama.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/rodriguez-jose/SABFMwXn/ Хосе Луис Родригес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jose-luis-rodriguez/profil/spieler/425028 Хосе Луис Родригес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238763/jose-luis-rodriguez Хосе Луис Родригес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/358868/show/jos%C3%A9-luis-rodr%C3%ADguez Хосе Луис Родригес на whoscored] {{Состав на Панама на СП фудбал 2018}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Родригес, Хосе Луис}} [[Категорија:Панамски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гент]] [[Категорија:Фудбалери на НК Истра]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фамаликао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Фудбалери од Примера Дивисион (Мексико)]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] imjq7kjiqao58zndd0g5729k1cv92zz 5575069 5575068 2026-06-10T20:00:06Z Carshalton 30527 5575069 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Хосе Луис Родригес | image = [[File:José Rodríguez.jpg|200px]] | fullname = Хосе Луис Родригес Франсис<ref name="FIFA">{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia – List of Players |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=4 June 2018 |access-date=4 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=19 June 2018 |url-status=dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|19}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Панама Сити|}} | countryofbirth = [[Панама]]<ref name="soccerway"/> | nationality = {{flagsport|PAN}} [[Панама]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name="FIFA"/> | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Juarez}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chorrillo}}<ref name="prensa"/> | years1 = 2015-2016 | caps1 = 16 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Chorrillo}} | years2 = 2016-2018 | caps2 = 0 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Gent}} | years3 = 2018 | caps3 = 8 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Istra}} | years4 = 2019-2020 | caps4 = 37 | goals4 = 5 | clubs4 = {{Fb team Alaves B}} | years5 = 2019-2022 | caps5 = 1 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Alaves}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 26 | goals6 = 5 | clubs6 = →{{Fb team Lugo}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 35 | goals7 = 3 | clubs7 = →{{Fb team Sporting Gijon}} | years8 = 2022-2024 | caps8 = 30 | goals8 = 2 | clubs8 = {{Fb team Famalicao}} | years9 = 2024 | caps9 = 5 | goals9 = 1 | clubs9 = {{Fb team Crvena Zvezda}} | years10 = 2024- | caps10 = 63 | goals10 = 5 | clubs10 = {{Fb team Juarez}} | nationalyears1 = 2014-2015 | nationalcaps1 = ? | nationalgoals1 = ? | nationalteam1 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|Панама 17]] | nationalyears2 = 2018- | nationalcaps2 = 70 | nationalgoals2 = 8 | nationalteam2 = {{flagsport|PAN}} [[Фудбалска репрезентација на Панама|Панама]] }} '''Хосе Луис Родригес Франсис''' (роден на [[19 јуни]] [[1998]], во [[Панама (град)|Панама]]), попознат како '''Пума''' — [[Панама|панамски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Хуарес|Хуарес]] и на [[Фудбалска репрезентација на Панама|панамската репрезентација]].<ref name="soccerway">{{cite web |url=https://int.soccerway.com/players/jose-rodriguez/407819/ |title=Panama – José Rodríguez – Profile with news, career statistics and history |website=Soccerway |publisher=[[Perform Group]] |access-date=29 May 2018 |archive-date=15 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615013817/https://int.soccerway.com/players/jose-rodriguez/407819/ |url-status=live }}</ref> ==Биогарфија== Родригес пораснал во Ел Чориљо, [[Панама (град)|Панама Сити]] и е брат на поранешниот капитен на Чориљо, Маркос Виљареал.<ref name="prensa">{{cite news |last=Da Silva |first=Alexander |url=https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |title=La sorpresa llamada José Luis Rodríguez |trans-title=The surprise called José Luis Rodríguez |website=[[La Prensa (Panama City)|La Prensa]] |date=1 June 2018 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717070902/https://impresa.prensa.com/deportes/sorpresa-llamada-Jose-Luis_0_5043245667.html |url-status=live }}</ref> ==Клупска кариера== Родригез играл за родниот клуб [[Клуб Депортиво Университарио|Чориљо]] во неговата младост.<ref name="prensa"/> Во сезоната 2015-2016, тој го направил своето деби во [[Лига Панамења (фудбал)|панамското првенство]] на 17 јули 2015 година, на возраст од 17 години, во поразот со 1-0 на гости против [[Атлетико Чирики]].<ref name="soccerway"/> Неговиот прв и единствен гол во сезоната го постигнал на 2 април 2016 година, во победата од 3–2 на гости против [[ФК Алијанца (Панама)|Алијанца]], и тоа бил победничкиот гол за Чориљо во натпреварот во 90-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |title=Alianza vs. Chorrillo – 3 April 2016 |website=Soccerway |publisher=[[Perform Group]] |date=3 April 2016 |access-date=3 April 2016 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141347/https://int.soccerway.com/matches/2016/04/03/panama/lpf/alianza-fc/chorrillo-fc/2184917/ |url-status=live }}</ref> Во 2016 година, Родригес се преселил во [[Белгија|белгискиот]] клуб [[КАА Гент|Гент]] на позајмица со опција за откуп.<ref>{{cite web |url=https://www.worldfootball.net/person/pe722811/ |title=José Luis Rodríguez |website=WorldFootball.net |publisher=Heim:Spiel |access-date=29 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612112800/http://www.worldfootball.net/player_summary/jose-luis-rodriguez_2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |title=José Luis Rodríguez ya vistió la piel del KAA Gent de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez has already worn the kit of Belgium's KAA Gent |website=panamaamerica.com.pa |publisher=Panamá América |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024806/https://www.panamaamerica.com.pa/10-deportivo/jose-luis-rodriguez-ya-vistio-la-piel-del-kaa-gent-de-belgica-1031593 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |title=José Luis Rodriguez al fútbol de Bélgica |trans-title=José Luis Rodríguez to Belgian football |website=futbolconsultants.com |publisher=[[Futbol Consultants]] |date=23 June 2016 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140536/http://futbolconsultants.com/jose-luis-rodriguez-al-futbol-de-belgica/ |url-status=dead }}</ref> На 9 декември 2016 година, Гент го откупил Родригес,<ref>{{cite news |url=https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |title=KAA Gent sign Jose Luis Rodriguez on permanent deal |website=kaagent.be |publisher=K.A.A. Gent |date=10 December 2016 |access-date=30 May 2018 |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142729/https://www.kaagent.be/en/supporter/news/10-12-2016/kaa-gent-neemt-jose-luis-rodriguez-definitief-over |url-status=dead }}</ref> но тој останал да игра во вториот тим и никогаш не дебитирал со сениорската екипа. Во септември 2018 година, тој потпишал за хрватскиот клуб [[НК Истра 1961|Истра 1961]].<ref>{{cite news |url=https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |title=Veliko pojačanje za Istru: Dovela igrača koji je igrao na SP u Rusiji |trans-title=Big signing for Istra: They signed player who played on the World Cup in Russia |website=24sata.hr |publisher=[[24 sata (Croatia)|24 sata]] |date=13 September 2019 |access-date=20 September 2018 |archive-date=25 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825024756/https://www.24sata.hr/sport/veliko-pojacanje-istra-dovela-igraca-koji-je-igrao-sp-u-rusiji-590199 |url-status=live }}</ref> Своето деби во хрватскиот фудбал го имал во првенствениот натпревар на домашен терен против {{Fb team (N) Hajduk Split}} загубен со 2-4, во кој постигнал и гол. После само една полусезона со Истра, во која играл редовно, Родригес потпишал за [[Депортиво Алавес]] на 1 февруари 2019.<ref>[https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias Tomás Oneto y José Luis Rodríguez reforzarán al MiniGlorias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825024758/https://www.deportivoalaves.com/noticia/tomas-oneto-y-jose-luis-rodriguez-reforzaran-al-miniglorias |date=25 August 2019 }}, deportivoalaves.com, 1 February 2019</ref> Иако таму играл претежно за [[Депортиво Алавес Б|вториот тим]], на 10 јули 2020 година, го направил своето деби со првиот тим во [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|Примера Дивисион]], заменувајќи го [[Хоселу]] во поразот со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Real Madrid}}.<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|title=Benzema y el VAR abren camino al Madrid|trans-title=Benzema and the VAR show the way to Madrid|publisher=Marca|language=es|date=11 July 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=8 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200908134504/https://www.marca.com/futbol/primera-division/cronica/2020/07/11/5f08e4d2ca47416b688b45d0.html|url-status=live}}</ref> На 4 септември 2020 година, Родригес го обнови договорот со Алавес до 2022 година,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|title=José Luis Rodríguez renueva con el Deportivo Alavés|trans-title=José Luis Rodríguez renews with Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085349/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-renueva-con-el-deportivo-alaves|url-status=live}}</ref> по што заминал на позајмица во тимот од [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]], [[ФК Луго|Луго]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|title=José Luis Rodríguez, cedido al CD Lugo|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to CD Lugo|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=4 September 2020|access-date=4 September 2020|archive-date=5 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905085418/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-cd-lugo|url-status=live}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Родригес одиграл 26 натпревари и постигнал 5 гола во првенството за Луго, а потоа бил позајмен на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] во истата лига за сезоната 2021-2022,<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|title=José Luis Rodríguez, cedido al Sporting de Gijón|trans-title=José Luis Rodríguez, loaned to Sporting de Gijón|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=30 July 2021|accessdate=30 July 2021|archive-date=30 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730163826/https://www.deportivoalaves.com/noticia/jose-luis-rodriguez-cedido-al-sporting-de-gijon|url-status=live}}</ref> каде одиграл 35 натпревари и постигнал 3 гола. На 15 август 2022 година, Родригес потпишал четиригодишен договор со португалскиот клуб [[ФК Фамаликао|Фамаликао]].<ref>{{cite web|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|title=Puma Rodríguez é reforço para o ataque do Famalicão|trans-title=Puma Rodríguez is an addition for the attack of Famalicão|publisher=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|language=pt|date=15 August 2022|accessdate=16 August 2022|archive-date=16 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816201109/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/famalicao/detalhe/puma-rodriguez-e-reforco-para-o-ataque-do-famalicao|url-status=live}}</ref> На 2 октомври 2022, тој го постигнал првиот гол за клубот во победата со 4-0 над [[ФК Боавишта|Боавишта]]. По првата сезона, во која одиграл малку натпревари поради повреда на лигаментите на коленото, во втората сезона одиграл 23 натпревари и постигнал гол во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Бенфика|Бенфика]].<ref>{{cite web|url=https://www.ligaportugal.pt/news/11353/fc-famalicao-impoe-se-ao-sl-benfica-com-estadio-lotado|title=FC Famalicão impõe-se ao SL Benfica com estádio lotado|publisher=Liga Portugal|date=5 мај 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> На 21 јуни 2024 година, Родригес потпишал тригодишен договор со [[ФК Црвена Ѕвезда|Црвена Ѕвезда]].<ref>{{cite web|url=https://www.rts.rs/sport/fudbal/5471057/panamski-fudbaler-puma-rodrigez-novi-igrac-crvene-zvezde.html|title=Панамски фудбалер Пума Родригез нови играч Црвене звезде|language=sr|publisher=RTS|date=21 јуни 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> Сепак, после само неколку месеци, тој го напуштил клубот и се преселил на позајмица во [[ФК Хуарес|Хуарес]].<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.rs/sport/fudbal/137288/puma-rodrigez-napustio-zvezdu-igrace-u-drugoj-ligi-meksika/vest|title= Puma napustio Zvezdu i zaista otišao u Meksiko: Ali ne u prvu, nego u drugu ligu |language=sr|publisher=euronews.rs|date=15 септември 2024|access-date=10 јуни 2026}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Родригез бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Панама под 17 години|репрезентацијата на Панама под 17 години]] во 2014 година,<ref>{{cite news |last=Bolvarán C. |first=Arturo |url=http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |title=La sub-17 de Panamá inicia prácticas el 17 de marzo |trans-title=The under-17s of Panama starts work on 17 March |website=rpctv.com |date=13 March 2014 |access-date=17 July 2018 |language=es |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717071043/http://www.rpctv.com/marearoja/sub-17-Panama-inicia-practicas-marzo_0_678832474.html |url-status=live }}</ref> постигнувајќи гол на 3 март 2015 година против [[Фудбалска репрезентација на Хаити под 17 години|Хаити]] на [[КОНКАКАФ првенство за играчи под 17 години 2015|КОНКАКАФ првенството под 17 години 2015]].<ref name="u17">{{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |title=Under 17s – Men – Panama v Mexico |website=CONCACAF |date=28 February 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200652/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218512 |archive-date=4 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |title=Under 17s – Men – Haiti v Panama |website=CONCACAF |date=3 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014304/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218518 |archive-date=5 March 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |title=Under 17s – Men – Panama v Saint Lucia |website=CONCACAF |date=6 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818080125/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218525 |archive-date=18 August 2016}} {{cite web |url=http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |title=Under 17s – Men – Costa Rica v Panama |website=CONCACAF |date=9 March 2015 |access-date=16 July 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091301/http://www.concacaf.com/category/under-17s-men/game-detail/218531 |archive-date=4 March 2016}}</ref> На 14 мај 2018 година, Родригес бил вклучен во прелиминарниот состав на Панама за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]], првото [[Светско првенство]] во историјата на земјата.<ref>{{cite news |url=https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |title=Panamá anuncia su lista provisional |trans-title=Panama announces its provisional list |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |date=14 May 2018 |access-date=15 May 2018 |language=es |archive-date=24 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624044446/https://es.fifa.com/worldcup/news/panama-anuncia-su-lista-provisional-rusia-2018 |url-status=live }}</ref> Во меѓувреме, тој го имал своето [[Фудбалска репрезентација на Панама|сениорско]] деби на 29 мај 2018 година, во ремито 0–0 во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Северна Ирска|Северна Ирска]].<ref name="soccerway"/> Следниот ден, бил вклучен во конечниот состав на Панама од 23 играчи за Мундијалот.<ref>{{cite news |last=Richards |first=Ricardo |url=http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |title=Panamá revela lista de los 23 jugadores que irán al Mundial de Rusia 2018 |trans-title=Panama reveals list of the 23 players who will go to the 2018 World Cup in Russia |website=telemetro.com |publisher=[[Telemetro]] |date=30 May 2018 |access-date=30 May 2018 |language=es |archive-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143524/http://www.telemetro.com/deportes/futbol/noticias/Panama-revela-jugadores-Mundial-Rusia_0_1140486507.html |url-status=live }}</ref> Родригес го имал своето деби на Светското првенство во Русија, во првиот натпревар на Панама на 18 јуни 2018 година во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група Г#Белгија - Панама|поразот со 3-0]] од [[Фудбалска репрезентација на Белгија|Белгија]], започнувајќи го натпреварот пред да биде заменет од [[Исмаел Дијас (панамски фудбалер)|Исмаел Дијас]] во 63-тата минута.<ref>{{cite web |url=https://digitalhub.fifa.com/m/6db29b3557ed9ccc/original/mi7jyr0nmfxqkma90dk2-pdf.pdf |title=Match report – Group G – Belgium-Panama |website=FIFA.com |publisher=Fédération Internationale de Football Association |format=PDF |date=18 June 2018 |access-date=18 June 2018 |archive-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618204011/https://resources.fifa.com/image/upload/eng-13-0618-bel-pan-fulltime-pdf-2960953.pdf?cloudid=mi7jyr0nmfxqkma90dk2 |url-status=live }}</ref> Тој играл и во другите два натпревари на Панама од групната фаза, после која репрезентацијата била елиминирана забележувајќи три порази. Потоа, тој настапил на две изданија на [[КОНКАКАФ Голд куп|КОНКАКАФ Голд купот]] во [[КОНКАКАФ Голд куп 2019|2019]] и [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] година, постигнувајќи ги своите први голови (два) во дресот со државниот грб на вториот турнир во победата со 3-1 над [[Фудбалска репрезентација на Гренада|Гренада]] во групната фаза. Во 2024 година, настапувал на [[Копа Америка 2024|Копа Америка]], а следната година го имал своето трето учество на [[КОНКАКАФ Голд куп 2025|КОНКАКАФ Голд купот]]. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|PAN}} {{Cronopar|29-5-2018|Панама|PAN|0|0|NIR|-|Пријателска|13={{suboff|60}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|6-6-2018|Осло|NOR|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|18-6-2018|Сочи|BEL|3|0|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|24-6-2018|Нижни Новгород|ENG|6|1|PAN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|28-6-2018|Шаранск|PAN|1|2|TUN|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|11-9-2018|Панама|PAN|0|2|VEN|-|Пријателска|13={{suboff|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-10-2018|Нигата|JPN|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|16-10-2018|Чхонан|KOR|2|2|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|75}}}} {{Cronopar|16-11-2018|Тегусигалпа|HON (1949-2022)|1|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|20-11-2018|Панама|PAN|1|2|ECU|-|Пријателска|13={{suboff|61}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|23-3-2019|Порто|BRA|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|3-6-2019|Богота|COL|3|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-6-2019|Монтевидео|URU|3|0|PAN|-|Пријателска|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|22-6-2019|Кливленд|GUY|2|4|PAN|-|Голд куп|2019|Прва фаза|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|26-6-2019|Канзас Сити|PAN|0|1|USA|-|Голд куп|2019|Прва фаза|14=Канзас Сити (Канзас)}} {{Cronopar|8-9-2019|Панама|PAN|0|2|BMU|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{subon|54}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-10-2019|Мексико (Мексико град)|MEX|3|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза}} {{Cronopar|16-11-2019|Панама|PAN|0|3|MEX|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2019-2020|Втора фаза|13={{suboff|59}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|25-3-2021|Санто Доминго|PAN|1|0|BRB|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|28-3-2021|Санто Доминго|DMA|1|2|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|9-6-2021|Панама|PAN|3|0|DOM|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|12-6-2021|Панама|PAN|2|1|CUO|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|15-6-2021|Вилемстад|CUO|0|0|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|13-7-2021|Хјустон|QAT|3|3|PAN|-|Голд куп|2021|Прва фаза}} {{Cronopar|17-7-2021|Хјустон|PAN|2|3|HON (1949-2022)|-|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{subon|69}}}} {{Cronopar|20-7-2021|Орландо|PAN|3|1|GRN|2|Голд куп|2021|Прва фаза|13={{suboff|73}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|2-9-2021|Панама|PAN|0|0|CRI|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|78}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|5-9-2021|Кингстон|JAM|0|3|PAN|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|8-9-2021|Панама|PAN|1|1|MEX|-|Квал. за СП|2022|14=Панама (град)}} {{Cronopar|7-10-2021|Сан Салвадор|SLV|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|13-10-2021|Торонто|CAN|4|1|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|52}}}} {{Cronopar|16-11-2021|Панама|PAN|2|1|SLV|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|69}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-1-2022|Сан Хосе|CRI|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|2-2-2022|Мексико (град)|MEX|1|0|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|24-3-2022|Панама|PAN|1|1|HON (1949-2022)|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|81}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|27-3-2022|Орландо|USA|5|1|PAN|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}|14=Орландо (Флорида)}} {{Cronopar|30-3-2022|Панама|PAN|1|0|CAN|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|90+5}}}} {{Cronopar|3-6-2022|Панама|PAN|2|0|CRI|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|1º turno|13={{suboff|64}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|10-6-2022|Панама|PAN|5|0|MTQ|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2022-2023|1º turno|13={{suboff|46}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|18-11-2022|Абу Даби|CMR|1|1|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|13-10-2023|Вилемстад|CUO|1|2|PAN|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Прва фаза|13={{subon|57}}}} {{Cronopar|17-10-2023|Панама|PAN|3|0|GTM|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Прва фаза|13={{suboff|83}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|16-11-2023|Сан Хосе|CRI|0|3|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Четвртфинале|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|20-11-2023|Панама|PAN|3|1|CRI|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Четвртфинале|13={{suboff|46}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|24-3-2024|Арлингтон|PAN|0|1|JAM|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2023-2024|Натп. за 3. место|13={{suboff|78}}|14=Арлингтон (Тексас)}} {{Cronopar|6-6-2024|Панам|PAN|2|0|GUY|1|Квал. за СП|2026|13={{subon|46}} {{yel|88}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|9-6-2024|Манагва|MSR|1|3|PAN|1|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|23-6-2024|Мајами Гарденс|URU|3|1|PAN|-|Копа Америка|2024|Прва фаза|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|12-10-2024|Остин|USA|2|0|PAN|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-10-2024|Торонто|CAN|2|1|PAN|-|Пријателска|13={{subon|90+1}}}} {{Cronopar|14-11-2024|Сан Хосе|CRI|0|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|18-11-2024|Панама|PAN|2|2|CRI|1|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{suboff|72}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|20-3-2025|Инглвуд|USA|0|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Полуфинале|13={{suboff|90+1}}|14=Инглвуд (Калифорнија)}} {{Cronopar|23-3-2025|Инглвуд|MEX|2|1|PAN|-|КОНКАКАФ Лига на нации|2024-2025|Финале|14=Инглвуд (Калифорнија)}} {{Cronopar|7-6-2025|Белмопан|BLZ|0|2|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{yel|34}} {{suboff|46}}}} {{Cronopar|16-6-2025|Карсон|PAN|5|2|GLP|-|Голд куп|2025|Прва фаза|13={{suboff|88}}|14=Карсон (Калифорнија)}} {{Cronopar|20-6-2025|Сан Хосе|GTM|0|1|PAN|-|Голд куп|2025|Прва фаза}} {{Cronopar|24-6-2025|Остин|PAN|4|1|JAM|-|Голд куп|2025|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|28-6-2025|Глендејл|PAN|1|1|HON|-|Голд куп|2025|Четвртфинале|12= 4 – 5|14=Глендејл (Аризона)}} {{Cronopar|4-9-2025|Парамарибо|SUR|0|0|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|8-9-2025|Панама|14=Панама (град)|PAN|1|1|GTM|-|Квал. за СП|2026|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2025|Сан Салвадор|SLV|0|1|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|90+1}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Panama|14=Панама (град)|PAN|1|1|SUR|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|13-11-2025|Виља Нуева|14=Виља Нуева (Гватемала)|GTM|2|3|PAN|-|Квал. за СП|2026|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|18-11-2025|Панама|PAN|3|0|SLV|1|Квал. за СП|2026|13={{subon|71}}|14=Панама (град)}} {{Cronopar|31-3-2026|Кејптаун|RSA|1|2|PAN|-|Пријателска|13={{yel|83}} {{suboff|83}}}} {{Cronopar|31-5-2026|Рио де Жанеиро|BRA|6|2|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|66}}}} {{Cronopar|3-6-2026|Панама|14=Панама (град)|PAN|4|2|DOM|-|Пријателска|13={{subon|72}} {{yel|83}}}} {{Cronopar|6-6-2026|Сент Луис|PAN|1|1|BIH|-|Пријателска|13={{suboff|65}}}} {{Cronofin|69|8}} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Панама |image3=Flag of Panama.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/rodriguez-jose/SABFMwXn/ Хосе Луис Родригес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jose-luis-rodriguez/profil/spieler/425028 Хосе Луис Родригес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/238763/jose-luis-rodriguez Хосе Луис Родригес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/358868/show/jos%C3%A9-luis-rodr%C3%ADguez Хосе Луис Родригес на whoscored] {{Состав на Панама на СП фудбал 2018}} {{Состав на Панама на СП фудбал 2026}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Родригес, Хосе Луис}} [[Категорија:Панамски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Гент]] [[Категорија:Фудбалери на НК Истра]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фамаликао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Фудбалери од Примера Дивисион (Мексико)]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] ew5jmkbmcadyvps473hcf8tg2pnnqq9 Кантарион (род) 0 1397370 5574924 5574753 2026-06-10T13:06:15Z Ponor 88753 [[:m:Community_Wishlist/W550]] – duplicate ref bug 5574924 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = {{fossilrange|40.4|0|[[Eocene]] - recent|ref=<ref name=mobot>{{Cite web |title=Malpighiales|url=https://mobot.org/MOBOT/research/APweb/orders/malpighialesweb.htm|access-date=2023-06-16 |website=www.mobot.org}}</ref>}} | image = (MHNT)_Hypericum_perforatum_flower_and_buttons.jpg | image_caption = ''[[Hypericum perforatum]]'' | taxon = Hypericum | authority = [[Tourn.]] ex [[L.]] | subdivision_ranks = Species | subdivision = [[List of Hypericum species|{{circa|lk=n}} 518]]<ref name=powo>{{cite web |title=''Hypericum'' Tourn. ex L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30002180-2 |website=Plants of the World Online |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=6 April 2026}}</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets=true |''Adenosepalum'' {{small|Fourr.}} |''Adenotrias'' <small>[[Jaub.]] & [[Spach]]</small> |''Androsaemum'' <small>[[Duhamel]]</small> |''Androsemum'' <small>[[Link]]</small> |''Ascyrum'' <small>[[L.]]</small> |''Brathydium'' {{small|Spach}} |''Brathys'' {{small|Mutis ex L.f.}} |''Campylopus'' {{small|Spach}} |''Campylosporus'' {{small|Spach}} |''Crookea'' {{small|Small}} |''Drosanthe'' {{small|Spach}} |''Drosocarpium'' {{small|Fourr.}} |''Elodea'' {{small|Juss.}} |''Elodes'' {{small|Adans.}} |''Episiphis'' {{small|Raf.}} |''Eremanthe'' {{small|Spach}} |''Eremosporus'' {{small|Spach}} |''Holosepalum'' {{small|Fourr.}} |''Hypericoides'' {{small|Plum. ex Adans.}} |''Hypericon'' {{small|J.F.Gmel.}} |''Hypericopsis'' {{small|Opiz}} |''Isophyllum'' {{small|Spach}} |''Knifa'' {{small|Adans.}} |''Kniffa'' {{small|Vent.}} |''Komana'' {{small|Adans.}} |''Lianthus'' <small>[[N.Robson]]</small> |''Martia'' {{small|Spreng.}} |''Myriandra'' {{small|Spach}} |''Norysca'' {{small|Spach}} |''Olympia'' <small>[[Spach]]</small> |''Pancalum'' {{small|Ehrh.}} |''Petalanisia'' {{small|Raf.}} |''Pleurenodon'' {{small|Raf.}} |''Psorophytum'' {{small|Spach}} |''Receveura'' {{small|Vell.}} |''Roscyna'' {{small|Spach}} |''Sanidophyllum'' <small>[[Small]]</small> |''Santomasia'' <small>N.Robson</small> |''Sarothra'' <small>[[L.]]</small> |''Spachelodes'' {{small|Y.Kimura}} |''Streptalon'' {{small|Raf.}} |''Takasagoya'' <small>[[Y.Kimura]]</small> |''Thornea'' {{small|Breedlove & E.M.McClint.}} |''Thymopsis'' {{small|Jaub. & Spach}} |''Triadenia'' <small>[[Spach]]</small> |''Triadenum'' {{small|Raf.}} |''Tridia'' {{small|Korth.}} |''Tripentas'' {{small|Casp.}} |''Webbia'' {{small|Spach}} }} |synonyms_ref = {{r|powo}} }} '''''Hypericum,''''' '''кантариони''' е [[Род (биологија)|род]] на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Кантариони|Hypericaceae]] (порано сметано за подсемејство на [[Clusiaceae]]).<ref name="cabi">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/28268|title=''Hypericum perforatum'' (St John's wort)|date=27 September 2018|publisher=CABI|accessdate=22 February 2019}}</ref><ref name="usda">{{Наведена мрежна страница|url=http://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=HYPE|title=''Hypericum perforatum'' L. (St. John's wort)|date=2019|publisher=Natural Resources Conservation Service, US Department of Agriculture|accessdate=22 February 2019}}</ref> Родот има речиси светска распространетост, недостасува само во [[Тропски појас|тропските]] низини, [[Пустина|пустините]] и [[Поларни региони|поларните региони]].<ref name="cabi2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/28268|title=''Hypericum perforatum'' (St John's wort)|date=27 September 2018|publisher=CABI|accessdate=22 February 2019}}</ref> Многу видови ''Hypericum'' се сметаат за [[Инвазивен вид|инвазивни видови]] и штетни плевели. Сите членови на родот може да се наречат '''кантариони.''' Белите или розови цветни мочурливи кантариони од Северна Америка и источна Азија генерално се прифаќаат како припадници на посебниот род ''[[Triadenum]]'' <small>Raf.</small><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=133357|title=Triadenum in Flora of North America @ efloras.org|work=www.efloras.org|accessdate=2021-12-15}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Robson|first=N. K.|date=2021|title=Studies in the genus Hypericum L.(Hypericaceae) 9. Addenda, corrigenda, keys, lists and general discussion.|url=https://www.biotaxa.org/Phytotaxa/article/view/phytotaxa.72.1.1|journal=Phytotaxa|volume=72|pages=1–111|doi=10.11646/phytotaxa.72.1.1|url-access=subscription}}</ref> ''Hypericum'' е невообичаен за род од негова големина, бидејќи за него е изработена светска таксономска [[монографија]] од страна на Норман Робсон (кој работи во Природонаучниот музеј во Лондон). Робсон препознава 36 делови во ''Hypericum''. == Опис == [[Податотека:Hypericum_hidcoteense.jpg|лево|мини|''[[Hypericum hidcoteense]]'']] [[Податотека:Rijpe_vruchten_van_Hertshooi_(Hypericum)._17-08-2024_(d.j.b.).jpg|лево|мини|Зрели бобинки од ''[[Hypericum androsaemum]]'']] Видовите ''Hypericum'' се доста варијабилни според навиките, се јавуваат како дрвја, грмушки, едногодишни и повеќегодишни растенија. Дрвјата во смисла на едностеблести дрвенести растенија се ретки, бидејќи повеќето дрвенести видови имаат повеќе стебла што произлегуваат од една основа. Грмушките имаат исправени или раширени стебла, но никогаш не се вкоренуваат од јазли што ја допираат земјата. Сепак, повеќегодишните билки имаат тенденција да се вкоренуваат од овие хоризонтални јазли, особено оние што се јавуваат во влажни живеалишта. Едногодишните билки имаат корени со развиен систем на секундарни влакнести корени. Многу видови ''Hypericum'' се целосно голи, други имаат едноставни унисериозни влакна, а некои видови имаат долги, тенки влакна.<ref name="Chemo">{{Наведено списание|last=Robson|first=Norman K. B.|last2=Crocket|first2=Sara L.|year=2011|title=Taxonomy and chemotaxonomy of the genus Hypericum|journal=Medicinal and Aromatic Plant Science and Biotechnology|publisher=Europe PMC Funders|volume=5|pages=1–13|pmc=3364714|pmid=22662019}}</ref> [[Податотека:Hypericum-perforatum(Blatt).jpg|мини|Жлездести точки на лист од ''[[Кантарион|Hypericum perforatum]]'']] [[Податотека:Drie_bloemknoppen_van_een_Hertshooi_(Hypericum)._10-07-2025_(d.j.b.).jpg|мини|250x250пкс|Три цветни пупки на ''Hypericum'' во различни фази на развој.]] Речиси сите листови од видовите ''Hypericum'' се распоредени спротивно и декусирани, исклучок е делот ''Coridium'' во кој се појавуваат спирали од три до четири листови. Листовите немаат стипули и можат да бидат неподвижни или краткопетилни, иако долги петели постојат во деловите ''Adenosepalum'' и ''Hypericum''. Базален зглоб може да биде присутен, во кој случај листовите се листопадни над зглобот, или отсутни. Листовите обично се јајцевидни до издолжени и линеарни по форма. Бледи или темни жлезди може да бидат присутни на или во близина на работ на листот и на главната површина на листот.<ref name="Chemo" /> == Таксономија == Во родот има над 490 видови. Името ''hypericum'' потекнува од {{Јаз|grc|ὑπέρεικος}} ''хипереикос'' т.е. грчко име кое само по себе веројатно значи „над хоризонтот“,<ref name="gledhill2008">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/namesplants00gled_746|title=The Names of Plants, 4th edition|last=Gledhill|first=David|publisher=Cambridge University Press|year=2008|isbn=978-0-521-86645-3|page=[https://archive.org/details/namesplants00gled_746/page/n217 208]|url-access=limited}}</ref> заради неговата употреба на светилишта за одбивање на зли духови. === Секции === ''Hypericum'' е поделен на 36 делови, секој со свои подделови и видови. Тие вклучуваат: {{Div col|gap=2em|colwidth=10em}} *''[[Hypericum sect. Adenosepalum|Adenosepalum]]'' *''[[Hypericum sect. Adenotrias|Adenotrias]]'' *''[[Hypericum sect. Androsaemum|Androsaemum]]'' *''[[Hypericum sect. Arthrophyllum|Arthrophyllum]]'' *''[[Hypericum sect. Ascyreia|Ascyreia]]'' *''[[Hypericum sect. Brathys|Brathys]]'' *''[[Hypericum sect. Bupleuroides|Bupleuroides]]'' *''[[Hypericum sect. Campylopus|Campylopus]]'' *''[[Hypericum sect. Concinna|Concinna]]'' *''[[Hypericum sect. Coridium|Coridium]]'' *''[[Hypericum sect. Crossophyllum|Crossophyllum]]'' *''[[Hypericum sect. Drosocarpium|Drosocarpium]]'' *''[[Hypericum sect. Elodeoida|Elodeoida]]'' *''[[Hypericum sect. Graveolentia|Graveolentia]]'' *''[[Hypericum sect. Heterophylla|Heterophylla]]'' *''[[Hypericum sect. Hirtella|Hirtella]]'' *''[[Hypericum sect. Humifusoideum|Humifusoideum]]'' *''[[Hypericum sect. Hypericum|Hypericum]]'' *''[[Hypericum sect. Inodora|Inodora]]'' *''[[Hypericum sect. Monanthama|Monanthama]]'' *''[[Hypericum sect. Myriandra|Myriandra]]'' *''[[Hypericum sect. Oligostema|Oligostema]]'' *''[[Hypericum sect. Olympia|Olympia]]'' *''[[Hypericum sect. Origanifolia|Origanifolia]]'' *''[[Hypericum sect. Psorophytum|Psorophytum]]'' *''[[Hypericum sect. Roscyna|Roscyna]]'' *''[[Hypericum sect. Sampsonia|Sampsonia]]'' *''[[Hypericum sect. Santomasia|Santomasia]]'' *''[[Hypericum sect. Taeniocarpium|Taeniocarpium]]'' *''[[Hypericum sect. Takasagoya|Takasagoya]]'' *''[[Hypericum sect. Triadenoides|Triadenoides]]'' *''[[Hypericum sect. Trigynobrathys|Trigynobrathys]]'' *''[[Hypericum sect. Tripentas|Tripentas]]'' *''[[Hypericum sect. Umbraculoides|Umbraculoides]]'' *''[[Hypericum sect. Webbia|Webbia]]'' {{div col end}} == Традиционална медицина и несакани ефекти ==  {{multiple image | total_width =300 | image1 = Hyperforin.png | alt1 = Hyperforin | image2 = Hypericin.svg | alt2 = Hypericin | footer = [[Hyperforin]] (left) and [[Hypericin]] (right) }} [[Кантарион|Кантарионот]] (''H. perforatum'') долго време се користи во традиционалната медицина како екстракт за лекување на [[Депресија (расположение)|депресија]].<ref name="nccih">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nccih.nih.gov/health/st-johns-wort-and-depression-in-depth|title=St. John's wort and depression: in depth|date=1 December 2017|publisher=National Center for Complementary and Integrative Health, US National Institutes of Health|accessdate=22 February 2019}}</ref> ''H. perforatum'' е најчесто користениот вид &#x2013; особено во Европа &#x2013; како хербална замена за [[Лек на рецепт|лекови на рецепт]] за лекување на депресија, а се продава и како [[додаток во исхраната]].<ref name="nccih" /> Една [[мета-анализа]] покажала дека кантарионот има слична ефикасност и безбедност како лековите на рецепт за лекување на блага до умерена депресија, како што се [[Селективен инхибитор на репреземањето на серотонинот|селективните инхибитори на повторно преземање на серотонин]].<ref name="pmid28064110">{{Наведено списание|date=1 March 2017|title=Clinical use of ''Hypericum perforatum'' (St John's wort) in depression: A meta-analysis|journal=J Affect Disord|volume=210|pages=211–221|doi=10.1016/j.jad.2016.12.048|pmid=28064110}}</ref> Постојат докази дека комбинирањето на кантарион со антидепресиви на рецепт може да предизвика несакани ефекти, како што е опасно по живот зголемување на [[серотонин]], хемикалијата во мозокот која е цел на некои лекови што се користат за депресија.<ref name="nccih" /> Симптомите може да вклучуваат [[Пролив|дијареја]], висок [[крвен притисок]] и [[Халуцинација|халуцинации]].<ref name="nccih" /> Земањето кантарион може да се меша и да ја намали ефикасноста на лековите што се користат за лекување на депресија.<ref name="nccih" /> Кантарионот реагира со хормоналните [[Контрацепција|контрацептиви]], намалувајќи ја нивната ефикасност и зголемувајќи го ризикот од непланирана бременост.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.uk/drug-safety-update/st-john-s-wort-interaction-with-hormonal-contraceptives-including-implants|title=St John's wort: interaction with hormonal contraceptives, including implants|date=11 December 2014|publisher=Drug Safety, Gov.UK|accessdate=15 August 2022}}</ref> == Декоративни растенија == [[Податотека:Hypericum_olympicum_Liberec_1.jpg|десно|мини|''Hypericum olympicum'' во Ботаничката градина Либерец]] Некои видови се користат како [[Украсно растение|украсни растенија]], бидејќи многу од нив имаат големи, впечатливи цветови. Видовите што се одгледуваат вклучуваат:<ref name="RHSAZ">{{Наведена книга|title=The Royal Horticultural Society A-Z Encyclopedia of Garden Plants|publisher=Dorling Kindersley|year=2008|isbn=9781405332965|editor-last=Brickell|editor-first=Christopher|location=United Kingdom|page=302}}</ref> {{div col|colwidth=22em}} *''[[Hypericum aegypticum|H. aegypticum]]'' *''[[Hypericum androsaemum|H. androsaemum]]'' *''[[Hypericum balearicum|H. balearicum]]'' *''[[Hypericum bellum|H. bellum]]'' *''[[Hypericum calycinum|H. calycinum]]'' *''[[Hypericum elodes|H. elodes]]'' *''[[Hypericum forrestii|H. forrestii]]'' *''[[Hypericum kalmianum|H. kalmianum]]'' *''[[Hypericum kouytchense|H. kouytchense]]'' *''[[Hypericum olympicum|H. olympicum]]'' *''[[Hypericum perforatum|H. perforatum]]'' {{div col end}} Развиени се бројни хибриди и сорти за употреба во [[Хортикултура|хортикултурата]]. Следните ја добија наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво: * ''H.'' × ''moserianum''<ref name="RHS-2020-1">{{cite web|title = Hypericum × moserianum|url = https://www.rhs.org.uk/Plants/89802/Hypericum-x-moserianum/Details |publisher = Royal Horticultural Society|access-date = 8 September 2020}}</ref> (''[[Hypericum calycinum|H.&nbsp;calycinum]]'' × ''[[Hypericum patulum|H.&nbsp;patulum]]'') * 'Hidcote'<ref name="RHS-2020-2">{{cite web|title = Hypericum × hidcoteense 'Hidcote'|url = https://www.rhs.org.uk/Plants/332180/Hypericum-x-hidcoteense-Hidcote/Details |publisher = Royal Horticultural Society|access-date = 8 September 2020}}</ref> * 'Rowallane'<ref name="RHS-2020-3">{{cite web|title = Hypericum 'Rowallane'|url = https://www.rhs.org.uk/Plants/97331/Hypericum-Rowallane/Details |publisher = Royal Horticultural Society|access-date = 8 September 2020}}</ref> Повеќето видови на Hypericum се склони кон болести на листовите. Тие исто така ги јадат или ги инфицираат [[Лисни вошки (натсемејство)|лисни вошки]], бели мушички и [[spodoptera littoralis]]. == Фосилни записи == Најстариот фосилен вид е † ''[[Hypericum antiquum]]'' од [[Еоцен|еоценот]] на [[Сибир]]. Фосилни семиња од раниот [[миоцен]] на † ''Hypericum septestum'' се пронајдени во [[Чешка|чешкиот]] дел од басенот [[Цитау]]. Многу [[Фосил|фосилни]] семиња од † ''Hypericum holyi'' се опишани од слоевите од средниот миоцен во областа Фастерхолт во близина на [[Силкеборг]] во Централен [[Јитланд]], [[Данска]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://hypericum.myspecies.info|title=Hypericum Online}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Кантарион (род)]] [[Категорија:Кантариони]] h8yb2n33apwc6xtn77tccund5wekpx6 Alyssum trichostachyum 0 1397375 5574925 5574847 2026-06-10T13:06:29Z Orce Wiki 121850 5574925 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Taxobox | name = Alyssum trichostachyum | status = | image = Alyssum trichostachyum - Flora Exsiccata Macedonica.jpg | image_caption = Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum | domain_sv = | domain = | regnum_sv = | regnum = Plantae | divisio_sv = | divisio = Tracheophyta | classis_sv = | classis = Magnoliopsida | ordo_sv = | ordo = Brassicales | familia_sv = | familia = Brassicaceae | genus_sv = | genus = Alyssum | species_sv = Silverstenört | species = '''Alyssum trichostachyum''' | taxon = Alyssum stribrnyi | taxon_authority = | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = }}'''''Alyssum trichostachyum''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревесто]] [[Растенија|растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] [[Alyssum|''Alyssum'']] и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Зелки|''Brassicaceae'']]. == Опис и распространетост == Растението е силно разгрането во основата, со многу цветни стебла. [[Стебло|Стеблата]] достигнуваат височина од 30 до 40 см. Тие се вертикални, долу најчесто црвенкави, со густи листови и прилегнати ѕвездести влакна по површината. [[Лист|Листовите]] при основата се сиво-зелени, елиптично-ланцетни, нагло заострени на врвот, кон основата се стеснуваат во кратка дршка, обострано покриени со крупни ѕвездести влакна со 8–10 краци. Листовите на стеблото се зелени, ланцетовидни или елиптично-ланцетни, заострени на врвот, со крупни ѕвездести влакна; по рабовите и горната страна има долги двокраки влакна, а поретко и на долната страна. Листовите на вегетативните гранчиња се зелени, широко елиптично-ланцетни, врвот им е тап или нагло заострен, со ретки ѕвездести влакна од двете страни, кон основата се стеснуваат во кратка дршка. [[Цвет|Цветовите]] се собрани во густи гроздовидни соцветија што при прецветување и формирање на плодови значително се издолжуваат. Цветните дршки имаат густи ѕвездести влакна и долги еднокраки или двокраки влакна. Чашкините ливчиња се долги 2–2,5 мм, зелени или жолтеникаво-зелени, со ретки ѕвездести влакна и бел мембранозен раб; на врвот завршуваат со долги четинести влакна, а по прецветување брзо отпаднуваат. Венечните ливчиња се жолти, долги околу 4 мм, обратно јајцевидни, во средината пошироки, кон основата стеснети, горе околу 2 мм широки, рамни или малку всечени, со неколку ѕвездести влакна одоздола. Подолгите [[Прашник|прашници]] имаат крилест израсток со 2–4 запчиња на врвот, кој е речиси три четвртини споен со филаментот. Кратките прашници имаат линејно-ланцетовиден израсток, споен со филаментот само во основата, а на врвот со 2–3 мали запчиња. Шушменчињата (плодовите) се долги 4–5 мм, обратно јајцевидни, врвот им е рамeн или малку всечен, кон основата нагло клиновидно стеснети, со густи ѕвездести влакна до 16 краци; капачињата се подуени од двете страни. Плодните дршки се долги 6–8 мм. Столпчето е долго 2–2,5 мм, голо или со малку ѕвездести влакна во основата. [[Семе|Семките]] се кафеави, долги околу 2 мм.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија, Том I, св. 3.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1995|location=Скопје|pages=665-667}}</ref> Расте на планински пасишта и каменливи места, до 2 000 метри надморска височина. Широко распространето по планините: [[Јакупица]], [[Китка]], [[Шар Планина]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Кораб]], [[Дешат]], [[Крчин]], [[Јабланица]], [[Пелистер]]; Мавровско - Кожа; клисурата на [[Мавровска Река]], горниот тек на [[Радика]] кај Торбешки Мост; [[Дебар]] над с. [[Баниште]]; Прилепски [[Козјак (Мариово)|Козјак]].<ref name=":0" /> == Варијабилност == * ''Alyssum trichostachyum var. trichostachyum'' - Стеблените листови се лацентни или елиптично-лацентни. Широко распространето растение. * ''Alyssum trichostachyum var. stenophyllum'' - Стеблените листови се линејно-лацентни или линејни. Се среќава на пл. [[Галичица]].<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Alyssum trichostachyum 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum Податотека:Alyssum trichostachyum 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum Податотека:Alyssum trichostachyum 04 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum Податотека:Alyssum trichostachyum 05 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum Податотека:Alyssum trichostachyum var. stenophyllum - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum var. stenophyllum Податотека:Alyssum trichostachyum var. stenophyllum 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum var. stenophyllum Податотека:Alyssum trichostachyum var. stenophyllum 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum var. stenophyllum Податотека:Alyssum trichostachyum var. stenophyllum 04 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum var. stenophyllum Податотека:Alyssum trichostachyum var. stenophyllum 05 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum var. stenophyllum Податотека:Alyssum trichostachyum var. stenophyllum 06 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Alyssum trichostachyum var. stenophyllum </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] ipi88bm5meqrmrd3gou5gh6gqg4o0q4 Fibigia 0 1397395 5574916 2026-06-10T12:54:17Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1352244119|Fibigia]]“ 5574916 wikitext text/x-wiki '''''Fibigia''''' е род на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од семејството [[Зелки|Brassicaceae]]. Вклучува шест видови кои растат во источниот Медитеран, Западна Азија и Кавказ.<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:12601-1|title=''Fibigia'' Medik.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=28 September 2025}}</ref> Во Македонија расте видот [[Fibigia clypeata]]. == Видови == Прифатени се шест видови. <ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:12601-1|title=''Fibigia'' Medik.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=28 September 2025}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:12601-1 "''Fibigia'' Medik"]. ''[[Plants of the World Online]]''. [[Кралски ботанички градини во Кју|Royal Botanic Gardens, Kew]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">28 September</span> 2025</span>.</cite></ref> == Наводи == {{Наводи}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.flora.huji.ac.il/browse.asp?action=browse&group=1434|title=Genus ''Fibigia''|last=Flora of Israel Online|authorlink=Hebrew University of Jerusalem|work=Hebrew University of Jerusalem|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003105459/http://www.flora.huji.ac.il/browse.asp?action=browse&group=1434|archive-date=2011-10-03|accessdate=2008-05-04}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://vanherbaryum.yyu.edu.tr/flora/famgenustur/fibigia.htm|title=''Fibigia'' MEDIK.|date=2007-11-07|work=The Flora of Van Lake Basin|publisher=Van Florası Sanal Herbaryumu|archive-url=https://web.archive.org/web/20090108172604/http://vanherbaryum.yyu.edu.tr/flora/famgenustur/fibigia.htm|archive-date=2009-01-08|accessdate=2008-05-03}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?4661|title=Genus: ''Fibigia'' Medik.|last=Germplasm Resources Information Network (GRIN)|authorlink=Germplasm Resources Information Network|date=2006-03-31|work=Taxonomy for Plants|publisher=[[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program, National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland|archive-url=https://web.archive.org/web/20090115023813/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?4661|archive-date=2009-01-15|accessdate=2008-05-03}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://beta.uniprot.org/taxonomy/358667|title=Genus '''Fibigia'''|last=UniProt|authorlink=UniProt|accessdate=2008-05-04}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.ville-ge.ch/cjb/bd/africa/genre.php?langue=an&id=5972|title=''Fibigia''|work=African Plants Database|publisher=[[Natural History Museum of Geneva|South African National Biodiversity Institute, the Conservatoire et Jardin botaniques de la Ville de Genève]] and Tela Botanica|accessdate=2008-05-04}}{{Мртва врска|date=December 2016}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Македонија]] p0he05nwo93wlsjatjhz2svbu0ev88c 5574917 5574916 2026-06-10T12:55:33Z Виолетова 1975 5574917 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Fibigia eriocarpa.png |image_caption = [[Fibigia clypeata|''Fibigia clypeata'' var. ''eriocarpa'']] |taxon = Fibigia |authority = [[Medik.]] |synonyms = }} '''''Fibigia''''' е род на [[Скриеносеменици|цветни растенија]] од семејството [[Зелки|Brassicaceae]]. Вклучува шест видови кои растат во источниот Медитеран, Западна Азија и Кавказ.<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:12601-1|title=''Fibigia'' Medik.|work=[[Plants of the World Online]]|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|accessdate=28 September 2025}}</ref> Во Македонија расте видот [[Fibigia clypeata]]. == Видови == Прифатени се шест видови. <ref name="powo" /> *''[[Fibigia clypeata]]'' {{small|(L.) Medik.}} *''[[Fibigia heterophylla]]'' {{small|Rech.f.}} *''[[Fibigia kermanshahensis]]'' {{small|Ranjbar & Karami}} *''[[Fibigia khoshyelaqensis]]'' {{small|Ranjbar & Rostami}} *''[[Fibigia macrocarpa]]'' {{small|(Boiss.) Boiss.}} *''[[Fibigia tabriziana]]'' {{small|Ranjbar & Karami}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Турција]] [[Категорија:Флора на Македонија]] n6foga61a86649gbs7iuyhp8rbe9ixo Разговор:Fibigia 1 1397396 5574918 2026-06-10T12:55:46Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5574918 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Разговор:Ќелија 16 1 1397397 5574921 2026-06-10T12:58:12Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5574921 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 Змиски јазици 0 1397398 5574927 2026-06-10T13:12:03Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1343923346|Ophioglossaceae]]“ 5574927 wikitext text/x-wiki '''Ophioglossaceae''', од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот]] збор ὄφις (''óphis''), што значи „змија“, и γλῶσσα (''glôssa''), што значи „јазик“, познат и како семејство '''змиски јазици''', е мало семејство на [[Папрат|папрати]]. Во класификацијата на групата на филогенија на птеридофити од 2016 година (PPG I), тоа е единственото семејство во редот '''Ophioglossales''', кое заедно со [[Psilotales]] е сместено во поткласата [[Ophioglossidae]]. Членовите на семејството се разликуваат од другите папрати на повеќе начини. Многу од нив имаат само еден месест лист истовремено. Нивните гаметофити се подземни и црпат енергија од [[Габа|габи]]. == Опис == [[Податотека:Botrychium_lunaria_kz01.jpg|мини|''Botrychium lunaria'']] Членовите на родот змиски јазици се обично копнени (освен неколку [[Епифити|епифитски]] видови на ''[[Ophioglossum]]'') и се јавуваат и во [[Умерена клима|умерените]] и [[Тропски појас|во тропските]] подрачја. Растенијата имаат краткотрајни [[Спора|спори]] формирани во [[Спорангија|спорангии]] на кои им недостасува прстен, а се наоѓаат на стебло кое се одвојува од лопатката на листот, и има месести [[Корен|корења]]. Неколку видови испуштаат само плодни класови, без конвенционално лопатка на листот. Родот ''[[Ophioglossum]]'' има најголем број на хромозоми од кое било познато растение. Носител на рекордот е ''[[Ophioglossum reticulatum]]'', со околу 630 пара хромозоми (1260 хромозоми по клетка). Други мерења покажале број на хромозоми до 1440 (n = 720). За споредба, луѓето имаат 46 хромозоми, кои се состојат од n = 23 [[Плоидност|пара]] . ''[[Ophioglossum malviae]]'' од Западните Гати во Индија е окарактеризиран како најмалиот копнен птеридофит во светот со растенија типично 1–1,2&nbsp;см во големина. == Таксономија == Растенијата во оваа група првично биле третирани како семејство, а подоцна како посебен ред ''Ophioglossales''. Во некои класификации, тие биле сместени во посебна група, ''Ophioglossophyta'', но молекуларно-филогенетските студии покажале дека ''Ophioglossales'' се тесно поврзани со [[Psilotales]], и обете се сместени во класата [[Ophioglossidae]]. === Потфамилии и родови === {{cladogram|{{clade|style=font-size:90%;line-height:80%;width:250px |1={{Clade |1={{Clade |label1=Mankyuoideae |1=''[[Mankyua]]'' }} |2={{Clade |1={{Clade |label1=Ophioglossoideae |1={{Clade |1={{Clade |1=''[[Cheiroglossa]]'' |2=''[[Ophioderma (plant)|Ophioderma]]'' }} |2=''[[Ophioglossum]]'' }} }} |2={{Clade |label1=Helminthostachyoideae |1=''[[Helminthostachys]]'' |label2=Botrychioideae |2={{Clade |1=''[[Sahashia]]'' |2={{Clade |1=''[[Botrypus]]'' |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Japanobotrychum]]'' |2=''[[Sceptridium]]'' }} |2=''[[Botrychium]]'' }} }} }} }} }} }} }}|title=Phylogeny of Ophioglossaceae<ref>{{cite journal |last1=Zhang |first1=Liang |last2=Fan |first2=Xue-Ping |last3=Petchsri |first3=Sahanat |last4=Zhou |first4=Lin |last5=Pollawatn |first5=Rossarin |last6=Zhang |first6=Xin |last7=Zhou |first7=Xin-Mao |last8=Lu |first8=Ngan Thi |last9=Knapp |first9=Ralf |last10=Chantanaorrapint |first10=Sahut |last11=Limpanasittichai |first11=Ponpipat |last12=Sun |first12=Hang |last13=Gao |first13=Xin-Fen |last14=Zhang |first14=Li-Bing |title=''Evolutionary relationships of the ancient fern lineage the adder's tongues (Ophioglossaceae) with description of Sahashia gen. nov'' |journal=Cladistics |date=17 January 2020 |volume=36 |issue=4 |pages=380–393 |doi=10.1111/cla.12408 |pmid=34618972 |s2cid=212939923 |doi-access=free }}</ref>}}Бројот на родови на кои е поделено семејството варирал. Системот на Смит од 2006 година користел четири рода. Системот PPG I од 2016 година го дели семејството на четири потфамилии: == Наводи == {{Наводи|refs=<ref name=ChasReve09>{{Cite journal |last1=Chase |first1=Mark W. |author-link1=Mark Wayne Chase |last2=Reveal |first2=James L. |author-link2=James L. Reveal |title=A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=122–127 |date=October 2009 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x|doi-access=free }}</ref> <ref name=ChriChas14>{{Cite journal |last1=Christenhusz |first1=Maarten J. M. |last2=Chase |first2=Mark W. |date=2014 |title=Trends and concepts in fern classification |journal=Annals of Botany |volume=113 |issue=4 |pages=571–594 |doi=10.1093/aob/mct299 |author-link2=Mark Wayne Chase |pmid=24532607 |pmc=3936591 |name-list-style=amp }}</ref> <ref name=ChriZhanSchn11>{{Cite journal |last1=Christenhusz |first1=Maarten J. M. |last2=Zhang |first2=Xian-Chun |last3=Schneider |first3=Harald |date=2011 |title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns |journal=Phytotaxa |volume=19 |pages=7–54 |url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf |doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2 |bibcode=2011Phytx..19....7C |author-link1=Maarten J. M. Christenhusz |name-list-style=amp }}</ref> <ref name=Khan90>{{Cite journal |last1=Khandalwal |first1=Sharda |date=1990 |title=Chromosome evolution in the genus Ophioglossum L. |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=102 |issue=3 |pages=205–217 |doi=10.1111/j.1095-8339.1990.tb01876.x }}</ref> <ref name=PateRedd18>{{Cite journal |last1=Patel |first1=Mitesh |last2=Reddy |first2=Mandadi |date=2018 |title=Discovery of the World's Smallest Terrestrial Pteridophyte |journal=Scientific Reports |volume=8 |issue=1 |page=5911 |doi=10.1038/s41598-018-24135-2 |pmid=29651115 |pmc=5897345 |bibcode=2018NatSR...8.5911P |name-list-style=amp }}</ref> <ref name=PPGI>{{Cite journal |author=The Pteridophyte Phylogeny Group |title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns |journal=Journal of Systematics and Evolution |volume=54 |issue=6 |pages=563–603 |date=November 2016 |doi=10.1111/jse.12229|bibcode=2016JSyEv..54..563. |s2cid=39980610 |doi-access=free }}</ref> <ref name=SmitPryeSchuKora06>{{Cite journal |last1=Smith |first1=Alan R. |last2=Pryer |first2=Kathleen M. |last3=Schuettpelz |first3=Eric |last4=Korall |first4=Petra |last5=Schneider |first5=Harald |last6=Wolf |first6=Paul G. |date=2006 |title=A classification for extant ferns |journal=Taxon |volume=55 |issue=3 |pages=705–731 |url=https://www.fieldmuseum.org/sites/default/files/smith-et-al-taxon-2006.original.pdf |doi=10.2307/25065646 |jstor=25065646 |bibcode=2006Taxon..55..705S |name-list-style=amp |archive-date=2021-12-09 |access-date=2016-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209070955/https://www.fieldmuseum.org/sites/default/files/smith-et-al-taxon-2006.original.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=RaveEverEich05>{{Cite book |last1=Raven |first1=Peter H. |last2=Evert |first2=Ray F. |last3=Eichhorn |first3=Susan E. |date=2005 |title=Biology of Plants |edition=7th |publication-place=New York |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-0-7167-1007-3 |name-list-style=amp }}</ref>}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} * C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Fern ''Fern''. Encyclopedia of Earth. National council for Science and the Environment]. Washington, DC * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=10634 Ophioglossaceae in Flora of North America] (incl. Botrychiaceae) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Змиски јазици]] dmcddkxw7vxqoh9e5i6l5ebuuvemm23 5574930 5574927 2026-06-10T13:15:50Z Виолетова 1975 5574930 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Ophioglossum closeup.jpg | image_caption = ''[[Ophioglossum vulgatum]]'' | display_parents = 2 | parent_authority = Link<ref name=PPGI/> | taxon = Ophioglossaceae | authority = Martinov<ref name=PPGI/> | subdivision_ranks = | subdivision = | synonyms = * Botrychiaceae <small>Horaninow 1847</small> * Helminthostachyaceae <small>Ching 1941</small> }} '''Ophioglossaceae''', од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот]] збор ὄφις (''óphis''), што значи „змија“, и γλῶσσα (''glôssa''), што значи „јазик“, познат и како семејство '''змиски јазици''', е мало семејство на [[Папрат|папрати]]. Во класификацијата на групата на филогенија на птеридофити од 2016 година (PPG I), тоа е единственото семејство во редот '''Ophioglossales''', кое заедно со [[Psilotales]] е сместено во поткласата [[Ophioglossidae]]. Членовите на семејството се разликуваат од другите папрати на повеќе начини. Многу од нив имаат само еден месест лист истовремено. Нивните гаметофити се подземни и црпат енергија од [[Габа|габи]]. == Опис == [[Податотека:Botrychium_lunaria_kz01.jpg|мини|''Botrychium lunaria'']] Членовите на родот змиски јазици се обично копнени (освен неколку [[Епифити|епифитски]] видови на ''[[Ophioglossum]]'') и се јавуваат и во [[Умерена клима|умерените]] и [[Тропски појас|во тропските]] подрачја. Растенијата имаат краткотрајни [[Спора|спори]] формирани во [[Спорангија|спорангии]] на кои им недостасува прстен, а се наоѓаат на стебло кое се одвојува од лопатката на листот, и има месести [[Корен|корења]]. Неколку видови испуштаат само плодни класови, без конвенционално лопатка на листот. Родот ''[[Ophioglossum]]'' има најголем број на хромозоми од кое било познато растение. Носител на рекордот е ''[[Ophioglossum reticulatum]]'', со околу 630 пара хромозоми (1260 хромозоми по клетка). Други мерења покажале број на хромозоми до 1440 (n = 720). За споредба, луѓето имаат 46 хромозоми, кои се состојат од n = 23 [[Плоидност|пара]] . ''[[Ophioglossum malviae]]'' од Западните Гати во Индија е окарактеризиран како најмалиот копнен птеридофит во светот со растенија типично 1–1,2&nbsp;см во големина. == Таксономија == Растенијата во оваа група првично биле третирани како семејство, а подоцна како посебен ред ''Ophioglossales''. Во некои класификации, тие биле сместени во посебна група, ''Ophioglossophyta'', но молекуларно-филогенетските студии покажале дека ''Ophioglossales'' се тесно поврзани со [[Psilotales]], и обете се сместени во класата [[Ophioglossidae]]. === Потфамилии и родови === {{cladogram|title=Phylogeny of Ophioglossaceae<ref>{{cite journal |last1=Zhang |first1=Liang |last2=Fan |first2=Xue-Ping |last3=Petchsri |first3=Sahanat |last4=Zhou |first4=Lin |last5=Pollawatn |first5=Rossarin |last6=Zhang |first6=Xin |last7=Zhou |first7=Xin-Mao |last8=Lu |first8=Ngan Thi |last9=Knapp |first9=Ralf |last10=Chantanaorrapint |first10=Sahut |last11=Limpanasittichai |first11=Ponpipat |last12=Sun |first12=Hang |last13=Gao |first13=Xin-Fen |last14=Zhang |first14=Li-Bing |title=''Evolutionary relationships of the ancient fern lineage the adder's tongues (Ophioglossaceae) with description of Sahashia gen. nov'' |journal=Cladistics |date=17 January 2020 |volume=36 |issue=4 |pages=380–393 |doi=10.1111/cla.12408 |pmid=34618972 |s2cid=212939923 |doi-access=free }}</ref>| {{clade|style=font-size:90%;line-height:80%;width:250px |1={{Clade |1={{Clade |label1=Mankyuoideae |1=''[[Mankyua]]'' }} |2={{Clade |1={{Clade |label1=Ophioglossoideae |1={{Clade |1={{Clade |1=''[[Cheiroglossa]]'' |2=''[[Ophioderma (plant)|Ophioderma]]'' }} |2=''[[Ophioglossum]]'' }} }} |2={{Clade |label1=Helminthostachyoideae |1=''[[Helminthostachys]]'' |label2=Botrychioideae |2={{Clade |1=''[[Sahashia]]'' |2={{Clade |1=''[[Botrypus]]'' |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Japanobotrychum]]'' |2=''[[Sceptridium]]'' }} |2=''[[Botrychium]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} {{cladogram|title=Phylogeny of Ophioglossaceae<ref>{{cite journal |last1=Nitta |first1=Joel H. |last2=Schuettpelz |first2=Eric |last3=Ramírez-Barahona |first3=Santiago |last4=Iwasaki |first4=Wataru |display-authors=et al. |year=2022 |title=An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life |journal=Frontiers in Plant Science |volume=13 |issue= |article-number=909768 | doi=10.3389/fpls.2022.909768 |pmid= 36092417|pmc=9449725 |bibcode= 2022FrPS...1309768N|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|last1= |first1= |last2= |display-authors=et al. |year=2024 |title=Tree viewer: interactive visualization of FTOL |url=https://fernphy.github.io/viewer.html |version=FTOL v1.7.0 ([[GenBank]] release 261) |access-date=1 May 2025}}</ref>| {{Clade | style=font-size:90%;line-height:80%;width:350px |1={{clade |1={{Clade |label1=Mankyuoideae |1=''[[Mankyua]]'' }} |2={{Clade |1={{Clade |label1=Ophioglossoideae |1={{Clade |1={{Clade |1=''[[Cheiroglossa]]'' |2=''[[Ophioderma (plant)|Ophioderma]]'' }} |2=''[[Ophioglossum]]'' s.l. }} }} |2={{Clade |label1=Helminthostachyoideae |1=''[[Helminthostachys]]'' |label2=Botrychioideae |2={{Clade |1=''[[Sahashia]]'' |2={{Clade |1=''[[Botrypus]]'' |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Sceptridium rugulosum]]'' |2={{Clade |1=''[[Japanobotrychum]]'' |2=''[[Sceptridium]]'' }} }} |2=''[[Botrychium]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} Бројот на родови на кои е поделено семејството варирал. Системот на Смит од 2006 година користел четири рода. Системот PPG I од 2016 година го дели семејството на четири потфамилии: * Mankyuoideae <small>J.R.Grant & B.Dauphin</small> ** ''[[Mankyua]]'' <small>B.Y.Sun, M.H.Kim & C.H.Kim</small> * Ophioglossoideae <small>C.Presl</small> (equivalent to ''Ophioglossum'' s.l. in other systems) ** ''[[Cheiroglossa]]'' <small>C.Presl</small> ** ''[[Ophioderma (plant)|Ophioderma]]'' <small>(Blume) Endl.</small> ** ''[[Ophioglossum]]'' <small>L.</small> * Helminthostachyoideae <small>C.Presl</small> ** ''[[Helminthostachys]]'' <small>Kaulf.</small> * Botrychioideae <small>C.Presl</small> (equivalent to ''Botrychium'' s.l. in other systems) ** ''[[Botrychium]]'' <small>Sw.</small> ** ''[[Botrypus]]'' <small>Michx.</small> ** ''[[Japanobotrychum]]'' <small>Masam.</small> ** ''[[Sahashia]]'' <small>Zhang & Zhang 2020</small> ** ''[[Sceptridium]]'' <small>Lyon</small> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} * C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Fern ''Fern''. Encyclopedia of Earth. National council for Science and the Environment]. Washington, DC * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=10634 Ophioglossaceae in Flora of North America] (incl. Botrychiaceae) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Змиски јазици]] ap017h8f7nz61s5kmyvwkbnh8zsfxoo 5574932 5574930 2026-06-10T13:20:16Z Виолетова 1975 5574932 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Ophioglossum closeup.jpg | image_caption = ''[[Ophioglossum vulgatum]]'' | display_parents = 2 | parent_authority = Link | taxon = Ophioglossaceae | authority = Martinov | subdivision_ranks = | subdivision = | synonyms = * Botrychiaceae <small>Horaninow 1847</small> * Helminthostachyaceae <small>Ching 1941</small> }} '''Ophioglossaceae''', од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот]] збор ὄφις (''óphis''), што значи „змија“, и γλῶσσα (''glôssa''), што значи „јазик“, познат и како семејство '''змиски јазици''', е мало семејство на [[Папрат|папрати]]. Во класификацијата на групата на филогенија на птеридофити од 2016 година (PPG I), тоа е единственото семејство во редот '''Ophioglossales''', кое заедно со [[Psilotales]] е сместено во поткласата [[Ophioglossidae]]. Членовите на семејството се разликуваат од другите папрати на повеќе начини. Многу од нив имаат само еден месест лист истовремено. Нивните гаметофити се подземни и црпат енергија од [[Габа|габи]]. == Опис == [[Податотека:Botrychium_lunaria_kz01.jpg|мини|''Botrychium lunaria'']] Членовите на родот змиски јазици се обично копнени (освен неколку [[Епифити|епифитски]] видови на ''[[Ophioglossum]]'') и се јавуваат и во [[Умерена клима|умерените]] и [[Тропски појас|во тропските]] подрачја. Растенијата имаат краткотрајни [[Спора|спори]] формирани во [[Спорангија|спорангии]] на кои им недостасува прстен, а се наоѓаат на стебло кое се одвојува од лопатката на листот, и има месести [[Корен|корења]]. Неколку видови испуштаат само плодни класови, без конвенционално лопатка на листот. Родот ''[[Ophioglossum]]'' има најголем број на хромозоми од кое било познато растение. Носител на рекордот е ''[[Ophioglossum reticulatum]]'', со околу 630 пара хромозоми (1260 хромозоми по клетка). Други мерења покажале број на хромозоми до 1440 (n = 720). За споредба, луѓето имаат 46 хромозоми, кои се состојат од n = 23 [[Плоидност|пара]] . ''[[Ophioglossum malviae]]'' од Западните Гати во Индија е окарактеризиран како најмалиот копнен птеридофит во светот со растенија типично 1–1,2&nbsp;см во големина. == Таксономија == Растенијата во оваа група првично биле третирани како семејство, а подоцна како посебен ред ''Ophioglossales''. Во некои класификации, тие биле сместени во посебна група, ''Ophioglossophyta'', но молекуларно-филогенетските студии покажале дека ''Ophioglossales'' се тесно поврзани со [[Psilotales]], и обете се сместени во класата [[Ophioglossidae]]. === Потфамилии и родови === Бројот на родови на кои е поделено семејството варирал. Системот на Смит од 2006 година користел четири рода. Системот PPG I од 2016 година го дели семејството на четири потфамилии: * Mankyuoideae <small>J.R.Grant & B.Dauphin</small> ** ''[[Mankyua]]'' <small>B.Y.Sun, M.H.Kim & C.H.Kim</small> * Ophioglossoideae <small>C.Presl</small> (equivalent to ''Ophioglossum'' s.l. in other systems) ** ''[[Cheiroglossa]]'' <small>C.Presl</small> ** ''[[Ophioderma (plant)|Ophioderma]]'' <small>(Blume) Endl.</small> ** ''[[Ophioglossum]]'' <small>L.</small> * Helminthostachyoideae <small>C.Presl</small> ** ''[[Helminthostachys]]'' <small>Kaulf.</small> * Botrychioideae <small>C.Presl</small> (equivalent to ''Botrychium'' s.l. in other systems) ** ''[[Botrychium]]'' <small>Sw.</small> ** ''[[Botrypus]]'' <small>Michx.</small> ** ''[[Japanobotrychum]]'' <small>Masam.</small> ** ''[[Sahashia]]'' <small>Zhang & Zhang 2020</small> ** ''[[Sceptridium]]'' <small>Lyon</small> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Ризница-ред}} * C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Fern ''Fern''. Encyclopedia of Earth. National council for Science and the Environment]. Washington, DC * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=10634 Ophioglossaceae in Flora of North America] (incl. Botrychiaceae) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Змиски јазици]] ji1d1db0gc89g1476krhndy57h5rxo3 Разговор:Стефани Одран 1 1397399 5574929 2026-06-10T13:15:09Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5574929 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 Разговор:Змиски јазици 1 1397400 5574931 2026-06-10T13:17:13Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5574931 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Ophioglossaceae 0 1397401 5574934 2026-06-10T13:25:52Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Змиски јазици]] 5574934 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Змиски јазици]] 8jdteys1knwt0x4sjs7k60d9tnh9z7d Разговор:Франсоаз Арнул 1 1397402 5574937 2026-06-10T13:31:34Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5574937 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 Разговор:Брижит Обер 1 1397403 5574942 2026-06-10T13:51:09Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{}} 5574942 wikitext text/x-wiki {{}} 0ew0e4nobvzn4rxc6ff4utuz9lbluka 5574943 5574942 2026-06-10T13:51:16Z Jtasevski123 69538 5574943 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 Јаким Челопечки 0 1397404 5574945 2026-06-10T14:03:36Z Gurther 105215 Создадена страница со: {{Инфокутија Воено лице|име=Јаким Јованов|живеел=? — [[мај]] [[1882]]|прекар=''Јаким Челопечки'' {{*}} ''Јаким Војвода''|роден-место=[[Челопек (Кумановско)|Челопек]], [[Скопски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|починал-место=[[Одри]], [[Призренски Санџак]], Отоманск... 5574945 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Јаким Јованов|живеел=? — [[мај]] [[1882]]|прекар=''Јаким Челопечки'' {{*}} ''Јаким Војвода''|роден-место=[[Челопек (Кумановско)|Челопек]], [[Скопски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|починал-место=[[Одри]], [[Призренски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|служба-време=[[1876]] — [[1882]]|чин=[[ајдут]] и [[војвода]]|битки=[[Кумановско востание]] {{*}} [[Битка кај Табановце]]}} '''Јаким Јованов''', повеќе познат по псевдонимот '''Јаким Челопечки''' и '''Јаким Војвода''' — [[Македонци|македонски]] [[ајдут]] и [[војвода]]. Главен раководител на [[Кумановско востание|Кумановското востание]] и доброволец во [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Дел од ајдутското движење во [[Македонија]]. == Животопис == Јаким Јованов потекнува од село [[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] — тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. За време на [[Големата источна криза]], Јованов се приклучил во [[Српска војска|Српската војска]] и доброволно учествувал во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]]. За време на [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војска]], Јованов ја преминал српската граница со [[Димитрија Старонагорички]] и го организирале [[Кумановско востание|Кумановското востание]]. Со неговата чета, Јованов ја ослободил [[Крива Паланка]], [[Козјачија|Козјачијата]] и [[Герман (планина)|планината Герман]].<ref>{{Наведена книга|title=Историја на македонската нација|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=1999|isbn=9789989649578|location=[[Скопје]]|pages=54|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> Околу [[февруари]] [[1878|1878 година]] учествувал во [[Битка кај Табановце|битката кај Табановце]] каде ликвидирал 20 [[Арнаути]] и нивниот командир [[Фетах Мутоловски]].<ref>{{Наведена книга|title=Ослободителните вооружени борби на македонскиот народ во периодот 1850-1878|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1977|location=[[Скопје]]|pages=312}}</ref> За време на востанието, Јованов го ослободил [[Ново Село (Кумановско)|Ново Село, Кумановско]]. Ја поразил војската на [[Булук-паша|булукбаша]] Јусен Фером кај [[Герман (Кривопаланечко)|село Герман]] и Мула Алијом кај [[Огут|село Огут]]. По востанието, Јованов учествувал во ајдутското движење во [[Македонија]]. Претежно дејствувал во [[Козјак (Козјачија)|Козјак]]. Околу [[мај]] [[1881|1881 година]] ја преминал српската граница каде убил тројца [[муслимани]].<ref>{{Наведена книга|title=Српско-македонските односи во XIX-от век до 1897 година|last=Доклестиќ|first=Љубиша|publisher=[[Нова Македонија]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=164}}</ref> Во [[1882|1882 година]] го посетил [[Одри|селото Одри]] за време на македонска свадба. Таму бил обиколен од турската војска, предводена од булукбаша Зејнел. Јованов загинал околу мај 1882 година. == Наводи == {{Наводи}} nguezdgqh62x2bi6nh5gos74i9xefou 5574947 5574945 2026-06-10T14:04:54Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Луѓе од Челопек (Кумановско)]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5574947 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Јаким Јованов|живеел=? — [[мај]] [[1882]]|прекар=''Јаким Челопечки'' {{*}} ''Јаким Војвода''|роден-место=[[Челопек (Кумановско)|Челопек]], [[Скопски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|починал-место=[[Одри]], [[Призренски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|служба-време=[[1876]] — [[1882]]|чин=[[ајдут]] и [[војвода]]|битки=[[Кумановско востание]] {{*}} [[Битка кај Табановце]]}} '''Јаким Јованов''', повеќе познат по псевдонимот '''Јаким Челопечки''' и '''Јаким Војвода''' — [[Македонци|македонски]] [[ајдут]] и [[војвода]]. Главен раководител на [[Кумановско востание|Кумановското востание]] и доброволец во [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Дел од ајдутското движење во [[Македонија]]. == Животопис == Јаким Јованов потекнува од село [[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] — тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. За време на [[Големата источна криза]], Јованов се приклучил во [[Српска војска|Српската војска]] и доброволно учествувал во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]]. За време на [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војска]], Јованов ја преминал српската граница со [[Димитрија Старонагорички]] и го организирале [[Кумановско востание|Кумановското востание]]. Со неговата чета, Јованов ја ослободил [[Крива Паланка]], [[Козјачија|Козјачијата]] и [[Герман (планина)|планината Герман]].<ref>{{Наведена книга|title=Историја на македонската нација|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=1999|isbn=9789989649578|location=[[Скопје]]|pages=54|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> Околу [[февруари]] [[1878|1878 година]] учествувал во [[Битка кај Табановце|битката кај Табановце]] каде ликвидирал 20 [[Арнаути]] и нивниот командир [[Фетах Мутоловски]].<ref>{{Наведена книга|title=Ослободителните вооружени борби на македонскиот народ во периодот 1850-1878|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1977|location=[[Скопје]]|pages=312}}</ref> За време на востанието, Јованов го ослободил [[Ново Село (Кумановско)|Ново Село, Кумановско]]. Ја поразил војската на [[Булук-паша|булукбаша]] Јусен Фером кај [[Герман (Кривопаланечко)|село Герман]] и Мула Алијом кај [[Огут|село Огут]]. По востанието, Јованов учествувал во ајдутското движење во [[Македонија]]. Претежно дејствувал во [[Козјак (Козјачија)|Козјак]]. Околу [[мај]] [[1881|1881 година]] ја преминал српската граница каде убил тројца [[муслимани]].<ref>{{Наведена книга|title=Српско-македонските односи во XIX-от век до 1897 година|last=Доклестиќ|first=Љубиша|publisher=[[Нова Македонија]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=164}}</ref> Во [[1882|1882 година]] го посетил [[Одри|селото Одри]] за време на македонска свадба. Таму бил обиколен од турската војска, предводена од булукбаша Зејнел. Јованов загинал околу мај 1882 година. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Луѓе од Челопек (Кумановско)]] a45rlw6wx2fdins70w8xbgbr2w6rhp6 5574949 5574947 2026-06-10T14:05:51Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Починати во Тетовско]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5574949 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Јаким Јованов|живеел=? — [[мај]] [[1882]]|прекар=''Јаким Челопечки'' {{*}} ''Јаким Војвода''|роден-место=[[Челопек (Кумановско)|Челопек]], [[Скопски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|починал-место=[[Одри]], [[Призренски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|служба-време=[[1876]] — [[1882]]|чин=[[ајдут]] и [[војвода]]|битки=[[Кумановско востание]] {{*}} [[Битка кај Табановце]]}} '''Јаким Јованов''', повеќе познат по псевдонимот '''Јаким Челопечки''' и '''Јаким Војвода''' — [[Македонци|македонски]] [[ајдут]] и [[војвода]]. Главен раководител на [[Кумановско востание|Кумановското востание]] и доброволец во [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Дел од ајдутското движење во [[Македонија]]. == Животопис == Јаким Јованов потекнува од село [[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] — тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. За време на [[Големата источна криза]], Јованов се приклучил во [[Српска војска|Српската војска]] и доброволно учествувал во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]]. За време на [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војска]], Јованов ја преминал српската граница со [[Димитрија Старонагорички]] и го организирале [[Кумановско востание|Кумановското востание]]. Со неговата чета, Јованов ја ослободил [[Крива Паланка]], [[Козјачија|Козјачијата]] и [[Герман (планина)|планината Герман]].<ref>{{Наведена книга|title=Историја на македонската нација|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=1999|isbn=9789989649578|location=[[Скопје]]|pages=54|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> Околу [[февруари]] [[1878|1878 година]] учествувал во [[Битка кај Табановце|битката кај Табановце]] каде ликвидирал 20 [[Арнаути]] и нивниот командир [[Фетах Мутоловски]].<ref>{{Наведена книга|title=Ослободителните вооружени борби на македонскиот народ во периодот 1850-1878|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1977|location=[[Скопје]]|pages=312}}</ref> За време на востанието, Јованов го ослободил [[Ново Село (Кумановско)|Ново Село, Кумановско]]. Ја поразил војската на [[Булук-паша|булукбаша]] Јусен Фером кај [[Герман (Кривопаланечко)|село Герман]] и Мула Алијом кај [[Огут|село Огут]]. По востанието, Јованов учествувал во ајдутското движење во [[Македонија]]. Претежно дејствувал во [[Козјак (Козјачија)|Козјак]]. Околу [[мај]] [[1881|1881 година]] ја преминал српската граница каде убил тројца [[муслимани]].<ref>{{Наведена книга|title=Српско-македонските односи во XIX-от век до 1897 година|last=Доклестиќ|first=Љубиша|publisher=[[Нова Македонија]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=164}}</ref> Во [[1882|1882 година]] го посетил [[Одри|селото Одри]] за време на македонска свадба. Таму бил обиколен од турската војска, предводена од булукбаша Зејнел. Јованов загинал околу мај 1882 година. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Луѓе од Челопек (Кумановско)]] [[Категорија:Починати во Тетовско]] bjxehnthddhe16ypezlk5ggzliydy6b 5574950 5574949 2026-06-10T14:06:11Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Починати во 1882 година]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5574950 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Јаким Јованов|живеел=? — [[мај]] [[1882]]|прекар=''Јаким Челопечки'' {{*}} ''Јаким Војвода''|роден-место=[[Челопек (Кумановско)|Челопек]], [[Скопски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|починал-место=[[Одри]], [[Призренски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|служба-време=[[1876]] — [[1882]]|чин=[[ајдут]] и [[војвода]]|битки=[[Кумановско востание]] {{*}} [[Битка кај Табановце]]}} '''Јаким Јованов''', повеќе познат по псевдонимот '''Јаким Челопечки''' и '''Јаким Војвода''' — [[Македонци|македонски]] [[ајдут]] и [[војвода]]. Главен раководител на [[Кумановско востание|Кумановското востание]] и доброволец во [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Дел од ајдутското движење во [[Македонија]]. == Животопис == Јаким Јованов потекнува од село [[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] — тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. За време на [[Големата источна криза]], Јованов се приклучил во [[Српска војска|Српската војска]] и доброволно учествувал во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]]. За време на [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војска]], Јованов ја преминал српската граница со [[Димитрија Старонагорички]] и го организирале [[Кумановско востание|Кумановското востание]]. Со неговата чета, Јованов ја ослободил [[Крива Паланка]], [[Козјачија|Козјачијата]] и [[Герман (планина)|планината Герман]].<ref>{{Наведена книга|title=Историја на македонската нација|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=1999|isbn=9789989649578|location=[[Скопје]]|pages=54|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> Околу [[февруари]] [[1878|1878 година]] учествувал во [[Битка кај Табановце|битката кај Табановце]] каде ликвидирал 20 [[Арнаути]] и нивниот командир [[Фетах Мутоловски]].<ref>{{Наведена книга|title=Ослободителните вооружени борби на македонскиот народ во периодот 1850-1878|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1977|location=[[Скопје]]|pages=312}}</ref> За време на востанието, Јованов го ослободил [[Ново Село (Кумановско)|Ново Село, Кумановско]]. Ја поразил војската на [[Булук-паша|булукбаша]] Јусен Фером кај [[Герман (Кривопаланечко)|село Герман]] и Мула Алијом кај [[Огут|село Огут]]. По востанието, Јованов учествувал во ајдутското движење во [[Македонија]]. Претежно дејствувал во [[Козјак (Козјачија)|Козјак]]. Околу [[мај]] [[1881|1881 година]] ја преминал српската граница каде убил тројца [[муслимани]].<ref>{{Наведена книга|title=Српско-македонските односи во XIX-от век до 1897 година|last=Доклестиќ|first=Љубиша|publisher=[[Нова Македонија]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=164}}</ref> Во [[1882|1882 година]] го посетил [[Одри|селото Одри]] за време на македонска свадба. Таму бил обиколен од турската војска, предводена од булукбаша Зејнел. Јованов загинал околу мај 1882 година. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Луѓе од Челопек (Кумановско)]] [[Категорија:Починати во Тетовско]] [[Категорија:Починати во 1882 година]] tnhjppbvktcdbujbg3exmm2ndamds61 5574951 5574950 2026-06-10T14:06:19Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Отомански Македонци]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5574951 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Јаким Јованов|живеел=? — [[мај]] [[1882]]|прекар=''Јаким Челопечки'' {{*}} ''Јаким Војвода''|роден-место=[[Челопек (Кумановско)|Челопек]], [[Скопски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|починал-место=[[Одри]], [[Призренски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|служба-време=[[1876]] — [[1882]]|чин=[[ајдут]] и [[војвода]]|битки=[[Кумановско востание]] {{*}} [[Битка кај Табановце]]}} '''Јаким Јованов''', повеќе познат по псевдонимот '''Јаким Челопечки''' и '''Јаким Војвода''' — [[Македонци|македонски]] [[ајдут]] и [[војвода]]. Главен раководител на [[Кумановско востание|Кумановското востание]] и доброволец во [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Дел од ајдутското движење во [[Македонија]]. == Животопис == Јаким Јованов потекнува од село [[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] — тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. За време на [[Големата источна криза]], Јованов се приклучил во [[Српска војска|Српската војска]] и доброволно учествувал во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]]. За време на [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војска]], Јованов ја преминал српската граница со [[Димитрија Старонагорички]] и го организирале [[Кумановско востание|Кумановското востание]]. Со неговата чета, Јованов ја ослободил [[Крива Паланка]], [[Козјачија|Козјачијата]] и [[Герман (планина)|планината Герман]].<ref>{{Наведена книга|title=Историја на македонската нација|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=1999|isbn=9789989649578|location=[[Скопје]]|pages=54|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> Околу [[февруари]] [[1878|1878 година]] учествувал во [[Битка кај Табановце|битката кај Табановце]] каде ликвидирал 20 [[Арнаути]] и нивниот командир [[Фетах Мутоловски]].<ref>{{Наведена книга|title=Ослободителните вооружени борби на македонскиот народ во периодот 1850-1878|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1977|location=[[Скопје]]|pages=312}}</ref> За време на востанието, Јованов го ослободил [[Ново Село (Кумановско)|Ново Село, Кумановско]]. Ја поразил војската на [[Булук-паша|булукбаша]] Јусен Фером кај [[Герман (Кривопаланечко)|село Герман]] и Мула Алијом кај [[Огут|село Огут]]. По востанието, Јованов учествувал во ајдутското движење во [[Македонија]]. Претежно дејствувал во [[Козјак (Козјачија)|Козјак]]. Околу [[мај]] [[1881|1881 година]] ја преминал српската граница каде убил тројца [[муслимани]].<ref>{{Наведена книга|title=Српско-македонските односи во XIX-от век до 1897 година|last=Доклестиќ|first=Љубиша|publisher=[[Нова Македонија]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=164}}</ref> Во [[1882|1882 година]] го посетил [[Одри|селото Одри]] за време на македонска свадба. Таму бил обиколен од турската војска, предводена од булукбаша Зејнел. Јованов загинал околу мај 1882 година. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Луѓе од Челопек (Кумановско)]] [[Категорија:Починати во Тетовско]] [[Категорија:Починати во 1882 година]] [[Категорија:Отомански Македонци]] 7gdks4iao4bi3sicfymrfw3gyl8ffs2 5574952 5574951 2026-06-10T14:06:29Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Македонски ајду]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5574952 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Јаким Јованов|живеел=? — [[мај]] [[1882]]|прекар=''Јаким Челопечки'' {{*}} ''Јаким Војвода''|роден-место=[[Челопек (Кумановско)|Челопек]], [[Скопски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|починал-место=[[Одри]], [[Призренски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|служба-време=[[1876]] — [[1882]]|чин=[[ајдут]] и [[војвода]]|битки=[[Кумановско востание]] {{*}} [[Битка кај Табановце]]}} '''Јаким Јованов''', повеќе познат по псевдонимот '''Јаким Челопечки''' и '''Јаким Војвода''' — [[Македонци|македонски]] [[ајдут]] и [[војвода]]. Главен раководител на [[Кумановско востание|Кумановското востание]] и доброволец во [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Дел од ајдутското движење во [[Македонија]]. == Животопис == Јаким Јованов потекнува од село [[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] — тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. За време на [[Големата источна криза]], Јованов се приклучил во [[Српска војска|Српската војска]] и доброволно учествувал во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]]. За време на [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војска]], Јованов ја преминал српската граница со [[Димитрија Старонагорички]] и го организирале [[Кумановско востание|Кумановското востание]]. Со неговата чета, Јованов ја ослободил [[Крива Паланка]], [[Козјачија|Козјачијата]] и [[Герман (планина)|планината Герман]].<ref>{{Наведена книга|title=Историја на македонската нација|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=1999|isbn=9789989649578|location=[[Скопје]]|pages=54|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> Околу [[февруари]] [[1878|1878 година]] учествувал во [[Битка кај Табановце|битката кај Табановце]] каде ликвидирал 20 [[Арнаути]] и нивниот командир [[Фетах Мутоловски]].<ref>{{Наведена книга|title=Ослободителните вооружени борби на македонскиот народ во периодот 1850-1878|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1977|location=[[Скопје]]|pages=312}}</ref> За време на востанието, Јованов го ослободил [[Ново Село (Кумановско)|Ново Село, Кумановско]]. Ја поразил војската на [[Булук-паша|булукбаша]] Јусен Фером кај [[Герман (Кривопаланечко)|село Герман]] и Мула Алијом кај [[Огут|село Огут]]. По востанието, Јованов учествувал во ајдутското движење во [[Македонија]]. Претежно дејствувал во [[Козјак (Козјачија)|Козјак]]. Околу [[мај]] [[1881|1881 година]] ја преминал српската граница каде убил тројца [[муслимани]].<ref>{{Наведена книга|title=Српско-македонските односи во XIX-от век до 1897 година|last=Доклестиќ|first=Љубиша|publisher=[[Нова Македонија]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=164}}</ref> Во [[1882|1882 година]] го посетил [[Одри|селото Одри]] за време на македонска свадба. Таму бил обиколен од турската војска, предводена од булукбаша Зејнел. Јованов загинал околу мај 1882 година. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Луѓе од Челопек (Кумановско)]] [[Категорија:Починати во Тетовско]] [[Категорија:Починати во 1882 година]] [[Категорија:Отомански Македонци]] [[Категорија:Македонски ајду]] 6uet9xsl5yjsx4abm1k7un2o46f95ze 5574955 5574952 2026-06-10T14:06:36Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Македонски ајду]]; додадена [[Категорија:Македонски ајдуци]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5574955 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Јаким Јованов|живеел=? — [[мај]] [[1882]]|прекар=''Јаким Челопечки'' {{*}} ''Јаким Војвода''|роден-место=[[Челопек (Кумановско)|Челопек]], [[Скопски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|починал-место=[[Одри]], [[Призренски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|служба-време=[[1876]] — [[1882]]|чин=[[ајдут]] и [[војвода]]|битки=[[Кумановско востание]] {{*}} [[Битка кај Табановце]]}} '''Јаким Јованов''', повеќе познат по псевдонимот '''Јаким Челопечки''' и '''Јаким Војвода''' — [[Македонци|македонски]] [[ајдут]] и [[војвода]]. Главен раководител на [[Кумановско востание|Кумановското востание]] и доброволец во [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Дел од ајдутското движење во [[Македонија]]. == Животопис == Јаким Јованов потекнува од село [[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] — тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. За време на [[Големата источна криза]], Јованов се приклучил во [[Српска војска|Српската војска]] и доброволно учествувал во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]]. За време на [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војска]], Јованов ја преминал српската граница со [[Димитрија Старонагорички]] и го организирале [[Кумановско востание|Кумановското востание]]. Со неговата чета, Јованов ја ослободил [[Крива Паланка]], [[Козјачија|Козјачијата]] и [[Герман (планина)|планината Герман]].<ref>{{Наведена книга|title=Историја на македонската нација|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=1999|isbn=9789989649578|location=[[Скопје]]|pages=54|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> Околу [[февруари]] [[1878|1878 година]] учествувал во [[Битка кај Табановце|битката кај Табановце]] каде ликвидирал 20 [[Арнаути]] и нивниот командир [[Фетах Мутоловски]].<ref>{{Наведена книга|title=Ослободителните вооружени борби на македонскиот народ во периодот 1850-1878|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1977|location=[[Скопје]]|pages=312}}</ref> За време на востанието, Јованов го ослободил [[Ново Село (Кумановско)|Ново Село, Кумановско]]. Ја поразил војската на [[Булук-паша|булукбаша]] Јусен Фером кај [[Герман (Кривопаланечко)|село Герман]] и Мула Алијом кај [[Огут|село Огут]]. По востанието, Јованов учествувал во ајдутското движење во [[Македонија]]. Претежно дејствувал во [[Козјак (Козјачија)|Козјак]]. Околу [[мај]] [[1881|1881 година]] ја преминал српската граница каде убил тројца [[муслимани]].<ref>{{Наведена книга|title=Српско-македонските односи во XIX-от век до 1897 година|last=Доклестиќ|first=Љубиша|publisher=[[Нова Македонија]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=164}}</ref> Во [[1882|1882 година]] го посетил [[Одри|селото Одри]] за време на македонска свадба. Таму бил обиколен од турската војска, предводена од булукбаша Зејнел. Јованов загинал околу мај 1882 година. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Луѓе од Челопек (Кумановско)]] [[Категорија:Починати во Тетовско]] [[Категорија:Починати во 1882 година]] [[Категорија:Отомански Македонци]] [[Категорија:Македонски ајдуци]] s0fsil29dgv4dc0aew5gk718v5se0yk 5574957 5574955 2026-06-10T14:06:45Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Македонски војводи]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5574957 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Јаким Јованов|живеел=? — [[мај]] [[1882]]|прекар=''Јаким Челопечки'' {{*}} ''Јаким Војвода''|роден-место=[[Челопек (Кумановско)|Челопек]], [[Скопски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|починал-место=[[Одри]], [[Призренски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|служба-време=[[1876]] — [[1882]]|чин=[[ајдут]] и [[војвода]]|битки=[[Кумановско востание]] {{*}} [[Битка кај Табановце]]}} '''Јаким Јованов''', повеќе познат по псевдонимот '''Јаким Челопечки''' и '''Јаким Војвода''' — [[Македонци|македонски]] [[ајдут]] и [[војвода]]. Главен раководител на [[Кумановско востание|Кумановското востание]] и доброволец во [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Дел од ајдутското движење во [[Македонија]]. == Животопис == Јаким Јованов потекнува од село [[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] — тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. За време на [[Големата источна криза]], Јованов се приклучил во [[Српска војска|Српската војска]] и доброволно учествувал во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]]. За време на [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војска]], Јованов ја преминал српската граница со [[Димитрија Старонагорички]] и го организирале [[Кумановско востание|Кумановското востание]]. Со неговата чета, Јованов ја ослободил [[Крива Паланка]], [[Козјачија|Козјачијата]] и [[Герман (планина)|планината Герман]].<ref>{{Наведена книга|title=Историја на македонската нација|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=1999|isbn=9789989649578|location=[[Скопје]]|pages=54|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> Околу [[февруари]] [[1878|1878 година]] учествувал во [[Битка кај Табановце|битката кај Табановце]] каде ликвидирал 20 [[Арнаути]] и нивниот командир [[Фетах Мутоловски]].<ref>{{Наведена книга|title=Ослободителните вооружени борби на македонскиот народ во периодот 1850-1878|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1977|location=[[Скопје]]|pages=312}}</ref> За време на востанието, Јованов го ослободил [[Ново Село (Кумановско)|Ново Село, Кумановско]]. Ја поразил војската на [[Булук-паша|булукбаша]] Јусен Фером кај [[Герман (Кривопаланечко)|село Герман]] и Мула Алијом кај [[Огут|село Огут]]. По востанието, Јованов учествувал во ајдутското движење во [[Македонија]]. Претежно дејствувал во [[Козјак (Козјачија)|Козјак]]. Околу [[мај]] [[1881|1881 година]] ја преминал српската граница каде убил тројца [[муслимани]].<ref>{{Наведена книга|title=Српско-македонските односи во XIX-от век до 1897 година|last=Доклестиќ|first=Љубиша|publisher=[[Нова Македонија]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=164}}</ref> Во [[1882|1882 година]] го посетил [[Одри|селото Одри]] за време на македонска свадба. Таму бил обиколен од турската војска, предводена од булукбаша Зејнел. Јованов загинал околу мај 1882 година. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Луѓе од Челопек (Кумановско)]] [[Категорија:Починати во Тетовско]] [[Категорија:Починати во 1882 година]] [[Категорија:Отомански Македонци]] [[Категорија:Македонски ајдуци]] [[Категорија:Македонски војводи]] i3h0y10rwtqoq4y6gzgys0w45n0v7ri 5574958 5574957 2026-06-10T14:07:13Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Македонски револуционери]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5574958 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Јаким Јованов|живеел=? — [[мај]] [[1882]]|прекар=''Јаким Челопечки'' {{*}} ''Јаким Војвода''|роден-место=[[Челопек (Кумановско)|Челопек]], [[Скопски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|починал-место=[[Одри]], [[Призренски Санџак]], [[Отоманска Македонија]]|служба-време=[[1876]] — [[1882]]|чин=[[ајдут]] и [[војвода]]|битки=[[Кумановско востание]] {{*}} [[Битка кај Табановце]]}} '''Јаким Јованов''', повеќе познат по псевдонимот '''Јаким Челопечки''' и '''Јаким Војвода''' — [[Македонци|македонски]] [[ајдут]] и [[војвода]]. Главен раководител на [[Кумановско востание|Кумановското востание]] и доброволец во [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војна]]. Дел од ајдутското движење во [[Македонија]]. == Животопис == Јаким Јованов потекнува од село [[Челопек (Кумановско)|Челопек, Кумановско]] — тогаш дел од [[Отоманското Царство]]. За време на [[Големата источна криза]], Јованов се приклучил во [[Српска војска|Српската војска]] и доброволно учествувал во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]]. За време на [[Руско-турската војна (1877-1878)|Руско-турската војска]], Јованов ја преминал српската граница со [[Димитрија Старонагорички]] и го организирале [[Кумановско востание|Кумановското востание]]. Со неговата чета, Јованов ја ослободил [[Крива Паланка]], [[Козјачија|Козјачијата]] и [[Герман (планина)|планината Герман]].<ref>{{Наведена книга|title=Историја на македонската нација|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=1999|isbn=9789989649578|location=[[Скопје]]|pages=54|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> Околу [[февруари]] [[1878|1878 година]] учествувал во [[Битка кај Табановце|битката кај Табановце]] каде ликвидирал 20 [[Арнаути]] и нивниот командир [[Фетах Мутоловски]].<ref>{{Наведена книга|title=Ослободителните вооружени борби на македонскиот народ во периодот 1850-1878|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1977|location=[[Скопје]]|pages=312}}</ref> За време на востанието, Јованов го ослободил [[Ново Село (Кумановско)|Ново Село, Кумановско]]. Ја поразил војската на [[Булук-паша|булукбаша]] Јусен Фером кај [[Герман (Кривопаланечко)|село Герман]] и Мула Алијом кај [[Огут|село Огут]]. По востанието, Јованов учествувал во ајдутското движење во [[Македонија]]. Претежно дејствувал во [[Козјак (Козјачија)|Козјак]]. Околу [[мај]] [[1881|1881 година]] ја преминал српската граница каде убил тројца [[муслимани]].<ref>{{Наведена книга|title=Српско-македонските односи во XIX-от век до 1897 година|last=Доклестиќ|first=Љубиша|publisher=[[Нова Македонија]]|year=1973|location=[[Скопје]]|pages=164}}</ref> Во [[1882|1882 година]] го посетил [[Одри|селото Одри]] за време на македонска свадба. Таму бил обиколен од турската војска, предводена од булукбаша Зејнел. Јованов загинал околу мај 1882 година. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Луѓе од Челопек (Кумановско)]] [[Категорија:Починати во Тетовско]] [[Категорија:Починати во 1882 година]] [[Категорија:Отомански Македонци]] [[Категорија:Македонски ајдуци]] [[Категорија:Македонски војводи]] [[Категорија:Македонски револуционери]] i2lpm0k4odjfudv4i1ypvfnj39yzvly Разговор:Јаким Челопечки 1 1397405 5574946 2026-06-10T14:03:57Z Gurther 105215 Создадена страница со: {{СЗР}}{{ВПМ}} 5574946 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{ВПМ}} m6tsgukl5dkhkx06fnvahclsxq8jq4m Змиски јазик (род) 0 1397407 5574959 2026-06-10T14:08:07Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1357514483|Ophioglossum]]“ 5574959 wikitext text/x-wiki '''''Ophioglossum''''', '''змиски јазик''' е [[Род (биологија)|род]] од околу 50 видови [[Папрат|папрати]] во семејството [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]]. Името на [[Род (биологија)|родот]] доаѓа од [[Старогрчки јазик|старогрчките зборови]] ὄφις (''óphis''), што значи „змија“, и γλῶσσα (''glôssa''), што значи „јазик“. Нивната [[Космополитизам (биологија)|космополитска распространетост]] е главно во тропските и суптропските [[Живеалиште (екологија)|живеалишта]].<ref name="efloras" /> Родот има најголем број [[Хромозом|хромозоми]] во познатото растително царство, но спротивно на популарното верување, нема најголем број хромозоми од сите познати организми, заостанувајќи зад протистот ''[[Sterkiella histriomuscorum]]''. == Опис == Овие растенија имаат стебло што содржи [[Спора|спори]] и личи на [[Змија|змиски]] јазик. Кога е присутна лопатката на листот, не секогаш е присутно стебло од спори, а растенијата не секогаш испуштаат лист, понекогаш од една година до период од неколку години живеат само под почвата, хранети преку поврзаност со почвени [[Габа|габи]]. ''[[Ophioglossum malviae]]'' е познат како најмалиот копнен папрат во светот.<ref>{{Наведено списание|last=Patel|first=Mitesh|last2=Reddy|first2=Mandadi Narsimha|date=2018|title=Discovery of the World's Smallest Terrestrial Pteridophyte|journal=Scientific Reports|volume=8|issue=1|page=5911|bibcode=2018NatSR...8.5911P|doi=10.1038/s41598-018-24135-2|pmc=5897345|pmid=29651115}}</ref> == Полиплоидија == ''Ophioglossum'' има висок број на хромозоми во споредба со другите видови, со можни 120 или до 720 хромозоми. Видот ''[[Ophioglossum reticulatum]]'' има најголем број на хромозоми пронајдени кај кој било повеќеклеточен организам. == Филогенеза == Филогенеза на ''Ophioglossum'' <ref>{{Наведено списание|last=Nitta|first=Joel H.|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Ramírez-Barahona|first3=Santiago|last4=Iwasaki|first4=Wataru|displayauthors=et al.|year=2022|title=An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life|journal=Frontiers in Plant Science|volume=13|issue=|bibcode=2022FrPS...1309768N|doi=10.3389/fpls.2022.909768|pmc=9449725|pmid=36092417|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fernphy.github.io/viewer.html|title=Tree viewer: interactive visualization of FTOL|last=|first=|last2=|year=2023|accessdate=27 July 2024|display-authors=et al.}}</ref> Недоделени видови: == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=122987 Флора на Северна Америка: ''Ophioglossum'' (јазичен јазик на гадот)] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Змиски јазици]] [[Категорија:Папрати]] 6eucm9zrryddcnn8fw34v9y8izym8mg 5574961 5574959 2026-06-10T14:09:54Z Виолетова 1975 5574961 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Ophioglossum closeup.jpg | image_caption = ''[[Ophioglossum vulgatum]]'' | taxon = Ophioglossum | authority = [[L.]]<ref name=POWO>{{cite web |title=''Ophioglossum'' |work=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:17408900-1 | access-date = 22 April 2020}}</ref> | type_species =''[[Ophioglossum vulgatum]]'' | type_species_authority = L. | subdivision_ranks = | subdivision = | synonyms = * ''Cassiopteris'' <small>H.Karst.</small> * ''Goswamia'' <small>Li Bing Zhang & Liang Zhang</small> * ''Haukia'' <small>Li Bing Zhang & Liang Zhang</small> * †''Ophioglossites'' <small>Massalongo</small> * ''[[Rhizoglossum]]'' <small>C.Presl</small> * ''Whittieria'' <small>Li Bing Zhang & Liang Zhang</small> | synonyms_ref = <ref name=CLFW/> }} '''''Ophioglossum''''', '''змиски јазик''' е [[Род (биологија)|род]] од околу 50 видови [[Папрат|папрати]] во семејството [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]]. Името на [[Род (биологија)|родот]] доаѓа од [[Старогрчки јазик|старогрчките зборови]] ὄφις (''óphis''), што значи „змија“, и γλῶσσα (''glôssa''), што значи „јазик“. Нивната [[Космополитизам (биологија)|космополитска распространетост]] е главно во тропските и суптропските [[Живеалиште (екологија)|живеалишта]].<ref name="efloras" /> Родот има најголем број [[Хромозом|хромозоми]] во познатото растително царство, но спротивно на популарното верување, нема најголем број хромозоми од сите познати организми, заостанувајќи зад протистот ''[[Sterkiella histriomuscorum]]''. == Опис == Овие растенија имаат стебло што содржи [[Спора|спори]] и личи на [[Змија|змиски]] јазик. Кога е присутна лопатката на листот, не секогаш е присутно стебло од спори, а растенијата не секогаш испуштаат лист, понекогаш од една година до период од неколку години живеат само под почвата, хранети преку поврзаност со почвени [[Габа|габи]]. ''[[Ophioglossum malviae]]'' е познат како најмалиот копнен папрат во светот.<ref>{{Наведено списание|last=Patel|first=Mitesh|last2=Reddy|first2=Mandadi Narsimha|date=2018|title=Discovery of the World's Smallest Terrestrial Pteridophyte|journal=Scientific Reports|volume=8|issue=1|page=5911|bibcode=2018NatSR...8.5911P|doi=10.1038/s41598-018-24135-2|pmc=5897345|pmid=29651115}}</ref> == Полиплоидија == ''Ophioglossum'' има висок број на хромозоми во споредба со другите видови, со можни 120 или до 720 хромозоми. Видот ''[[Ophioglossum reticulatum]]'' има најголем број на хромозоми пронајдени кај кој било повеќеклеточен организам. == Филогенеза == Филогенеза на ''Ophioglossum'' <ref>{{Наведено списание|last=Nitta|first=Joel H.|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Ramírez-Barahona|first3=Santiago|last4=Iwasaki|first4=Wataru|displayauthors=et al.|year=2022|title=An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life|journal=Frontiers in Plant Science|volume=13|issue=|bibcode=2022FrPS...1309768N|doi=10.3389/fpls.2022.909768|pmc=9449725|pmid=36092417|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fernphy.github.io/viewer.html|title=Tree viewer: interactive visualization of FTOL|last=|first=|last2=|year=2023|accessdate=27 July 2024|display-authors=et al.}}</ref> {{Clade | style=font-size:90%;line-height:80%;width:600px |label1=''Ophioglossum'' |sublabel1=s.l. |1={{Clade |1={{Clade |1={{Clade |1={{Clade |label1=(''[[Rhizoglossum]]'') |1=''[[Rhizoglossum bergianum|O. bergianum]]'' {{Au|Schltdl.}} }} |2={{Clade |label1=''Ophioglossum'' |sublabel1=section ''Aitchisonii'' |1=''[[Ophioglossum polyphyllum|O. polyphyllum]]'' {{Au|A.Braun}} (Large adder's tongue) |label2=(''Whittieria'') |2=''[[Ophioglossum engelmannii|O. engelmannii]]'' {{Au|Prantl}} (Limestone adder's tongue) }} }} |2={{Clade |label1=(''Goswamia'') |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum trilokinathii|O. trilokinathii]]'' {{Au|B.L.Yadav, Meghvansi, Meena & Gena}} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum gomezianum|O. gomezianum]]'' {{Au|Welw. ex A.Braun}} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum costatum|O. costatum]]'' {{Au|R.Br}} |2=''[[Ophioglossum eliminatum|O. eliminatum]]'' {{Au|Khand. & Goswamy}} }} }} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum nudicaule|O. nudicaule]]'' {{Au|L.fil.}} (Slender/least adder's tongue) |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum lusoafricanum|O. lusoafricanum]]'' {{Au|Welw. ex Prantl}} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum lusitanicum|O. lusitanicum]]'' {{Au|L.}} |2=''[[Ophioglossum rubellum|O. rubellum]]'' {{Au|Welw. ex A.Braun}} }} }} }} }} }} }} }} |2={{Clade |1={{Clade |label1=(''Haukia'') |1=''[[Ophioglossum crotalophoroides|O. crotalophoroides]]'' {{Au|Walter}} (Bulbous adder's tongue) }} |2={{Clade |label1=(''Kawamurae'') |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum parvifolium|O. parvifolium]]'' {{Au|Hook. & Grev.}} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum kawamurae|O. kawamurae]]'' {{Au|Tagawa}} |2=''[[Ophioglossum parvum|O. parvum]]'' {{Au|M.Nishida & Kurita}} }} }} |label2=(''Ophioglossum'') |sublabel2=s.s. |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum namegatae|O. namegatae]]'' {{Au|M.Nishida & Kurita}} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum austroasiaticum|O. austroasiaticum]]'' {{Au|Nishida }} |2=''[[Ophioglossum pusillum|O. pusillum]]'' {{Au|Raf.}} (Northern adder's tongue) }} }} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum lancifolium|O. lancifolium]]'' {{Au|C.Presl}} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum reticulatum|O. reticulatum]]'' {{Au|L.}} (Stalked adder's tongue) |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum coriaceum|O. coriaceum]]'' {{Au|A.Cunn.}} |2=''[[Ophioglossum petiolatum|O. petiolatum]]'' {{Au|Hook.}} }} }} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum gramineum|O. gramineum]]'' {{Au|Willd.}} |2=''[[Ophioglossum thermale|O. thermale]]'' {{Au|Kom.}} }} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum californicum|O. californicum]]'' {{Au|Prantl}} (California adder's tongue) |2=''[[Ophioglossum vulgatum|O. vulgatum]]'' {{Au|L.}} (Southern adder's tongue) }} }} }} }} }} }} }} }} }} Недоделени видови: {{Div col|colwidth=24em}} *(''Goswamia'') **''[[Ophioglossum gujaratensis]]'' {{Au|S.M.Patil et al.}} **''[[Ophioglossum hitkishorei]]'' {{Au|M.Patel & M.N.Reddy}} **''[[Ophioglossum indicum]]'' {{Au|B.L.Yadav & H.K.Goswami}} **''[[Ophioglossum isanensis]]'' {{Au|Petchsri, Li Bing Zhang & Jaruwatt.}} **''[[Ophioglossum malviae]]'' {{Au|M.Patel & M.N.Reddy}} **''[[Ophioglossum raphaelianum]]'' {{Au|Anto et al.}} *(''Haukia'') **''[[Ophioglossum opacum]]'' {{Au|R.Br.}} **''[[Ophioglossum tuberosum]]'' {{Au|Hook. & Arn.}} *(''Ophioglossum'') s.s. **''[[Ophioglossum ammophilum]]'' {{Au|C.D.Adams }} – sometimes included in ''O. gomezianum'' **''[[Ophioglossum azoricum]]'' {{Au|C.Presl}} **''[[Ophioglossum caroticaule]]'' {{Au|J.E.Burrows}} **''[[Ophioglossum convexum]]'' {{Au|J.E.Burrows}} **†''[[Ophioglossum eocenum]]'' <small>(Massalongo) Schimper</small> **''[[Ophioglossum fernandezianum]]'' {{Au|C.Chr.}} – doubtful species **[[Ophioglossum × giovanninii|''Ophioglossum'' × ''giovanninii'']] {{Au|Peruzzi, Pierini, Magrini, Marchetti & Viane}} **''[[Ophioglossum gracile]]'' {{Au|J.E.Burrows ex Pocock}} – may be included in ''O. gramineum'' **''[[Ophioglossum gracillimum]]'' {{Au|Welw. ex Hook. & Baker}} **†''[[Ophioglossum granulatum]]'' <small>Heer</small> **''[[Ophioglossum harrisii]]'' {{Au|Underw.}} **''[[Ophioglossum jaykrishnae]]'' {{Au|S.M.Patil, S.K.Patel, Raole & K.S.Rajput }} – provisionally accepted name **''[[Ophioglossum latifolium]]'' {{Au|(Prantl) J.E.Burrows}} **''[[Ophioglossum lineare]]'' {{Au|Schltr. & Brause}} – possibly a synonym of ''O. parvifolium'' **''[[Ophioglossum louisii]]'' {{Au|Taton}} **''[[Ophioglossum loureirianum]]'' <small>Presl</small> **''[[Ophioglossum melipillense]]'' {{Au|J.Rémy}} **''[[Ophioglossum oblongum]]'' {{Au|H.G.Zhou & H.Li}} **†''[[Ophioglossum ornatum]]'' <small>Faddeeva</small> **[[Ophioglossum × pierinii|''Ophioglossum'' × ''pierinii'']] {{Au|Peruzzi, Magrini, Marchetti & Viane}} **[[Ophioglossum × pseudoazoricum|''Ophioglossum'' × ''pseudoazoricum'']] {{Au|Peruzzi, Pierini, Magrini, Marchetti & Viane}} **''[[Ophioglossum richardsiae]]'' <small>Burrows</small> **†''[[Ophioglossum senomanicum]]'' <small>Chlonova</small> **''[[Ophioglossum sandieae]]'' {{Au|J.E.Burrows}} **''[[Ophioglossum scariosum]]'' {{Au|Clausen}} **''[[Ophioglossum thomasii]]'' {{Au|Clausen}} **''[[Ophioglossum yongrenense]]'' {{Au|Ching ex Z.R.He & W.M.Chu}} {{Div col end}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=122987 Флора на Северна Америка: ''Ophioglossum'' (јазичен јазик на гадот)] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Змиски јазици]] [[Категорија:Папрати]] l9wg8krzj9sgx9xembp76g8msmfpfg3 5574963 5574961 2026-06-10T14:11:15Z Виолетова 1975 5574963 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Ophioglossum closeup.jpg | image_caption = ''[[Ophioglossum vulgatum]]'' | taxon = Ophioglossum | authority = [[L.]]<ref name=POWO>{{cite web |title=''Ophioglossum'' |work=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:17408900-1 | access-date = 22 April 2020}}</ref> | type_species =''[[Ophioglossum vulgatum]]'' | type_species_authority = L. | subdivision_ranks = | subdivision = | synonyms = * ''Cassiopteris'' <small>H.Karst.</small> * ''Goswamia'' <small>Li Bing Zhang & Liang Zhang</small> * ''Haukia'' <small>Li Bing Zhang & Liang Zhang</small> * †''Ophioglossites'' <small>Massalongo</small> * ''[[Rhizoglossum]]'' <small>C.Presl</small> * ''Whittieria'' <small>Li Bing Zhang & Liang Zhang</small> | synonyms_ref = }} '''''Ophioglossum''''', '''змиски јазик''' е [[Род (биологија)|род]] од околу 50 видови [[Папрат|папрати]] во семејството [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]]. Името на [[Род (биологија)|родот]] доаѓа од [[Старогрчки јазик|старогрчките зборови]] ὄφις (''óphis''), што значи „змија“, и γλῶσσα (''glôssa''), што значи „јазик“. Нивната [[Космополитизам (биологија)|космополитска распространетост]] е главно во тропските и суптропските [[Живеалиште (екологија)|живеалишта]]. Родот има најголем број [[Хромозом|хромозоми]] во познатото растително царство, но спротивно на популарното верување, нема најголем број хромозоми од сите познати организми, заостанувајќи зад протистот ''[[Sterkiella histriomuscorum]]''. == Опис == Овие растенија имаат стебло што содржи [[Спора|спори]] и личи на [[Змија|змиски]] јазик. Кога е присутна лопатката на листот, не секогаш е присутно стебло од спори, а растенијата не секогаш испуштаат лист, понекогаш од една година до период од неколку години живеат само под почвата, хранети преку поврзаност со почвени [[Габа|габи]]. ''[[Ophioglossum malviae]]'' е познат како најмалиот копнен папрат во светот.<ref>{{Наведено списание|last=Patel|first=Mitesh|last2=Reddy|first2=Mandadi Narsimha|date=2018|title=Discovery of the World's Smallest Terrestrial Pteridophyte|journal=Scientific Reports|volume=8|issue=1|page=5911|bibcode=2018NatSR...8.5911P|doi=10.1038/s41598-018-24135-2|pmc=5897345|pmid=29651115}}</ref> == Полиплоидија == ''Ophioglossum'' има висок број на хромозоми во споредба со другите видови, со можни 120 или до 720 хромозоми. Видот ''[[Ophioglossum reticulatum]]'' има најголем број на хромозоми пронајдени кај кој било повеќеклеточен организам. == Филогенеза == Филогенеза на ''Ophioglossum'' <ref>{{Наведено списание|last=Nitta|first=Joel H.|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Ramírez-Barahona|first3=Santiago|last4=Iwasaki|first4=Wataru|displayauthors=et al.|year=2022|title=An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life|journal=Frontiers in Plant Science|volume=13|issue=|bibcode=2022FrPS...1309768N|doi=10.3389/fpls.2022.909768|pmc=9449725|pmid=36092417|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fernphy.github.io/viewer.html|title=Tree viewer: interactive visualization of FTOL|last=|first=|last2=|year=2023|accessdate=27 July 2024|display-authors=et al.}}</ref> {{Clade | style=font-size:90%;line-height:80%;width:600px |label1=''Ophioglossum'' |sublabel1=s.l. |1={{Clade |1={{Clade |1={{Clade |1={{Clade |label1=(''[[Rhizoglossum]]'') |1=''[[Rhizoglossum bergianum|O. bergianum]]'' {{Au|Schltdl.}} }} |2={{Clade |label1=''Ophioglossum'' |sublabel1=section ''Aitchisonii'' |1=''[[Ophioglossum polyphyllum|O. polyphyllum]]'' {{Au|A.Braun}} (Large adder's tongue) |label2=(''Whittieria'') |2=''[[Ophioglossum engelmannii|O. engelmannii]]'' {{Au|Prantl}} (Limestone adder's tongue) }} }} |2={{Clade |label1=(''Goswamia'') |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum trilokinathii|O. trilokinathii]]'' {{Au|B.L.Yadav, Meghvansi, Meena & Gena}} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum gomezianum|O. gomezianum]]'' {{Au|Welw. ex A.Braun}} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum costatum|O. costatum]]'' {{Au|R.Br}} |2=''[[Ophioglossum eliminatum|O. eliminatum]]'' {{Au|Khand. & Goswamy}} }} }} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum nudicaule|O. nudicaule]]'' {{Au|L.fil.}} (Slender/least adder's tongue) |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum lusoafricanum|O. lusoafricanum]]'' {{Au|Welw. ex Prantl}} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum lusitanicum|O. lusitanicum]]'' {{Au|L.}} |2=''[[Ophioglossum rubellum|O. rubellum]]'' {{Au|Welw. ex A.Braun}} }} }} }} }} }} }} }} |2={{Clade |1={{Clade |label1=(''Haukia'') |1=''[[Ophioglossum crotalophoroides|O. crotalophoroides]]'' {{Au|Walter}} (Bulbous adder's tongue) }} |2={{Clade |label1=(''Kawamurae'') |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum parvifolium|O. parvifolium]]'' {{Au|Hook. & Grev.}} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum kawamurae|O. kawamurae]]'' {{Au|Tagawa}} |2=''[[Ophioglossum parvum|O. parvum]]'' {{Au|M.Nishida & Kurita}} }} }} |label2=(''Ophioglossum'') |sublabel2=s.s. |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum namegatae|O. namegatae]]'' {{Au|M.Nishida & Kurita}} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum austroasiaticum|O. austroasiaticum]]'' {{Au|Nishida }} |2=''[[Ophioglossum pusillum|O. pusillum]]'' {{Au|Raf.}} (Northern adder's tongue) }} }} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum lancifolium|O. lancifolium]]'' {{Au|C.Presl}} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum reticulatum|O. reticulatum]]'' {{Au|L.}} (Stalked adder's tongue) |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum coriaceum|O. coriaceum]]'' {{Au|A.Cunn.}} |2=''[[Ophioglossum petiolatum|O. petiolatum]]'' {{Au|Hook.}} }} }} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Ophioglossum gramineum|O. gramineum]]'' {{Au|Willd.}} |2=''[[Ophioglossum thermale|O. thermale]]'' {{Au|Kom.}} }} |2={{Clade |1=''[[Ophioglossum californicum|O. californicum]]'' {{Au|Prantl}} (California adder's tongue) |2=''[[Ophioglossum vulgatum|O. vulgatum]]'' {{Au|L.}} (Southern adder's tongue) }} }} }} }} }} }} }} }} }} Недоделени видови: {{Div col|colwidth=24em}} *(''Goswamia'') **''[[Ophioglossum gujaratensis]]'' {{Au|S.M.Patil et al.}} **''[[Ophioglossum hitkishorei]]'' {{Au|M.Patel & M.N.Reddy}} **''[[Ophioglossum indicum]]'' {{Au|B.L.Yadav & H.K.Goswami}} **''[[Ophioglossum isanensis]]'' {{Au|Petchsri, Li Bing Zhang & Jaruwatt.}} **''[[Ophioglossum malviae]]'' {{Au|M.Patel & M.N.Reddy}} **''[[Ophioglossum raphaelianum]]'' {{Au|Anto et al.}} *(''Haukia'') **''[[Ophioglossum opacum]]'' {{Au|R.Br.}} **''[[Ophioglossum tuberosum]]'' {{Au|Hook. & Arn.}} *(''Ophioglossum'') s.s. **''[[Ophioglossum ammophilum]]'' {{Au|C.D.Adams }} – sometimes included in ''O. gomezianum'' **''[[Ophioglossum azoricum]]'' {{Au|C.Presl}} **''[[Ophioglossum caroticaule]]'' {{Au|J.E.Burrows}} **''[[Ophioglossum convexum]]'' {{Au|J.E.Burrows}} **†''[[Ophioglossum eocenum]]'' <small>(Massalongo) Schimper</small> **''[[Ophioglossum fernandezianum]]'' {{Au|C.Chr.}} – doubtful species **[[Ophioglossum × giovanninii|''Ophioglossum'' × ''giovanninii'']] {{Au|Peruzzi, Pierini, Magrini, Marchetti & Viane}} **''[[Ophioglossum gracile]]'' {{Au|J.E.Burrows ex Pocock}} – may be included in ''O. gramineum'' **''[[Ophioglossum gracillimum]]'' {{Au|Welw. ex Hook. & Baker}} **†''[[Ophioglossum granulatum]]'' <small>Heer</small> **''[[Ophioglossum harrisii]]'' {{Au|Underw.}} **''[[Ophioglossum jaykrishnae]]'' {{Au|S.M.Patil, S.K.Patel, Raole & K.S.Rajput }} – provisionally accepted name **''[[Ophioglossum latifolium]]'' {{Au|(Prantl) J.E.Burrows}} **''[[Ophioglossum lineare]]'' {{Au|Schltr. & Brause}} – possibly a synonym of ''O. parvifolium'' **''[[Ophioglossum louisii]]'' {{Au|Taton}} **''[[Ophioglossum loureirianum]]'' <small>Presl</small> **''[[Ophioglossum melipillense]]'' {{Au|J.Rémy}} **''[[Ophioglossum oblongum]]'' {{Au|H.G.Zhou & H.Li}} **†''[[Ophioglossum ornatum]]'' <small>Faddeeva</small> **[[Ophioglossum × pierinii|''Ophioglossum'' × ''pierinii'']] {{Au|Peruzzi, Magrini, Marchetti & Viane}} **[[Ophioglossum × pseudoazoricum|''Ophioglossum'' × ''pseudoazoricum'']] {{Au|Peruzzi, Pierini, Magrini, Marchetti & Viane}} **''[[Ophioglossum richardsiae]]'' <small>Burrows</small> **†''[[Ophioglossum senomanicum]]'' <small>Chlonova</small> **''[[Ophioglossum sandieae]]'' {{Au|J.E.Burrows}} **''[[Ophioglossum scariosum]]'' {{Au|Clausen}} **''[[Ophioglossum thomasii]]'' {{Au|Clausen}} **''[[Ophioglossum yongrenense]]'' {{Au|Ching ex Z.R.He & W.M.Chu}} {{Div col end}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=122987 Флора на Северна Америка: ''Ophioglossum'' (јазичен јазик на гадот)] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Змиски јазици]] [[Категорија:Папрати]] 9gc2vvmg9daktmutmuup8xgqxr6j230 Разговор:Змиски јазик (род) 1 1397408 5574962 2026-06-10T14:10:14Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5574962 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Разговор:Чипева (1815) 1 1397409 5574967 2026-06-10T14:13:12Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}}{{вики клуб}} 5574967 wikitext text/x-wiki {{сзр}}{{вики клуб}} h2u6hhq51pw5ddjxw6oghd3y2qrceww Ophioglossum vulgatum 0 1397410 5574969 2026-06-10T14:17:44Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1317812713|Ophioglossum vulgatum]]“ 5574969 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Ophioglossum vulgatum Saarland 01.jpg|status=G5|status_system=TNC|genus=Ophioglossum|species=vulgatum|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]}} '''''Ophioglossum vulgatum''''' е вид на [[папрат]] од фамилијата ''[[Змиски јазици|Ophioglossaceae]]''. Геномот на хлоропластот, според извештаите, има големина од 138.562 базни парови. == Опис == ''Ophioglossum vulgatum'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] вид.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://fermanagh.bsbi.org/ophioglossum-vulgatum-l|title=Ophioglossum vulgatum L., Adder's-tongue|date=2025-10-14|work=[[Botanical Society of Britain and Ireland]]|accessdate=2025-10-14}}</ref> Растението расте од основата на [[Ризом|ризомот]] 5–20&nbsp;см високо. Се состои од дводелен лист, одделен на заоблена дијамантска обвивка од 4-12 см и тесен клас без гранки што носи [[Спора|спори]] . <ref name="Piirainen">{{Наведена книга|title=Kotimaan luonnonkasvit|last=Piirainen|first=Mikko|last2=Piirainen|first2=Pirkko|last3=Vainio|first3=Hannele|date=1999|publisher=WSOY|isbn=951-0-23001-4|location=Porvoo, Finland|page=26|language=fi|trans-title=Native wild plants}}</ref> Листовите листи се јајцевидни по форма и поседуваат мазни лобуси без заби. <ref>{{Наведено списание|last=Clericuzio|first=Marco|last2=Burlando|first2=Bruno|last3=Gandini|first3=Giulio|last4=Tinello|first4=Stefano|last5=Ranzato|first5=Elia|last6=Martinotti|first6=Simona|last7=Cornara|first7=Laura|date=2013-03-19|title=Keratinocyte wound healing activity of galactoglycerolipids from the fern Ophioglossum vulgatum L.|url=http://link.springer.com/10.1007/s11418-013-0759-y|journal=Journal of Natural Medicines|language=en|volume=68|issue=1|doi=10.1007/s11418-013-0759-y|issn=1340-3443|url-access=subscription}}</ref> Класот има околу 10-40 сегменти од секоја страна. == Распространетост == Расте во многу региони со широка расфрлана распространетост: низ умерената до тропска [[Африка]] и низ умерената [[Северна полутопка|северна хемисфера]] во [[Европа]], североисточна [[Северна Америка]], умерена [[Азија]] и [[Евроазија]]. [[Податотека:Ophioglossum_in_sand-dunes.jpg|мини|Расте во песочни дини на Англси]] == Употреба == Традиционална европска народна употреба на лисја и ризоми како облога за рани. Овој лек понекогаш се нарекувал „Зелено масло на милосрдието“. Чај направен од лисјата се користел како традиционален европски народен лек за внатрешно крварење и повраќање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://phytochem.nal.usda.gov/phytochem/ethnoPlants/show/1556|title=Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases at NAL|date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203034633/https://phytochem.nal.usda.gov/phytochem/ethnoPlants/show/1556|archive-date=2023-02-03|accessdate=2024-04-17}}</ref> == Таксономија == [[Карл Линеј|Линеј]] го опишал ова растение со [[Биномна номенклатура|биномот]] ''Ophioglossum vulgatum'' во неговиот ''[[Species Plantarum]]'' од 1753 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/359083|title=Species Plantarum|last=Linnaeus|first=C.|publisher=Laurentii Salvii|year=1753|edition=1st|volume=II|location=Stockholm|page=1062|author-link=Carl Linnaeus}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=OPVU&mapType=nativity Профил на растенијата на USDA за ''Ophioglossum vulgatum''] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ca8x5hdm04jwzld1e7ox7x7gqmt9npn 5574970 5574969 2026-06-10T14:18:41Z Виолетова 1975 5574970 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Ophioglossum vulgatum Saarland 01.jpg | status = G5 | status_system = TNC | genus = Ophioglossum | species = vulgatum | authority = [[L.]] }} '''''Ophioglossum vulgatum''''' е вид на [[папрат]] од фамилијата ''[[Змиски јазици|Ophioglossaceae]]''. Геномот на хлоропластот, според извештаите, има големина од 138.562 базни парови. == Опис == ''Ophioglossum vulgatum'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] вид.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://fermanagh.bsbi.org/ophioglossum-vulgatum-l|title=Ophioglossum vulgatum L., Adder's-tongue|date=2025-10-14|work=[[Botanical Society of Britain and Ireland]]|accessdate=2025-10-14}}</ref> Растението расте од основата на [[Ризом|ризомот]] 5–20&nbsp;см високо. Се состои од дводелен лист, одделен на заоблена дијамантска обвивка од 4-12 см и тесен клас без гранки што носи [[Спора|спори]] . <ref name="Piirainen">{{Наведена книга|title=Kotimaan luonnonkasvit|last=Piirainen|first=Mikko|last2=Piirainen|first2=Pirkko|last3=Vainio|first3=Hannele|date=1999|publisher=WSOY|isbn=951-0-23001-4|location=Porvoo, Finland|page=26|language=fi|trans-title=Native wild plants}}</ref> Листовите листи се јајцевидни по форма и поседуваат мазни лобуси без заби. <ref>{{Наведено списание|last=Clericuzio|first=Marco|last2=Burlando|first2=Bruno|last3=Gandini|first3=Giulio|last4=Tinello|first4=Stefano|last5=Ranzato|first5=Elia|last6=Martinotti|first6=Simona|last7=Cornara|first7=Laura|date=2013-03-19|title=Keratinocyte wound healing activity of galactoglycerolipids from the fern Ophioglossum vulgatum L.|url=http://link.springer.com/10.1007/s11418-013-0759-y|journal=Journal of Natural Medicines|language=en|volume=68|issue=1|doi=10.1007/s11418-013-0759-y|issn=1340-3443|url-access=subscription}}</ref> Класот има околу 10-40 сегменти од секоја страна. == Распространетост == Расте во многу региони со широка расфрлана распространетост: низ умерената до тропска [[Африка]] и низ умерената [[Северна полутопка|северна хемисфера]] во [[Европа]], североисточна [[Северна Америка]], умерена [[Азија]] и [[Евроазија]]. [[Податотека:Ophioglossum_in_sand-dunes.jpg|мини|Расте во песочни дини на Англси]] == Употреба == Традиционална европска народна употреба на лисја и ризоми како облога за рани. Овој лек понекогаш се нарекувал „Зелено масло на милосрдието“. Чај направен од лисјата се користел како традиционален европски народен лек за внатрешно крварење и повраќање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://phytochem.nal.usda.gov/phytochem/ethnoPlants/show/1556|title=Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases at NAL|date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203034633/https://phytochem.nal.usda.gov/phytochem/ethnoPlants/show/1556|archive-date=2023-02-03|accessdate=2024-04-17}}</ref> == Таксономија == [[Карл Линеј]] го опишал ова растение со [[Биномна номенклатура|биномот]] ''Ophioglossum vulgatum'' во неговиот ''[[Species Plantarum]]'' од 1753 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/359083|title=Species Plantarum|last=Linnaeus|first=C.|publisher=Laurentii Salvii|year=1753|edition=1st|volume=II|location=Stockholm|page=1062|author-link=Carl Linnaeus}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=OPVU&mapType=nativity Профил на растенијата на USDA за ''Ophioglossum vulgatum''] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] b99k4vobwe9a7ag0o1crj5m61j9uj63 5574972 5574970 2026-06-10T14:23:29Z Виолетова 1975 /* Опис */ 5574972 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Ophioglossum vulgatum Saarland 01.jpg | status = G5 | status_system = TNC | genus = Ophioglossum | species = vulgatum | authority = [[L.]] }} '''''Ophioglossum vulgatum''''' е вид на [[папрат]] од фамилијата ''[[Змиски јазици|Ophioglossaceae]]''. Геномот на хлоропластот, според извештаите, има големина од 138.562 базни парови. == Опис == ''Ophioglossum vulgatum'' е [[Повеќегодишно растение|повеќегодишен]] вид.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://fermanagh.bsbi.org/ophioglossum-vulgatum-l|title=Ophioglossum vulgatum L., Adder's-tongue|date=2025-10-14|work=[[Botanical Society of Britain and Ireland]]|accessdate=2025-10-14}}</ref> Растението расте од основата на [[Ризом|ризомот]] со долги корења, развива само еден лист, гол, висок 5–20&nbsp;см. Листот е поделен на стерилен и фертиленн дел.<ref name="Флора на Македонија2">Кирил Мицевски: Флора на СР Македонија, том 1, св. 1, стр. 49, МАНУ, Скопје, 1985</ref> Се размножува преку [[Спора|спори]].<ref name="Piirainen">{{Наведена книга|title=Kotimaan luonnonkasvit|last=Piirainen|first=Mikko|last2=Piirainen|first2=Pirkko|last3=Vainio|first3=Hannele|date=1999|publisher=WSOY|isbn=951-0-23001-4|location=Porvoo, Finland|page=26|language=fi|trans-title=Native wild plants}}</ref> == Распространетост == Расте во многу региони со широка расфрлана распространетост: низ умерената до тропска [[Африка]] и низ умерената [[Северна полутопка|северна хемисфера]] во [[Европа]], североисточна [[Северна Америка]], умерена [[Азија]] и [[Евроазија]]. Во [[Македонија]] расте по влажни и мочурливи ливади и пасишта. Ретко растение е, а познато е за: Струмичко, Прилепско, [[Гевгелија]], [[Негорска Бања]], Китка, Јакупица, покрај [[Кадина Река]], и по работ на [[Бегово Поле]]. Се посочува дека е виден овој вид и во околината на [[Алшар]].<ref name="Флора на Македонија2" /> [[Податотека:Ophioglossum_in_sand-dunes.jpg|мини|Расте во песочни дини на Англси]] == Употреба == Традиционална европска народна употреба на лисја и ризоми како облога за рани. Овој лек понекогаш се нарекувал „Зелено масло на милосрдието“. Чај направен од лисјата се користел како традиционален европски народен лек за внатрешно крварење и повраќање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://phytochem.nal.usda.gov/phytochem/ethnoPlants/show/1556|title=Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases at NAL|date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203034633/https://phytochem.nal.usda.gov/phytochem/ethnoPlants/show/1556|archive-date=2023-02-03|accessdate=2024-04-17}}</ref> == Таксономија == [[Карл Линеј]] го опишал ова растение со [[Биномна номенклатура|биномот]] ''Ophioglossum vulgatum'' во неговиот ''[[Species Plantarum]]'' од 1753 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/359083|title=Species Plantarum|last=Linnaeus|first=C.|publisher=Laurentii Salvii|year=1753|edition=1st|volume=II|location=Stockholm|page=1062|author-link=Carl Linnaeus}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=OPVU&mapType=nativity Профил на растенијата на USDA за ''Ophioglossum vulgatum''] {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Лековити растенија]] [[Категорија:Флора на Македонија]] b9lrvogx7dmse1vmjlbuqhflcvg9ijk Категорија:Членови на Кралската данска академија на науките 14 1397411 5574985 2026-06-10T15:28:47Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: [[Категорија:Членови на национални академии|Данска, Кралска данска академија на науките]] [[Категорија:Дански академици|*]] [[Категорија:Кралска данска академија на науките]] 5574985 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Членови на национални академии|Данска, Кралска данска академија на науките]] [[Категорија:Дански академици|*]] [[Категорија:Кралска данска академија на науките]] fka5qn51w7p9lxghkd29opxl7jvz43x Botrychium 0 1397412 5574986 2026-06-10T15:29:23Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1347456789|Botrychium]]“ 5574986 wikitext text/x-wiki '''''Botrychium''''' е род на [[Папрат|папрати]], безсемени васкуларни растенија од семејството змиски јазици, [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]].<ref name="Christenhusz_2011b">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J. M.|last2=Zhang|first2=Xian-Chun|last3=Schneider|first3=Harald|year=2011|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|journal=Phytotaxa|volume=19|pages=7–54|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2}}</ref> Видовите ''Botrychium'' се мали, со месести [[Корен|корени]] и се размножуваат со [[Спора|спори]] што се исфрлаат во воздухот. Едниот дел од листот, трофофорот, е стерилен и како папрат; другиот, спорофорот, е плоден и носи кластери од спорангии или спори. Некои видови само повремено излегуваат над земјата и го добиваат поголемиот дел од својата исхрана од поврзаност со микоризни [[Габа|габи]]. == Таксономија == Класификацијата на Смит и соработниците од 2006 година, врз основа на молекуларна филогенија, го смести ''Botrychium'' во [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]].<ref name="Smith-2006">{{Наведено списание|last=Smith|first=Alan R.|last2=Pryer|first2=Kathleen M.|author-link2=Kathleen M. Pryer|last3=Schuettpelz|first3=Eric|last4=Korall|first4=Petra|last5=Schneider|first5=Harald|last6=Wolf|first6=Paul G.|year=2006|title=A classification for extant ferns|url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf|journal=[[Taxon (journal)|Taxon]]|volume=55|issue=3|pages=705–731|doi=10.2307/25065646|jstor=25065646}}</ref> Последователните класификации го задржаа ова место.<ref name="Christenhusz-2011">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J. M.|last2=Zhang|first2=Xian-Chun|last3=Schneider|first3=Harald|year=2011|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|journal=[[Phytotaxa]]|volume=19|pages=7–54|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2}}</ref><ref name="ChriChas14">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J.M.|last2=Chase|first2=Mark W.|author-link2=Mark Wayne Chase|date=2014|title=Trends and concepts in fern classification|journal=[[Annals of Botany]]|volume=113|issue=9|pages=571–594|doi=10.1093/aob/mct299|pmc=3936591|pmid=24532607}}</ref><ref name="PPGI">{{Наведување|last=PPG I|title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns|year=2016|journal=[[Journal of Systematics and Evolution]]|volume=54|number=6|pages=563–603|doi=10.1111/jse.12229}}</ref> == Филогенеза == Филогенеза на ''Botrychium''<ref>{{Наведено списание|last=Nitta|first=Joel H.|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Ramírez-Barahona|first3=Santiago|last4=Iwasaki|first4=Wataru|displayauthors=et al.|year=2022|title=An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life|journal=Frontiers in Plant Science|volume=13|issue=|bibcode=|doi=10.3389/fpls.2022.909768|pmc=9449725|pmid=36092417|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fernphy.github.io/viewer.html|title=Tree viewer: interactive visualization of FTOL|last=|first=|last2=|year=2024|accessdate=1 May 2025|display-authors=et al.}}</ref> Недоделени видови: == Наводи == {{Наводи|24em}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Botrychium}} * [https://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=BOTRY Профил на растенија од USDA за ''Botrychium'' (grapefern)] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=104332 Efloras.org: Флора на Северна Америка, третман на родот ''Botrychium''] * [https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=17170#null ITIS.gov: Список на видови ''Botrychium''] — ''со врски за видовите'' . {{Таксонска лента}} [[Категорија:Папрати]] io7nr5aejtbze8vavuvl6v4t7jffth5 5574988 5574986 2026-06-10T15:33:40Z Виолетова 1975 5574988 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Moonwort | image = Botrychium-4.jpg | image_caption = ''Botrychium lunaria'' | taxon = Botrychium | authority = [[Sw.]] | type_species = ''[[Botrychium lunaria]]'' | type_species_authority = (L.) Swartz | subdivision_ranks = | subdivision = | synonyms= }} '''''Botrychium''''' е род на [[Папрат|папрати]], безсемени васкуларни растенија од семејството змиски јазици, [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]].<ref name="Christenhusz_2011b">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J. M.|last2=Zhang|first2=Xian-Chun|last3=Schneider|first3=Harald|year=2011|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|journal=Phytotaxa|volume=19|pages=7–54|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2}}</ref> Видовите ''Botrychium'' се мали, со месести [[Корен|корени]] и се размножуваат со [[Спора|спори]] што се исфрлаат во воздухот. Едниот дел од листот, трофофорот, е стерилен и како папрат; другиот, спорофорот, е плоден и носи кластери од спорангии или спори. Некои видови само повремено излегуваат над земјата и го добиваат поголемиот дел од својата исхрана од поврзаност со микоризни [[Габа|габи]]. == Таксономија == Класификацијата на Смит и соработниците од 2006 година, врз основа на молекуларна филогенија, го смести ''Botrychium'' во [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]].<ref name="Smith-2006">{{Наведено списание|last=Smith|first=Alan R.|last2=Pryer|first2=Kathleen M.|author-link2=Kathleen M. Pryer|last3=Schuettpelz|first3=Eric|last4=Korall|first4=Petra|last5=Schneider|first5=Harald|last6=Wolf|first6=Paul G.|year=2006|title=A classification for extant ferns|url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf|journal=[[Taxon (journal)|Taxon]]|volume=55|issue=3|pages=705–731|doi=10.2307/25065646|jstor=25065646}}</ref> Последователните класификации го задржаа ова место.<ref name="Christenhusz-2011">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J. M.|last2=Zhang|first2=Xian-Chun|last3=Schneider|first3=Harald|year=2011|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|journal=[[Phytotaxa]]|volume=19|pages=7–54|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2}}</ref><ref name="ChriChas14">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J.M.|last2=Chase|first2=Mark W.|author-link2=Mark Wayne Chase|date=2014|title=Trends and concepts in fern classification|journal=[[Annals of Botany]]|volume=113|issue=9|pages=571–594|doi=10.1093/aob/mct299|pmc=3936591|pmid=24532607}}</ref><ref name="PPGI">{{Наведување|last=PPG I|title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns|year=2016|journal=[[Journal of Systematics and Evolution]]|volume=54|number=6|pages=563–603|doi=10.1111/jse.12229}}</ref> == Филогенеза == Филогенеза на ''Botrychium''<ref>{{Наведено списание|last=Nitta|first=Joel H.|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Ramírez-Barahona|first3=Santiago|last4=Iwasaki|first4=Wataru|displayauthors=et al.|year=2022|title=An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life|journal=Frontiers in Plant Science|volume=13|issue=|bibcode=|doi=10.3389/fpls.2022.909768|pmc=9449725|pmid=36092417|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fernphy.github.io/viewer.html|title=Tree viewer: interactive visualization of FTOL|last=|first=|last2=|year=2024|accessdate=1 May 2025|display-authors=et al.}}</ref> {{Clade | style=font-size:90%;line-height:90%;width:600px |1={{clade |label1=section |sublabel1=''Lanceolatae'' |1={{Clade |1=''[[Botrychium matricariifolium|B. matricariifolium]]'' {{au|(Döll) Braun ex Koch 1847}}<ref>{{cite journal|last=Muller|first=S.|title=The impact of a drought in spring on the sporulation of Botrychium matricariifolium (Retz) A. Br. in the Bitcherland (Northern Vosges, France)|journal=Acta Oecologica|year=1992|volume=13|pages=335–343}}</ref> (daisy-leaved/<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500282 ''B. matricariifolium''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> matricary/chamomile moonwort/grapefern) |2={{Clade |1=''[[Botrychium pedunculosum|B. pedunculosum]]'' {{au|Wagner 1986}} (stalked moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500290 ''B. pedunculosum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium hesperium|B. hesperium]]'' {{au|Maxon & Clausen) Wagner & Lellinger 1981}} (western moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500278 ''B. hesperium''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2=''[[Botrychium pseudopinnatum|B. pseudopinnatum]]'' {{au|Wagner 1990}} (false northwestern/<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500292 ''B. pseudopinnatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> daisy-leaved grapefern) }} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium acuminatum|B. acuminatum]]'' {{au|[[W.H.Wagner]] 1990}} (pointed moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500271 ''B. acuminatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2=''[[Botrychium pinnatum|B. pinnatum]]'' {{au|[[Harold St. John|H. St.John]]}} (northern moonwort<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500291 ''B. pinnatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref>) }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium alaskense|B. alaskense]]'' {{au|Wagner & Grant 2002}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/100367914 ''B. alaskense''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 27 Dec 2011</ref> (Alaska moonwort)<ref>[http://www.public.iastate.edu/~herbarium/botrychium/B-alaskense.pdf ''B. alaskense''] Iowa State Herbarium 27 Dec 2011</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium boreale|B. boreale]]'' {{au|Milde 1857}} (northern moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500273 ''B. boreale''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2=''[[Botrychium lanceolatum|B. lanceolatum]]'' {{au|(Gmel) Ångstr. 1854}} (triangle moonwort,<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200002875 ''B. lanceolatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> lance-leaved grapefern) }} }} }} }} }} }} |label2=section |sublabel2=''Botrychium'' |2={{Clade |1={{clade |1=''[[Botrychium echo|B. echo]]'' {{Au|Wagner 1983}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26604469 ''B. echo''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 03 Jan 2012</ref> (reflected grapfern)<ref>[http://www.fs.fed.us/r2/projects/scp/assessments/botrychiumecho.pdf ''B. echo''] USDA Forest Service, Rocky Mountain Region, Species Conservation Project July 22, 2004</ref> |2=''[[Botrychium michiganense|B. michiganense]]'' <small>Wagner ex Gilman, Farrar & Zika 2015</small> (Michigan moonwort) }} |2={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''[[Botrychium pumicola|B. pumicola]]'' {{au|Coville ex Underw. 1900}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26603636 ''B. pumicola''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 03 Jan 2012</ref> (pumice moonwort/grape-fern)<ref>[http://www.oregon.gov/ODA/PLANT/CONSERVATION/profile_bopu.shtml ''B. pumicola''] Oregon.gov ODA Plant Division, Plant Conservation 03 Dec 2012</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium furculatum|B. furculatum]]'' <small>Popovich & Farrar 2020</small> |2=''[[Botrychium watertonense|B. ×watertonense]]'' {{au|Wagner}} (Waterton grapefern)<ref>{{PLANTS|id=BOWA2|taxon=Botrychium ×watertonense|access-date=27 Dec 2011}}</ref> }} }} |2={{clade |1=''[[Botrychium dusenii|B. dusenii]]'' <small>(Christ 1906) Alston 1960</small> |2={{Clade |1=''[[Botrychium tunux|B. tunux]]'' {{au|Stensvold & Farrar 2002}}<ref>{{PLANTS|id=BOTU3|taxon=Botrychium tunux|access-date=27 Dec 2011}}</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/50270442 ''B. tunux''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 26 Dec 2011</ref> (moosewort)<ref>[http://www.public.iastate.edu/~herbarium/botrychium/B-tunux.pdf ''B. tunux''] Iowa State Herbarium 03 Jan 2012</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium lunaria|B. lunaria]]'' {{au|([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Olof Swartz|Sw.]] 1801}} (common moonwort,<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200002876 ''B. lunaria''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> grapefern moonwort) |2={{Clade |1=''[[Botrychium neolunaria|B. neolunaria]]'' {{au|sp. nov. ined. Stensvold & Farrar 2008}} (common moonwort)<ref>[http://www.public.iastate.edu/~herbarium/botrychium/B-neolunaria.pdf ''B. neolunaria''] Iowa State Herbarium 27 Dec 2011</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium nordicum|B. nordicum]]'' <small>Stensvold & Farrar 2016</small> |2={{Clade |1=''[[Botrychium crenulatum|B. crenulatum]]'' {{au|W.H.Wagner 1981}} (dainty<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500275 ''B. crenulatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref>/crenulate moonwort) |2=''[[Botrychium yaaxudakeit|B. yaaxudakeit]]'' {{au|Stensvold & Farrar 2002}}<ref>{{PLANTS|id=BOYA|taxon=Botrychium yaaxudakeit|access-date=27 Dec 2011}}</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/50270445 ''B. yaaxudakeit''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 26 Dec 2011</ref> (giant/Yakutat moonwort)<ref>[http://www.public.iastate.edu/~herbarium/botrychium/B-yaaxudakeit.pdf ''B. yaaxudakeit''] Iowa State Herbarium 27 Dec 2011</ref> }} }} }} }} }} }} }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium minganense|B. minganense]]'' {{au|[[Marie-Victorin|Vict.]] 1927}} (Mingan's moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500283 ''B. minganense''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium campestre|B. campestre]]'' {{au|Wagner & Farrar}} (prairie moonwort/<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500274 ''B. campestre''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> dunewort, Iowa moonwort)<ref>[http://wisplants.uwsp.edu/scripts/SearchResults.asp?Genus=Botrychium ''B. campestre''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317084213/http://wisplants.uwsp.edu/scripts/SearchResults.asp?Genus=Botrychium |date=2013-03-17 }} Robert W. Freckmann Herbarium University of Wisconsin - Stevens Point 27 Dec 2011</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium gallicomontanum|B. gallicomontanum]]'' {{au|Farrar & Johnson-Groh 1991}}<ref name="Johnson-Groh2002" /> (Frenchman's Bluff moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500277 ''B. gallicomontanum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2=''[[Botrychium pallidum|B. pallidum]]'' {{au|Wagner 1990}} (Pale moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500288 ''B. pallidum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> }} }} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium ascendens|B. ascendens]]'' {{au|W.H.Wagner 1986}} (upswept<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500270 ''B. ascendens''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref>/triangle-lobed/upward-lobed moonwort) |2=''[[Botrychium simplex|B. simplex]]'' {{au|E.Hitchc. 1823}} (least moonwort/grapefern,<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200002879 ''B. simplex''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> little grapefern) }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium lineare|B. lineare]]'' {{au|Wagner 1994}} (skinny moonwort,<ref>[http://www1.dnr.wa.gov/nhp/refdesk/fguide/pdf/botlin.pdf ''B. lineare''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120426072518/http://www1.dnr.wa.gov/nhp/refdesk/fguide/pdf/botlin.pdf |date=April 26, 2012 }} Washington State Department of Natural Resources 26-Dec-2011</ref> narrowleaf grapefern)<ref>{{PLANTS|id=BOLI7|taxon=Botrychium lineare|access-date=26 Dec 2011}}</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium paradoxum|B. paradoxum]]'' {{au|Wagner 1981}} (paradox<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500289 ''B. paradoxum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref>/peculiar moonwort) |2={{Clade |1=''[[Botrychium spathulatum|B. spathulatum]]'' {{au|Wagner 1990}} (spatulate/<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500295 ''B. spathulatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> spoon-leaved moonwort) |2={{Clade |1=''[[Botrychium montanum|B. montanum]]'' {{au|[[Warren H. Wagner|Wagner]]}} (western goblin,<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500284 ''B. montanum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> mountain moonwort) |2=''[[Botrychium mormo|B. mormo]]'' {{au|Wagner 1981}}<ref name="Johnson-Groh2002" /> (little goblin moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500285 ''B. mormo''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} Недоделени видови: * {{txil|Botrychium daucifolium|Wall. ex Hook. & Grev. 1830}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26609745 ''B. daucifolium''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 27 Dec 2011</ref> (thin-leaved moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=101&taxon_id=242308863 ''B. daucifolium''] Taiwan Plant Names, www.eFlora.org 27 Dec 2011</ref> * ''[[Botrychium farrarii]]'' <small>Legler & Popovich 2024</small> * ''[[Botrychium onondagense]]'' <small>Underw. 1903</small> * ''[[Botrychium rubellum]]'' <small>Stensvold & Farrar 2024</small> * ''[[Botrychium socorrense]]'' {{au|W.H.Wagner 1989}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26616257 ''B. socorrense''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 26 Dec 2011</ref> (Isla Socorro moonwort) * ''[[Botrychium sutchuanense]]'' <small>Chien & Chun 1959</small> * †''[[Botrychium ternatopsis]]'' <small>Kuzitchkina 1960</small> * ''[[Botrychium tolucaense]]'' <small>Wagner & Mickel 2004</small> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Botrychium}} * [https://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=BOTRY Профил на растенија од USDA за ''Botrychium'' (grapefern)] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=104332 Efloras.org: Флора на Северна Америка, третман на родот ''Botrychium''] * [https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=17170#null ITIS.gov: Список на видови ''Botrychium''] — ''со врски за видовите'' . {{Таксонска лента}} [[Категорија:Папрати]] [[Категорија:Змиски јазици]] 1ka709mlyvz1zmuvikfmzl271vd7hsq 5574989 5574988 2026-06-10T15:34:52Z Виолетова 1975 /* Наводи */ 5574989 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Moonwort | image = Botrychium-4.jpg | image_caption = ''Botrychium lunaria'' | taxon = Botrychium | authority = [[Sw.]] | type_species = ''[[Botrychium lunaria]]'' | type_species_authority = (L.) Swartz | subdivision_ranks = | subdivision = | synonyms= }} '''''Botrychium''''' е род на [[Папрат|папрати]], безсемени васкуларни растенија од семејството змиски јазици, [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]].<ref name="Christenhusz_2011b">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J. M.|last2=Zhang|first2=Xian-Chun|last3=Schneider|first3=Harald|year=2011|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|journal=Phytotaxa|volume=19|pages=7–54|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2}}</ref> Видовите ''Botrychium'' се мали, со месести [[Корен|корени]] и се размножуваат со [[Спора|спори]] што се исфрлаат во воздухот. Едниот дел од листот, трофофорот, е стерилен и како папрат; другиот, спорофорот, е плоден и носи кластери од спорангии или спори. Некои видови само повремено излегуваат над земјата и го добиваат поголемиот дел од својата исхрана од поврзаност со микоризни [[Габа|габи]]. == Таксономија == Класификацијата на Смит и соработниците од 2006 година, врз основа на молекуларна филогенија, го смести ''Botrychium'' во [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]].<ref name="Smith-2006">{{Наведено списание|last=Smith|first=Alan R.|last2=Pryer|first2=Kathleen M.|author-link2=Kathleen M. Pryer|last3=Schuettpelz|first3=Eric|last4=Korall|first4=Petra|last5=Schneider|first5=Harald|last6=Wolf|first6=Paul G.|year=2006|title=A classification for extant ferns|url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf|journal=[[Taxon (journal)|Taxon]]|volume=55|issue=3|pages=705–731|doi=10.2307/25065646|jstor=25065646}}</ref> Последователните класификации го задржаа ова место.<ref name="Christenhusz-2011">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J. M.|last2=Zhang|first2=Xian-Chun|last3=Schneider|first3=Harald|year=2011|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|journal=[[Phytotaxa]]|volume=19|pages=7–54|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2}}</ref><ref name="ChriChas14">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J.M.|last2=Chase|first2=Mark W.|author-link2=Mark Wayne Chase|date=2014|title=Trends and concepts in fern classification|journal=[[Annals of Botany]]|volume=113|issue=9|pages=571–594|doi=10.1093/aob/mct299|pmc=3936591|pmid=24532607}}</ref><ref name="PPGI">{{Наведување|last=PPG I|title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns|year=2016|journal=[[Journal of Systematics and Evolution]]|volume=54|number=6|pages=563–603|doi=10.1111/jse.12229}}</ref> == Филогенеза == Филогенеза на ''Botrychium''<ref>{{Наведено списание|last=Nitta|first=Joel H.|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Ramírez-Barahona|first3=Santiago|last4=Iwasaki|first4=Wataru|displayauthors=et al.|year=2022|title=An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life|journal=Frontiers in Plant Science|volume=13|issue=|bibcode=|doi=10.3389/fpls.2022.909768|pmc=9449725|pmid=36092417|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fernphy.github.io/viewer.html|title=Tree viewer: interactive visualization of FTOL|last=|first=|last2=|year=2024|accessdate=1 May 2025|display-authors=et al.}}</ref> {{Clade | style=font-size:90%;line-height:90%;width:600px |1={{clade |label1=section |sublabel1=''Lanceolatae'' |1={{Clade |1=''[[Botrychium matricariifolium|B. matricariifolium]]'' {{au|(Döll) Braun ex Koch 1847}}<ref>{{cite journal|last=Muller|first=S.|title=The impact of a drought in spring on the sporulation of Botrychium matricariifolium (Retz) A. Br. in the Bitcherland (Northern Vosges, France)|journal=Acta Oecologica|year=1992|volume=13|pages=335–343}}</ref> (daisy-leaved/<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500282 ''B. matricariifolium''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> matricary/chamomile moonwort/grapefern) |2={{Clade |1=''[[Botrychium pedunculosum|B. pedunculosum]]'' {{au|Wagner 1986}} (stalked moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500290 ''B. pedunculosum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium hesperium|B. hesperium]]'' {{au|Maxon & Clausen) Wagner & Lellinger 1981}} (western moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500278 ''B. hesperium''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2=''[[Botrychium pseudopinnatum|B. pseudopinnatum]]'' {{au|Wagner 1990}} (false northwestern/<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500292 ''B. pseudopinnatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> daisy-leaved grapefern) }} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium acuminatum|B. acuminatum]]'' {{au|[[W.H.Wagner]] 1990}} (pointed moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500271 ''B. acuminatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2=''[[Botrychium pinnatum|B. pinnatum]]'' {{au|[[Harold St. John|H. St.John]]}} (northern moonwort<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500291 ''B. pinnatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref>) }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium alaskense|B. alaskense]]'' {{au|Wagner & Grant 2002}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/100367914 ''B. alaskense''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 27 Dec 2011</ref> (Alaska moonwort)<ref>[http://www.public.iastate.edu/~herbarium/botrychium/B-alaskense.pdf ''B. alaskense''] Iowa State Herbarium 27 Dec 2011</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium boreale|B. boreale]]'' {{au|Milde 1857}} (northern moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500273 ''B. boreale''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2=''[[Botrychium lanceolatum|B. lanceolatum]]'' {{au|(Gmel) Ångstr. 1854}} (triangle moonwort,<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200002875 ''B. lanceolatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> lance-leaved grapefern) }} }} }} }} }} }} |label2=section |sublabel2=''Botrychium'' |2={{Clade |1={{clade |1=''[[Botrychium echo|B. echo]]'' {{Au|Wagner 1983}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26604469 ''B. echo''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 03 Jan 2012</ref> (reflected grapfern)<ref>[http://www.fs.fed.us/r2/projects/scp/assessments/botrychiumecho.pdf ''B. echo''] USDA Forest Service, Rocky Mountain Region, Species Conservation Project July 22, 2004</ref> |2=''[[Botrychium michiganense|B. michiganense]]'' <small>Wagner ex Gilman, Farrar & Zika 2015</small> (Michigan moonwort) }} |2={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''[[Botrychium pumicola|B. pumicola]]'' {{au|Coville ex Underw. 1900}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26603636 ''B. pumicola''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 03 Jan 2012</ref> (pumice moonwort/grape-fern)<ref>[http://www.oregon.gov/ODA/PLANT/CONSERVATION/profile_bopu.shtml ''B. pumicola''] Oregon.gov ODA Plant Division, Plant Conservation 03 Dec 2012</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium furculatum|B. furculatum]]'' <small>Popovich & Farrar 2020</small> |2=''[[Botrychium watertonense|B. ×watertonense]]'' {{au|Wagner}} (Waterton grapefern)<ref>{{PLANTS|id=BOWA2|taxon=Botrychium ×watertonense|access-date=27 Dec 2011}}</ref> }} }} |2={{clade |1=''[[Botrychium dusenii|B. dusenii]]'' <small>(Christ 1906) Alston 1960</small> |2={{Clade |1=''[[Botrychium tunux|B. tunux]]'' {{au|Stensvold & Farrar 2002}}<ref>{{PLANTS|id=BOTU3|taxon=Botrychium tunux|access-date=27 Dec 2011}}</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/50270442 ''B. tunux''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 26 Dec 2011</ref> (moosewort)<ref>[http://www.public.iastate.edu/~herbarium/botrychium/B-tunux.pdf ''B. tunux''] Iowa State Herbarium 03 Jan 2012</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium lunaria|B. lunaria]]'' {{au|([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Olof Swartz|Sw.]] 1801}} (common moonwort,<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200002876 ''B. lunaria''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> grapefern moonwort) |2={{Clade |1=''[[Botrychium neolunaria|B. neolunaria]]'' {{au|sp. nov. ined. Stensvold & Farrar 2008}} (common moonwort)<ref>[http://www.public.iastate.edu/~herbarium/botrychium/B-neolunaria.pdf ''B. neolunaria''] Iowa State Herbarium 27 Dec 2011</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium nordicum|B. nordicum]]'' <small>Stensvold & Farrar 2016</small> |2={{Clade |1=''[[Botrychium crenulatum|B. crenulatum]]'' {{au|W.H.Wagner 1981}} (dainty<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500275 ''B. crenulatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref>/crenulate moonwort) |2=''[[Botrychium yaaxudakeit|B. yaaxudakeit]]'' {{au|Stensvold & Farrar 2002}}<ref>{{PLANTS|id=BOYA|taxon=Botrychium yaaxudakeit|access-date=27 Dec 2011}}</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/50270445 ''B. yaaxudakeit''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 26 Dec 2011</ref> (giant/Yakutat moonwort)<ref>[http://www.public.iastate.edu/~herbarium/botrychium/B-yaaxudakeit.pdf ''B. yaaxudakeit''] Iowa State Herbarium 27 Dec 2011</ref> }} }} }} }} }} }} }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium minganense|B. minganense]]'' {{au|[[Marie-Victorin|Vict.]] 1927}} (Mingan's moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500283 ''B. minganense''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium campestre|B. campestre]]'' {{au|Wagner & Farrar}} (prairie moonwort/<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500274 ''B. campestre''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> dunewort, Iowa moonwort)<ref>[http://wisplants.uwsp.edu/scripts/SearchResults.asp?Genus=Botrychium ''B. campestre''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317084213/http://wisplants.uwsp.edu/scripts/SearchResults.asp?Genus=Botrychium |date=2013-03-17 }} Robert W. Freckmann Herbarium University of Wisconsin - Stevens Point 27 Dec 2011</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium gallicomontanum|B. gallicomontanum]]'' {{au|Farrar & Johnson-Groh 1991}}<ref name="Johnson-Groh2002" /> (Frenchman's Bluff moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500277 ''B. gallicomontanum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> |2=''[[Botrychium pallidum|B. pallidum]]'' {{au|Wagner 1990}} (Pale moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500288 ''B. pallidum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> }} }} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium ascendens|B. ascendens]]'' {{au|W.H.Wagner 1986}} (upswept<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500270 ''B. ascendens''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref>/triangle-lobed/upward-lobed moonwort) |2=''[[Botrychium simplex|B. simplex]]'' {{au|E.Hitchc. 1823}} (least moonwort/grapefern,<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200002879 ''B. simplex''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> little grapefern) }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium lineare|B. lineare]]'' {{au|Wagner 1994}} (skinny moonwort,<ref>[http://www1.dnr.wa.gov/nhp/refdesk/fguide/pdf/botlin.pdf ''B. lineare''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120426072518/http://www1.dnr.wa.gov/nhp/refdesk/fguide/pdf/botlin.pdf |date=April 26, 2012 }} Washington State Department of Natural Resources 26-Dec-2011</ref> narrowleaf grapefern)<ref>{{PLANTS|id=BOLI7|taxon=Botrychium lineare|access-date=26 Dec 2011}}</ref> |2={{Clade |1=''[[Botrychium paradoxum|B. paradoxum]]'' {{au|Wagner 1981}} (paradox<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500289 ''B. paradoxum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref>/peculiar moonwort) |2={{Clade |1=''[[Botrychium spathulatum|B. spathulatum]]'' {{au|Wagner 1990}} (spatulate/<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500295 ''B. spathulatum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> spoon-leaved moonwort) |2={{Clade |1=''[[Botrychium montanum|B. montanum]]'' {{au|[[Warren H. Wagner|Wagner]]}} (western goblin,<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500284 ''B. montanum''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> mountain moonwort) |2=''[[Botrychium mormo|B. mormo]]'' {{au|Wagner 1981}}<ref name="Johnson-Groh2002" /> (little goblin moonwort)<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500285 ''B. mormo''] Flora of North America, www.eFloras.org 26 Dec 2011</ref> }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} Недоделени видови: * ''[[Botrychium daucifolium]]'' Wall. ex Hook. & Grev. 1830<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26609745 ''B. daucifolium''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 27 Dec 2011</ref> * ''[[Botrychium farrarii]]'' <small>Legler & Popovich 2024</small> * ''[[Botrychium onondagense]]'' <small>Underw. 1903</small> * ''[[Botrychium rubellum]]'' <small>Stensvold & Farrar 2024</small> * ''[[Botrychium socorrense]]'' {{au|W.H.Wagner 1989}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26616257 ''B. socorrense''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 26 Dec 2011</ref> * ''[[Botrychium sutchuanense]]'' <small>Chien & Chun 1959</small> * †''[[Botrychium ternatopsis]]'' <small>Kuzitchkina 1960</small> * ''[[Botrychium tolucaense]]'' <small>Wagner & Mickel 2004</small> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Botrychium}} * [https://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=BOTRY Профил на растенија од USDA за ''Botrychium'' (grapefern)] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=104332 Efloras.org: Флора на Северна Америка, третман на родот ''Botrychium''] * [https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=17170#null ITIS.gov: Список на видови ''Botrychium''] — ''со врски за видовите'' . {{Таксонска лента}} [[Категорија:Папрати]] [[Категорија:Змиски јазици]] cfxjq70l020ts42v22y92dh7hesslnk 5574990 5574989 2026-06-10T15:39:55Z Виолетова 1975 5574990 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Moonwort | image = Botrychium-4.jpg | image_caption = ''Botrychium lunaria'' | taxon = Botrychium | authority = [[Sw.]] | type_species = ''[[Botrychium lunaria]]'' | type_species_authority = (L.) Swartz | subdivision_ranks = | subdivision = | synonyms= }} '''''Botrychium''''' е род на [[Папрат|папрати]], безсемени васкуларни растенија од семејството змиски јазици, [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]].<ref name="Christenhusz_2011b">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J. M.|last2=Zhang|first2=Xian-Chun|last3=Schneider|first3=Harald|year=2011|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|journal=Phytotaxa|volume=19|pages=7–54|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2}}</ref> Видовите ''Botrychium'' се мали, со месести [[Корен|корени]] и се размножуваат со [[Спора|спори]] што се исфрлаат во воздухот. Едниот дел од листот, трофофорот, е стерилен и како папрат; другиот, спорофорот, е плоден и носи кластери од спорангии или спори. Некои видови само повремено излегуваат над земјата и го добиваат поголемиот дел од својата исхрана од поврзаност со микоризни [[Габа|габи]]. == Таксономија == Класификацијата на Смит и соработниците од 2006 година, врз основа на молекуларна филогенија, го смести ''Botrychium'' во [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]].<ref name="Smith-2006">{{Наведено списание|last=Smith|first=Alan R.|last2=Pryer|first2=Kathleen M.|author-link2=Kathleen M. Pryer|last3=Schuettpelz|first3=Eric|last4=Korall|first4=Petra|last5=Schneider|first5=Harald|last6=Wolf|first6=Paul G.|year=2006|title=A classification for extant ferns|url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf|journal=[[Taxon (journal)|Taxon]]|volume=55|issue=3|pages=705–731|doi=10.2307/25065646|jstor=25065646}}</ref> Последователните класификации го задржаа ова место.<ref name="Christenhusz-2011">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J. M.|last2=Zhang|first2=Xian-Chun|last3=Schneider|first3=Harald|year=2011|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|journal=[[Phytotaxa]]|volume=19|pages=7–54|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2}}</ref><ref name="ChriChas14">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J.M.|last2=Chase|first2=Mark W.|author-link2=Mark Wayne Chase|date=2014|title=Trends and concepts in fern classification|journal=[[Annals of Botany]]|volume=113|issue=9|pages=571–594|doi=10.1093/aob/mct299|pmc=3936591|pmid=24532607}}</ref><ref name="PPGI">{{Наведување|last=PPG I|title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns|year=2016|journal=[[Journal of Systematics and Evolution]]|volume=54|number=6|pages=563–603|doi=10.1111/jse.12229}}</ref> == Филогенеза == Филогенеза на ''Botrychium''<ref>{{Наведено списание|last=Nitta|first=Joel H.|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Ramírez-Barahona|first3=Santiago|last4=Iwasaki|first4=Wataru|displayauthors=et al.|year=2022|title=An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life|journal=Frontiers in Plant Science|volume=13|issue=|bibcode=|doi=10.3389/fpls.2022.909768|pmc=9449725|pmid=36092417|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fernphy.github.io/viewer.html|title=Tree viewer: interactive visualization of FTOL|last=|first=|last2=|year=2024|accessdate=1 May 2025|display-authors=et al.}}</ref> {{Clade | style=font-size:90%;line-height:90%;width:600px |1={{clade |label1=section |sublabel1=''Lanceolatae'' |1={{Clade |1=''[[Botrychium matricariifolium]]'' |2={{Clade |1=''[[Botrychium pedunculosum]]'' |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium hesperium]]'' { |2=''[[Botrychium pseudopinnatum]]'' }} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium acuminatum]]'' |2=''[[Botrychium pinnatum]]'' }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium alaskense]]'' |2={{Clade |1=''[[Botrychium boreale]]'' |2=''[[Botrychium lanceolatum]]'' }} }} }} }} }} }} |label2=section |sublabel2=''Botrychium'' |2={{Clade |1={{clade |1=''[[Botrychium echo|B. echo]]'' |2=''[[Botrychium michiganense|B. michiganense]]'' <small>Wagner ex Gilman, Farrar & Zika 2015</small> }} |2={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''[[Botrychium pumicola|B. pumicola]]'' |2={{Clade |1=''[[Botrychium furculatum|B. furculatum]]'' <small>Popovich & Farrar 2020</small> |2=''[[Botrychium watertonense|B. ×watertonense]]'' {{au|Wagner}} }} }} |2={{clade |1=''[[Botrychium dusenii|B. dusenii]]'' <small>(Christ 1906) Alston 1960</small> |2={{Clade |1=''[[Botrychium tunux|B. tunux]]'' {{au|Stensvold & Farrar 2002}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium lunaria|B. lunaria]]'' {{au|([[L.]]) [[Sw.]] 1801}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium neolunaria|B. neolunaria]]'' {{au|sp. nov. ined. Stensvold & Farrar 2008}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium nordicum|B. nordicum]]'' <small>Stensvold & Farrar 2016</small> |2={{Clade |1=''[[Botrychium crenulatum|B. crenulatum]]'' {{au|W.H.Wagner 1981}} |2=''[[Botrychium yaaxudakeit|B. yaaxudakeit]]'' {{au|Stensvold & Farrar 2002}} }} }} }} }} }} }} }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium minganense|B. minganense]]'' {{au|[[Marie-Victorin|Vict.]] 1927}} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium campestre|B. campestre]]'' {{au|Wagner & Farrar}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium gallicomontanum]]'' |2=''[[Botrychium pallidum]]'' {{au|Wagner 1990}} }} }} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium ascendens|B. ascendens]]'' {{au|W.H.Wagner 1986}} |2=''[[Botrychium simplex|B. simplex]]'' {{au|E.Hitchc. 1823}} }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium lineare|B. lineare]]'' {{au|Wagner 1994}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium paradoxum|B. paradoxum]]'' {{au|Wagner 1981}} ( |2={{Clade |1=''[[Botrychium spathulatum|B. spathulatum]]'' {{au|Wagner 1990}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium montanum|B. montanum]]'' {{au|[[Warren H. Wagner|Wagner]]}} |2=''[[Botrychium mormo|B. mormo]]'' {{au|Wagner 1981}} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} Недоделени видови: * ''[[Botrychium daucifolium]]'' Wall. ex Hook. & Grev. 1830<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26609745 ''B. daucifolium''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 27 Dec 2011</ref> * ''[[Botrychium farrarii]]'' <small>Legler & Popovich 2024</small> * ''[[Botrychium onondagense]]'' <small>Underw. 1903</small> * ''[[Botrychium rubellum]]'' <small>Stensvold & Farrar 2024</small> * ''[[Botrychium socorrense]]'' {{au|W.H.Wagner 1989}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26616257 ''B. socorrense''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 26 Dec 2011</ref> * ''[[Botrychium sutchuanense]]'' <small>Chien & Chun 1959</small> * †''[[Botrychium ternatopsis]]'' <small>Kuzitchkina 1960</small> * ''[[Botrychium tolucaense]]'' <small>Wagner & Mickel 2004</small> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Botrychium}} * [https://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=BOTRY Профил на растенија од USDA за ''Botrychium'' (grapefern)] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=104332 Efloras.org: Флора на Северна Америка, третман на родот ''Botrychium''] * [https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=17170#null ITIS.gov: Список на видови ''Botrychium''] — ''со врски за видовите'' . {{Таксонска лента}} [[Категорија:Папрати]] [[Категорија:Змиски јазици]] jsbgxuy21vuw4y583wsflgu1rgcgp2d 5574992 5574990 2026-06-10T15:40:34Z Виолетова 1975 5574992 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Moonwort | image = Botrychium-4.jpg | image_caption = ''Botrychium lunaria'' | taxon = Botrychium | authority = [[Sw.]] | type_species = ''[[Botrychium lunaria]]'' | type_species_authority = (L.) Swartz | subdivision_ranks = | subdivision = | synonyms= }} '''''Botrychium''''' е род на [[Папрат|папрати]], бессемени васкуларни растенија од семејството змиски јазици, [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]].<ref name="Christenhusz_2011b">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J. M.|last2=Zhang|first2=Xian-Chun|last3=Schneider|first3=Harald|year=2011|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|journal=Phytotaxa|volume=19|pages=7–54|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2}}</ref> Видовите ''Botrychium'' се мали, со месести [[Корен|корени]] и се размножуваат со [[Спора|спори]] што се исфрлаат во воздухот. Едниот дел од листот, трофофорот, е стерилен и како папрат; другиот, спорофорот, е плоден и носи кластери од спорангии или спори. Некои видови само повремено излегуваат над земјата и го добиваат поголемиот дел од својата исхрана од поврзаност со микоризни [[Габа|габи]]. == Таксономија == Класификацијата на Смит и соработниците од 2006 година, врз основа на молекуларна филогенија, го смести ''Botrychium'' во [[Змиски јазици|Ophioglossaceae]].<ref name="Smith-2006">{{Наведено списание|last=Smith|first=Alan R.|last2=Pryer|first2=Kathleen M.|author-link2=Kathleen M. Pryer|last3=Schuettpelz|first3=Eric|last4=Korall|first4=Petra|last5=Schneider|first5=Harald|last6=Wolf|first6=Paul G.|year=2006|title=A classification for extant ferns|url=https://www.idigbio.org/wiki/images/9/95/Smith_et_al_2006.pdf|journal=[[Taxon (journal)|Taxon]]|volume=55|issue=3|pages=705–731|doi=10.2307/25065646|jstor=25065646}}</ref> Последователните класификации го задржаа ова место.<ref name="Christenhusz-2011">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J. M.|last2=Zhang|first2=Xian-Chun|last3=Schneider|first3=Harald|year=2011|title=A linear sequence of extant families and genera of lycophytes and ferns|url=http://www.mapress.com/phytotaxa/content/2011/f/pt00019p054.pdf|journal=[[Phytotaxa]]|volume=19|pages=7–54|doi=10.11646/phytotaxa.19.1.2}}</ref><ref name="ChriChas14">{{Наведено списание|last=Christenhusz|first=Maarten J.M.|last2=Chase|first2=Mark W.|author-link2=Mark Wayne Chase|date=2014|title=Trends and concepts in fern classification|journal=[[Annals of Botany]]|volume=113|issue=9|pages=571–594|doi=10.1093/aob/mct299|pmc=3936591|pmid=24532607}}</ref><ref name="PPGI">{{Наведување|last=PPG I|title=A community-derived classification for extant lycophytes and ferns|year=2016|journal=[[Journal of Systematics and Evolution]]|volume=54|number=6|pages=563–603|doi=10.1111/jse.12229}}</ref> == Филогенеза == Филогенеза на ''Botrychium''<ref>{{Наведено списание|last=Nitta|first=Joel H.|last2=Schuettpelz|first2=Eric|last3=Ramírez-Barahona|first3=Santiago|last4=Iwasaki|first4=Wataru|displayauthors=et al.|year=2022|title=An Open and Continuously Updated Fern Tree of Life|journal=Frontiers in Plant Science|volume=13|issue=|bibcode=|doi=10.3389/fpls.2022.909768|pmc=9449725|pmid=36092417|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fernphy.github.io/viewer.html|title=Tree viewer: interactive visualization of FTOL|last=|first=|last2=|year=2024|accessdate=1 May 2025|display-authors=et al.}}</ref> {{Clade | style=font-size:90%;line-height:90%;width:600px |1={{clade |label1=section |sublabel1=''Lanceolatae'' |1={{Clade |1=''[[Botrychium matricariifolium]]'' |2={{Clade |1=''[[Botrychium pedunculosum]]'' |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium hesperium]]'' { |2=''[[Botrychium pseudopinnatum]]'' }} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium acuminatum]]'' |2=''[[Botrychium pinnatum]]'' }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium alaskense]]'' |2={{Clade |1=''[[Botrychium boreale]]'' |2=''[[Botrychium lanceolatum]]'' }} }} }} }} }} }} |label2=section |sublabel2=''Botrychium'' |2={{Clade |1={{clade |1=''[[Botrychium echo|B. echo]]'' |2=''[[Botrychium michiganense|B. michiganense]]'' <small>Wagner ex Gilman, Farrar & Zika 2015</small> }} |2={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''[[Botrychium pumicola|B. pumicola]]'' |2={{Clade |1=''[[Botrychium furculatum|B. furculatum]]'' <small>Popovich & Farrar 2020</small> |2=''[[Botrychium watertonense|B. ×watertonense]]'' {{au|Wagner}} }} }} |2={{clade |1=''[[Botrychium dusenii|B. dusenii]]'' <small>(Christ 1906) Alston 1960</small> |2={{Clade |1=''[[Botrychium tunux|B. tunux]]'' {{au|Stensvold & Farrar 2002}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium lunaria|B. lunaria]]'' {{au|([[L.]]) [[Sw.]] 1801}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium neolunaria|B. neolunaria]]'' {{au|sp. nov. ined. Stensvold & Farrar 2008}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium nordicum|B. nordicum]]'' <small>Stensvold & Farrar 2016</small> |2={{Clade |1=''[[Botrychium crenulatum|B. crenulatum]]'' {{au|W.H.Wagner 1981}} |2=''[[Botrychium yaaxudakeit|B. yaaxudakeit]]'' {{au|Stensvold & Farrar 2002}} }} }} }} }} }} }} }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium minganense|B. minganense]]'' {{au|[[Marie-Victorin|Vict.]] 1927}} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium campestre|B. campestre]]'' {{au|Wagner & Farrar}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium gallicomontanum]]'' |2=''[[Botrychium pallidum]]'' {{au|Wagner 1990}} }} }} |2={{Clade |1={{Clade |1=''[[Botrychium ascendens|B. ascendens]]'' {{au|W.H.Wagner 1986}} |2=''[[Botrychium simplex|B. simplex]]'' {{au|E.Hitchc. 1823}} }} |2={{Clade |1=''[[Botrychium lineare|B. lineare]]'' {{au|Wagner 1994}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium paradoxum|B. paradoxum]]'' {{au|Wagner 1981}} ( |2={{Clade |1=''[[Botrychium spathulatum|B. spathulatum]]'' {{au|Wagner 1990}} |2={{Clade |1=''[[Botrychium montanum|B. montanum]]'' {{au|[[Warren H. Wagner|Wagner]]}} |2=''[[Botrychium mormo|B. mormo]]'' {{au|Wagner 1981}} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} Недоделени видови: * ''[[Botrychium daucifolium]]'' Wall. ex Hook. & Grev. 1830<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26609745 ''B. daucifolium''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 27 Dec 2011</ref> * ''[[Botrychium farrarii]]'' <small>Legler & Popovich 2024</small> * ''[[Botrychium onondagense]]'' <small>Underw. 1903</small> * ''[[Botrychium rubellum]]'' <small>Stensvold & Farrar 2024</small> * ''[[Botrychium socorrense]]'' {{au|W.H.Wagner 1989}}<ref>[http://www.tropicos.org/Name/26616257 ''B. socorrense''] Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 26 Dec 2011</ref> * ''[[Botrychium sutchuanense]]'' <small>Chien & Chun 1959</small> * †''[[Botrychium ternatopsis]]'' <small>Kuzitchkina 1960</small> * ''[[Botrychium tolucaense]]'' <small>Wagner & Mickel 2004</small> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Botrychium}} * [https://plants.usda.gov/plant-profile?symbol=BOTRY Профил на растенија од USDA за ''Botrychium'' (grapefern)] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=104332 Efloras.org: Флора на Северна Америка, третман на родот ''Botrychium''] * [https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=17170#null ITIS.gov: Список на видови ''Botrychium''] — ''со врски за видовите'' . {{Таксонска лента}} [[Категорија:Папрати]] [[Категорија:Змиски јазици]] abzb0g13zjy0aslk3re5k03zzs0xo8u Разговор:Botrychium 1 1397413 5574991 2026-06-10T15:40:13Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5574991 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Предатор 2 0 1397414 5575010 2026-06-10T16:57:12Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Infobox film | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * Џон... 5575010 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | based_on = {{Based on|ликови|Џим Томас|{{quad}}Џон Томас}} | starring = {{Plainlist| * [[Дени Гловер]] * [[Гери Бјуси]] * [[Рубен Блејдс]] * [[Марија Кончита Алонсо]] * [[Бил Пакстон]] * [[Роберт Дејви]] }} | music = [[Алан Силвестри]] | cinematography = [[Питер Леви]] | editing = {{plainlist| * [[Марк Голдблат]] * Берт Ловит }} | distributor = 20th Century Fox | studio = {{plainlist| * [[20th Century Fox]] * [[Silver Pictures]] * [[Gordon Company]] * [[Davis Entertainment]] }} | released = 21 ноември 1990 г. (САД) | runtime = 108 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 20 — 30 милиони долари<ref>{{cite web|title=Predator 2 (1990)|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/58654|website=catalog.afi.com|publisher=AFI|language=en}}</ref> | gross = 57,1 милиони долари<ref name="Predator 2 1990">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0100403/?ref_=bo_se_r_3|title=Predator 2 (1990)|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=July 8, 2010}}</ref> | preceded_by = ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' | followed_by = ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' }} '''''Предатор 2''''' ({{Langx|en|Predator 2}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм од 1990 г., во режија на [[Стивен Хопкинс]], по сценарио на [[Браќата Томас]], снимен во рамките на медиумската франшиза [[Хищник (франшиза)|Хищник]]. Главните улоги ги толкуваат [[Дени Гловер]], [[Кевин Питер Хол]], [[Гери Бјуси]], [[Адам Болдвин]], [[Марија Кончита Алонсо]] и [[Рубен Блејдс]]. Композитор, како и за првиот дел, е [[Алан Силвестри]]. Дејството на филмот ги следи полициските службеници од Лос Анџелес, кои се соочуваат со агресивен вонземјански облик на [[живот]] што лови луѓе. Филмот е продолжение на остварувањето ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' од 1987 г. во режија на Џон Мактирнан. Во завршницата на филмот се појавува череп на Вонземјанинот, што го отворило патот за создавање на серијалот филмови ''[[Осмиот патник против Предаторот (филм)|Осмиот патник против Предаторот]]''. Во 2010 г. било објавено продолжението ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' во режија на [[Нимрод Антал]]. == Содржина == Поручникот од [[Полициски оддел на градот Лос Анџелес|полицијата во Лос Анџелес]], Мајк Хариган, и неговиот нахален партнер, детективот Џери Ламберт, наскоро сфаќаат дека она што се чинело како крвава пресметка меѓу јамајканските банди на [[вуду]]-свештеникот „Кинг“ Вили и колумбискиот наркокартел на Рамон Вега, всушност е дело на застрашувачка трета страна. Федералната екипа на Питер Киз го обезбедува местото на злосторството, дури и од полицијата во Лос Анџелес, но откако криминалистичките докази потврдуваат дека се работи за [[Вонземски живот|вонземјанин]] што продолжува да зема жртви, сите страни се принудени да се здружат во потерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Дени Главер]] || поручник Мајк Хариган |- | [[Гари Бјуси]] || агент Питер Киз |- | [[Марија Кончита Алонсо]] || Леона Кантрел |- | [[Рубен Блејдс]] || Дени Арчулета |- | [[Бил Пакстон]] || Џери Ламберт |- | [[Адам Болдвин]]|| агент Гарбер |- | [[Кевин Питер Хол]] || Предатор |- | [[Роберт Дејви]] || капетан Хајнеман |- | [[Лилијан Шовен]]|| д-р Ајрин Ричардс |- | [[Кент Макорд]] || капетан Пилгрим |- | [[Калвин Локхарт]] || Кралот Вили |- | [[Мортон Дауни Млађи]] || Тони Поуп |- | [[Стив Кејхан]] || наредник Нил Ригер |- | [[Хенри Кинги]] || Ел Скорпио |- | [[Томас Росалес Помладиот]] || член на бандата на Ел Скорпио |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Predator 2}} {{IMDb title|0100403}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] [[Категорија:Филмови од 1990 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на 20th Century Fox]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] ncykr5u9r4uymuq1vd8l9o1gcdv270g 5575021 5575010 2026-06-10T17:10:43Z Andrew012p 85224 5575021 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | based_on = {{Based on|ликови|Џим Томас|{{quad}}Џон Томас}} | starring = {{Plainlist| * [[Дени Гловер]] * [[Гери Бјуси]] * [[Рубен Блејдс]] * [[Марија Кончита Алонсо]] * [[Бил Пакстон]] * [[Роберт Дејви]] }} | music = [[Алан Силвестри]] | cinematography = [[Питер Леви]] | editing = {{plainlist| * [[Марк Голдблат]] * Берт Ловит }} | distributor = 20th Century Fox | studio = {{plainlist| * [[20th Century Fox]] * [[Silver Pictures]] * [[Gordon Company]] * [[Davis Entertainment]] }} | released = 21 ноември 1990 г. (САД) | runtime = 108 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 20 — 30 милиони долари<ref>{{cite web|title=Predator 2 (1990)|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/58654|website=catalog.afi.com|publisher=AFI|language=en}}</ref> | gross = 57,1 милиони долари<ref name="Predator 2 1990">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0100403/?ref_=bo_se_r_3|title=Predator 2 (1990)|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=8 јули 2010}}</ref> | preceded_by = ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' | followed_by = ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' }} '''''Предатор 2''''' ({{Langx|en|Predator 2}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм од 1990 г., во режија на [[Стивен Хопкинс]], по сценарио на [[Браќата Томас]], снимен во рамките на медиумската франшиза [[Хищник (франшиза)|Хищник]]. Главните улоги ги толкуваат [[Дени Гловер]], [[Кевин Питер Хол]], [[Гери Бјуси]], [[Адам Болдвин]], [[Марија Кончита Алонсо]] и [[Рубен Блејдс]]. Композитор, како и за првиот дел, е [[Алан Силвестри]]. Дејството на филмот ги следи полициските службеници од Лос Анџелес, кои се соочуваат со агресивен вонземјански облик на [[живот]] што лови луѓе. Филмот е продолжение на остварувањето ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' од 1987 г. во режија на Џон Мактирнан. Во завршницата на филмот се појавува череп на Вонземјанинот, што го отворило патот за создавање на серијалот филмови ''[[Осмиот патник против Предаторот (филм)|Осмиот патник против Предаторот]]''. Во 2010 г. било објавено продолжението ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' во режија на [[Нимрод Антал]]. == Содржина == Поручникот од [[Полициски оддел на градот Лос Анџелес|полицијата во Лос Анџелес]], Мајк Хариган, и неговиот нахален партнер, детективот Џери Ламберт, наскоро сфаќаат дека она што се чинело како крвава пресметка меѓу јамајканските банди на [[вуду]]-свештеникот „Кинг“ Вили и колумбискиот наркокартел на Рамон Вега, всушност е дело на застрашувачка трета страна. Федералната екипа на Питер Киз го обезбедува местото на злосторството, дури и од полицијата во Лос Анџелес, но откако криминалистичките докази потврдуваат дека се работи за [[Вонземски живот|вонземјанин]] што продолжува да зема жртви, сите страни се принудени да се здружат во потерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Дени Главер]] || поручник Мајк Хариган |- | [[Гари Бјуси]] || агент Питер Киз |- | [[Марија Кончита Алонсо]] || Леона Кантрел |- | [[Рубен Блејдс]] || Дени Арчулета |- | [[Бил Пакстон]] || Џери Ламберт |- | [[Адам Болдвин]]|| агент Гарбер |- | [[Кевин Питер Хол]] || Предатор |- | [[Роберт Дејви]] || капетан Хајнеман |- | [[Лилијан Шовен]]|| д-р Ајрин Ричардс |- | [[Кент Макорд]] || капетан Пилгрим |- | [[Калвин Локхарт]] || Кралот Вили |- | [[Мортон Дауни Млађи]] || Тони Поуп |- | [[Стив Кејхан]] || наредник Нил Ригер |- | [[Хенри Кинги]] || Ел Скорпио |- | [[Томас Росалес Помладиот]] || член на бандата на Ел Скорпио |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Predator 2}} {{IMDb title|0100403}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] [[Категорија:Филмови од 1990 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на 20th Century Fox]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] hui18sexwwxpv0qsfbyat56v7vys7hp 5575023 5575021 2026-06-10T17:11:31Z Andrew012p 85224 5575023 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | based_on = {{Based on|ликови|Џим Томас|{{quad}}Џон Томас}} | starring = {{Plainlist| * [[Дени Гловер]] * [[Гери Бјуси]] * [[Рубен Блејдс]] * [[Марија Кончита Алонсо]] * [[Бил Пакстон]] * [[Роберт Дејви]] }} | music = [[Алан Силвестри]] | cinematography = [[Питер Леви]] | editing = {{plainlist| * [[Марк Голдблат]] * Берт Ловит }} | distributor = 20th Century Fox | studio = {{plainlist| * [[20th Century Fox]] * [[Silver Pictures]] * [[Gordon Company]] * [[Davis Entertainment]] }} | released = 21 ноември 1990 г. (САД) | runtime = 108 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 20 — 30 милиони долари<ref>{{cite web|title=Predator 2 (1990)|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/58654|website=catalog.afi.com|publisher=AFI|language=en}}</ref> | gross = 57,1 милиони долари<ref name="Predator 2 1990">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0100403/?ref_=bo_se_r_3|title=Predator 2 (1990)|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=8 јули 2010}}</ref> | preceded_by = ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' | followed_by = ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' }} '''''Предатор 2''''' ({{Langx|en|Predator 2}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм од 1990 г., во режија на [[Стивен Хопкинс]], по сценарио на [[Браќата Томас]], снимен во рамките на медиумската франшиза [[Хищник (франшиза)|Хищник]]. Главните улоги ги толкуваат [[Дени Гловер]], [[Кевин Питер Хол]], [[Гари Бјуси]], [[Адам Болдвин]], [[Марија Кончита Алонсо]] и [[Рубен Блејдс]]. Композитор, како и за првиот дел, е [[Алан Силвестри]]. Дејството на филмот ги следи полициските службеници од Лос Анџелес, кои се соочуваат со агресивен вонземјански облик на [[живот]] што лови луѓе. Филмот е продолжение на остварувањето ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' од 1987 г. во режија на Џон Мактирнан. Во завршницата на филмот се појавува череп на Вонземјанинот, што го отворило патот за создавање на серијалот филмови ''[[Осмиот патник против Предаторот (филм)|Осмиот патник против Предаторот]]''. Во 2010 г. било објавено продолжението ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' во режија на [[Нимрод Антал]]. == Содржина == Поручникот од [[Полициски оддел на градот Лос Анџелес|полицијата во Лос Анџелес]], Мајк Хариган, и неговиот нахален партнер, детективот Џери Ламберт, наскоро сфаќаат дека она што се чинело како крвава пресметка меѓу јамајканските банди на [[вуду]]-свештеникот „Кинг“ Вили и колумбискиот наркокартел на Рамон Вега, всушност е дело на застрашувачка трета страна. Федералната екипа на Питер Киз го обезбедува местото на злосторството, дури и од полицијата во Лос Анџелес, но откако криминалистичките докази потврдуваат дека се работи за [[Вонземски живот|вонземјанин]] што продолжува да зема жртви, сите страни се принудени да се здружат во потерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Дени Главер]] || поручник Мајк Хариган |- | [[Гари Бјуси]] || агент Питер Киз |- | [[Марија Кончита Алонсо]] || Леона Кантрел |- | [[Рубен Блејдс]] || Дени Арчулета |- | [[Бил Пакстон]] || Џери Ламберт |- | [[Адам Болдвин]]|| агент Гарбер |- | [[Кевин Питер Хол]] || Предатор |- | [[Роберт Дејви]] || капетан Хајнеман |- | [[Лилијан Шовен]]|| д-р Ајрин Ричардс |- | [[Кент Макорд]] || капетан Пилгрим |- | [[Калвин Локхарт]] || Кралот Вили |- | [[Мортон Дауни Млађи]] || Тони Поуп |- | [[Стив Кејхан]] || наредник Нил Ригер |- | [[Хенри Кинги]] || Ел Скорпио |- | [[Томас Росалес Помладиот]] || член на бандата на Ел Скорпио |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Predator 2}} {{IMDb title|0100403}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] [[Категорија:Филмови од 1990 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на 20th Century Fox]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] 0fohhp6jmceflirppzcxm9ygpssthh3 5575024 5575023 2026-06-10T17:11:46Z Andrew012p 85224 /* Улоги */ 5575024 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | based_on = {{Based on|ликови|Џим Томас|{{quad}}Џон Томас}} | starring = {{Plainlist| * [[Дени Гловер]] * [[Гери Бјуси]] * [[Рубен Блејдс]] * [[Марија Кончита Алонсо]] * [[Бил Пакстон]] * [[Роберт Дејви]] }} | music = [[Алан Силвестри]] | cinematography = [[Питер Леви]] | editing = {{plainlist| * [[Марк Голдблат]] * Берт Ловит }} | distributor = 20th Century Fox | studio = {{plainlist| * [[20th Century Fox]] * [[Silver Pictures]] * [[Gordon Company]] * [[Davis Entertainment]] }} | released = 21 ноември 1990 г. (САД) | runtime = 108 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 20 — 30 милиони долари<ref>{{cite web|title=Predator 2 (1990)|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/58654|website=catalog.afi.com|publisher=AFI|language=en}}</ref> | gross = 57,1 милиони долари<ref name="Predator 2 1990">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0100403/?ref_=bo_se_r_3|title=Predator 2 (1990)|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=8 јули 2010}}</ref> | preceded_by = ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' | followed_by = ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' }} '''''Предатор 2''''' ({{Langx|en|Predator 2}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм од 1990 г., во режија на [[Стивен Хопкинс]], по сценарио на [[Браќата Томас]], снимен во рамките на медиумската франшиза [[Хищник (франшиза)|Хищник]]. Главните улоги ги толкуваат [[Дени Гловер]], [[Кевин Питер Хол]], [[Гари Бјуси]], [[Адам Болдвин]], [[Марија Кончита Алонсо]] и [[Рубен Блејдс]]. Композитор, како и за првиот дел, е [[Алан Силвестри]]. Дејството на филмот ги следи полициските службеници од Лос Анџелес, кои се соочуваат со агресивен вонземјански облик на [[живот]] што лови луѓе. Филмот е продолжение на остварувањето ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' од 1987 г. во режија на Џон Мактирнан. Во завршницата на филмот се појавува череп на Вонземјанинот, што го отворило патот за создавање на серијалот филмови ''[[Осмиот патник против Предаторот (филм)|Осмиот патник против Предаторот]]''. Во 2010 г. било објавено продолжението ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' во режија на [[Нимрод Антал]]. == Содржина == Поручникот од [[Полициски оддел на градот Лос Анџелес|полицијата во Лос Анџелес]], Мајк Хариган, и неговиот нахален партнер, детективот Џери Ламберт, наскоро сфаќаат дека она што се чинело како крвава пресметка меѓу јамајканските банди на [[вуду]]-свештеникот „Кинг“ Вили и колумбискиот наркокартел на Рамон Вега, всушност е дело на застрашувачка трета страна. Федералната екипа на Питер Киз го обезбедува местото на злосторството, дури и од полицијата во Лос Анџелес, но откако криминалистичките докази потврдуваат дека се работи за [[Вонземски живот|вонземјанин]] што продолжува да зема жртви, сите страни се принудени да се здружат во потерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Дени Гловер]] || поручник Мајк Хариган |- | [[Гари Бјуси]] || агент Питер Киз |- | [[Марија Кончита Алонсо]] || Леона Кантрел |- | [[Рубен Блејдс]] || Дени Арчулета |- | [[Бил Пакстон]] || Џери Ламберт |- | [[Адам Болдвин]]|| агент Гарбер |- | [[Кевин Питер Хол]] || Предатор |- | [[Роберт Дејви]] || капетан Хајнеман |- | [[Лилијан Шовен]]|| д-р Ајрин Ричардс |- | [[Кент Макорд]] || капетан Пилгрим |- | [[Калвин Локхарт]] || Кралот Вили |- | [[Мортон Дауни Млађи]] || Тони Поуп |- | [[Стив Кејхан]] || наредник Нил Ригер |- | [[Хенри Кинги]] || Ел Скорпио |- | [[Томас Росалес Помладиот]] || член на бандата на Ел Скорпио |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Predator 2}} {{IMDb title|0100403}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] [[Категорија:Филмови од 1990 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на 20th Century Fox]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] cxs7mclkhj7qhnyvsjkmddfe3aftdub 5575025 5575024 2026-06-10T17:12:19Z Andrew012p 85224 /* Улоги */ 5575025 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | based_on = {{Based on|ликови|Џим Томас|{{quad}}Џон Томас}} | starring = {{Plainlist| * [[Дени Гловер]] * [[Гери Бјуси]] * [[Рубен Блејдс]] * [[Марија Кончита Алонсо]] * [[Бил Пакстон]] * [[Роберт Дејви]] }} | music = [[Алан Силвестри]] | cinematography = [[Питер Леви]] | editing = {{plainlist| * [[Марк Голдблат]] * Берт Ловит }} | distributor = 20th Century Fox | studio = {{plainlist| * [[20th Century Fox]] * [[Silver Pictures]] * [[Gordon Company]] * [[Davis Entertainment]] }} | released = 21 ноември 1990 г. (САД) | runtime = 108 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 20 — 30 милиони долари<ref>{{cite web|title=Predator 2 (1990)|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/58654|website=catalog.afi.com|publisher=AFI|language=en}}</ref> | gross = 57,1 милиони долари<ref name="Predator 2 1990">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0100403/?ref_=bo_se_r_3|title=Predator 2 (1990)|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=8 јули 2010}}</ref> | preceded_by = ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' | followed_by = ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' }} '''''Предатор 2''''' ({{Langx|en|Predator 2}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм од 1990 г., во режија на [[Стивен Хопкинс]], по сценарио на [[Браќата Томас]], снимен во рамките на медиумската франшиза [[Хищник (франшиза)|Хищник]]. Главните улоги ги толкуваат [[Дени Гловер]], [[Кевин Питер Хол]], [[Гари Бјуси]], [[Адам Болдвин]], [[Марија Кончита Алонсо]] и [[Рубен Блејдс]]. Композитор, како и за првиот дел, е [[Алан Силвестри]]. Дејството на филмот ги следи полициските службеници од Лос Анџелес, кои се соочуваат со агресивен вонземјански облик на [[живот]] што лови луѓе. Филмот е продолжение на остварувањето ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' од 1987 г. во режија на Џон Мактирнан. Во завршницата на филмот се појавува череп на Вонземјанинот, што го отворило патот за создавање на серијалот филмови ''[[Осмиот патник против Предаторот (филм)|Осмиот патник против Предаторот]]''. Во 2010 г. било објавено продолжението ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' во режија на [[Нимрод Антал]]. == Содржина == Поручникот од [[Полициски оддел на градот Лос Анџелес|полицијата во Лос Анџелес]], Мајк Хариган, и неговиот нахален партнер, детективот Џери Ламберт, наскоро сфаќаат дека она што се чинело како крвава пресметка меѓу јамајканските банди на [[вуду]]-свештеникот „Кинг“ Вили и колумбискиот наркокартел на Рамон Вега, всушност е дело на застрашувачка трета страна. Федералната екипа на Питер Киз го обезбедува местото на злосторството, дури и од полицијата во Лос Анџелес, но откако криминалистичките докази потврдуваат дека се работи за [[Вонземски живот|вонземјанин]] што продолжува да зема жртви, сите страни се принудени да се здружат во потерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Дени Гловер]] || поручник Мајк Хариган |- | [[Гари Бјуси]] || агент Питер Киз |- | [[Марија Кончита Алонсо]] || Леона Кантрел |- | [[Рубен Блејдс]] || Дени Арчулета |- | [[Бил Пакстон]] || Џери Ламберт |- | [[Адам Болдвин]]|| агент Гарбер |- | [[Кевин Питер Хол]] || Предатор |- | [[Роберт Дејви]] || капетан Хајнеман |- | [[Лилијан Шовен]]|| д-р Ајрин Ричардс |- | [[Кент Макорд]] || капетан Пилгрим |- | [[Калвин Локхарт]] || Кралот Вили |- | [[Мортон Дауни Помладиот]] || Тони Поуп |- | [[Стив Кејхан]] || наредник Нил Ригер |- | [[Хенри Кинги]] || Ел Скорпио |- | [[Томас Росалес Помладиот]] || член на бандата на Ел Скорпио |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Predator 2}} {{IMDb title|0100403}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] [[Категорија:Филмови од 1990 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на 20th Century Fox]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] qm8kcey4xca36j61pd64tirwm2j204d 5575030 5575025 2026-06-10T17:13:32Z Andrew012p 85224 /* Улоги */ 5575030 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | based_on = {{Based on|ликови|Џим Томас|{{quad}}Џон Томас}} | starring = {{Plainlist| * [[Дени Гловер]] * [[Гери Бјуси]] * [[Рубен Блејдс]] * [[Марија Кончита Алонсо]] * [[Бил Пакстон]] * [[Роберт Дејви]] }} | music = [[Алан Силвестри]] | cinematography = [[Питер Леви]] | editing = {{plainlist| * [[Марк Голдблат]] * Берт Ловит }} | distributor = 20th Century Fox | studio = {{plainlist| * [[20th Century Fox]] * [[Silver Pictures]] * [[Gordon Company]] * [[Davis Entertainment]] }} | released = 21 ноември 1990 г. (САД) | runtime = 108 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 20 — 30 милиони долари<ref>{{cite web|title=Predator 2 (1990)|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/58654|website=catalog.afi.com|publisher=AFI|language=en}}</ref> | gross = 57,1 милиони долари<ref name="Predator 2 1990">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0100403/?ref_=bo_se_r_3|title=Predator 2 (1990)|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=8 јули 2010}}</ref> | preceded_by = ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' | followed_by = ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' }} '''''Предатор 2''''' ({{Langx|en|Predator 2}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм од 1990 г., во режија на [[Стивен Хопкинс]], по сценарио на [[Браќата Томас]], снимен во рамките на медиумската франшиза [[Хищник (франшиза)|Хищник]]. Главните улоги ги толкуваат [[Дени Гловер]], [[Кевин Питер Хол]], [[Гари Бјуси]], [[Адам Болдвин]], [[Марија Кончита Алонсо]] и [[Рубен Блејдс]]. Композитор, како и за првиот дел, е [[Алан Силвестри]]. Дејството на филмот ги следи полициските службеници од Лос Анџелес, кои се соочуваат со агресивен вонземјански облик на [[живот]] што лови луѓе. Филмот е продолжение на остварувањето ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' од 1987 г. во режија на Џон Мактирнан. Во завршницата на филмот се појавува череп на Вонземјанинот, што го отворило патот за создавање на серијалот филмови ''[[Осмиот патник против Предаторот (филм)|Осмиот патник против Предаторот]]''. Во 2010 г. било објавено продолжението ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' во режија на [[Нимрод Антал]]. == Содржина == Поручникот од [[Полициски оддел на градот Лос Анџелес|полицијата во Лос Анџелес]], Мајк Хариган, и неговиот нахален партнер, детективот Џери Ламберт, наскоро сфаќаат дека она што се чинело како крвава пресметка меѓу јамајканските банди на [[вуду]]-свештеникот „Кинг“ Вили и колумбискиот наркокартел на Рамон Вега, всушност е дело на застрашувачка трета страна. Федералната екипа на Питер Киз го обезбедува местото на злосторството, дури и од полицијата во Лос Анџелес, но откако криминалистичките докази потврдуваат дека се работи за [[Вонземски живот|вонземјанин]] што продолжува да зема жртви, сите страни се принудени да се здружат во потерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Дени Гловер]] || поручник Мајк Хариган |- | [[Гари Бјуси]] || агент Питер Киз |- | [[Марија Кончита Алонсо]] || Леона Кантрел |- | [[Рубен Блејдс]] || Дени Арчулета |- | [[Бил Пакстон]] || Џери Ламберт |- | [[Адам Болдвин]]|| агент Гарбер |- | [[Кевин Питер Хол]] || Предаторот |- | [[Роберт Дејви]] || капетан Хајнеман |- | [[Лилијан Шовен]]|| д-р Ајрин Ричардс |- | [[Кент Макорд]] || капетан Пилгрим |- | [[Калвин Локхарт]] || Кралот Вили |- | [[Мортон Дауни Помладиот]] || Тони Поуп |- | [[Стив Кејхан]] || наредник Нил Ригер |- | [[Хенри Кинги]] || Ел Скорпио |- | [[Томас Росалес Помладиот]] || член на бандата на Ел Скорпио |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Predator 2}} {{IMDb title|0100403}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] [[Категорија:Филмови од 1990 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на 20th Century Fox]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] huiujchdsylyqmyprsfvupqbrj4st8u 5575031 5575030 2026-06-10T17:17:28Z Andrew012p 85224 5575031 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | based_on = {{Based on|ликови|Џим Томас|{{quad}}Џон Томас}} | starring = {{Plainlist| * [[Дени Гловер]] * [[Гери Бјуси]] * [[Рубен Блејдс]] * [[Марија Кончита Алонсо]] * [[Бил Пакстон]] * [[Роберт Дејви]] }} | music = [[Алан Силвестри]] | cinematography = [[Питер Леви]] | editing = {{plainlist| * [[Марк Голдблат]] * Берт Ловит }} | distributor = 20th Century Fox | studio = {{plainlist| * [[20th Century Fox]] * [[Silver Pictures]] * [[Gordon Company]] * [[Davis Entertainment]] }} | released = 21 ноември 1990 г. (САД) | runtime = 108 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 20 — 30 милиони долари<ref>{{cite web|title=Predator 2 (1990)|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/58654|website=catalog.afi.com|publisher=AFI|language=en}}</ref> | gross = 57,1 милиони долари<ref name="Predator 2 1990">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0100403/?ref_=bo_se_r_3|title=Predator 2 (1990)|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=8 јули 2010}}</ref> | preceded_by = ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' | followed_by = ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' }} '''''Предатор 2''''' ({{Langx|en|Predator 2}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм од 1990 г., во режија на [[Стивен Хопкинс]], по сценарио на [[Браќата Томас]], снимен во рамките на медиумската франшиза [[Хищник (франшиза)|Хищник]]. Главните улоги ги толкуваат [[Дени Гловер]], [[Кевин Питер Хол]], [[Гари Бјуси]], [[Адам Болдвин]], [[Марија Кончита Алонсо]] и [[Рубен Блејдс]]. Композитор, како и за првиот дел, е [[Алан Силвестри]]. Дејството на филмот ги следи полициските службеници од Лос Анџелес, кои се соочуваат со агресивен вонземјански облик на [[живот]] што лови луѓе. Филмот е продолжение на остварувањето ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' од 1987 г. во режија на Џон Мактирнан. Во завршницата на филмот се појавува череп на Вонземјанинот, што го отворило патот за создавање на серијалот филмови ''[[Осмиот патник против Предаторот (филм)|Осмиот патник против Предаторот]]''. Во 2010 г. било објавено продолжението ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' во режија на [[Нимрод Антал]]. == Содржина == Поручникот од [[Полициски оддел на градот Лос Анџелес|полицијата во Лос Анџелес]], Мајк Хариган, и неговиот нахален партнер, детективот Џери Ламберт, наскоро сфаќаат дека она што се чинело како крвава пресметка меѓу јамајканските банди на [[вуду]]-свештеникот „Кинг“ Вили и колумбискиот наркокартел на Рамон Вега, всушност е дело на застрашувачка трета страна. Федералната екипа на Питер Киз го обезбедува местото на злосторството, дури и од полицијата во Лос Анџелес, но откако криминалистичките докази потврдуваат дека се работи за [[Вонземски живот|вонземјанин]] што продолжува да зема жртви, сите страни се принудени да се здружат во потерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Дени Гловер]] || поручник Мајк Хариган |- | [[Гари Бјуси]] || агент Питер Киз |- | [[Марија Кончита Алонсо]] || Леона Кантрел |- | [[Рубен Блејдс]] || Дени Арчулета |- | [[Бил Пакстон]] || Џери Ламберт |- | [[Адам Болдвин]]|| агент Гарбер |- | [[Кевин Питер Хол]] || Предаторот |- | [[Роберт Дејви]] || капетан Хајнеман |- | [[Лилијан Шовен]]|| д-р Ајрин Ричардс |- | [[Кент Макорд]] || капетан Пилгрим |- | [[Калвин Локхарт]] || Кралот Вили |- | [[Мортон Дауни Помладиот]] || Тони Поуп |- | [[Стив Кејхан]] || наредник Нил Ригер |- | [[Хенри Кинги]] || Ел Скорпио |- | [[Томас Росалес Помладиот]] || член на бандата на Ел Скорпио |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Predator 2}} {{IMDb title|0100403}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] [[Категорија:Филмови од 1990 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на 20th Century Fox]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] el0051d86s6r5qjfgr0u03futi12mts 5575045 5575031 2026-06-10T17:35:51Z Andrew012p 85224 /* */ 5575045 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | based_on = {{Based on|ликови|Џим Томас|{{quad}}Џон Томас}} | starring = {{Plainlist| * [[Дени Гловер]] * [[Гери Бјуси]] * [[Рубен Блејдс]] * [[Марија Кончита Алонсо]] * [[Бил Пакстон]] * [[Роберт Дејви]] }} | music = [[Алан Силвестри]] | cinematography = [[Питер Леви]] | editing = {{plainlist| * [[Марк Голдблат]] * Берт Ловит }} | distributor = 20th Century Fox | studio = {{plainlist| * [[20th Century Fox]] * [[Silver Pictures]] * [[Gordon Company]] * [[Davis Entertainment]] }} | released = 21 ноември 1990 г. (САД) | runtime = 108 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 20 — 30 милиони долари<ref>{{cite web|title=Predator 2 (1990)|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/58654|website=catalog.afi.com|publisher=AFI|language=en}}</ref> | gross = 57,1 милиони долари<ref name="Predator 2 1990">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0100403/?ref_=bo_se_r_3|title=Predator 2 (1990)|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=8 јули 2010}}</ref> | preceded_by = ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' | followed_by = ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' }} '''''Предатор 2''''' ({{Langx|en|Predator 2}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм од 1990 г., во режија на [[Стивен Хопкинс]], по сценарио на [[Браќата Томас]], снимен во рамките на медиумската франшиза ''Предатор''. Главните улоги ги толкуваат [[Дени Гловер]], [[Кевин Питер Хол]], [[Гари Бјуси]], [[Адам Болдвин]], [[Марија Кончита Алонсо]] и [[Рубен Блејдс]]. Композитор, како и за првиот дел, е [[Алан Силвестри]]. Дејството на филмот ги следи полициските службеници од Лос Анџелес, кои се соочуваат со агресивен вонземјански облик на [[живот]] што лови луѓе. Филмот е продолжение на остварувањето ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' од 1987 г. во режија на Џон Мактирнан. Во завршницата на филмот се појавува череп на Вонземјанинот, што го отворило патот за создавање на серијалот филмови ''[[Осмиот патник против Предаторот (филм)|Осмиот патник против Предаторот]]''. Во 2010 г. било објавено продолжението ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' во режија на [[Нимрод Антал]]. == Содржина == Поручникот од [[Полициски оддел на градот Лос Анџелес|полицијата во Лос Анџелес]], Мајк Хариган, и неговиот нахален партнер, детективот Џери Ламберт, наскоро сфаќаат дека она што се чинело како крвава пресметка меѓу јамајканските банди на [[вуду]]-свештеникот „Кинг“ Вили и колумбискиот наркокартел на Рамон Вега, всушност е дело на застрашувачка трета страна. Федералната екипа на Питер Киз го обезбедува местото на злосторството, дури и од полицијата во Лос Анџелес, но откако криминалистичките докази потврдуваат дека се работи за [[Вонземски живот|вонземјанин]] што продолжува да зема жртви, сите страни се принудени да се здружат во потерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Дени Гловер]] || поручник Мајк Хариган |- | [[Гари Бјуси]] || агент Питер Киз |- | [[Марија Кончита Алонсо]] || Леона Кантрел |- | [[Рубен Блејдс]] || Дени Арчулета |- | [[Бил Пакстон]] || Џери Ламберт |- | [[Адам Болдвин]]|| агент Гарбер |- | [[Кевин Питер Хол]] || Предаторот |- | [[Роберт Дејви]] || капетан Хајнеман |- | [[Лилијан Шовен]]|| д-р Ајрин Ричардс |- | [[Кент Макорд]] || капетан Пилгрим |- | [[Калвин Локхарт]] || Кралот Вили |- | [[Мортон Дауни Помладиот]] || Тони Поуп |- | [[Стив Кејхан]] || наредник Нил Ригер |- | [[Хенри Кинги]] || Ел Скорпио |- | [[Томас Росалес Помладиот]] || член на бандата на Ел Скорпио |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Predator 2}} {{IMDb title|0100403}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] [[Категорија:Филмови од 1990 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на 20th Century Fox]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] 3n6sbxxd041f6cpv8a7dd56jl22yvwt 5575046 5575045 2026-06-10T17:37:06Z Andrew012p 85224 /* Содржина */ 5575046 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | based_on = {{Based on|ликови|Џим Томас|{{quad}}Џон Томас}} | starring = {{Plainlist| * [[Дени Гловер]] * [[Гери Бјуси]] * [[Рубен Блејдс]] * [[Марија Кончита Алонсо]] * [[Бил Пакстон]] * [[Роберт Дејви]] }} | music = [[Алан Силвестри]] | cinematography = [[Питер Леви]] | editing = {{plainlist| * [[Марк Голдблат]] * Берт Ловит }} | distributor = 20th Century Fox | studio = {{plainlist| * [[20th Century Fox]] * [[Silver Pictures]] * [[Gordon Company]] * [[Davis Entertainment]] }} | released = 21 ноември 1990 г. (САД) | runtime = 108 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 20 — 30 милиони долари<ref>{{cite web|title=Predator 2 (1990)|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/58654|website=catalog.afi.com|publisher=AFI|language=en}}</ref> | gross = 57,1 милиони долари<ref name="Predator 2 1990">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0100403/?ref_=bo_se_r_3|title=Predator 2 (1990)|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=8 јули 2010}}</ref> | preceded_by = ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' | followed_by = ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' }} '''''Предатор 2''''' ({{Langx|en|Predator 2}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм од 1990 г., во режија на [[Стивен Хопкинс]], по сценарио на [[Браќата Томас]], снимен во рамките на медиумската франшиза ''Предатор''. Главните улоги ги толкуваат [[Дени Гловер]], [[Кевин Питер Хол]], [[Гари Бјуси]], [[Адам Болдвин]], [[Марија Кончита Алонсо]] и [[Рубен Блејдс]]. Композитор, како и за првиот дел, е [[Алан Силвестри]]. Дејството на филмот ги следи полициските службеници од Лос Анџелес, кои се соочуваат со агресивен вонземјански облик на [[живот]] што лови луѓе. Филмот е продолжение на остварувањето ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' од 1987 г. во режија на Џон Мактирнан. Во завршницата на филмот се појавува череп на Вонземјанинот, што го отворило патот за создавање на серијалот филмови ''[[Осмиот патник против Предаторот (филм)|Осмиот патник против Предаторот]]''. Во 2010 г. било објавено продолжението ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' во режија на [[Нимрод Антал]]. == Содржина == Поручникот од [[Полициски оддел на градот Лос Анџелес|полицијата во Лос Анџелес]], Мајк Хариган, и неговиот нахален партнер, детективот Џери Ламберт, наскоро сфаќаат дека она што се чинело како крвава пресметка меѓу јамајканските банди на [[вуду]]-свештеникот „Кралот“ Вили и колумбискиот наркокартел на Рамон Вега, всушност е дело на застрашувачка трета страна. Федералната екипа на Питер Киз го обезбедува местото на злосторството, дури и од полицијата во Лос Анџелес, но откако криминалистичките докази потврдуваат дека се работи за [[Вонземски живот|вонземјанин]] што продолжува да зема жртви, сите страни се принудени да се здружат во потерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Дени Гловер]] || поручник Мајк Хариган |- | [[Гари Бјуси]] || агент Питер Киз |- | [[Марија Кончита Алонсо]] || Леона Кантрел |- | [[Рубен Блејдс]] || Дени Арчулета |- | [[Бил Пакстон]] || Џери Ламберт |- | [[Адам Болдвин]]|| агент Гарбер |- | [[Кевин Питер Хол]] || Предаторот |- | [[Роберт Дејви]] || капетан Хајнеман |- | [[Лилијан Шовен]]|| д-р Ајрин Ричардс |- | [[Кент Макорд]] || капетан Пилгрим |- | [[Калвин Локхарт]] || Кралот Вили |- | [[Мортон Дауни Помладиот]] || Тони Поуп |- | [[Стив Кејхан]] || наредник Нил Ригер |- | [[Хенри Кинги]] || Ел Скорпио |- | [[Томас Росалес Помладиот]] || член на бандата на Ел Скорпио |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Predator 2}} {{IMDb title|0100403}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] [[Категорија:Филмови од 1990 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на 20th Century Fox]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] 3exyncsqk3z3sif2o73t9x6vhs0vs1d 5575047 5575046 2026-06-10T17:38:43Z Andrew012p 85224 /* */ 5575047 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | name = Предатор 2 | image = Predator two.jpg | caption = Плакатот на филмот | alt = Предаторот во градот, држи човечки череп и ’рбет во раката. | director = [[Стивен Хопкинс]] | producer = {{Plainlist| * [[Лоренс Гордон]] * [[Џоел Силвер]] * [[Џон Дејвис]] }} | writer = {{Plainlist| * [[Џим Томас]] * [[Џон Томас]] }} | based_on = {{Based on|ликови|Џим Томас|{{quad}}Џон Томас}} | starring = {{Plainlist| * [[Дени Гловер]] * [[Гари Бјуси]] * [[Рубен Блејдс]] * [[Марија Кончита Алонсо]] * [[Бил Пакстон]] * [[Роберт Дејви]] }} | music = [[Алан Силвестри]] | cinematography = [[Питер Леви]] | editing = {{plainlist| * [[Марк Голдблат]] * Берт Ловит }} | distributor = 20th Century Fox | studio = {{plainlist| * [[20th Century Fox]] * [[Silver Pictures]] * [[Gordon Company]] * [[Davis Entertainment]] }} | released = 21 ноември 1990 г. (САД) | runtime = 108 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 20 — 30 милиони долари<ref>{{cite web|title=Predator 2 (1990)|url=http://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetails/58654|website=catalog.afi.com|publisher=AFI|language=en}}</ref> | gross = 57,1 милиони долари<ref name="Predator 2 1990">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0100403/?ref_=bo_se_r_3|title=Predator 2 (1990)|work=[[Box Office Mojo]]|access-date=8 јули 2010}}</ref> | preceded_by = ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' | followed_by = ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' }} '''''Предатор 2''''' ({{Langx|en|Predator 2}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен филм од 1990 г., во режија на [[Стивен Хопкинс]], по сценарио на [[Браќата Томас]], снимен во рамките на медиумската франшиза ''Предатор''. Главните улоги ги толкуваат [[Дени Гловер]], [[Кевин Питер Хол]], [[Гари Бјуси]], [[Адам Болдвин]], [[Марија Кончита Алонсо]] и [[Рубен Блејдс]]. Композитор, како и за првиот дел, е [[Алан Силвестри]]. Дејството на филмот ги следи полициските службеници од Лос Анџелес, кои се соочуваат со агресивен вонземјански облик на [[живот]] што лови луѓе. Филмот е продолжение на остварувањето ''[[Предатор (филм од 1987)|Предатор]]'' од 1987 г. во режија на Џон Мактирнан. Во завршницата на филмот се појавува череп на Вонземјанинот, што го отворило патот за создавање на серијалот филмови ''[[Осмиот патник против Предаторот (филм)|Осмиот патник против Предаторот]]''. Во 2010 г. било објавено продолжението ''[[Предатори (филм од 2010)|Предатори]]'' во режија на [[Нимрод Антал]]. == Содржина == Поручникот од [[Полициски оддел на градот Лос Анџелес|полицијата во Лос Анџелес]], Мајк Хариган, и неговиот нахален партнер, детективот Џери Ламберт, наскоро сфаќаат дека она што се чинело како крвава пресметка меѓу јамајканските банди на [[вуду]]-свештеникот „Кралот“ Вили и колумбискиот наркокартел на Рамон Вега, всушност е дело на застрашувачка трета страна. Федералната екипа на Питер Киз го обезбедува местото на злосторството, дури и од полицијата во Лос Анџелес, но откако криминалистичките докази потврдуваат дека се работи за [[Вонземски живот|вонземјанин]] што продолжува да зема жртви, сите страни се принудени да се здружат во потерата. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Дени Гловер]] || поручник Мајк Хариган |- | [[Гари Бјуси]] || агент Питер Киз |- | [[Марија Кончита Алонсо]] || Леона Кантрел |- | [[Рубен Блејдс]] || Дени Арчулета |- | [[Бил Пакстон]] || Џери Ламберт |- | [[Адам Болдвин]]|| агент Гарбер |- | [[Кевин Питер Хол]] || Предаторот |- | [[Роберт Дејви]] || капетан Хајнеман |- | [[Лилијан Шовен]]|| д-р Ајрин Ричардс |- | [[Кент Макорд]] || капетан Пилгрим |- | [[Калвин Локхарт]] || Кралот Вили |- | [[Мортон Дауни Помладиот]] || Тони Поуп |- | [[Стив Кејхан]] || наредник Нил Ригер |- | [[Хенри Кинги]] || Ел Скорпио |- | [[Томас Росалес Помладиот]] || член на бандата на Ел Скорпио |- |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commonscat|Predator 2}} {{IMDb title|0100403}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски акциони филмови]] [[Категорија:Филмови од 1990 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на 20th Century Fox]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Лос Анџелес]] kxjx3jg79gpyqy8420kixxabduwq8a9 Разговор:Предатор 2 1 1397415 5575011 2026-06-10T16:57:30Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5575011 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Податотека:Predator two.jpg 6 1397416 5575012 2026-06-10T16:59:49Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = од 20th Century Fox. |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Предатор 2 |Намена = прикажување во статија |Заменливост = нема }} 5575012 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = од 20th Century Fox. |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Предатор 2 |Намена = прикажување во статија |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} 48asb9wgexd0p1525ihs2beqtpluwqt Сабињанките (Давид) 0 1397417 5575016 2026-06-10T17:06:34Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:fr:Special:Redirect/revision/232079218|Les Sabines]]“ 5575016 wikitext text/x-wiki '''''Сабињанките''''' (алтернативни наслови ''Интервенцијата на Сабињанките'', ''Сабињанките ја запираат борбата меѓу Римјаните и Сабињаните'') - слика од [[Жак-Луј Давид|Жак-Луј Давид,]] насликана помеѓу 1796 и 1799 година. Историска слика што припаѓа на [[Неокласицизам|неокласичкото]] движење, таа означува еволуција во стилот на Давид по првата половина од [[Француска револуција|Француската револуција]], која самиот ја опишал како „чист грчки“. == Историја == Делото е замислено додека [[Жак-Луј Давид|Давид]] бил затворен во [[Луксембуршки дворец|Луксембуршкиот дворец]] во 1795 година. Тој сè уште се двоумел дали да ја прикаже оваа тема или онаа на ''Хомер кој им ги рецитира своите стихови на Грците''. Конечно, тој одлучил да наслика платно на кое се претставени сабињанските жени кои интервенираат за да ги одвојат Римјаните од [[Сабињани|Сабињаните]], наменето како продолжение на сликата на [[Никола Пусен|Пусен]], ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|„Грабнувањето на Сабињанките“]]''. Сликата ја започна на почетокот на 1796 година и ја работел речиси четири години. На Давид му помагале Делафонтен, кој бил одговорен за документацијата, и [[Жан-Пјер Франк]], кој подоцна бил заменет од [[Жером-Мартен Ланглоа]], како и [[Жан Огист Доминик Енгр|Жан-Огист-Доминик Енгр]]. Кон крајот на 1799 година, тој ја изложил завршената слика во [[Лувр]] во поранешната сала за архитектура. И покрај фактот дека за посетата на изложбата се плаќала влезница, ''„Сабињанките“'' привлекле голем број посетители до 1805 година. По протерувањето на уметниците од [[Лувр]], вклучувајќи го и Давид, сликата завршила во поранешната црква на Колеџот де Клуни (Плоштад де ла Сорбона), која служела како негово студио. Во 1819 година, преку Жан Пјер Делае, адвокат и пријател на Давид, тој ги продал ''„Сабињанките“'' и нејзиното придружно дело'', Леонидас во Термопилите,'' на Кралските музеи за 100.000 [[Француски франк|франци]]. [[Луј XVIII]] не сакал да ги купи овие слики непосредно од Давид, кој гласал за погубување на неговиот брат, [[Луј XVI]]. Првично изложено во [[Луксембуршки дворец|Луксембуршкиот дворец]], платното се вратило во [[Лувр]] во 1826 година по смртта на сликарот.<ref>{{Наведена книга|title=David, La politique et la Révolution|last=Antoine Schnapper|date=2013|publisher=Gallimard|location=Paris|page=260-261|language=Fr}}</ref> == Опис == Темата не го претставува [[грабнувањето на Сабињанките]] од страна на Римјаните, тема присутна кај [[Никола Пусен|Пусен]] или [[Џамболоња]] на пример, туку епизода, спомената од [[Плутарх]] и [[Тит Ливиј|Ливиј]], која се одвива три години подоцна кога Сабињанките ја запираат борбата меѓу Сабињаните предводени од [[Тит Татиј|Татиј]] и Римјаните предводени од [[Ромул и Рем|Ромул]]. [[Херсилија]], во средиштето на сликата со раширени раце, стои помеѓу нејзиниот сопруг Ромул од десно, препознатлив по неговиот тркалезен штит украсен со [[римска волчица]], и Татиј, таткото на Херсилија, од лево. Ромул, прикажан одзади, се спрема да го фрли своето копје кон Татиј, насликан свртен со лицето напред, кој се штити со својот штит. Покрај тоа, Давид става прилично мал број луѓе во преден план, додека заднината сугерира нејасни силуети и толпа војници.<ref name=":0"> {{Наведена книга|title=Lire la peinture, Dans l'intimité des œuvres|last=[[Nadeije Laneyrie-Dagen]]|publisher=Larousse|year=2019|isbn=978-2-03-596324-6|location=Paris}}. </ref> Композицијата е богата со подробности:<ref name=":0"> {{Наведена книга|title=Lire la peinture, Dans l'intimité des œuvres|last=[[Nadeije Laneyrie-Dagen]]|publisher=Larousse|year=2019|isbn=978-2-03-596324-6|location=Paris}}. </ref> * Во заднината на Татиј, коњанички офицер го запира движењето на сабињанските војници. * Жена зад Татиј го држи своето дете испружено пред копјата на Сабињаните, додека друга се држи за ногата на сабињанскиот водач (во антиката, допирањето на нечие колено значело молење), * Во средиштето, се чини дека жена набљудува група мали деца кои си играат и новороденче, додека една стара жена го кине својот фустан, а друга, зад нив, во црвен фустан, се чини дека брза од заднината на сликата. * Далеку лево, мали фигури ја продолжуваат борбата на [[Бедем|бедемите]] на Рим. * Затворајќи го десниот раб, еден слуга го врзува коњот, чиј јавач го става [[Меч|мечот]] во [[Корица|корицата]]. * Под копитата на коњите, трупот на мртов борец сведочи за насилството на борбата што започнала. <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|врска=Fichier:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|алт=Tatius|<center>Татиј</center> Податотека:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|врска=Fichier:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|алт=Hersilie (Aurore de Bellegarde, modèle)| [[Херсилија]] (Орор де Белгард, модел) <ref>{{Наведена книга|url=https://www.youtube.com/watch?v=9VIgY84sExA|title=Palettes, Jacques-Louis David, une révolution à l'antique|last=Alain Jaubert|date=1996|publisher=Palette Production, La Sept/Arte, musée du Louvre|language=fr}}</ref> Податотека:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|врска=Fichier:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|алт=Adèle de Bellegarde (Modèle)| Адел де Белгард (модел) Податотека:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|врска=Fichier:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|алт=Romulus|<center> Ромул</center> </gallery> == Модели == Две сестри му служеле како модели на [[Жак-Луј Давид|Давид]] за Сабињанките: Ликот на Херсилија е оној на Орор де Белегард (исто така репродуциран на француската [[поштенска марка]] позната како ''Сабињанката од Гандон''); онаа на жената што клекнува пред неа е онаа на најстарата од сестрите Белгард, Адел.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://roglo.eu/roglo?lang=fr&m=NG&n=Ad%C3%A9la%C3%AFde+Victoire+Noyel+de+Bellegarde&t=PN|title=Adélaïde Victoire Noyel de Bellegarde|accessdate=26/09/2025}}. </ref> == Вдахновение == Сликата сведочи за широка употреба на разновидни извори и документи од страна на Давид во осмислувањето на неговата тема, плод на бројни истражувања и проучувања вдахновени не само од антиката, туку и од италијанските [[Раноренесансно сликарство|ренесансни]] мајстори како што се [[Анибале Карачи|Карачи]] и [[Рафаело Санти|Рафаел]]. Еден од неговите албуми содржи неколку цртежи вдахновени од [[Гравура|гравури]] според овие уметници. Првиот извор, идентификуван од современиците, е медалјон на Фаустина репродуциран во том IV од ''Додатокот на книгата за антиката објаснета и претставена во фигури'' од [[Бернар де Монфокон]], кој ја прикажува епизодата.<ref>{{Harvnb|Schnapper|1989}}</ref> Најзначајната референца е ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|„Грабнувањето на Сабињанките“]]'' од [[Никола Пусен]], особено за верзијата од Лувр. Идејата за средишната група од двајца борци разделени со фигура со раширени раце веројатно била предложена, според Антоан Шнапер, од цртежот на [[Џон Флаксман]], гравиран од [[Томазо Пироли]], ''„Борбата за телото на Патрокле“,'' земен од илустрација на ''[[Илијада|„Илијадата“]]''. Фигурата на [[Ромул и Рем|Ромул,]] исто така, ја зема позата на Финеј како што е прикажано во ''„Персеј и Финеј“'' од [[Анибале Карачи]] ([[Палацо Фарнезе]]).<ref>{{Harvnb|Schnapper|1980}}</ref> Друг идентификуван извор е карикатура од Џејмс Гилреј од 1792 година, насловена како ''„Грев, смрт и ѓавол“'', каде што позите се речиси идентични со оние на Ромул и Херсилија.<ref>{{Harvnb|Lee|2002}}</ref> Шнапер идентификува други позајмици: заднината е земена од „''Мачеништвото на Свети Андреја“'' од [[Доменикино]] во [[Црква Сант Андреа Дела Вале|црквата Сант Андреа дела Вале]]. Глава на коњ нацртана од Давид, според натписот, е позајмена како модел на гравура од [[Агостино Венецијано]] за коњот што се свртува десно од сликата, и гравура од [[Марк-Антоан Рајмонди]] според ''„Масакрот на невините“ од Рафаел'', е модел на фигурата на жената свртена напред, сместена во средиштето на сликата, која ја покрива главата.<ref>{{Harvnb|Schnapper|1980}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150" caption="Неколку детали"> Податотека:Kupferstich_von_John_Flaxman_1793_zur_Ilias.jpg|врска=Fichier:Kupferstich_von_John_Flaxman_1793_zur_Ilias.jpg|алт=Illustration de John Flaxman gravé par Tommaso Piroli, Le Combat pour le corps de Patrocle, 1795.| Илустрација од [[Џон Флаксман|Џон Флаксман,]] гравирана од Томасо Пироли, ''„Борбата за телото на Патрокле“'', 1795 година. Податотека:Sin-Death-and-the-Devil-Gillray.jpeg|врска=Fichier:Sin-Death-and-the-Devil-Gillray.jpeg|алт=James Gillray 1792 Sin, Death, and the Devil un des modèles utilisés par David pour la composition des figures centrales du tableau.| [[Џејмс Гилреј]] 1792 ''Грев, смрт и ѓавол'' еден од моделите што ги користел Давид за композицијата на средишните фигури во сликата. Податотека:Sant'andrea_della_valle,_affreschi_del_domenichino_05.JPG|врска=Fichier:Sant'andrea_della_valle,_affreschi_del_domenichino_05.JPG|алт=le DominiquinMartyre de saint André église Sant'Andrea della Valle.| [[Доменикино]]<br /><br /><br /><br /> ''Мачеништво на Свети Андреј,'' [[Црква Сант Андреа Дела Вале|црквата Сант Андреа дела Вале]]. Податотека:Perseus_and_Phineas_-_Annibale_Carracci_and_Domenichino_-_1597_-_Farnese_Gallery,_Rome.jpg|врска=Fichier:Perseus_and_Phineas_-_Annibale_Carracci_and_Domenichino_-_1597_-_Farnese_Gallery,_Rome.jpg|алт=Annibale Carrache Persée et Phinnée, fresque du palais Farnèse.| [[Анибале Карачи]] ''Персеј и Финеус'', фреска во [[Дворец Фарнезе|палатата Фарнезе]]. </gallery> == Наводи == == Наводи == == Надворешни вески == [[Категорија:Слики во Лувр од француски уметници]] [[Категорија:Слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Википедија:Статии со нормативна контрола]] [[Категорија:Категории на Ризницата со месна врска иста како на Википодатоците]] el7x4zn2xmu6tvt4og8hg3nemeqdebf 5575032 5575016 2026-06-10T17:18:39Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка, дополнување 5575032 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file =The Intervention of the Sabine Women - David (Louvre INV 3691).jpg | caption = | painting_alignment = | image_size = 350px | title = Сабињанките | alt = | other_language_1 = Француски | other_title_1 = {{lang|fr|Les Sabines}} | other_language_2 = | other_title_2 = | artist = [[Жак-Луј Давид]] | year = {{start date|1799}} | medium = [[Маслено сликарство|Масло на платно]] | movement = [[Неокласицизам]] | height_metric = 385 | width_metric = 522 | length_metric = | height_imperial = | width_imperial = | length_imperial = | diameter_metric = | diameter_imperial = | dimensions = | metric_unit = cm<!--don't leave this parameter blank—either don't include it, or include the default cm. Not including it will default it to cm.--> | imperial_unit = in<!--don't leave this parameter blank—either don't include it, or include the default in. Not including it will default it to in.--> | city = [[Париз]] | museum = [[Лувр]] | coordinates = <!-- Only use for the exact coordinates of the artwork itself (and only where known) and not for the coordinates of the museum. Leave blank if coordinates are not known. --> | owner = }} '''''Сабињанките''''' (алтернативни наслови ''Интервенцијата на Сабињанките'', ''Сабињанките ја запираат борбата меѓу Римјаните и Сабињаните'') — слика од [[Жак-Луј Давид]] насликана помеѓу 1796 и 1799 година. Историска слика што припаѓа на [[Неокласицизам|неокласичкото]] движење, таа означува еволуција во стилот на Давид по првата половина од [[Француска револуција|Француската револуција]], која самиот ја опишал како „чист грчки“. == Историја == Делото е замислено додека [[Жак-Луј Давид|Давид]] бил затворен во [[Луксембуршки дворец|Луксембуршкиот дворец]] во 1795 година. Тој сè уште се двоумел дали да ја прикаже оваа тема или онаа на ''Хомер кој им ги рецитира своите стихови на Грците''. Конечно, тој одлучил да наслика платно на кое се претставени сабињанските жени кои интервенираат за да ги одвојат Римјаните од [[Сабињани|Сабињаните]], наменето како продолжение на сликата на [[Никола Пусен|Пусен]], ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|„Грабнувањето на Сабињанките“]]''. Сликата ја започна на почетокот на 1796 година и ја работел речиси четири години. На Давид му помагале Делафонтен, кој бил одговорен за документацијата, и [[Жан-Пјер Франк]], кој подоцна бил заменет од [[Жером-Мартен Ланглоа]], како и [[Жан Огист Доминик Енгр|Жан-Огист-Доминик Енгр]]. Кон крајот на 1799 година, тој ја изложил завршената слика во [[Лувр]] во поранешната сала за архитектура. И покрај фактот дека за посетата на изложбата се плаќала влезница, ''„Сабињанките“'' привлекле голем број посетители до 1805 година. По протерувањето на уметниците од [[Лувр]], вклучувајќи го и Давид, сликата завршила во поранешната црква на Колеџот де Клуни (Плоштад де ла Сорбона), која служела како негово студио. Во 1819 година, преку Жан Пјер Делае, адвокат и пријател на Давид, тој ги продал ''„Сабињанките“'' и нејзиното придружно дело'', Леонидас во Термопилите,'' на Кралските музеи за 100.000 [[Француски франк|франци]]. [[Луј XVIII]] не сакал да ги купи овие слики непосредно од Давид, кој гласал за погубување на неговиот брат, [[Луј XVI]]. Првично изложено во [[Луксембуршки дворец|Луксембуршкиот дворец]], платното се вратило во [[Лувр]] во 1826 година по смртта на сликарот.<ref>{{Наведена книга|title=David, La politique et la Révolution|last=Antoine Schnapper|date=2013|publisher=Gallimard|location=Paris|page=260-261|language=Fr}}</ref> == Опис == Темата не го претставува [[грабнувањето на Сабињанките]] од страна на Римјаните, тема присутна кај [[Никола Пусен|Пусен]] или [[Џамболоња]] на пример, туку епизода, спомената од [[Плутарх]] и [[Тит Ливиј|Ливиј]], која се одвива три години подоцна кога Сабињанките ја запираат борбата меѓу Сабињаните предводени од [[Тит Татиј|Татиј]] и Римјаните предводени од [[Ромул и Рем|Ромул]]. [[Херсилија]], во средиштето на сликата со раширени раце, стои помеѓу нејзиниот сопруг Ромул од десно, препознатлив по неговиот тркалезен штит украсен со [[римска волчица]], и Татиј, таткото на Херсилија, од лево. Ромул, прикажан одзади, се спрема да го фрли своето копје кон Татиј, насликан свртен со лицето напред, кој се штити со својот штит. Покрај тоа, Давид става прилично мал број луѓе во преден план, додека заднината сугерира нејасни силуети и толпа војници.<ref name=":0"> {{Наведена книга|title=Lire la peinture, Dans l'intimité des œuvres|last=Nadeije Laneyrie-Dagen|publisher=Larousse|year=2019|isbn=978-2-03-596324-6|location=Paris}}. </ref> Композицијата е богата со подробности:<ref name=":0"> {{Наведена книга|title=Lire la peinture, Dans l'intimité des œuvres|last=Nadeije Laneyrie-Dagen|publisher=Larousse|year=2019|isbn=978-2-03-596324-6|location=Paris}}. </ref> * Во заднината на Татиј, коњанички офицер го запира движењето на сабињанските војници. * Жена зад Татиј го држи своето дете испружено пред копјата на Сабињаните, додека друга се држи за ногата на сабињанскиот водач (во антиката, допирањето на нечие колено значело молење), * Во средиштето, се чини дека жена набљудува група мали деца кои си играат и новороденче, додека една стара жена го кине својот фустан, а друга, зад нив, во црвен фустан, се чини дека брза од заднината на сликата. * Далеку лево, мали фигури ја продолжуваат борбата на [[Бедем|бедемите]] на Рим. * Затворајќи го десниот раб, еден слуга го врзува коњот, чиј јавач го става [[Меч|мечот]] во [[Корица|корицата]]. * Под копитата на коњите, трупот на мртов борец сведочи за насилството на борбата што започнала. <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|врска=Fichier:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|алт=Tatius|<center>Татиј</center> Податотека:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|врска=Fichier:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|алт=Hersilie (Aurore de Bellegarde, modèle)| [[Херсилија]] (Орор де Белгард, модел) <ref>{{Наведена книга|url=https://www.youtube.com/watch?v=9VIgY84sExA|title=Palettes, Jacques-Louis David, une révolution à l'antique|last=Alain Jaubert|date=1996|publisher=Palette Production, La Sept/Arte, musée du Louvre|language=fr}}</ref> Податотека:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|врска=Fichier:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|алт=Adèle de Bellegarde (Modèle)| Адел де Белгард (модел) Податотека:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|врска=Fichier:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|алт=Romulus|<center> Ромул</center> </gallery> == Модели == Две сестри му служеле како модели на [[Жак-Луј Давид|Давид]] за Сабињанките: Ликот на Херсилија е оној на Орор де Белегард (исто така репродуциран на француската [[поштенска марка]] позната како ''Сабињанката од Гандон''); онаа на жената што клекнува пред неа е онаа на најстарата од сестрите Белгард, Адел.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://roglo.eu/roglo?lang=fr&m=NG&n=Ad%C3%A9la%C3%AFde+Victoire+Noyel+de+Bellegarde&t=PN|title=Adélaïde Victoire Noyel de Bellegarde|accessdate=26/09/2025}}. </ref> == Вдахновение == Сликата сведочи за широка употреба на разновидни извори и документи од страна на Давид во осмислувањето на неговата тема, плод на бројни истражувања и проучувања вдахновени не само од антиката, туку и од италијанските [[Раноренесансно сликарство|ренесансни]] мајстори како што се [[Анибале Карачи|Карачи]] и [[Рафаело Санти|Рафаел]]. Еден од неговите албуми содржи неколку цртежи вдахновени од [[Гравура|гравури]] според овие уметници. Првиот извор, идентификуван од современиците, е медалјон на Фаустина репродуциран во том IV од ''Додатокот на книгата за антиката објаснета и претставена во фигури'' од [[Бернар де Монфокон]], кој ја прикажува епизодата.<ref>{{Harvnb|Schnapper|1989}}</ref> Најзначајната референца е ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|„Грабнувањето на Сабињанките“]]'' од [[Никола Пусен]], особено за верзијата од Лувр. Идејата за средишната група од двајца борци разделени со фигура со раширени раце веројатно била предложена, според Антоан Шнапер, од цртежот на [[Џон Флаксман]], гравиран од [[Томазо Пироли]], ''„Борбата за телото на Патрокле“,'' земен од илустрација на ''[[Илијада|„Илијадата“]]''. Фигурата на [[Ромул и Рем|Ромул,]] исто така, ја зема позата на Финеј како што е прикажано во ''„Персеј и Финеј“'' од [[Анибале Карачи]] ([[Палацо Фарнезе]]).<ref>{{Harvnb|Schnapper|1980}}</ref> Друг идентификуван извор е карикатура од Џејмс Гилреј од 1792 година, насловена како ''„Грев, смрт и ѓавол“'', каде што позите се речиси идентични со оние на Ромул и Херсилија.<ref>{{Harvnb|Lee|2002}}</ref> Шнапер идентификува други позајмици: заднината е земена од „''Мачеништвото на Свети Андреја“'' од [[Доменикино]] во [[Црква Сант Андреа Дела Вале|црквата Сант Андреа дела Вале]]. Глава на коњ нацртана од Давид, според натписот, е позајмена како модел на гравура од [[Агостино Венецијано]] за коњот што се свртува десно од сликата, и гравура од [[Марк-Антоан Рајмонди]] според ''„Масакрот на невините“ од Рафаел'', е модел на фигурата на жената свртена напред, сместена во средиштето на сликата, која ја покрива главата.<ref>{{Harvnb|Schnapper|1980}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150" caption="Неколку детали"> Податотека:Kupferstich_von_John_Flaxman_1793_zur_Ilias.jpg|врска=Fichier:Kupferstich_von_John_Flaxman_1793_zur_Ilias.jpg|алт=Illustration de John Flaxman gravé par Tommaso Piroli, Le Combat pour le corps de Patrocle, 1795.| Илустрација од [[Џон Флаксман|Џон Флаксман,]] гравирана од Томасо Пироли, ''„Борбата за телото на Патрокле“'', 1795 година. Податотека:Sin-Death-and-the-Devil-Gillray.jpeg|врска=Fichier:Sin-Death-and-the-Devil-Gillray.jpeg|алт=James Gillray 1792 Sin, Death, and the Devil un des modèles utilisés par David pour la composition des figures centrales du tableau.| [[Џејмс Гилреј]] 1792 ''Грев, смрт и ѓавол'' еден од моделите што ги користел Давид за композицијата на средишните фигури во сликата. Податотека:Sant'andrea_della_valle,_affreschi_del_domenichino_05.JPG|врска=Fichier:Sant'andrea_della_valle,_affreschi_del_domenichino_05.JPG|алт=le DominiquinMartyre de saint André église Sant'Andrea della Valle.| [[Доменикино]]<br />''Мачеништво на Свети Андреј,'' [[Црква Сант Андреа Дела Вале|црквата Сант Андреа дела Вале]]. Податотека:Perseus_and_Phineas_-_Annibale_Carracci_and_Domenichino_-_1597_-_Farnese_Gallery,_Rome.jpg|врска=Fichier:Perseus_and_Phineas_-_Annibale_Carracci_and_Domenichino_-_1597_-_Farnese_Gallery,_Rome.jpg|алт=Annibale Carrache Persée et Phinnée, fresque du palais Farnèse.| [[Анибале Карачи]] ''Персеј и Финеус'', фреска во [[Дворец Фарнезе|палатата Фарнезе]]. </gallery> == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{refbegin|width=30em}} * {{cite book |last=Bordes |first=Phillipe|year=2022| title=Jacques-Louis David: Radical Draftsman| publisher=Yale University Press| place=New Haven| isbn=9781588397461}} * {{cite book |last=Bordes |first=Phillipe|year=2005 |title=Jacques-Louis David: Empire to Exile |publisher=Yale University Press |place=New Haven |isbn=9780300104479}} * {{cite wikisource |last=Daudet |first=Ernest |year=1903|title=Les Dames de Bellegarde: Mœurs des temps de la Révolution: I: Autour du Château des Marches|journal=Revue des Deux Mondes |type=journal |series=5 |volume=17 |wslink=Les Dames de Bellegarde - Mœurs des temps de la Révolution/01|wslanguage=fr |pages=570–603}} * {{citation|last=David|first=Jacques-Louis|title=Le tableau des Sabines, exposé publiquement au Palais national des sciences et des arts|url=https://books.google.com/books?id=ab89AAAAcAAJ|access-date=12 December 2016|year=1800|publisher=Pierre Didot|location=Paris|language=fr}} * {{cite book|last=de Villars|first=Miette|year=1850|title=Mémoires de David: Peintre et Député à La Convention| language=fr| place=Paris}} * {{cite book|last=Delécluze |first=Étienne-Jean |author-link=| year=1855| title=Louis David: Son École et Son Temps| language=fr| place=Paris |publisher=Bonaventure and Ducessois}} * {{cite book|last=Gibbons|first=Stanley|year=2012|title=Stamps of the World|publisher=Stanley Gibbons |isbn=9780852598382}} * {{cite thesis| last=Gover| first=Louise Juliet |year=1999| title='Invisibles et presentes par-tout': Re-viewing Women from the Ancient Past in Late Eighteenth-Century French Art| type=Ph.D.| publisher=University College London |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10123338/1/Govier_10123338_thesis.pdf |access-date=2023-02-12 |archive-date=2023-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212214405/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10123338/1/Govier_10123338_thesis.pdf}} * {{cite journal|last=Grimaldo Grigsby|first=Darcy| year=1998| title= Nudity {{lang|fr|à la grecque}} in 1799| journal=The Art Bulletin |volume=80 |number=2| pages=311–335| jstor=3051235}} * {{cite book |last1=Gueniffey |first1=Patrice |title=Bonaparte |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674368354 |language=en|url=https://books.google.com/books?id=J9noCAAAQBAJ&q=Tallien}} * {{cite journal|last=Halliday|first=Tony|year=2006|title=The Trouble with Tatius| journal=Oxford Art Journal |volume=29| number=2| pages=197–211|doi=10.1093/oxartj/kcl002 | jstor=3841012}} * {{cite book|last=Johnson| first=Dorothy| year=2006| chapter=David and Napoleonic Painting| title=Jacques-Louis David: New Perspectives| editor-last=Johnson| editor-first=Dorothy| publisher=University of Delaware Press| place=Newark| isbn=9780874139303|pages=131–143}} * {{cite thesis| last=Kraus| first=Heidi| year=2010| title=David, architecture, and the dichotomy of art| publisher=University of Iowa| type=Ph.D|url=https://www.academia.edu/73889464|access-date=2023-02-16}} * {{cite book|last=Lajer-Burcharth| first=Ewa |author-link=|year=1999| title=Necklines: The Art of Jacques-Louis David After the Terror| publisher=Yale University Press| place=New Haven |isbn=9780300074215}} * {{cite book| last=Muther |first=Richard |year=1895| author-link=|title=The History of Modern Painting |volume=1 |place=London |publisher=Henry and Co.}} * {{cite book| last = Roberts |year=1992| first = Warren | title = Jacques-Louis David, Revolutionary Artist: Art, Politics, and the French Revolution| publisher= The University of North Carolina Press |place=Chapel Hill |isbn = 0807843504}} {{refend}} == Надворешни врски == {{рвр|}} * [http://smarthistory.khanacademy.org/davids-the-intervention-of-the-sabine-women.html David – ''The Sabine Women''] A video discussion about the painting from Smarthistory, Khan Academy. * https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010065426 {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Слики во Лувр од француски уметници]] [[Категорија:Слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Категории на Ризницата со месна врска иста како на Википодатоците]] o9r93x0f4bqulsh0tb6ob1vvf4sbgzb 5575040 5575032 2026-06-10T17:27:54Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Уметнички слики од 1799 година]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5575040 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file =The Intervention of the Sabine Women - David (Louvre INV 3691).jpg | caption = | painting_alignment = | image_size = 350px | title = Сабињанките | alt = | other_language_1 = Француски | other_title_1 = {{lang|fr|Les Sabines}} | other_language_2 = | other_title_2 = | artist = [[Жак-Луј Давид]] | year = {{start date|1799}} | medium = [[Маслено сликарство|Масло на платно]] | movement = [[Неокласицизам]] | height_metric = 385 | width_metric = 522 | length_metric = | height_imperial = | width_imperial = | length_imperial = | diameter_metric = | diameter_imperial = | dimensions = | metric_unit = cm<!--don't leave this parameter blank—either don't include it, or include the default cm. Not including it will default it to cm.--> | imperial_unit = in<!--don't leave this parameter blank—either don't include it, or include the default in. Not including it will default it to in.--> | city = [[Париз]] | museum = [[Лувр]] | coordinates = <!-- Only use for the exact coordinates of the artwork itself (and only where known) and not for the coordinates of the museum. Leave blank if coordinates are not known. --> | owner = }} '''''Сабињанките''''' (алтернативни наслови ''Интервенцијата на Сабињанките'', ''Сабињанките ја запираат борбата меѓу Римјаните и Сабињаните'') — слика од [[Жак-Луј Давид]] насликана помеѓу 1796 и 1799 година. Историска слика што припаѓа на [[Неокласицизам|неокласичкото]] движење, таа означува еволуција во стилот на Давид по првата половина од [[Француска револуција|Француската револуција]], која самиот ја опишал како „чист грчки“. == Историја == Делото е замислено додека [[Жак-Луј Давид|Давид]] бил затворен во [[Луксембуршки дворец|Луксембуршкиот дворец]] во 1795 година. Тој сè уште се двоумел дали да ја прикаже оваа тема или онаа на ''Хомер кој им ги рецитира своите стихови на Грците''. Конечно, тој одлучил да наслика платно на кое се претставени сабињанските жени кои интервенираат за да ги одвојат Римјаните од [[Сабињани|Сабињаните]], наменето како продолжение на сликата на [[Никола Пусен|Пусен]], ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|„Грабнувањето на Сабињанките“]]''. Сликата ја започна на почетокот на 1796 година и ја работел речиси четири години. На Давид му помагале Делафонтен, кој бил одговорен за документацијата, и [[Жан-Пјер Франк]], кој подоцна бил заменет од [[Жером-Мартен Ланглоа]], како и [[Жан Огист Доминик Енгр|Жан-Огист-Доминик Енгр]]. Кон крајот на 1799 година, тој ја изложил завршената слика во [[Лувр]] во поранешната сала за архитектура. И покрај фактот дека за посетата на изложбата се плаќала влезница, ''„Сабињанките“'' привлекле голем број посетители до 1805 година. По протерувањето на уметниците од [[Лувр]], вклучувајќи го и Давид, сликата завршила во поранешната црква на Колеџот де Клуни (Плоштад де ла Сорбона), која служела како негово студио. Во 1819 година, преку Жан Пјер Делае, адвокат и пријател на Давид, тој ги продал ''„Сабињанките“'' и нејзиното придружно дело'', Леонидас во Термопилите,'' на Кралските музеи за 100.000 [[Француски франк|франци]]. [[Луј XVIII]] не сакал да ги купи овие слики непосредно од Давид, кој гласал за погубување на неговиот брат, [[Луј XVI]]. Првично изложено во [[Луксембуршки дворец|Луксембуршкиот дворец]], платното се вратило во [[Лувр]] во 1826 година по смртта на сликарот.<ref>{{Наведена книга|title=David, La politique et la Révolution|last=Antoine Schnapper|date=2013|publisher=Gallimard|location=Paris|page=260-261|language=Fr}}</ref> == Опис == Темата не го претставува [[грабнувањето на Сабињанките]] од страна на Римјаните, тема присутна кај [[Никола Пусен|Пусен]] или [[Џамболоња]] на пример, туку епизода, спомената од [[Плутарх]] и [[Тит Ливиј|Ливиј]], која се одвива три години подоцна кога Сабињанките ја запираат борбата меѓу Сабињаните предводени од [[Тит Татиј|Татиј]] и Римјаните предводени од [[Ромул и Рем|Ромул]]. [[Херсилија]], во средиштето на сликата со раширени раце, стои помеѓу нејзиниот сопруг Ромул од десно, препознатлив по неговиот тркалезен штит украсен со [[римска волчица]], и Татиј, таткото на Херсилија, од лево. Ромул, прикажан одзади, се спрема да го фрли своето копје кон Татиј, насликан свртен со лицето напред, кој се штити со својот штит. Покрај тоа, Давид става прилично мал број луѓе во преден план, додека заднината сугерира нејасни силуети и толпа војници.<ref name=":0"> {{Наведена книга|title=Lire la peinture, Dans l'intimité des œuvres|last=Nadeije Laneyrie-Dagen|publisher=Larousse|year=2019|isbn=978-2-03-596324-6|location=Paris}}. </ref> Композицијата е богата со подробности:<ref name=":0"> {{Наведена книга|title=Lire la peinture, Dans l'intimité des œuvres|last=Nadeije Laneyrie-Dagen|publisher=Larousse|year=2019|isbn=978-2-03-596324-6|location=Paris}}. </ref> * Во заднината на Татиј, коњанички офицер го запира движењето на сабињанските војници. * Жена зад Татиј го држи своето дете испружено пред копјата на Сабињаните, додека друга се држи за ногата на сабињанскиот водач (во антиката, допирањето на нечие колено значело молење), * Во средиштето, се чини дека жена набљудува група мали деца кои си играат и новороденче, додека една стара жена го кине својот фустан, а друга, зад нив, во црвен фустан, се чини дека брза од заднината на сликата. * Далеку лево, мали фигури ја продолжуваат борбата на [[Бедем|бедемите]] на Рим. * Затворајќи го десниот раб, еден слуга го врзува коњот, чиј јавач го става [[Меч|мечот]] во [[Корица|корицата]]. * Под копитата на коњите, трупот на мртов борец сведочи за насилството на борбата што започнала. <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|врска=Fichier:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|алт=Tatius|<center>Татиј</center> Податотека:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|врска=Fichier:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|алт=Hersilie (Aurore de Bellegarde, modèle)| [[Херсилија]] (Орор де Белгард, модел) <ref>{{Наведена книга|url=https://www.youtube.com/watch?v=9VIgY84sExA|title=Palettes, Jacques-Louis David, une révolution à l'antique|last=Alain Jaubert|date=1996|publisher=Palette Production, La Sept/Arte, musée du Louvre|language=fr}}</ref> Податотека:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|врска=Fichier:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|алт=Adèle de Bellegarde (Modèle)| Адел де Белгард (модел) Податотека:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|врска=Fichier:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|алт=Romulus|<center> Ромул</center> </gallery> == Модели == Две сестри му служеле како модели на [[Жак-Луј Давид|Давид]] за Сабињанките: Ликот на Херсилија е оној на Орор де Белегард (исто така репродуциран на француската [[поштенска марка]] позната како ''Сабињанката од Гандон''); онаа на жената што клекнува пред неа е онаа на најстарата од сестрите Белгард, Адел.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://roglo.eu/roglo?lang=fr&m=NG&n=Ad%C3%A9la%C3%AFde+Victoire+Noyel+de+Bellegarde&t=PN|title=Adélaïde Victoire Noyel de Bellegarde|accessdate=26/09/2025}}. </ref> == Вдахновение == Сликата сведочи за широка употреба на разновидни извори и документи од страна на Давид во осмислувањето на неговата тема, плод на бројни истражувања и проучувања вдахновени не само од антиката, туку и од италијанските [[Раноренесансно сликарство|ренесансни]] мајстори како што се [[Анибале Карачи|Карачи]] и [[Рафаело Санти|Рафаел]]. Еден од неговите албуми содржи неколку цртежи вдахновени од [[Гравура|гравури]] според овие уметници. Првиот извор, идентификуван од современиците, е медалјон на Фаустина репродуциран во том IV од ''Додатокот на книгата за антиката објаснета и претставена во фигури'' од [[Бернар де Монфокон]], кој ја прикажува епизодата.<ref>{{Harvnb|Schnapper|1989}}</ref> Најзначајната референца е ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|„Грабнувањето на Сабињанките“]]'' од [[Никола Пусен]], особено за верзијата од Лувр. Идејата за средишната група од двајца борци разделени со фигура со раширени раце веројатно била предложена, според Антоан Шнапер, од цртежот на [[Џон Флаксман]], гравиран од [[Томазо Пироли]], ''„Борбата за телото на Патрокле“,'' земен од илустрација на ''[[Илијада|„Илијадата“]]''. Фигурата на [[Ромул и Рем|Ромул,]] исто така, ја зема позата на Финеј како што е прикажано во ''„Персеј и Финеј“'' од [[Анибале Карачи]] ([[Палацо Фарнезе]]).<ref>{{Harvnb|Schnapper|1980}}</ref> Друг идентификуван извор е карикатура од Џејмс Гилреј од 1792 година, насловена како ''„Грев, смрт и ѓавол“'', каде што позите се речиси идентични со оние на Ромул и Херсилија.<ref>{{Harvnb|Lee|2002}}</ref> Шнапер идентификува други позајмици: заднината е земена од „''Мачеништвото на Свети Андреја“'' од [[Доменикино]] во [[Црква Сант Андреа Дела Вале|црквата Сант Андреа дела Вале]]. Глава на коњ нацртана од Давид, според натписот, е позајмена како модел на гравура од [[Агостино Венецијано]] за коњот што се свртува десно од сликата, и гравура од [[Марк-Антоан Рајмонди]] според ''„Масакрот на невините“ од Рафаел'', е модел на фигурата на жената свртена напред, сместена во средиштето на сликата, која ја покрива главата.<ref>{{Harvnb|Schnapper|1980}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150" caption="Неколку детали"> Податотека:Kupferstich_von_John_Flaxman_1793_zur_Ilias.jpg|врска=Fichier:Kupferstich_von_John_Flaxman_1793_zur_Ilias.jpg|алт=Illustration de John Flaxman gravé par Tommaso Piroli, Le Combat pour le corps de Patrocle, 1795.| Илустрација од [[Џон Флаксман|Џон Флаксман,]] гравирана од Томасо Пироли, ''„Борбата за телото на Патрокле“'', 1795 година. Податотека:Sin-Death-and-the-Devil-Gillray.jpeg|врска=Fichier:Sin-Death-and-the-Devil-Gillray.jpeg|алт=James Gillray 1792 Sin, Death, and the Devil un des modèles utilisés par David pour la composition des figures centrales du tableau.| [[Џејмс Гилреј]] 1792 ''Грев, смрт и ѓавол'' еден од моделите што ги користел Давид за композицијата на средишните фигури во сликата. Податотека:Sant'andrea_della_valle,_affreschi_del_domenichino_05.JPG|врска=Fichier:Sant'andrea_della_valle,_affreschi_del_domenichino_05.JPG|алт=le DominiquinMartyre de saint André église Sant'Andrea della Valle.| [[Доменикино]]<br />''Мачеништво на Свети Андреј,'' [[Црква Сант Андреа Дела Вале|црквата Сант Андреа дела Вале]]. Податотека:Perseus_and_Phineas_-_Annibale_Carracci_and_Domenichino_-_1597_-_Farnese_Gallery,_Rome.jpg|врска=Fichier:Perseus_and_Phineas_-_Annibale_Carracci_and_Domenichino_-_1597_-_Farnese_Gallery,_Rome.jpg|алт=Annibale Carrache Persée et Phinnée, fresque du palais Farnèse.| [[Анибале Карачи]] ''Персеј и Финеус'', фреска во [[Дворец Фарнезе|палатата Фарнезе]]. </gallery> == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{refbegin|width=30em}} * {{cite book |last=Bordes |first=Phillipe|year=2022| title=Jacques-Louis David: Radical Draftsman| publisher=Yale University Press| place=New Haven| isbn=9781588397461}} * {{cite book |last=Bordes |first=Phillipe|year=2005 |title=Jacques-Louis David: Empire to Exile |publisher=Yale University Press |place=New Haven |isbn=9780300104479}} * {{cite wikisource |last=Daudet |first=Ernest |year=1903|title=Les Dames de Bellegarde: Mœurs des temps de la Révolution: I: Autour du Château des Marches|journal=Revue des Deux Mondes |type=journal |series=5 |volume=17 |wslink=Les Dames de Bellegarde - Mœurs des temps de la Révolution/01|wslanguage=fr |pages=570–603}} * {{citation|last=David|first=Jacques-Louis|title=Le tableau des Sabines, exposé publiquement au Palais national des sciences et des arts|url=https://books.google.com/books?id=ab89AAAAcAAJ|access-date=12 December 2016|year=1800|publisher=Pierre Didot|location=Paris|language=fr}} * {{cite book|last=de Villars|first=Miette|year=1850|title=Mémoires de David: Peintre et Député à La Convention| language=fr| place=Paris}} * {{cite book|last=Delécluze |first=Étienne-Jean |author-link=| year=1855| title=Louis David: Son École et Son Temps| language=fr| place=Paris |publisher=Bonaventure and Ducessois}} * {{cite book|last=Gibbons|first=Stanley|year=2012|title=Stamps of the World|publisher=Stanley Gibbons |isbn=9780852598382}} * {{cite thesis| last=Gover| first=Louise Juliet |year=1999| title='Invisibles et presentes par-tout': Re-viewing Women from the Ancient Past in Late Eighteenth-Century French Art| type=Ph.D.| publisher=University College London |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10123338/1/Govier_10123338_thesis.pdf |access-date=2023-02-12 |archive-date=2023-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212214405/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10123338/1/Govier_10123338_thesis.pdf}} * {{cite journal|last=Grimaldo Grigsby|first=Darcy| year=1998| title= Nudity {{lang|fr|à la grecque}} in 1799| journal=The Art Bulletin |volume=80 |number=2| pages=311–335| jstor=3051235}} * {{cite book |last1=Gueniffey |first1=Patrice |title=Bonaparte |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674368354 |language=en|url=https://books.google.com/books?id=J9noCAAAQBAJ&q=Tallien}} * {{cite journal|last=Halliday|first=Tony|year=2006|title=The Trouble with Tatius| journal=Oxford Art Journal |volume=29| number=2| pages=197–211|doi=10.1093/oxartj/kcl002 | jstor=3841012}} * {{cite book|last=Johnson| first=Dorothy| year=2006| chapter=David and Napoleonic Painting| title=Jacques-Louis David: New Perspectives| editor-last=Johnson| editor-first=Dorothy| publisher=University of Delaware Press| place=Newark| isbn=9780874139303|pages=131–143}} * {{cite thesis| last=Kraus| first=Heidi| year=2010| title=David, architecture, and the dichotomy of art| publisher=University of Iowa| type=Ph.D|url=https://www.academia.edu/73889464|access-date=2023-02-16}} * {{cite book|last=Lajer-Burcharth| first=Ewa |author-link=|year=1999| title=Necklines: The Art of Jacques-Louis David After the Terror| publisher=Yale University Press| place=New Haven |isbn=9780300074215}} * {{cite book| last=Muther |first=Richard |year=1895| author-link=|title=The History of Modern Painting |volume=1 |place=London |publisher=Henry and Co.}} * {{cite book| last = Roberts |year=1992| first = Warren | title = Jacques-Louis David, Revolutionary Artist: Art, Politics, and the French Revolution| publisher= The University of North Carolina Press |place=Chapel Hill |isbn = 0807843504}} {{refend}} == Надворешни врски == {{рвр|}} * [http://smarthistory.khanacademy.org/davids-the-intervention-of-the-sabine-women.html David – ''The Sabine Women''] A video discussion about the painting from Smarthistory, Khan Academy. * https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010065426 {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Слики во Лувр од француски уметници]] [[Категорија:Слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Категории на Ризницата со месна врска иста како на Википодатоците]] [[Категорија:Уметнички слики од 1799 година]] hyvo9qfw1it4el1krndcy2d8jf6zjui 5575041 5575040 2026-06-10T17:29:10Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Уметнички слики од 1799 година]]; додадена [[Категорија:Уметнички слики од 1790-тите]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5575041 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file =The Intervention of the Sabine Women - David (Louvre INV 3691).jpg | caption = | painting_alignment = | image_size = 350px | title = Сабињанките | alt = | other_language_1 = Француски | other_title_1 = {{lang|fr|Les Sabines}} | other_language_2 = | other_title_2 = | artist = [[Жак-Луј Давид]] | year = {{start date|1799}} | medium = [[Маслено сликарство|Масло на платно]] | movement = [[Неокласицизам]] | height_metric = 385 | width_metric = 522 | length_metric = | height_imperial = | width_imperial = | length_imperial = | diameter_metric = | diameter_imperial = | dimensions = | metric_unit = cm<!--don't leave this parameter blank—either don't include it, or include the default cm. Not including it will default it to cm.--> | imperial_unit = in<!--don't leave this parameter blank—either don't include it, or include the default in. Not including it will default it to in.--> | city = [[Париз]] | museum = [[Лувр]] | coordinates = <!-- Only use for the exact coordinates of the artwork itself (and only where known) and not for the coordinates of the museum. Leave blank if coordinates are not known. --> | owner = }} '''''Сабињанките''''' (алтернативни наслови ''Интервенцијата на Сабињанките'', ''Сабињанките ја запираат борбата меѓу Римјаните и Сабињаните'') — слика од [[Жак-Луј Давид]] насликана помеѓу 1796 и 1799 година. Историска слика што припаѓа на [[Неокласицизам|неокласичкото]] движење, таа означува еволуција во стилот на Давид по првата половина од [[Француска револуција|Француската револуција]], која самиот ја опишал како „чист грчки“. == Историја == Делото е замислено додека [[Жак-Луј Давид|Давид]] бил затворен во [[Луксембуршки дворец|Луксембуршкиот дворец]] во 1795 година. Тој сè уште се двоумел дали да ја прикаже оваа тема или онаа на ''Хомер кој им ги рецитира своите стихови на Грците''. Конечно, тој одлучил да наслика платно на кое се претставени сабињанските жени кои интервенираат за да ги одвојат Римјаните од [[Сабињани|Сабињаните]], наменето како продолжение на сликата на [[Никола Пусен|Пусен]], ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|„Грабнувањето на Сабињанките“]]''. Сликата ја започна на почетокот на 1796 година и ја работел речиси четири години. На Давид му помагале Делафонтен, кој бил одговорен за документацијата, и [[Жан-Пјер Франк]], кој подоцна бил заменет од [[Жером-Мартен Ланглоа]], како и [[Жан Огист Доминик Енгр|Жан-Огист-Доминик Енгр]]. Кон крајот на 1799 година, тој ја изложил завршената слика во [[Лувр]] во поранешната сала за архитектура. И покрај фактот дека за посетата на изложбата се плаќала влезница, ''„Сабињанките“'' привлекле голем број посетители до 1805 година. По протерувањето на уметниците од [[Лувр]], вклучувајќи го и Давид, сликата завршила во поранешната црква на Колеџот де Клуни (Плоштад де ла Сорбона), која служела како негово студио. Во 1819 година, преку Жан Пјер Делае, адвокат и пријател на Давид, тој ги продал ''„Сабињанките“'' и нејзиното придружно дело'', Леонидас во Термопилите,'' на Кралските музеи за 100.000 [[Француски франк|франци]]. [[Луј XVIII]] не сакал да ги купи овие слики непосредно од Давид, кој гласал за погубување на неговиот брат, [[Луј XVI]]. Првично изложено во [[Луксембуршки дворец|Луксембуршкиот дворец]], платното се вратило во [[Лувр]] во 1826 година по смртта на сликарот.<ref>{{Наведена книга|title=David, La politique et la Révolution|last=Antoine Schnapper|date=2013|publisher=Gallimard|location=Paris|page=260-261|language=Fr}}</ref> == Опис == Темата не го претставува [[грабнувањето на Сабињанките]] од страна на Римјаните, тема присутна кај [[Никола Пусен|Пусен]] или [[Џамболоња]] на пример, туку епизода, спомената од [[Плутарх]] и [[Тит Ливиј|Ливиј]], која се одвива три години подоцна кога Сабињанките ја запираат борбата меѓу Сабињаните предводени од [[Тит Татиј|Татиј]] и Римјаните предводени од [[Ромул и Рем|Ромул]]. [[Херсилија]], во средиштето на сликата со раширени раце, стои помеѓу нејзиниот сопруг Ромул од десно, препознатлив по неговиот тркалезен штит украсен со [[римска волчица]], и Татиј, таткото на Херсилија, од лево. Ромул, прикажан одзади, се спрема да го фрли своето копје кон Татиј, насликан свртен со лицето напред, кој се штити со својот штит. Покрај тоа, Давид става прилично мал број луѓе во преден план, додека заднината сугерира нејасни силуети и толпа војници.<ref name=":0"> {{Наведена книга|title=Lire la peinture, Dans l'intimité des œuvres|last=Nadeije Laneyrie-Dagen|publisher=Larousse|year=2019|isbn=978-2-03-596324-6|location=Paris}}. </ref> Композицијата е богата со подробности:<ref name=":0"> {{Наведена книга|title=Lire la peinture, Dans l'intimité des œuvres|last=Nadeije Laneyrie-Dagen|publisher=Larousse|year=2019|isbn=978-2-03-596324-6|location=Paris}}. </ref> * Во заднината на Татиј, коњанички офицер го запира движењето на сабињанските војници. * Жена зад Татиј го држи своето дете испружено пред копјата на Сабињаните, додека друга се држи за ногата на сабињанскиот водач (во антиката, допирањето на нечие колено значело молење), * Во средиштето, се чини дека жена набљудува група мали деца кои си играат и новороденче, додека една стара жена го кине својот фустан, а друга, зад нив, во црвен фустан, се чини дека брза од заднината на сликата. * Далеку лево, мали фигури ја продолжуваат борбата на [[Бедем|бедемите]] на Рим. * Затворајќи го десниот раб, еден слуга го врзува коњот, чиј јавач го става [[Меч|мечот]] во [[Корица|корицата]]. * Под копитата на коњите, трупот на мртов борец сведочи за насилството на борбата што започнала. <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|врска=Fichier:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|алт=Tatius|<center>Татиј</center> Податотека:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|врска=Fichier:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|алт=Hersilie (Aurore de Bellegarde, modèle)| [[Херсилија]] (Орор де Белгард, модел) <ref>{{Наведена книга|url=https://www.youtube.com/watch?v=9VIgY84sExA|title=Palettes, Jacques-Louis David, une révolution à l'antique|last=Alain Jaubert|date=1996|publisher=Palette Production, La Sept/Arte, musée du Louvre|language=fr}}</ref> Податотека:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|врска=Fichier:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|алт=Adèle de Bellegarde (Modèle)| Адел де Белгард (модел) Податотека:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|врска=Fichier:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|алт=Romulus|<center> Ромул</center> </gallery> == Модели == Две сестри му служеле како модели на [[Жак-Луј Давид|Давид]] за Сабињанките: Ликот на Херсилија е оној на Орор де Белегард (исто така репродуциран на француската [[поштенска марка]] позната како ''Сабињанката од Гандон''); онаа на жената што клекнува пред неа е онаа на најстарата од сестрите Белгард, Адел.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://roglo.eu/roglo?lang=fr&m=NG&n=Ad%C3%A9la%C3%AFde+Victoire+Noyel+de+Bellegarde&t=PN|title=Adélaïde Victoire Noyel de Bellegarde|accessdate=26/09/2025}}. </ref> == Вдахновение == Сликата сведочи за широка употреба на разновидни извори и документи од страна на Давид во осмислувањето на неговата тема, плод на бројни истражувања и проучувања вдахновени не само од антиката, туку и од италијанските [[Раноренесансно сликарство|ренесансни]] мајстори како што се [[Анибале Карачи|Карачи]] и [[Рафаело Санти|Рафаел]]. Еден од неговите албуми содржи неколку цртежи вдахновени од [[Гравура|гравури]] според овие уметници. Првиот извор, идентификуван од современиците, е медалјон на Фаустина репродуциран во том IV од ''Додатокот на книгата за антиката објаснета и претставена во фигури'' од [[Бернар де Монфокон]], кој ја прикажува епизодата.<ref>{{Harvnb|Schnapper|1989}}</ref> Најзначајната референца е ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|„Грабнувањето на Сабињанките“]]'' од [[Никола Пусен]], особено за верзијата од Лувр. Идејата за средишната група од двајца борци разделени со фигура со раширени раце веројатно била предложена, според Антоан Шнапер, од цртежот на [[Џон Флаксман]], гравиран од [[Томазо Пироли]], ''„Борбата за телото на Патрокле“,'' земен од илустрација на ''[[Илијада|„Илијадата“]]''. Фигурата на [[Ромул и Рем|Ромул,]] исто така, ја зема позата на Финеј како што е прикажано во ''„Персеј и Финеј“'' од [[Анибале Карачи]] ([[Палацо Фарнезе]]).<ref>{{Harvnb|Schnapper|1980}}</ref> Друг идентификуван извор е карикатура од Џејмс Гилреј од 1792 година, насловена како ''„Грев, смрт и ѓавол“'', каде што позите се речиси идентични со оние на Ромул и Херсилија.<ref>{{Harvnb|Lee|2002}}</ref> Шнапер идентификува други позајмици: заднината е земена од „''Мачеништвото на Свети Андреја“'' од [[Доменикино]] во [[Црква Сант Андреа Дела Вале|црквата Сант Андреа дела Вале]]. Глава на коњ нацртана од Давид, според натписот, е позајмена како модел на гравура од [[Агостино Венецијано]] за коњот што се свртува десно од сликата, и гравура од [[Марк-Антоан Рајмонди]] според ''„Масакрот на невините“ од Рафаел'', е модел на фигурата на жената свртена напред, сместена во средиштето на сликата, која ја покрива главата.<ref>{{Harvnb|Schnapper|1980}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150" caption="Неколку детали"> Податотека:Kupferstich_von_John_Flaxman_1793_zur_Ilias.jpg|врска=Fichier:Kupferstich_von_John_Flaxman_1793_zur_Ilias.jpg|алт=Illustration de John Flaxman gravé par Tommaso Piroli, Le Combat pour le corps de Patrocle, 1795.| Илустрација од [[Џон Флаксман|Џон Флаксман,]] гравирана од Томасо Пироли, ''„Борбата за телото на Патрокле“'', 1795 година. Податотека:Sin-Death-and-the-Devil-Gillray.jpeg|врска=Fichier:Sin-Death-and-the-Devil-Gillray.jpeg|алт=James Gillray 1792 Sin, Death, and the Devil un des modèles utilisés par David pour la composition des figures centrales du tableau.| [[Џејмс Гилреј]] 1792 ''Грев, смрт и ѓавол'' еден од моделите што ги користел Давид за композицијата на средишните фигури во сликата. Податотека:Sant'andrea_della_valle,_affreschi_del_domenichino_05.JPG|врска=Fichier:Sant'andrea_della_valle,_affreschi_del_domenichino_05.JPG|алт=le DominiquinMartyre de saint André église Sant'Andrea della Valle.| [[Доменикино]]<br />''Мачеништво на Свети Андреј,'' [[Црква Сант Андреа Дела Вале|црквата Сант Андреа дела Вале]]. Податотека:Perseus_and_Phineas_-_Annibale_Carracci_and_Domenichino_-_1597_-_Farnese_Gallery,_Rome.jpg|врска=Fichier:Perseus_and_Phineas_-_Annibale_Carracci_and_Domenichino_-_1597_-_Farnese_Gallery,_Rome.jpg|алт=Annibale Carrache Persée et Phinnée, fresque du palais Farnèse.| [[Анибале Карачи]] ''Персеј и Финеус'', фреска во [[Дворец Фарнезе|палатата Фарнезе]]. </gallery> == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{refbegin|width=30em}} * {{cite book |last=Bordes |first=Phillipe|year=2022| title=Jacques-Louis David: Radical Draftsman| publisher=Yale University Press| place=New Haven| isbn=9781588397461}} * {{cite book |last=Bordes |first=Phillipe|year=2005 |title=Jacques-Louis David: Empire to Exile |publisher=Yale University Press |place=New Haven |isbn=9780300104479}} * {{cite wikisource |last=Daudet |first=Ernest |year=1903|title=Les Dames de Bellegarde: Mœurs des temps de la Révolution: I: Autour du Château des Marches|journal=Revue des Deux Mondes |type=journal |series=5 |volume=17 |wslink=Les Dames de Bellegarde - Mœurs des temps de la Révolution/01|wslanguage=fr |pages=570–603}} * {{citation|last=David|first=Jacques-Louis|title=Le tableau des Sabines, exposé publiquement au Palais national des sciences et des arts|url=https://books.google.com/books?id=ab89AAAAcAAJ|access-date=12 December 2016|year=1800|publisher=Pierre Didot|location=Paris|language=fr}} * {{cite book|last=de Villars|first=Miette|year=1850|title=Mémoires de David: Peintre et Député à La Convention| language=fr| place=Paris}} * {{cite book|last=Delécluze |first=Étienne-Jean |author-link=| year=1855| title=Louis David: Son École et Son Temps| language=fr| place=Paris |publisher=Bonaventure and Ducessois}} * {{cite book|last=Gibbons|first=Stanley|year=2012|title=Stamps of the World|publisher=Stanley Gibbons |isbn=9780852598382}} * {{cite thesis| last=Gover| first=Louise Juliet |year=1999| title='Invisibles et presentes par-tout': Re-viewing Women from the Ancient Past in Late Eighteenth-Century French Art| type=Ph.D.| publisher=University College London |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10123338/1/Govier_10123338_thesis.pdf |access-date=2023-02-12 |archive-date=2023-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212214405/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10123338/1/Govier_10123338_thesis.pdf}} * {{cite journal|last=Grimaldo Grigsby|first=Darcy| year=1998| title= Nudity {{lang|fr|à la grecque}} in 1799| journal=The Art Bulletin |volume=80 |number=2| pages=311–335| jstor=3051235}} * {{cite book |last1=Gueniffey |first1=Patrice |title=Bonaparte |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674368354 |language=en|url=https://books.google.com/books?id=J9noCAAAQBAJ&q=Tallien}} * {{cite journal|last=Halliday|first=Tony|year=2006|title=The Trouble with Tatius| journal=Oxford Art Journal |volume=29| number=2| pages=197–211|doi=10.1093/oxartj/kcl002 | jstor=3841012}} * {{cite book|last=Johnson| first=Dorothy| year=2006| chapter=David and Napoleonic Painting| title=Jacques-Louis David: New Perspectives| editor-last=Johnson| editor-first=Dorothy| publisher=University of Delaware Press| place=Newark| isbn=9780874139303|pages=131–143}} * {{cite thesis| last=Kraus| first=Heidi| year=2010| title=David, architecture, and the dichotomy of art| publisher=University of Iowa| type=Ph.D|url=https://www.academia.edu/73889464|access-date=2023-02-16}} * {{cite book|last=Lajer-Burcharth| first=Ewa |author-link=|year=1999| title=Necklines: The Art of Jacques-Louis David After the Terror| publisher=Yale University Press| place=New Haven |isbn=9780300074215}} * {{cite book| last=Muther |first=Richard |year=1895| author-link=|title=The History of Modern Painting |volume=1 |place=London |publisher=Henry and Co.}} * {{cite book| last = Roberts |year=1992| first = Warren | title = Jacques-Louis David, Revolutionary Artist: Art, Politics, and the French Revolution| publisher= The University of North Carolina Press |place=Chapel Hill |isbn = 0807843504}} {{refend}} == Надворешни врски == {{рвр|}} * [http://smarthistory.khanacademy.org/davids-the-intervention-of-the-sabine-women.html David – ''The Sabine Women''] A video discussion about the painting from Smarthistory, Khan Academy. * https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010065426 {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Слики во Лувр од француски уметници]] [[Категорија:Слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Категории на Ризницата со месна врска иста како на Википодатоците]] [[Категорија:Уметнички слики од 1790-тите]] 7q6yl8lq4ts1hys9tvv64yn1krd2onh 5575043 5575041 2026-06-10T17:30:43Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5575043 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Инфокутија Уметничко дело | image_file =The Intervention of the Sabine Women - David (Louvre INV 3691).jpg | caption = | painting_alignment = | image_size = 350px | title = Сабињанките | alt = | other_language_1 = Француски | other_title_1 = {{lang|fr|Les Sabines}} | other_language_2 = | other_title_2 = | artist = [[Жак-Луј Давид]] | year = {{start date|1799}} | medium = [[Маслено сликарство|Масло на платно]] | movement = [[Неокласицизам]] | height_metric = 385 | width_metric = 522 | length_metric = | height_imperial = | width_imperial = | length_imperial = | diameter_metric = | diameter_imperial = | dimensions = | metric_unit = cm<!--don't leave this parameter blank—either don't include it, or include the default cm. Not including it will default it to cm.--> | imperial_unit = in<!--don't leave this parameter blank—either don't include it, or include the default in. Not including it will default it to in.--> | city = [[Париз]] | museum = [[Лувр]] | coordinates = <!-- Only use for the exact coordinates of the artwork itself (and only where known) and not for the coordinates of the museum. Leave blank if coordinates are not known. --> | owner = }} '''''Сабињанките''''' (алтернативни наслови ''Интервенцијата на Сабињанките'', ''Сабињанките ја запираат борбата меѓу Римјаните и Сабињаните'') — слика од [[Жак-Луј Давид]] насликана помеѓу 1796 и 1799 година. Историска слика што припаѓа на [[Неокласицизам|неокласичкото]] движење, таа означува еволуција во стилот на Давид по првата половина од [[Француска револуција|Француската револуција]], која самиот ја опишал како „чист грчки“. == Историја == Делото е замислено додека [[Жак-Луј Давид|Давид]] бил затворен во [[Луксембуршки дворец|Луксембуршкиот дворец]] во 1795 година. Тој сè уште се двоумел дали да ја прикаже оваа тема или онаа на ''Хомер кој им ги рецитира своите стихови на Грците''. Конечно, тој одлучил да наслика платно на кое се претставени сабињанските жени кои интервенираат за да ги одвојат Римјаните од [[Сабињани|Сабињаните]], наменето како продолжение на сликата на [[Никола Пусен|Пусен]], ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|„Грабнувањето на Сабињанките“]]''. Сликата ја започна на почетокот на 1796 година и ја работел речиси четири години. На Давид му помагале Делафонтен, кој бил одговорен за документацијата, и [[Жан-Пјер Франк]], кој подоцна бил заменет од [[Жером-Мартен Ланглоа]], како и [[Жан Огист Доминик Енгр|Жан-Огист-Доминик Енгр]]. Кон крајот на 1799 година, тој ја изложил завршената слика во [[Лувр]] во поранешната сала за архитектура. И покрај фактот дека за посетата на изложбата се плаќала влезница, ''„Сабињанките“'' привлекле голем број посетители до 1805 година. По протерувањето на уметниците од [[Лувр]], вклучувајќи го и Давид, сликата завршила во поранешната црква на Колеџот де Клуни (Плоштад де ла Сорбона), која служела како негово студио. Во 1819 година, преку Жан Пјер Делае, адвокат и пријател на Давид, тој ги продал ''„Сабињанките“'' и нејзиното придружно дело'', Леонидас во Термопилите,'' на Кралските музеи за 100.000 [[Француски франк|франци]]. [[Луј XVIII]] не сакал да ги купи овие слики непосредно од Давид, кој гласал за погубување на неговиот брат, [[Луј XVI]]. Првично изложено во [[Луксембуршки дворец|Луксембуршкиот дворец]], платното се вратило во [[Лувр]] во 1826 година по смртта на сликарот.<ref>{{Наведена книга|title=David, La politique et la Révolution|last=Antoine Schnapper|date=2013|publisher=Gallimard|location=Paris|page=260-261|language=Fr}}</ref> == Опис == Темата не го претставува [[грабнувањето на Сабињанките]] од страна на Римјаните, тема присутна кај [[Никола Пусен|Пусен]] или [[Џамболоња]] на пример, туку епизода, спомената од [[Плутарх]] и [[Тит Ливиј|Ливиј]], која се одвива три години подоцна кога Сабињанките ја запираат борбата меѓу Сабињаните предводени од [[Тит Татиј|Татиј]] и Римјаните предводени од [[Ромул и Рем|Ромул]]. [[Херсилија]], во средиштето на сликата со раширени раце, стои помеѓу нејзиниот сопруг Ромул од десно, препознатлив по неговиот тркалезен штит украсен со [[римска волчица]], и Татиј, таткото на Херсилија, од лево. Ромул, прикажан одзади, се спрема да го фрли своето копје кон Татиј, насликан свртен со лицето напред, кој се штити со својот штит. Покрај тоа, Давид става прилично мал број луѓе во преден план, додека заднината сугерира нејасни силуети и толпа војници.<ref name=":0"> {{Наведена книга|title=Lire la peinture, Dans l'intimité des œuvres|last=Nadeije Laneyrie-Dagen|publisher=Larousse|year=2019|isbn=978-2-03-596324-6|location=Paris}}. </ref> Композицијата е богата со подробности:<ref name=":0"> {{Наведена книга|title=Lire la peinture, Dans l'intimité des œuvres|last=Nadeije Laneyrie-Dagen|publisher=Larousse|year=2019|isbn=978-2-03-596324-6|location=Paris}}. </ref> * Во заднината на Татиј, коњанички офицер го запира движењето на сабињанските војници. * Жена зад Татиј го држи своето дете испружено пред копјата на Сабињаните, додека друга се држи за ногата на сабињанскиот водач (во антиката, допирањето на нечие колено значело молење), * Во средиштето, се чини дека жена набљудува група мали деца кои си играат и новороденче, додека една стара жена го кине својот фустан, а друга, зад нив, во црвен фустан, се чини дека брза од заднината на сликата. * Далеку лево, мали фигури ја продолжуваат борбата на [[Бедем|бедемите]] на Рим. * Затворајќи го десниот раб, еден слуга го врзува коњот, чиј јавач го става [[Меч|мечот]] во [[Корица|корицата]]. * Под копитата на коњите, трупот на мртов борец сведочи за насилството на борбата што започнала. <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|врска=Fichier:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|алт=Tatius|<center>Татиј</center> Податотека:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|врска=Fichier:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail01_rwk.jpg|алт=Hersilie (Aurore de Bellegarde, modèle)| [[Херсилија]] (Орор де Белгард, модел) <ref>{{Наведена книга|url=https://www.youtube.com/watch?v=9VIgY84sExA|title=Palettes, Jacques-Louis David, une révolution à l'antique|last=Alain Jaubert|date=1996|publisher=Palette Production, La Sept/Arte, musée du Louvre|language=fr}}</ref> Податотека:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|врска=Fichier:F0442_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|алт=Adèle de Bellegarde (Modèle)| Адел де Белгард (модел) Податотека:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|врска=Fichier:F0440_Louvre_JL_David_Sabines_INV3691_detail02_rwk.jpg|алт=Romulus|<center> Ромул</center> </gallery> == Модели == Две сестри му служеле како модели на [[Жак-Луј Давид|Давид]] за Сабињанките: Ликот на Херсилија е оној на Орор де Белегард (исто така репродуциран на француската [[поштенска марка]] позната како ''Сабињанката од Гандон''); онаа на жената што клекнува пред неа е онаа на најстарата од сестрите Белгард, Адел.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://roglo.eu/roglo?lang=fr&m=NG&n=Ad%C3%A9la%C3%AFde+Victoire+Noyel+de+Bellegarde&t=PN|title=Adélaïde Victoire Noyel de Bellegarde|accessdate=26/09/2025}}. </ref> == Вдахновение == Сликата сведочи за широка употреба на разновидни извори и документи од страна на Давид во осмислувањето на неговата тема, плод на бројни истражувања и проучувања вдахновени не само од антиката, туку и од италијанските [[Раноренесансно сликарство|ренесансни]] мајстори како што се [[Анибале Карачи|Карачи]] и [[Рафаело Санти|Рафаел]]. Еден од неговите албуми содржи неколку цртежи вдахновени од [[Гравура|гравури]] според овие уметници. Првиот извор, идентификуван од современиците, е медалјон на Фаустина репродуциран во том IV од ''Додатокот на книгата за антиката објаснета и претставена во фигури'' од [[Бернар де Монфокон]], кој ја прикажува епизодата.<ref>{{Harvnb|Schnapper|1989}}</ref> Најзначајната референца е ''[[Грабнувањето на Сабињанките (Пусен)|„Грабнувањето на Сабињанките“]]'' од [[Никола Пусен]], особено за верзијата од Лувр. Идејата за средишната група од двајца борци разделени со фигура со раширени раце веројатно била предложена, според Антоан Шнапер, од цртежот на [[Џон Флаксман]], гравиран од [[Томазо Пироли]], ''„Борбата за телото на Патрокле“,'' земен од илустрација на ''[[Илијада|„Илијадата“]]''. Фигурата на [[Ромул и Рем|Ромул,]] исто така, ја зема позата на Финеј како што е прикажано во ''„Персеј и Финеј“'' од [[Анибале Карачи]] ([[Палацо Фарнезе]]).<ref>{{Harvnb|Schnapper|1980}}</ref> Друг идентификуван извор е карикатура од Џејмс Гилреј од 1792 година, насловена како ''„Грев, смрт и ѓавол“'', каде што позите се речиси идентични со оние на Ромул и Херсилија.<ref>{{Harvnb|Lee|2002}}</ref> Шнапер идентификува други позајмици: заднината е земена од „''Мачеништвото на Свети Андреја“'' од [[Доменикино]] во [[Црква Сант Андреа Дела Вале|црквата Сант Андреа дела Вале]]. Глава на коњ нацртана од Давид, според натписот, е позајмена како модел на гравура од [[Агостино Венецијано]] за коњот што се свртува десно од сликата, и гравура од [[Марк-Антоан Рајмонди]] според ''„Масакрот на невините“ од Рафаел'', е модел на фигурата на жената свртена напред, сместена во средиштето на сликата, која ја покрива главата.<ref>{{Harvnb|Schnapper|1980}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150" caption="Неколку детали"> Податотека:Kupferstich_von_John_Flaxman_1793_zur_Ilias.jpg|врска=Fichier:Kupferstich_von_John_Flaxman_1793_zur_Ilias.jpg|алт=Illustration de John Flaxman gravé par Tommaso Piroli, Le Combat pour le corps de Patrocle, 1795.| Илустрација од [[Џон Флаксман|Џон Флаксман,]] гравирана од Томасо Пироли, ''„Борбата за телото на Патрокле“'', 1795 година. Податотека:Sin-Death-and-the-Devil-Gillray.jpeg|врска=Fichier:Sin-Death-and-the-Devil-Gillray.jpeg|алт=James Gillray 1792 Sin, Death, and the Devil un des modèles utilisés par David pour la composition des figures centrales du tableau.| [[Џејмс Гилреј]] 1792 ''Грев, смрт и ѓавол'' еден од моделите што ги користел Давид за композицијата на средишните фигури во сликата. Податотека:Sant'andrea_della_valle,_affreschi_del_domenichino_05.JPG|врска=Fichier:Sant'andrea_della_valle,_affreschi_del_domenichino_05.JPG|алт=le DominiquinMartyre de saint André église Sant'Andrea della Valle.| [[Доменикино]]<br />''Мачеништво на Свети Андреј,'' [[Црква Сант Андреа Дела Вале|црквата Сант Андреа дела Вале]]. Податотека:Perseus_and_Phineas_-_Annibale_Carracci_and_Domenichino_-_1597_-_Farnese_Gallery,_Rome.jpg|врска=Fichier:Perseus_and_Phineas_-_Annibale_Carracci_and_Domenichino_-_1597_-_Farnese_Gallery,_Rome.jpg|алт=Annibale Carrache Persée et Phinnée, fresque du palais Farnèse.| [[Анибале Карачи]] ''Персеј и Финеус'', фреска во [[Дворец Фарнезе|палатата Фарнезе]]. </gallery> == Наводи == {{наводи}} ==Библиографија== {{refbegin|width=30em}} * {{cite book |last=Bordes |first=Phillipe|year=2022| title=Jacques-Louis David: Radical Draftsman| publisher=Yale University Press| place=New Haven| isbn=9781588397461}} * {{cite book |last=Bordes |first=Phillipe|year=2005 |title=Jacques-Louis David: Empire to Exile |publisher=Yale University Press |place=New Haven |isbn=9780300104479}} * {{cite wikisource |last=Daudet |first=Ernest |year=1903|title=Les Dames de Bellegarde: Mœurs des temps de la Révolution: I: Autour du Château des Marches|journal=Revue des Deux Mondes |type=journal |series=5 |volume=17 |wslink=Les Dames de Bellegarde - Mœurs des temps de la Révolution/01|wslanguage=fr |pages=570–603}} * {{citation|last=David|first=Jacques-Louis|title=Le tableau des Sabines, exposé publiquement au Palais national des sciences et des arts|url=https://books.google.com/books?id=ab89AAAAcAAJ|access-date=12 December 2016|year=1800|publisher=Pierre Didot|location=Paris|language=fr}} * {{cite book|last=de Villars|first=Miette|year=1850|title=Mémoires de David: Peintre et Député à La Convention| language=fr| place=Paris}} * {{cite book|last=Delécluze |first=Étienne-Jean |author-link=| year=1855| title=Louis David: Son École et Son Temps| language=fr| place=Paris |publisher=Bonaventure and Ducessois}} * {{cite book|last=Gibbons|first=Stanley|year=2012|title=Stamps of the World|publisher=Stanley Gibbons |isbn=9780852598382}} * {{cite thesis| last=Gover| first=Louise Juliet |year=1999| title='Invisibles et presentes par-tout': Re-viewing Women from the Ancient Past in Late Eighteenth-Century French Art| type=Ph.D.| publisher=University College London |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10123338/1/Govier_10123338_thesis.pdf |access-date=2023-02-12 |archive-date=2023-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212214405/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10123338/1/Govier_10123338_thesis.pdf}} * {{cite journal|last=Grimaldo Grigsby|first=Darcy| year=1998| title= Nudity {{lang|fr|à la grecque}} in 1799| journal=The Art Bulletin |volume=80 |number=2| pages=311–335| jstor=3051235}} * {{cite book |last1=Gueniffey |first1=Patrice |title=Bonaparte |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674368354 |language=en|url=https://books.google.com/books?id=J9noCAAAQBAJ&q=Tallien}} * {{cite journal|last=Halliday|first=Tony|year=2006|title=The Trouble with Tatius| journal=Oxford Art Journal |volume=29| number=2| pages=197–211|doi=10.1093/oxartj/kcl002 | jstor=3841012}} * {{cite book|last=Johnson| first=Dorothy| year=2006| chapter=David and Napoleonic Painting| title=Jacques-Louis David: New Perspectives| editor-last=Johnson| editor-first=Dorothy| publisher=University of Delaware Press| place=Newark| isbn=9780874139303|pages=131–143}} * {{cite thesis| last=Kraus| first=Heidi| year=2010| title=David, architecture, and the dichotomy of art| publisher=University of Iowa| type=Ph.D|url=https://www.academia.edu/73889464|access-date=2023-02-16}} * {{cite book|last=Lajer-Burcharth| first=Ewa |author-link=|year=1999| title=Necklines: The Art of Jacques-Louis David After the Terror| publisher=Yale University Press| place=New Haven |isbn=9780300074215}} * {{cite book| last=Muther |first=Richard |year=1895| author-link=|title=The History of Modern Painting |volume=1 |place=London |publisher=Henry and Co.}} * {{cite book| last = Roberts |year=1992| first = Warren | title = Jacques-Louis David, Revolutionary Artist: Art, Politics, and the French Revolution| publisher= The University of North Carolina Press |place=Chapel Hill |isbn = 0807843504}} {{refend}} == Надворешни врски == * [http://smarthistory.khanacademy.org/davids-the-intervention-of-the-sabine-women.html David – ''The Sabine Women''] A video discussion about the painting from Smarthistory, Khan Academy. * https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010065426 {{Жак-Луј Давид}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Слики во Лувр од француски уметници]] [[Категорија:Слики од Жак-Луј Давид]] [[Категорија:Категории на Ризницата со месна врска иста како на Википодатоците]] [[Категорија:Уметнички слики од 1790-тите]] rtqo6thpwuxnbc2zeygzfw0vqy97xty Разговор:Сабињанките (Давид) 1 1397418 5575033 2026-06-10T17:19:04Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5575033 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Разговор:Смртта на Мара 1 1397419 5575042 2026-06-10T17:29:46Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5575042 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Бјеловарска Синагога 0 1397420 5575072 2026-06-10T20:05:51Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Бјеловарска Синагога]] на [[Бјеловарска синагога]] 5575072 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Бјеловарска синагога]] ihf2o073zyrnazbkzzxr6cj28o32ne4 Разговор:Бјеловарска Синагога 1 1397421 5575074 2026-06-10T20:05:51Z Ehrlich91 24281 Ehrlich91 ја премести страницата [[Разговор:Бјеловарска Синагога]] на [[Разговор:Бјеловарска синагога]] 5575074 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Бјеловарска синагога]] 36q0kotcd5lritmnp4dygt7ual7xi4v Разговор:Советски Сојуз во Втора светска војна 1 1397422 5575090 2026-06-10T20:26:52Z Ehrlich91 24281 Создадена страница со: {{СИЕ Пролет 2026|корисник=IvanKonev123|тема=Историја|земја=Меѓународна статија}} 5575090 wikitext text/x-wiki {{СИЕ Пролет 2026|корисник=IvanKonev123|тема=Историја|земја=Меѓународна статија}} r222pymab3v1yepo40gcwg0xi1ra2re Суша (филм) 0 1397423 5575109 2026-06-10T21:42:43Z ГП 23995 нова страница 5575109 wikitext text/x-wiki '''„Суша“''' ([[Италијански јазик|италијански]]: ''Siccita'') – [[филм]] на [[режисер]]от [[Паоло Вирци]] од 2022 година. Главните улоги ги играат: Силвио Орландо, Валерио Мастандреа и [[Моника Белучи]].<ref>[https://https://www.rts.rs/tv/rts2/5963657/susa.html Суша (пристапено на 8.6.2026)]</ref> ==Синопсис== Веќе три години владее голема суша. Во [[Рим]] владее недостиг на вода, поради што се менуваат животните навики на луѓето. Луѓето во градот — младите и старите, успешните и маргинализованите, жртвите и суровите — се обидуваат да пронајдат спас од таквата состојба. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Италијански филмови]] [[Категорија:Филмови на италијански јазик]] [[Категорија:Филмови од 2022 година]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Рим]] [[Категорија:Филмови на Паоло Вирци]] [[Категорија:Филмови со Силвио Орландо]] [[Категорија:Филмови со Валерио Мастандреа]] [[Категорија:Филмови со Моника Белучи]] 0iy2va84e9350btyzsi5d2kifp2zeno Категорија:Филмови на Паоло Вирци 14 1397424 5575110 2026-06-10T21:43:01Z ГП 23995 нова страница 5575110 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Филмови по режисер]] gpvp7bt4lxikp62yndrjl0rrjc1phhm Категорија:Филмови со Силвио Орландо 14 1397425 5575111 2026-06-10T21:43:17Z ГП 23995 нова страница 5575111 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Филмови по глумец]] 9z6646vkkx4867ech26lqrfwtu7t4kb Метомил 0 1397426 5575119 2026-06-10T22:13:52Z Buli 2648 Создадена страница со: {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 443345092 | Reference =<ref>''Merck Index'', 11th Edition, '''5905'''</ref> | ImageFileL1 = (E)-Methomyl formula structural.svg | ImageSizeL1 = 170 | ImageCaptionL1 = (''E'')-Methomyl | ImageAltL1 = Skeletal formula of (E)-Methomyl | ImageFileR1 = (E)-Methomyl molecule spacefill.png | ImageSizeR1 = 120 | ImageAltR1 = Space-filling model of (E)-Methomyl | ImageFileL2 =... 5575119 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 443345092 | Reference =<ref>''Merck Index'', 11th Edition, '''5905'''</ref> | ImageFileL1 = (E)-Methomyl formula structural.svg | ImageSizeL1 = 170 | ImageCaptionL1 = (''E'')-Methomyl | ImageAltL1 = Skeletal formula of (E)-Methomyl | ImageFileR1 = (E)-Methomyl molecule spacefill.png | ImageSizeR1 = 120 | ImageAltR1 = Space-filling model of (E)-Methomyl | ImageFileL2 = (Z)-Methomyl formula structural.svg | ImageSizeL2 = 170 | ImageCaptionL2 = (''Z'')-Methomyl | ImageAltL2 = Skeletal formula of (Z)-Methomyl | ImageFileR2 = (Z)-Methomyl molecule spacefill.png | ImageSizeR2 = 120 | ImageAltR2 = Space-filling model of (E)-Methomyl | IUPACName =(''E'',''Z'')-methyl ''N''-<nowiki/>{[(methylamino)carbonyl]oxy}ethanimidothioate | OtherNames =Lannate, Mesomile, Methomex, Nudrin |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo =16752-77-5 | PubChem =5353758 | ChEBI_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEBI = 6835 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 552761 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|changed|chemspider}} | ChemSpiderID = 3966 | SMILES = CNC(=O)ON=C(C)SC | InChI = 1/C5H10N2O2S/c1-4(10-3)7-9-5(8)6-2/h1-3H3,(H,6,8) | InChIKey = UHXUZOCRWCRNSJ-UHFFFAOYAU | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChI = 1S/C5H10N2O2S/c1-4(10-3)7-9-5(8)6-2/h1-3H3,(H,6,8) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChIKey = UHXUZOCRWCRNSJ-UHFFFAOYSA-N }} |Section2={{Chembox Properties | C=5 | H=10 | N=2 | O=2 | S=1 | MolarMass =162.20 | Appearance =White crystalline solid<ref name=PGCH/> | Odor =Slight, sulfur-like<ref name=PGCH/> | Density =1.2946 g/cm<sup>3</sup> | MeltingPtC = 78 to 79 | MeltingPt_notes = | BoilingPt = | Solubility =58 g/L | VaporPressure = 0.00005 mmHg (25°C)<ref name=PGCH/> }} |Section3={{Chembox Hazards | MainHazards = | FlashPt_notes = Noncombustible<ref name=PGCH/> | AutoignitionPt = | IDLH = N.D.<ref name=PGCH>{{PGCH|0387}}</ref> | PEL = none<ref name=PGCH/> | REL = TWA 2.5 mg/m<sup>3</sup><ref name=PGCH/> }} }} qgzdlpchc0u3f4ye5xpz4nj4d5xjyaz 5575120 5575119 2026-06-10T22:14:14Z Buli 2648 5575120 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 443345092 | Reference =<ref>''Merck Index'', 11th Edition, '''5905'''</ref> | ImageFileL1 = (E)-Methomyl formula structural.svg | ImageSizeL1 = 170 | ImageCaptionL1 = (''E'')-Methomyl | ImageAltL1 = Skeletal formula of (E)-Methomyl | ImageFileR1 = (E)-Methomyl molecule spacefill.png | ImageSizeR1 = 120 | ImageAltR1 = Space-filling model of (E)-Methomyl | ImageFileL2 = (Z)-Methomyl formula structural.svg | ImageSizeL2 = 170 | ImageCaptionL2 = (''Z'')-Methomyl | ImageAltL2 = Skeletal formula of (Z)-Methomyl | ImageFileR2 = (Z)-Methomyl molecule spacefill.png | ImageSizeR2 = 120 | ImageAltR2 = Space-filling model of (E)-Methomyl | IUPACName =(''E'',''Z'')-methyl ''N''-<nowiki/>{[(methylamino)carbonyl]oxy}ethanimidothioate | OtherNames =Lannate, Mesomile, Methomex, Nudrin |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo =16752-77-5 | PubChem =5353758 | ChEBI_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEBI = 6835 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 552761 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|changed|chemspider}} | ChemSpiderID = 3966 | SMILES = CNC(=O)ON=C(C)SC | InChI = 1/C5H10N2O2S/c1-4(10-3)7-9-5(8)6-2/h1-3H3,(H,6,8) | InChIKey = UHXUZOCRWCRNSJ-UHFFFAOYAU | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChI = 1S/C5H10N2O2S/c1-4(10-3)7-9-5(8)6-2/h1-3H3,(H,6,8) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChIKey = UHXUZOCRWCRNSJ-UHFFFAOYSA-N }} |Section2={{Chembox Properties | C=5 | H=10 | N=2 | O=2 | S=1 | MolarMass =162.20 | Appearance =White crystalline solid<ref name=PGCH/> | Odor =Slight, sulfur-like<ref name=PGCH/> | Density =1.2946 g/cm<sup>3</sup> | MeltingPtC = 78 to 79 | MeltingPt_notes = | BoilingPt = | Solubility =58 g/L | VaporPressure = 0.00005 mmHg (25°C)<ref name=PGCH/> }} |Section3={{Chembox Hazards | MainHazards = | FlashPt_notes = Noncombustible<ref name=PGCH/> | AutoignitionPt = | IDLH = N.D.<ref name=PGCH>{{PGCH|0387}}</ref> | PEL = none<ref name=PGCH/> | REL = TWA 2.5 mg/m<sup>3</sup><ref name=PGCH/> }} }} == Наводи == {{наводи}} j79q4iohhrxa8uzzy4u1nexl1aaj09y 5575122 5575120 2026-06-10T22:17:07Z Buli 2648 5575122 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 443345092 | Reference =<ref>''Merck Index'', 11th Edition, '''5905'''</ref> | ImageFileL1 = (E)-Methomyl formula structural.svg | ImageSizeL1 = 170 | ImageCaptionL1 = (''E'')-Methomyl | ImageAltL1 = Skeletal formula of (E)-Methomyl | ImageFileR1 = (E)-Methomyl molecule spacefill.png | ImageSizeR1 = 120 | ImageAltR1 = Space-filling model of (E)-Methomyl | ImageFileL2 = (Z)-Methomyl formula structural.svg | ImageSizeL2 = 170 | ImageCaptionL2 = (''Z'')-Methomyl | ImageAltL2 = Skeletal formula of (Z)-Methomyl | ImageFileR2 = (Z)-Methomyl molecule spacefill.png | ImageSizeR2 = 120 | ImageAltR2 = Space-filling model of (E)-Methomyl | IUPACName =(''E'',''Z'')-methyl ''N''-<nowiki/>{[(methylamino)carbonyl]oxy}ethanimidothioate | OtherNames =Lannate, Mesomile, Methomex, Nudrin |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo =16752-77-5 | PubChem =5353758 | ChEBI_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEBI = 6835 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 552761 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|changed|chemspider}} | ChemSpiderID = 3966 | SMILES = CNC(=O)ON=C(C)SC | InChI = 1/C5H10N2O2S/c1-4(10-3)7-9-5(8)6-2/h1-3H3,(H,6,8) | InChIKey = UHXUZOCRWCRNSJ-UHFFFAOYAU | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChI = 1S/C5H10N2O2S/c1-4(10-3)7-9-5(8)6-2/h1-3H3,(H,6,8) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChIKey = UHXUZOCRWCRNSJ-UHFFFAOYSA-N }} |Section2={{Chembox Properties | C=5 | H=10 | N=2 | O=2 | S=1 | MolarMass =162.20 | Appearance =White crystalline solid<ref name=PGCH/> | Odor =Slight, sulfur-like<ref name=PGCH/> | Density =1.2946 g/cm<sup>3</sup> | MeltingPtC = 78 to 79 | MeltingPt_notes = | BoilingPt = | Solubility =58 g/L | VaporPressure = 0.00005 mmHg (25°C)<ref name=PGCH/> }} |Section3={{Chembox Hazards | MainHazards = | FlashPt_notes = Noncombustible<ref name=PGCH/> | AutoignitionPt = | IDLH = N.D.<ref name=PGCH>{{PGCH|0387}}</ref> | PEL = none<ref name=PGCH/> | REL = TWA 2.5 mg/m<sup>3</sup><ref name=PGCH/> }} }}'''Метомил''' е карбаматен [[инсектицид]] со широк спектар на дејство кој се користи за контрола на различни штетни инсекти во земјоделството. Познат е по своето брзо и ефикасно дејство против голем број штетници што ги напаѓаат полјоделските и градинарските култури. Поради неговата висока токсичност, метомилот се смета за еден од поопасните пестициди и неговата употреба во многу земји е строго регулирана. == Токсичност и влијание врз здравјето == Метомилот се смета за високо токсично соединение. Изложеноста на поголеми количини може да предизвика сериозни здравствени последици кај луѓето и животните. Симптомите на труење најчесто се поврзани со нарушувања на нервниот систем и можат да вклучуваат главоболка, вртоглавица, гадење, прекумерно потење, заматен вид и отежнато дишење. Во потешки случаи може да дојде до грчеви, губење на свеста и респираторна слабост. Поради овие ризици, при неговата примена се препорачува употреба на заштитна облека и почитување на строгите безбедносни мерки. == Наводи == {{наводи}} 44aiyhit5f862ieeda0gwvvn2dtant2 5575123 5575122 2026-06-10T22:18:12Z Buli 2648 /* Наводи */ 5575123 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 443345092 | Reference =<ref>''Merck Index'', 11th Edition, '''5905'''</ref> | ImageFileL1 = (E)-Methomyl formula structural.svg | ImageSizeL1 = 170 | ImageCaptionL1 = (''E'')-Methomyl | ImageAltL1 = Skeletal formula of (E)-Methomyl | ImageFileR1 = (E)-Methomyl molecule spacefill.png | ImageSizeR1 = 120 | ImageAltR1 = Space-filling model of (E)-Methomyl | ImageFileL2 = (Z)-Methomyl formula structural.svg | ImageSizeL2 = 170 | ImageCaptionL2 = (''Z'')-Methomyl | ImageAltL2 = Skeletal formula of (Z)-Methomyl | ImageFileR2 = (Z)-Methomyl molecule spacefill.png | ImageSizeR2 = 120 | ImageAltR2 = Space-filling model of (E)-Methomyl | IUPACName =(''E'',''Z'')-methyl ''N''-<nowiki/>{[(methylamino)carbonyl]oxy}ethanimidothioate | OtherNames =Lannate, Mesomile, Methomex, Nudrin |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo =16752-77-5 | PubChem =5353758 | ChEBI_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEBI = 6835 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 552761 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|changed|chemspider}} | ChemSpiderID = 3966 | SMILES = CNC(=O)ON=C(C)SC | InChI = 1/C5H10N2O2S/c1-4(10-3)7-9-5(8)6-2/h1-3H3,(H,6,8) | InChIKey = UHXUZOCRWCRNSJ-UHFFFAOYAU | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChI = 1S/C5H10N2O2S/c1-4(10-3)7-9-5(8)6-2/h1-3H3,(H,6,8) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChIKey = UHXUZOCRWCRNSJ-UHFFFAOYSA-N }} |Section2={{Chembox Properties | C=5 | H=10 | N=2 | O=2 | S=1 | MolarMass =162.20 | Appearance =White crystalline solid<ref name=PGCH/> | Odor =Slight, sulfur-like<ref name=PGCH/> | Density =1.2946 g/cm<sup>3</sup> | MeltingPtC = 78 to 79 | MeltingPt_notes = | BoilingPt = | Solubility =58 g/L | VaporPressure = 0.00005 mmHg (25°C)<ref name=PGCH/> }} |Section3={{Chembox Hazards | MainHazards = | FlashPt_notes = Noncombustible<ref name=PGCH/> | AutoignitionPt = | IDLH = N.D.<ref name=PGCH>{{PGCH|0387}}</ref> | PEL = none<ref name=PGCH/> | REL = TWA 2.5 mg/m<sup>3</sup><ref name=PGCH/> }} }}'''Метомил''' е карбаматен [[инсектицид]] со широк спектар на дејство кој се користи за контрола на различни штетни инсекти во земјоделството. Познат е по своето брзо и ефикасно дејство против голем број штетници што ги напаѓаат полјоделските и градинарските култури. Поради неговата висока токсичност, метомилот се смета за еден од поопасните пестициди и неговата употреба во многу земји е строго регулирана. == Токсичност и влијание врз здравјето == Метомилот се смета за високо токсично соединение. Изложеноста на поголеми количини може да предизвика сериозни здравствени последици кај луѓето и животните. Симптомите на труење најчесто се поврзани со нарушувања на нервниот систем и можат да вклучуваат главоболка, вртоглавица, гадење, прекумерно потење, заматен вид и отежнато дишење. Во потешки случаи може да дојде до грчеви, губење на свеста и респираторна слабост. Поради овие ризици, при неговата примена се препорачува употреба на заштитна облека и почитување на строгите безбедносни мерки. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Невротоксини]] dix0iiparrhoz3l17gj34fjj09dt16w 1799 во уметноста 0 1397427 5575133 2026-06-10T23:11:33Z P.Nedelkovski 47736 P.Nedelkovski ја премести страницата [[1799 во уметноста]] на [[Уметноста во 1799 година]]: усогласување на називот 5575133 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Уметноста во 1799 година]] 16rvnqvxdry001nu0xj1elwpn8fqf1r Разговор:1799 во уметноста 1 1397428 5575135 2026-06-10T23:11:34Z P.Nedelkovski 47736 P.Nedelkovski ја премести страницата [[Разговор:1799 во уметноста]] на [[Разговор:Уметноста во 1799 година]]: усогласување на називот 5575135 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Уметноста во 1799 година]] pnxkecekqollsl1z5zn43fp0uppnho7 Hypericum barbatum 0 1397429 5575204 2026-06-11T05:57:30Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1312710844|Hypericum barbatum]]“ 5575204 wikitext text/x-wiki '''''Hypericum barbatum''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревесто]] [[Растенија|растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Hypericum]]'' и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[кантариони]]. Расте низ [[југоисточна Европа]], ([[Грција]], [[Бугарија]], [[Македонија]], [[Албанија]], [[Србија]], [[Црна Гора]]), јужна [[Италија]], како и во [[Хрватска]] и [[Австрија]]. Неговите чашкини ливчиња имаат многу долги свиленкасти влакна, па оттука и специфичното име ''barbatum'' што значи „брадест“. Опис и распространетост Растението има повеќе исправени стебленца високи 10-45 см. Стебленцата се тенки, цилиндрични, голи, исправени или малку наведнати. [[Лист|Листовите]] се исправени нагоре или странично раширени, пократки од интернодиумите или еднакви, поретко подолги; форма јајцевидно-ланцетна до линејна или елиптична, кон врвот стеснети, речиси заострени но со заоблен врв; во основата стеснети, приседнати и делумно го обвиваат стеблото; рабовите најчесто свиткани; горната страна зелена и гола, долната сивкасто-зелена со црни точкести жлезди; ламината најчесто без, а понекогаш со многу прозрачни жлезди, покрај кои има и малку црни точкести жлезди. [[Цвет|Цветовите]] се собрани во метличесто-гроздовидни или метличесто-полуштитовидни [[Соцветие|соцветија]]. Брактиите се линејно-ланцетни, рабовите со долги реси, а површината со точкести или линејни црни жлезди. Чашкините ливчиња се долги до 8 мм, линејно-ланцетни, со многу црни линејни или точкести жлезди на површината, а рабовите со тенки и многу долги реси, подолги од ширината на ливчето. Венечните ливчиња се жолти, двојно подолги од чашкините (9-10 мм), целосно цели, кон врвот со многу црни точкести или линејни жлезди по целата или горната половина и остануваат прицветни. [[Прашник|Прашниците]] се речиси еднакви со венечните ливчиња; антерите жолти со една црна жлезда. Плодната кутијка е јајцевидна, долга 6-9 мм, со округли или јајцевидни меурести смолни жлезди. Семките се долги 1-1,5 мм.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија, Том I, св. 3.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1995|location=Скопје|pages=495-496}}</ref> Се среќава на ливади, брдски и планински пасишта и покрај букови шуми до 2.100 метри надморска височина. Во [[Македонија]] е широко распространето низ сите планини. Познато е за [[Шар Планина]], [[Јакупица]], [[Скопска Црна Гора]] (Групче), Мавровско, [[Кораб]], [[Дешат]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Јабланица]], [[Галичица]], [[Бабуна (планина)|Бабуна]], [[Козјак (Мариово)|Козјак]] (Прилепско), [[Илинска Планина]], [[Баба (планина)|Баба]] со [[Пелистер]], [[Ниџе]] со [[Кајмакчалан]], [[Дудица]], [[Кожуф]], [[Осоговски Планини|Осогово]], [[Плачковица]], [[Голак]] (Делчевско), како и клисурите на [[Радика]] и [[Мавровска Река]].<ref name=":0" /> == Варијабилност == ''Hypericum barbatum'' има 20 познати варијанти или подвидови. Од нив најистакнати се: * ''Hypericum barbatum'' ''subsp''. ''macedonicum'' * ''Hypericum barbatum f. acutifolium'' * ''Hypericum barbatum f. barbatum'' * ''Hypericum aucheri var. punctato-fimbriatum'' * ''Hypericum calabricum'' Во Македонија се среќаваат следните подвидови: * ''Hypericum barbatum var. rumeliacum'' - Листовите по работ се голи, додека двата најгорни лисни пара по работ имаат ресести црни жлезди. Широко распространето растение до 1700 метри надморска височина.<ref name=":0" /> * ''Hypericum barbatum var. blepharophyllum'' - Сите листови по работ имаат ресести црни жлезди. Широко распространето растение, исто како и типичниот облик.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Кантарион (род)]] [[Категорија:Кантариони]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] ocdb0612hen5k7ro736v9z95p992p6z 5575209 5575204 2026-06-11T06:17:45Z Orce Wiki 121850 5575209 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image =Hypericum barbatum - Flora Exsiccata Macedonica.jpg |genus = Hypericum |parent = Hypericum sect. Drosocarpium |species = barbatum |authority = Jacq. }} '''''Hypericum barbatum''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревесто]] [[Растенија|растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Hypericum]]'' и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[кантариони]]. Расте низ [[југоисточна Европа]], ([[Грција]], [[Бугарија]], [[Македонија]], [[Албанија]], [[Србија]], [[Црна Гора]]), јужна [[Италија]], како и во [[Хрватска]] и [[Австрија]]. Неговите чашкини ливчиња имаат многу долги свиленкасти влакна, па оттука и специфичното име ''barbatum'' што значи „брадест“. == Опис и распространетост == Растението има повеќе исправени стебленца високи 10-45 см. Стебленцата се тенки, цилиндрични, голи, исправени или малку наведнати. [[Лист|Листовите]] се исправени нагоре или странично раширени, пократки од интернодиумите или еднакви, поретко подолги; форма јајцевидно-ланцетна до линејна или елиптична, кон врвот стеснети, речиси заострени но со заоблен врв; во основата стеснети, приседнати и делумно го обвиваат стеблото; рабовите најчесто свиткани; горната страна зелена и гола, долната сивкасто-зелена со црни точкести жлезди; ламината најчесто без, а понекогаш со многу прозрачни жлезди, покрај кои има и малку црни точкести жлезди. [[Цвет|Цветовите]] се собрани во метличесто-гроздовидни или метличесто-полуштитовидни [[Соцветие|соцветија]]. Брактиите се линејно-ланцетни, рабовите со долги реси, а површината со точкести или линејни црни жлезди. Чашкините ливчиња се долги до 8 мм, линејно-ланцетни, со многу црни линејни или точкести жлезди на површината, а рабовите со тенки и многу долги реси, подолги од ширината на ливчето. Венечните ливчиња се жолти, двојно подолги од чашкините (9-10 мм), целосно цели, кон врвот со многу црни точкести или линејни жлезди по целата или горната половина и остануваат прицветни. [[Прашник|Прашниците]] се речиси еднакви со венечните ливчиња; антерите жолти со една црна жлезда. Плодната кутијка е јајцевидна, долга 6-9 мм, со округли или јајцевидни меурести смолни жлезди. Семките се долги 1-1,5 мм.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија, Том I, св. 3.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1995|location=Скопје|pages=495-496}}</ref> Се среќава на ливади, брдски и планински пасишта и покрај букови шуми до 2.100 метри надморска височина. Во [[Македонија]] е широко распространето низ сите планини. Познато е за [[Шар Планина]], [[Јакупица]], [[Скопска Црна Гора]] (Групче), Мавровско, [[Кораб]], [[Дешат]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Јабланица]], [[Галичица]], [[Бабуна (планина)|Бабуна]], [[Козјак (Мариово)|Козјак]] (Прилепско), [[Илинска Планина]], [[Баба (планина)|Баба]] со [[Пелистер]], [[Ниџе]] со [[Кајмакчалан]], [[Дудица]], [[Кожуф]], [[Осоговски Планини|Осогово]], [[Плачковица]], [[Голак]] (Делчевско), како и клисурите на [[Радика]] и [[Мавровска Река]].<ref name=":0" /> == Варијабилност == ''Hypericum barbatum'' има 20 познати варијанти или подвидови. Од нив најистакнати се: * ''Hypericum barbatum'' ''subsp''. ''macedonicum'' * ''Hypericum barbatum f. acutifolium'' * ''Hypericum barbatum f. barbatum'' * ''Hypericum aucheri var. punctato-fimbriatum'' * ''Hypericum calabricum'' Во [[Македонија]] се среќаваат следните подвидови: * ''Hypericum barbatum var. trichanthum'' - Ниско растение со густи листови. Се среќава на [[Кораб]], [[Кајмакчалан]] и [[Галичица]].<ref name=":0" /> * ''Hypericum barbatum var. macedonicum'' - Високо растение со разретчени листови. Сите листови на стеблото имаат многубројни густи прозрачни жлездести точки. Широко распространето растение по планините во Македонија: [[Шар Планина]], [[Јакупица]], Мавровско, [[Баба (планина)|Баба]] со [[Пелистер]], [[Ниџе]] - [[Кајмакчалан]], [[Кожуф]], [[Плачковица]] и [[Голак]].<ref name=":0" /> * ''Hypericum barbatum var. barbatum -'' Високо растение со разретчени листови. Сите листови на стеблото се без прозрачни жлездести точки. Распространет по сите планини во [[Македонија]].<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Hypericum barbatum 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum Податотека:Hypericum barbatum 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum Податотека:Hypericum barbatum 04 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum Податотека:Hypericum barbatum 05 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum Податотека:Hypericum barbatum 06 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum Податотека:Hypericum barbatum var. macedonicum - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum var. macedonicum Податотека:Hypericum barbatum var. macedonicum 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum var. macedonicum Податотека:Hypericum barbatum var. macedonicum 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum var. macedonicum Податотека:Hypericum barbatum var. macedonicum 04 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum var. macedonicum Податотека:Hypericum barbatum var. macedonicum 05 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum var. macedonicum Податотека:Hypericum barbatum var. macedonicum 06 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum barbatum var. macedonicum </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Кантарион (род)]] [[Категорија:Кантариони]] [[Категорија:Флора на Македонија]] [[Категорија:Флора на Европа]] sjx3ksit1f3vpwoi9f19qa8rsjh9i4n Разговор:Hypericum barbatum 1 1397430 5575210 2026-06-11T06:18:28Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5575210 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 Четвртиот форум за слобода 0 1397431 5575219 2026-06-11T06:59:26Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Четвртиот форум за слобода]] на [[Форум за четврта слобода]] 5575219 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Форум за четврта слобода]] ode4mj4jc46nn8rxto9b6p2iq5ui164 Hypericum hirsutum 0 1397432 5575229 2026-06-11T07:48:10Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1316044624|Hypericum hirsutum]]“ 5575229 wikitext text/x-wiki '''''Hypericum hirsutum''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревесто]] [[Растенија|растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Hypericum]]'' и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[кантариони]] (''Hypericaceae).''<ref name="BSBI07">{{BSBI 2007|access-date=2014-10-17}}</ref> Се среќава во [[Западна Европа]]. == Опис и распространетост == ''Hypericum hirsutum е'' високо до 100 см, целосно покриено со кратки и густи влакненца. [[Стебло|Стеблото]] е исправено, цилиндрично, со долги грубести влакна, без разгранувања или со кратки гранчиња во пазувите на листовите. [[Лист|Листовите]] се долгнавести до елиптични или ланцетни, со кратки дршки, основата широко-клиновидна, врвот тап, со густи кратки влакненца; рабовите трепавичести, со многу прозрачни точкести жлезди; горната страна е темнозелена, а долната светлосиво-зелена. [[Цвет|Цветовите]] се собрани во пирамидално или цилиндрично [[соцветие]]. Брактиите се ланцетни, со црни жлезди на дршки. Чашкините ливчиња се долгнавести-ланцетни или ланцетни, долги 4-5 мм, рабовите со црни ресести жлезди, а површината со точкести или линејни прозрачни жлезди. Венечните ливчиња се долги 8-10 мм, долгнавести, јазиковидни, жолти, понекогаш со црвени жили, а на врвот имаат неколку црни жлезди. [[Прашник|Прашниците]] се нешто пократки од венечните ливчиња. Плодната кутијка е јајцевидна, долга 6-8 мм, со долги тенки линејни паралелни смолни канали. [[Семе|Семките]] се светло-кафеави, цилиндрични, со тапи краеви и ситни брадавички на површината.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија, Том I, св. 3|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1995|location=Скопје|pages=486-487}}</ref> Се среќава во светли дабови и букови шуми или покрај нив. Познат е за клисурата на [[Мавровска Река]], [[Дебар]] - с. [[Баниште]], [[Кичево]], [[Демир Хисар]] (меѓу [[Железнец]] и [[Големо Илино]]) и [[Кожуф]] - Висока Чука.<ref name=":0" /> == Референци == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Кантарион (род)]] [[Категорија:Кантариони]] [[Категорија:Флора на Македонија]] ihlx1ns78we0rck7ong2l4s2opv2qv2 5575230 5575229 2026-06-11T07:54:11Z Orce Wiki 121850 5575230 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image=Hypericum hirsutum coteau-charteves 02 23062007 2.jpg |image_caption=In Coteau de Chartèves (Aisne), France |genus=Hypericum |parent=Hypericum sect. Taeniocarpium |species=hirsutum |authority=[[Карл Линеј|Карл Линеј]] |range_map= }} '''''Hypericum hirsutum''''' ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревесто]] [[Растенија|растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Hypericum]]'' и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[кантариони]] (''Hypericaceae).''<ref name="BSBI07">{{BSBI 2007|access-date=2014-10-17}}</ref> Се среќава во [[Западна Европа]]. == Опис и распространетост == ''Hypericum hirsutum е'' високо до 100 см, целосно покриено со кратки и густи влакненца. [[Стебло|Стеблото]] е исправено, цилиндрично, со долги грубести влакна, без разгранувања или со кратки гранчиња во пазувите на листовите. [[Лист|Листовите]] се долгнавести до елиптични или ланцетни, со кратки дршки, основата широко-клиновидна, врвот тап, со густи кратки влакненца; рабовите трепавичести, со многу прозрачни точкести жлезди; горната страна е темнозелена, а долната светлосиво-зелена. [[Цвет|Цветовите]] се собрани во пирамидално или цилиндрично [[соцветие]]. Брактиите се ланцетни, со црни жлезди на дршки. Чашкините ливчиња се долгнавести-ланцетни или ланцетни, долги 4-5 мм, рабовите со црни ресести жлезди, а површината со точкести или линејни прозрачни жлезди. Венечните ливчиња се долги 8-10 мм, долгнавести, јазиковидни, жолти, понекогаш со црвени жили, а на врвот имаат неколку црни жлезди. [[Прашник|Прашниците]] се нешто пократки од венечните ливчиња. Плодната кутијка е јајцевидна, долга 6-8 мм, со долги тенки линејни паралелни смолни канали. [[Семе|Семките]] се светло-кафеави, цилиндрични, со тапи краеви и ситни брадавички на површината.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија, Том I, св. 3|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1995|location=Скопје|pages=486-487}}</ref> Се среќава во светли дабови и букови шуми или покрај нив. Познат е за клисурата на [[Мавровска Река]], [[Дебар]] - с. [[Баниште]], [[Кичево]], [[Демир Хисар]] (меѓу [[Железнец]] и [[Големо Илино]]) и [[Кожуф]] - Висока Чука.<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Hypericum hirsutum i01.jpg|Ботаничка илустрација на Hypericum hirsutum Податотека:Hypericum hirsutum - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum hirsutum Податотека:Hypericum hirsutum 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum hirsutum Податотека:Hypericum hirsutum 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum hirsutum Податотека:Hypericum hirsutum 04 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum hirsutum Податотека:Hypericum hirsutum 05 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum hirsutum Податотека:Hypericum hirsutum 06 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum hirsutum Податотека:Hypericum hirsutum 07 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum hirsutum Податотека:Hypericum hirsutum 08 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum hirsutum Податотека:Hypericum hirsutum 09 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum hirsutum </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Кантарион (род)]] [[Категорија:Кантариони]] [[Категорија:Флора на Македонија]] s0dpv36wu8t3vl7pedbt7ogyyj0w8ke Разговор:Hypericum hirsutum 1 1397433 5575232 2026-06-11T07:54:46Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5575232 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 Hypericum maculatum 0 1397435 5575254 2026-06-11T08:50:16Z Orce Wiki 121850 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1316007171|Hypericum maculatum]]“ 5575254 wikitext text/x-wiki '''''Hypericum maculatum''''', ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревесто]] [[Растенија|растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Hypericum]]'' и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[кантариони]] (''Hypericaceae).'' Потекнува од [[Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]], каде што расте на влажни ливади == Опис и распространетост == ''Hypericum maculatum'' е безвлакнесто растение кое расте до околу 60 см. Стебленцата се исправени или свиени во основата, неразгранети или разгранети горе, со кратки гранчиња во пазувите на листовите; четириаглести со тесни надолжни крила, кои кај некои примероци се послабо развиени, а ретко недостасуваат. [[Лист|Листовите]] се приседнати, долги 15-30 мм, јајцевидни до елиптични, основата заоблена, врвот тап, целосно цели; горната страна е темнозелена, долната светлосивкасто-зелена со испакнати жили; рабовите со ретки црни точкести жлезди, а површината со малку црни и многу прозрачни точкести жлезди. [[Цвет|Цветовите]] се собрани во ретки едноставни или сложени гроздовидни [[Соцветие|соцветија]]. Чашкините ливчиња се широко-елиптични до долгнавести, врвот е заоблен, понекогаш малку заострен; површината има многу точкести или издолжени жолтеникаво-портокалови жлезди, а понекогаш и по некоја црна жлезда. Венечните ливчиња се околу 10 мм долги, јајцевидни, жолти, со многу црни точкести и кратки линејни жлезди, а покрај нив и долги светли линејни жлезди или само такви светли жлезди. [[Прашник|Прашниците]] се една третина пократки од венечните ливчиња или еднакви со нив. Плодната кутијка е околу 9 мм долга, со долги тенки линејни паралелни смолни канали. [[Семе|Семките]] се цилиндрични, долги околу 0,8 мм, светло до темнокафеави, со ситни мрежести вдлабнатини.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија, Том I, св. 3.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1995|location=Скопје|pages=498-499}}</ref> Се среќава на планински пасишта и ливади, меѓу грмушеста вегетација, шумски полјани, покрај шуми и шумски патишта до 2.200 метри надморска височина.<ref name=":0" /> Варијабилност * ''Hypericum maculatum subsp. maculatum -'' Чашкините и венечните ливчиња имаат густи црни и топчести линејни жлезди. Растението се среќава само на планината [[Осоговски Планини|Осогово]] - [[Царев Врв]].<ref name=":0" /> * ''Hypericum maculatum subsp. immaculatum -'' Чашкините и венечните ливчиња немаат густи црни и топчести линејни жлезди. Растението се среќава на [[Скопска Црна Гора]], [[Шар Планина]] - [[Попова Шапка]] и [[Церипашина]], [[Кораб]] - [[Кобилино Поле]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Осоговски Планини|Осогово]] и [[Дудица]].<ref name=":0" /> == Употреба == Се смета за лековито растение.<ref name="med">Băcilă, I., et al. (2010). [http://www.rombio.eu/rbl1vol15Supplement/11%20Ioan%20Bacila.pdf Micropropagation of ''Hypericum maculatum'' Cranz an important medicinal plant.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180411214316/http://www.rombio.eu/rbl1vol15Supplement/11%20Ioan%20Bacila.pdf|date=2018-04-11}} ''Rom Biotechnol Lett'' 15 86-91.</ref> ''Hypericum maculatum'' се користи во традиционалната австриска медицина како екстракт од чај или масло (внатрешно), а надворешно како маслен екстракт, маст или ладна мацерација во етанол за третман на кожни заболувања, заболувања на локомоторниот систем, [[Нервен систем|нервниот систем]], гастроинтестиналниот тракт, респираторниот тракт, [[Бубрег|бубрезите]] и уринарниот тракт, кардиоваскуларниот систем, инфекции, [[ревматизам]] и [[гихт]]. == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Кантарион (род)]] [[Категорија:Кантариони]] [[Категорија:Флора на Македонија]] em3g6jjjeyutubn4x0bh58t9ycxid64 5575260 5575254 2026-06-11T08:59:57Z Orce Wiki 121850 5575260 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}}{{Speciesbox |image = Geflecktes Johanniskraut.jpg |image2 = Bombus soroeensis - Hypericum maculatum - Keila.jpg |genus = Hypericum |parent = Hypericum sect. Hypericum |species = maculatum |authority = [[Хајнрих Јохан Непомук фон Кранц]] }} '''''Hypericum maculatum''''', ''—'' [[Вид (биологија)|вид]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] [[Зелјесто растение|тревесто]] [[Растенија|растение]] кое припаѓа на [[Род (биологија)|родот]] ''[[Hypericum]]'' и [[Семејство (биологија)|семејството]] [[кантариони]] (''Hypericaceae).'' Потекнува од [[Европа]] и [[Југозападна Азија|Западна Азија]], каде што расте на влажни ливади. == Опис и распространетост == ''Hypericum maculatum'' е безвлакнесто растение кое расте до околу 60 см. Стебленцата се исправени или свиени во основата, неразгранети или разгранети горе, со кратки гранчиња во пазувите на листовите; четириаглести со тесни надолжни крила, кои кај некои примероци се послабо развиени, а ретко недостасуваат. [[Лист|Листовите]] се приседнати, долги 15-30 мм, јајцевидни до елиптични, основата заоблена, врвот тап, целосно цели; горната страна е темнозелена, долната светлосивкасто-зелена со испакнати жили; рабовите со ретки црни точкести жлезди, а површината со малку црни и многу прозрачни точкести жлезди. [[Цвет|Цветовите]] се собрани во ретки едноставни или сложени гроздовидни [[Соцветие|соцветија]]. Чашкините ливчиња се широко-елиптични до долгнавести, врвот е заоблен, понекогаш малку заострен; површината има многу точкести или издолжени жолтеникаво-портокалови жлезди, а понекогаш и по некоја црна жлезда. Венечните ливчиња се околу 10 мм долги, јајцевидни, жолти, со многу црни точкести и кратки линејни жлезди, а покрај нив и долги светли линејни жлезди или само такви светли жлезди. [[Прашник|Прашниците]] се една третина пократки од венечните ливчиња или еднакви со нив. Плодната кутијка е околу 9 мм долга, со долги тенки линејни паралелни смолни канали. [[Семе|Семките]] се цилиндрични, долги околу 0,8 мм, светло до темнокафеави, со ситни мрежести вдлабнатини.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија, Том I, св. 3.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=1995|location=Скопје|pages=498-499}}</ref> Се среќава на планински пасишта и ливади, меѓу грмушеста вегетација, шумски полјани, покрај шуми и шумски патишта до 2.200 метри надморска височина.<ref name=":0" /> == Варијабилност == * ''Hypericum maculatum subsp. maculatum -'' Чашкините и венечните ливчиња имаат густи црни и топчести линејни жлезди. Растението се среќава само на планината [[Осоговски Планини|Осогово]] - [[Царев Врв]].<ref name=":0" /> * ''Hypericum maculatum subsp. immaculatum -'' Чашкините и венечните ливчиња немаат густи црни и топчести линејни жлезди. Растението се среќава на [[Скопска Црна Гора]], [[Шар Планина]] - [[Попова Шапка]] и [[Церипашина]], [[Кораб]] - [[Кобилино Поле]], [[Бистра (планина)|Бистра]], [[Осоговски Планини|Осогово]] и [[Дудица]].<ref name=":0" /> == Употреба == Се смета за лековито растение.<ref name="med">Băcilă, I., et al. (2010). [http://www.rombio.eu/rbl1vol15Supplement/11%20Ioan%20Bacila.pdf Micropropagation of ''Hypericum maculatum'' Cranz an important medicinal plant.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180411214316/http://www.rombio.eu/rbl1vol15Supplement/11%20Ioan%20Bacila.pdf|date=2018-04-11}} ''Rom Biotechnol Lett'' 15 86-91.</ref> ''Hypericum maculatum'' се користи во традиционалната австриска медицина како екстракт од [[чај]] или [[масло]] (внатрешно), а надворешно како маслен екстракт, маст или ладна мацерација во [[етанол]] за третман на кожни заболувања, заболувања на локомоторниот систем, [[Нервен систем|нервниот систем]], гастроинтестиналниот тракт, респираторниот тракт, [[Бубрег|бубрезите]] и уринарниот тракт, кардиоваскуларниот систем, инфекции, [[ревматизам]] и [[гихт]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Hypericum maculatum subsp. immaculatum 02 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum maculatum subsp. immaculatum Податотека:Hypericum maculatum subsp. immaculatum 03 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum maculatum subsp. immaculatum Податотека:Hypericum maculatum subsp. immaculatum 04 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum maculatum subsp. immaculatum Податотека:Hypericum maculatum subsp. immaculatum 05 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum maculatum subsp. immaculatum Податотека:Hypericum maculatum subsp. immaculatum 06 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum maculatum subsp. immaculatum Податотека:Hypericum maculatum subsp. immaculatum 07 - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum maculatum subsp. immaculatum Податотека:Hypericum maculatum var. immaculatum - Flora Exsiccata Macedonica.jpg|Хербариумски примерок на Hypericum maculatum subsp. immaculatum </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Кантарион (род)]] [[Категорија:Кантариони]] [[Категорија:Флора на Македонија]] d37b5blq0ud305u0m72dqbkv7kswpjd Разговор:Hypericum maculatum 1 1397437 5575263 2026-06-11T09:01:17Z Orce Wiki 121850 Создадена страница со: {{сзр}} 5575263 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 Фарес 0 1397438 5575267 2026-06-11T09:17:42Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Инфокутија Личност | image = Geboorte van Peres en Zerach Geschiedenis van Juda en Tamar (serietitel), RP-P-1904-3346 (cropped).jpg | mother = [[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]] | father = [[Јуда (син на Јаков)|Јуда]] | relatives = [[Зерах]] (брат близнак) }} '''Фарес''' или '''Перец'''<ref>{{ВТ-ЕЭБЕ|Фарес}};... 5575267 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност | image = Geboorte van Peres en Zerach Geschiedenis van Juda en Tamar (serietitel), RP-P-1904-3346 (cropped).jpg | mother = [[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]] | father = [[Јуда (син на Јаков)|Јуда]] | relatives = [[Зерах]] (брат близнак) }} '''Фарес''' или '''Перец'''<ref>{{ВТ-ЕЭБЕ|Фарес}}; {{ВТ-ЕЭБЕ|Перец, в Библии}}</ref> ({{langx|he|פֶּרֶץ}}) — син на [[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]] и нејзиниот свекор [[Јуда (син на Јаков)|Јуда]], брат близнак на [[Зерах]] според старозаветната книга „[[Битие (библиска книга)|Битие]]“.<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/GEN.38.29.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Битие 38,29]</ref><ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/1CH.2.4.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk 1 Летописи 2,4]</ref> Близнаците се родиле откако Тамара го прелажала нејзиниот свекор Јуда да има односи со неа преправајќи се во проститутка. Перец на хебрејски значи „пробивач“, според случката со неговото раѓање во книгата Битие 38,29.<ref name="БЭАН">{{ВТ-БЭАН|Фарес}}</ref> Според едно етиопско предание Фарес станал крал на Персија. == Семејна лоза == {{Tribe of Judah}} ==Biblical account== {{quote|<sup>27</sup> И кога дојде времето да роди, а тоа – близнаци во утробата нејзина. <sup>28</sup> И кога се породуваше, едното дете ја покажа раката, а бабицата зеде и му врза црвен конец околу раката, велејќи: „Овој е првенец“. <sup>29</sup> Но тоа ја повлече раката, и ете излезе неговото братче, а таа рече – како ја проби обвивката? И му ставија име Фарес.|Битие 38,27-29<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/GEN.38.27-29.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Битие 28,27-29]</ref>}} Книгата „[[Рута (библиска книга)|Рута]]“ го наведува Фарес како предок во лозата на [[Давид]];<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/RUT.4.18-22.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Рута 4,18-22]</ref> [[Евангелие според Матеј|Евангелието според Матеј]] го наведува како потомок преку Јосиф, а [[Евангелие според Лука|Евангелието според Лука]] преку Марија кога го раскажуваат [[родословие на Исус|родословието на Исус]].<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/MAT.1.3.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Матеј 1,3]</ref><ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/LUK.3.33.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Лука 3,33]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Од Адам до Давид}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Личности од книгата Битие]] [[Категорија:Личности од книгата Рута]] [[Категорија:Библиски близнаци]] [[Категорија:Евангелие според Матеј]] [[Категорија:Евангелие според Лука]] [[Category:Biblical twins]] [[Category:Tribe of Judah]] [[Category:Book of Ruth people]] [[Category:People in the Gospel of Matthew]] [[Category:People in the Gospel of Luke]] ey93wmc3s7hu2q7jo44j5zyz5nfawvg 5575269 5575267 2026-06-11T09:18:17Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ 5575269 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност | image = Geboorte van Peres en Zerach Geschiedenis van Juda en Tamar (serietitel), RP-P-1904-3346 (cropped).jpg | mother = [[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]] | father = [[Јуда (син на Јаков)|Јуда]] | relatives = [[Зерах]] (брат близнак) }} '''Фарес''' или '''Перец'''<ref>{{ВТ-ЕЭБЕ|Фарес}}; {{ВТ-ЕЭБЕ|Перец, в Библии}}</ref> ({{langx|he|פֶּרֶץ}}) — син на [[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]] и нејзиниот свекор [[Јуда (син на Јаков)|Јуда]], брат близнак на [[Зерах]] според старозаветната книга „[[Битие (библиска книга)|Битие]]“.<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/GEN.38.29.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Битие 38,29]</ref><ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/1CH.2.4.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk 1 Летописи 2,4]</ref> Близнаците се родиле откако Тамара го прелажала нејзиниот свекор Јуда да има односи со неа преправајќи се во проститутка. Перец на хебрејски значи „пробивач“, според случката со неговото раѓање во книгата Битие 38,29.<ref name="БЭАН">{{ВТ-БЭАН|Фарес}}</ref> Според едно етиопско предание Фарес станал крал на Персија. == Семејна лоза == {{Tribe of Judah}} ==Biblical account== {{quote|<sup>27</sup> И кога дојде времето да роди, а тоа – близнаци во утробата нејзина. <sup>28</sup> И кога се породуваше, едното дете ја покажа раката, а бабицата зеде и му врза црвен конец околу раката, велејќи: „Овој е првенец“. <sup>29</sup> Но тоа ја повлече раката, и ете излезе неговото братче, а таа рече – како ја проби обвивката? И му ставија име Фарес.|Битие 38,27-29<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/GEN.38.27-29.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Битие 28,27-29]</ref>}} Книгата „[[Рута (библиска книга)|Рута]]“ го наведува Фарес како предок во лозата на [[Давид]];<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/RUT.4.18-22.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Рута 4,18-22]</ref> [[Евангелие според Матеј|Евангелието според Матеј]] го наведува како потомок преку Јосиф, а [[Евангелие според Лука|Евангелието според Лука]] преку Марија кога го раскажуваат [[родословие на Исус|родословието на Исус]].<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/MAT.1.3.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Матеј 1,3]</ref><ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/LUK.3.33.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Лука 3,33]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Од Адам до Давид}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Личности од книгата Битие]] [[Категорија:Личности од книгата Рута]] [[Категорија:Библиски близнаци]] [[Категорија:Евангелие според Матеј]] [[Категорија:Евангелие според Лука]] iopmsqom8dv1nowb8shq9cna1wuw5fr 5575277 5575269 2026-06-11T09:40:32Z Bjankuloski06 332 5575277 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност | image = Geboorte van Peres en Zerach Geschiedenis van Juda en Tamar (serietitel), RP-P-1904-3346 (cropped).jpg | mother = [[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]] | father = [[Јуда (син на Јаков)|Јуда]] | relatives = [[Зерах]] (брат близнак) }} '''Фарес''' или '''Перец''' ({{langx|he|פֶּרֶץ}}) — син на [[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]] и нејзиниот свекор [[Јуда (син на Јаков)|Јуда]], брат близнак на [[Зерах]] според старозаветната книга „[[Битие (библиска книга)|Битие]]“.<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/GEN.38.29.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Битие 38,29]</ref><ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/1CH.2.4.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk 1 Летописи 2,4]</ref> Близнаците се родиле откако Тамара го прелажала нејзиниот свекор Јуда да има односи со неа преправајќи се во проститутка. Перец на хебрејски значи „пробивач“, според случката со неговото раѓање во книгата Битие 38,29. Според едно етиопско предание Фарес станал крал на Персија. == Семејна лоза == {{Tribe of Judah}} ==Biblical account== {{quote|<sup>27</sup> И кога дојде времето да роди, а тоа – близнаци во утробата нејзина. <sup>28</sup> И кога се породуваше, едното дете ја покажа раката, а бабицата зеде и му врза црвен конец околу раката, велејќи: „Овој е првенец“. <sup>29</sup> Но тоа ја повлече раката, и ете излезе неговото братче, а таа рече – како ја проби обвивката? И му ставија име Фарес.|Битие 38,27-29<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/GEN.38.27-29.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Битие 28,27-29]</ref>}} Книгата „[[Рута (библиска книга)|Рута]]“ го наведува Фарес како предок во лозата на [[Давид]];<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/RUT.4.18-22.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Рута 4,18-22]</ref> [[Евангелие според Матеј|Евангелието според Матеј]] го наведува како потомок преку Јосиф, а [[Евангелие според Лука|Евангелието според Лука]] преку Марија кога го раскажуваат [[родословие на Исус|родословието на Исус]].<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/MAT.1.3.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Матеј 1,3]</ref><ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/LUK.3.33.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Лука 3,33]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Од Адам до Давид}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Личности од книгата Битие]] [[Категорија:Личности од книгата Рута]] [[Категорија:Библиски близнаци]] [[Категорија:Евангелие според Матеј]] [[Категорија:Евангелие според Лука]] dplm378plyqnu0fwknj80ibfx2nzi5b 5575279 5575277 2026-06-11T09:41:04Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Библиски близнаци]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5575279 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност | image = Geboorte van Peres en Zerach Geschiedenis van Juda en Tamar (serietitel), RP-P-1904-3346 (cropped).jpg | mother = [[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]] | father = [[Јуда (син на Јаков)|Јуда]] | relatives = [[Зерах]] (брат близнак) }} '''Фарес''' или '''Перец''' ({{langx|he|פֶּרֶץ}}) — син на [[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]] и нејзиниот свекор [[Јуда (син на Јаков)|Јуда]], брат близнак на [[Зерах]] според старозаветната книга „[[Битие (библиска книга)|Битие]]“.<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/GEN.38.29.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Битие 38,29]</ref><ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/1CH.2.4.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk 1 Летописи 2,4]</ref> Близнаците се родиле откако Тамара го прелажала нејзиниот свекор Јуда да има односи со неа преправајќи се во проститутка. Перец на хебрејски значи „пробивач“, според случката со неговото раѓање во книгата Битие 38,29. Според едно етиопско предание Фарес станал крал на Персија. == Семејна лоза == {{Tribe of Judah}} ==Biblical account== {{quote|<sup>27</sup> И кога дојде времето да роди, а тоа – близнаци во утробата нејзина. <sup>28</sup> И кога се породуваше, едното дете ја покажа раката, а бабицата зеде и му врза црвен конец околу раката, велејќи: „Овој е првенец“. <sup>29</sup> Но тоа ја повлече раката, и ете излезе неговото братче, а таа рече – како ја проби обвивката? И му ставија име Фарес.|Битие 38,27-29<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/GEN.38.27-29.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Битие 28,27-29]</ref>}} Книгата „[[Рута (библиска книга)|Рута]]“ го наведува Фарес како предок во лозата на [[Давид]];<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/RUT.4.18-22.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Рута 4,18-22]</ref> [[Евангелие според Матеј|Евангелието според Матеј]] го наведува како потомок преку Јосиф, а [[Евангелие според Лука|Евангелието според Лука]] преку Марија кога го раскажуваат [[родословие на Исус|родословието на Исус]].<ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/MAT.1.3.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Матеј 1,3]</ref><ref>[https://www.bible.com/mk/bible/1272/LUK.3.33.MK2006D?__yvii=AADBYhzdVBk Лука 3,33]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Од Адам до Давид}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Личности од книгата Битие]] [[Категорија:Личности од книгата Рута]] [[Категорија:Евангелие според Матеј]] [[Категорија:Евангелие според Лука]] fxkswex06rqdbl75r91jmetfutfzvlt Категорија:Личности од книгата Битие 14 1397439 5575275 2026-06-11T09:36:40Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{рв|Book of Genesis people}} [[Категорија:Битие (библиска книга)| Личности]] [[Категорија:Личности од Стариот завет|Битие]] 5575275 wikitext text/x-wiki {{рв|Book of Genesis people}} [[Категорија:Битие (библиска книга)| Личности]] [[Категорија:Личности од Стариот завет|Битие]] 7m5k5scpklnjzcaq297zha1gr882872 Категорија:Личности од книгата Рута 14 1397440 5575276 2026-06-11T09:37:41Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: [[Категорија:Рута (библиска книга)]] [[Категорија:Личности од Стариот завет|Рута]] 5575276 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Рута (библиска книга)]] [[Категорија:Личности од Стариот завет|Рута]] r7kb0urq5f3arz8thvhon07f7zss0nm Предлошка:Јудино племе 10 1397441 5575282 2026-06-11T09:49:32Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Семејна лоза/почеток|align=center|summary=Лоза на Јуда}} {{Семејна лоза||||JUD|~|y|~|BAT||JUD=[[Јуда (син на Јаков)|Јуда]]|BAT=Ќерка на Шуа}} {{Семејна лоза|||||!|||)|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|.|}} {{Семејна лоза|||||!||ER|~|TAM|~|ONA||SHE|ER=[[Ер (библиска личност)|Ер]]|TAM=[[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]]|ONA=[[Онан]]... 5575282 wikitext text/x-wiki {{Семејна лоза/почеток|align=center|summary=Лоза на Јуда}} {{Семејна лоза||||JUD|~|y|~|BAT||JUD=[[Јуда (син на Јаков)|Јуда]]|BAT=Ќерка на Шуа}} {{Семејна лоза|||||!|||)|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|.|}} {{Семејна лоза|||||!||ER|~|TAM|~|ONA||SHE|ER=[[Ер (библиска личност)|Ер]]|TAM=[[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]]|ONA=[[Онан]]|SHE=[[Шела]]}} {{Семејна лоза|||||!|||||||!|}} {{Семејна лоза|||||`|-|-|.|,|-|-|'|}} {{Семејна лоза||||||||!|!|}} {{Семејна лоза||||||||P&Z|P&Z=[[Ферес]] и [[Зерах]] <small>(близнаци)</small> }} {{Семејна лоза/крај}} <noinclude> [[Категорија:Предлошки за Библијата]] [[Категорија:Предлошки за родословија]] </noinclude> 5eiw4v5uhwl0m654oegrto5fkogzoxf 5575283 5575282 2026-06-11T09:50:16Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Предлошка:Tribe of Judah]] на [[Предлошка:Јудино племе]] 5575282 wikitext text/x-wiki {{Семејна лоза/почеток|align=center|summary=Лоза на Јуда}} {{Семејна лоза||||JUD|~|y|~|BAT||JUD=[[Јуда (син на Јаков)|Јуда]]|BAT=Ќерка на Шуа}} {{Семејна лоза|||||!|||)|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|.|}} {{Семејна лоза|||||!||ER|~|TAM|~|ONA||SHE|ER=[[Ер (библиска личност)|Ер]]|TAM=[[Тамара (снаа на Јуда)|Тамара]]|ONA=[[Онан]]|SHE=[[Шела]]}} {{Семејна лоза|||||!|||||||!|}} {{Семејна лоза|||||`|-|-|.|,|-|-|'|}} {{Семејна лоза||||||||!|!|}} {{Семејна лоза||||||||P&Z|P&Z=[[Ферес]] и [[Зерах]] <small>(близнаци)</small> }} {{Семејна лоза/крај}} <noinclude> [[Категорија:Предлошки за Библијата]] [[Категорија:Предлошки за родословија]] </noinclude> 5eiw4v5uhwl0m654oegrto5fkogzoxf Предлошка:Tribe of Judah 10 1397442 5575284 2026-06-11T09:50:17Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Предлошка:Tribe of Judah]] на [[Предлошка:Јудино племе]] 5575284 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Предлошка:Јудино племе]] rclhkmamo4um38dbcsbvvw4y250ats3 Предлошка:Family Tree of Judah and Tamar 10 1397443 5575285 2026-06-11T09:50:23Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Предлошка:Јудино племе]] 5575285 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Предлошка:Јудино племе]] rzfkd0b6jxtlk0u2ha4p3vsyxrugrwc Разговор за предлошка:Јудино племе 11 1397444 5575286 2026-06-11T09:50:46Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{СЗР}} 5575286 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Разговор:Историја на човековите права 1 1397445 5575295 2026-06-11T10:07:14Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5575295 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc Разговор:Веласкез Родригез против Хондурас 1 1397446 5575305 2026-06-11T10:33:15Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5575305 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc Референца за екстрадицијата на Нг 0 1397447 5575307 2026-06-11T10:36:35Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Референца за екстрадицијата на Нг]] на [[Референца за екстрадицијата на Чарлс Нг]]: посоодветен наслов 5575307 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Референца за екстрадицијата на Чарлс Нг]] 2475i9ioewk9pphl3fp98dqbpxlethq 5575308 5575307 2026-06-11T10:36:43Z Jtasevski123 69538 Отстрането пренасочување кон [[Референца за екстрадицијата на Чарлс Нг]] 5575308 wikitext text/x-wiki {{бб}} 4v3zj06s3r3z9mutpvzlorcjs2u7zva Разговор:Референца за екстрадицијата на Чарлс Нг 1 1397448 5575311 2026-06-11T10:45:02Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5575311 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 Разговор:Адвокатско друштво на Британска Колумбија против Мангат 1 1397449 5575315 2026-06-11T11:00:20Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{сзр}} 5575315 wikitext text/x-wiki {{сзр}} l91fuluhfmxd7xhcgfmssgp4a9mdc30 Список на страни на Женевските конвенции 0 1397450 5575332 2026-06-11T11:39:35Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Список на страни на Женевските конвенции]] на [[Список на потписници на Женевските конвенции]] 5575332 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Список на потписници на Женевските конвенции]] rjw1roptdjy2b00zre9g5x7nnmlqsz3 Разговор:Плочи Ал-Јахуду 1 1397451 5575339 2026-06-11T11:46:35Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5575339 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc Цивилен интерниран 0 1397452 5575343 2026-06-11T11:48:47Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Цивилен интерниран]] на [[Интерниран цивил]]: Погрешно напишан наслов 5575343 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Интерниран цивил]] a47j0v5tmned05vd7tfxdeydgl1ltet